وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2275 425513 423871 2026-10-26T18:53:45Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425513 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |url=https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |url=https://archive.org/details/dli.ministry.01421 |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مھرچند |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. == دراوڙ ۽ سنڌ == === سنڌ ۾ دراوڙن جي ممڪن قديم موجودگي === سنڌ جي قديم آباديءَ، ٻولين ۽ تهذيبي ارتقا بابت تحقيق ۾ [[دراوڙ]]ن جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ٻوليءَ بابت پيش ڪيل هڪ اهم نظريي موجب ان جا گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه رهواسي قديم دراوڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا. هن نظريي جي حمايت ۾ قديم دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس، سنڌو لکت جي نشانين ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخي لساني رابطن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> ان جي باوجود سنڌ ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙن جي قديم موجودگيءَ جو صحيح زمانو، سندن آباديءَ جي پکيڙ ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين ممڪن ٻولين سان سندن تعلق اڃا مڪمل طور معلوم ناهي. آثار قديمه مان مليل عمارتون، مهرون، مجسما ۽ انساني باقيات ڪنهن مخصوص ٻوليءَ جي قطعي سڃاڻپ لاءِ ڪافي ناهن. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن کي سنڌ جي قديم تاريخ سان ڳنڍيندي مختلف عالمن جا نظريا پيش ڪيا آهن. هن موهن جي دڙي، بلوچستان جي بروهين، قديم هندستان جي آبادين ۽ دراوڙن جي لڏپلاڻ بابت پنهنجي زماني جي تحقيق کي بيان ڪيو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> === موهن جو دڙو ۽ دراوڙي نظريو === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|250px|[[موهن جو دڙو]]، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو اهم آثار قديمه وارو ماڳ.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم شهري تاريخ جو اهم مرڪز آهي. هن ماڳ مان مليل آثار سنڌو تهذيب جي شهرسازي، پاڻيءَ جي نيڪال، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت معلومات مهيا ڪن ٿا. موهن جي دڙي مان مليل مهرن تي مختصر نشانين جي صورت ۾ هڪ لکت موجود آهي، جنهن کي [[سنڌو لکت]] چيو وڃي ٿو. ان لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا آهن، جن مان دراوڙي نظريو هڪ اهم تحقيقي موقف آهي. [[آسڪو پارپولا]] ۽ ٻين محققن سنڌو لکت جي ڪجهه نشانين کي قديم دراوڙي لفظن ۽ معنائن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻئي طرف لسانيات جي ماهر ٽي. بَرو (T. Burrow) اهڙين پڙهڻين جي لساني بنيادن تي تنقيدي جائزو ورتو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ دراوڙي نظريو علمي تحقيق جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل پڙهڻي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |url=https://archive.org/details/antiquity_1969-12_43_172/page/274 |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Parpola2015"/> سنڌو لکت جي قطعي پڙهڻي نه ٿيڻ ڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي هڪ ئي لساني يا نسلي برادريءَ سان منسوب ڪرڻ درست ناهي. === ڀيرومل آڏواڻي ۽ موهن جي دڙي جا رهواسي === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 16 ۽ 17 تي دراوڙن جي اصل وطن ۽ قديم سنڌ سان سندن ممڪن تعلق بابت بحث ڪيو آهي. هن پنهنجي دور جي عالمن جي حوالن سان بيان ڪيو تہ دراوڙن جي قديم لڏپلاڻ بابت مختلف رايا موجود هئا. آڏواڻيءَ جي بيان ۾ هڪ راءِ موجب دراوڙ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي سنڌو ماٿريءَ ۾ پهتا. ٻي راءِ موجب دراوڙ هندستان جي قديم آبادين مان هئا. هن بحث ۾ آڏواڻيءَ ڊاڪٽر ايس. ڪي. چئٽرجي ۽ سر جان مارشل جي تحقيق جا حوالا ڏنا آهن.<ref name="AdvaniHistory"/> انهن نظرين جي تاريخي اهميت اها آهي تہ اهي ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي قديم تاريخ بابت رائج علمي خيالن کي ظاهر ڪن ٿا. جديد تحقيق ۾ لڏپلاڻ، ٻولي ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ بابت وڌيڪ پيچيده تصوير سامهون آئي آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> == بروهي ۽ دراوڙي ٻوليون == {{Main|بروهي ٻولي|بروهي ماڻهو}} [[بروهي ٻولي]] پاڪستان جي [[بلوچستان]] صوبي ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي آهي. اها دراوڙي خاندان جي اترين شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏين دراوڙي ٻولين کان جاگرافيائي طور پري واقع آهي. بروهي ٻوليءَ جي اها جاگرافيائي حيثيت دراوڙي ٻولين جي قديم پکيڙ بابت تحقيق ۾ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Elfenbein1989">{{cite encyclopedia |last=Elfenbein |first=Josef |title=Brahui |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |pages=433–443 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/brahui/}}</ref> بروهي ڳالهائيندڙن جي اهم آبادين ۾ [[قلات]]، [[خضدار]]، [[مستونگ]]، [[نوشڪي]] ۽ بلوچستان جا ٻيا علائقا شامل آهن. بروهي ڳالهائيندڙ افغانستان ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهي ٻوليءَ جي اصل بابت اختلاف === بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ موجودگيءَ بابت ٻن وڏن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هڪ نظريي موجب بروهي قديم زماني ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي وڏي پکيڙ جي باقيات آهي. ٻئي نظريي موجب بروهي ڳالهائيندڙ نسبتاً پوءِ جي زماني ۾ هندستان جي ٻين علائقن مان بلوچستان پهتا. لسانيات جي ماهر [[جوزف ايلفنباين]] بروهي ٻوليءَ جي تاريخي ماخذن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ پاڙيسري ٻولين جي اثرن جو تفصيلي جائزو ورتو. سندس تحقيق موجب بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ قديم ترين موجودگيءَ بابت يقيني تاريخي شاهد محدود آهن، تنهنڪري ان جي موجوده جاگرافيائي حيثيت مان ڪنهن هڪ قديم لڏپلاڻ کي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهيءَ تي سنڌي ۽ ٻين ٻولين جا اثر === بروهي ٻوليءَ تي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ هند-آريائي ٻولين جا اثر پيا آهن. ايلفنباين جي لساني تحقيق موجب بروهي لغت ۾ سنڌي ۽ سرائڪي جهڙين هند-آريائي ٻولين سان تاريخي رابطن جا نشان موجود آهن. بلوچيءَ جو اثر بروهيءَ جي لفظن کان سواءِ آوازن، صرف ۽ نحو تي پڻ پيو آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> بروهي ۽ سنڌيءَ جي وچ ۾ لساني رابطن جي موجودگي ٻنهي ٻولين کي هڪ ئي خاندان جو حصو نٿي بڻائي. سنڌي هند-آريائي ٻولي آهي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان سان تعلق رکي ٿي. === ڀيرومل جو بروهين بابت بيان === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب جي صفحي 17 تي بلوچستان جي بروهين جي ٻوليءَ جي بناوت کي دراوڙي ٻولين سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب بروهي ٻوليءَ جي گرامري بناوت ۽ ٻين دراوڙي ٻولين ۾ مشابهت موجود آهي. هو انهيءَ مشابهت جي بنياد تي بروهين جي قديم تاريخ بابت پنهنجي دور ۾ پيش ڪيل مختلف نظرين جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> بروهي ٻوليءَ جي دراوڙي خاندان سان نسبت جديد لساني تحقيق ۾ قبول ٿيل آهي؛ البت ان جي ڳالهائيندڙن جي قديم لڏپلاڻ جو رستو ۽ زمانو اڃا بحث هيٺ آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> == سنڌ جون برادريون ۽ دراوڙي نسبت بابت روايتون == === اوڏ برادري === [[اوڏ]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ روايتي برادري آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ مٽيءَ جي ڪم، کوٽائي، اڏاوت ۽ ٻين محنت ڪش پيشن سان پڻ ڳنڍيل رهي آهي. سنڌ ۾ اوڏ برادريءَ جي موجودگي قديم ۽ جديد سماجي تاريخ جي مطالعي جو هڪ موضوع آهي. سنڌ جي ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ اوڏن کي دراوڙن سان منسوب ڪيو ويو آهي. اهڙي نسبت کي تاريخي روايت يا قديم مؤرخن جي راءِ طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن برادريءَ جي روايتي پيشي يا نالي جي مشابهت مان ان جي قديم لساني يا جينياتي نسبت قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. اوڏ برادريءَ جي دراوڙي اصل بابت حتمي نتيجي لاءِ سندن تاريخي ٻولي، قديم دستاويزن، لڏپلاڻ ۽ برادريءَ جي سماجي تاريخ بابت مخصوص تحقيق گهربل آهي. === مهاڻا، ماڃر ۽ ماڱر === [[مھاڻا]] سنڌ جي درياهي، ڍنڍن ۽ سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل روايتي برادرين مان آهن. مڇي مارڻ، ٻيڙيون هلائڻ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل روزگار سندن تاريخي زندگيءَ جا اهم حصا رهيا آهن. سنڌ جي ادبي ۽ مقامي روايتن ۾ ''ماڃر'' ۽ ''ماڱر'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. انهن لفظن جو استعمال ڪڏهن ڪنهن علائقي، ڪڏهن پيشه ورانه سڃاڻپ ۽ ڪڏهن برادريءَ جي نالي سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ مهاڻن يا ماڃرن کي قديم دراوڙي آباديءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي به لفظن جي صوتياتي مشابهت يا هڪجهڙي پيشي جي بنياد تي ڪنهن برادريءَ جو دراوڙي اصل ثابت ڪرڻ مناسب ناهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود اهڙن لفظن جي بڻ بنياد بابت نتيجو ڪڍڻ لاءِ تاريخي لغتن، قديم دستاويزن ۽ تقابلي لساني تحقيق جي ضرورت آهي. === سنڌي لوڪ ادب ۾ مهاڻا === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي درياهي زندگي، مهاڻن، مڇي ماريندڙن ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل برادرين جو ذڪر ملي ٿو. ''سر ڪاموڏ'' ۾ نوري ڄام تماچيءَ جي روايت ذريعي مهاڻن جي زندگيءَ ۽ سماجي حيثيت کي ادبي اظهار ملي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي، پر ان مان مهاڻن جي ڪنهن مخصوص قديم نسلي يا لساني اصل بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == قديم دراوڙن بابت تاريخي نسلي نظريا == === ڀونوچ سمنڊ وارو نظريو === اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه يورپي ۽ ڏکڻ ايشيائي مؤرخن دراوڙن جي اصل بابت ڀونوچ سمنڊ سان لاڳاپيل نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين موجب قديم زماني ۾ اولهه ايشيا ۽ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ ڏکڻ ايشيا ڏانهن ٿي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙن نظرين جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان ۾ دراوڙن جي ممڪن لڏپلاڻ لاءِ بلوچستان ۽ سنڌو ماٿريءَ جو رستو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> جديد علم بشريات ۾ پراڻي دور جون ''ڀونوچ سمنڊ وارو نسل'' ۽ اهڙيون ٻيون جسماني بنيادن تي قائم نسلي درجابنديون معتبر جينياتي آبادي گروهن جي برابر نٿيون سمجهيون وڃن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ مان ڪنهن هڪ مخصوص جسماني يا جينياتي نسل سان تعلق لازم نٿو اچي. === قديم آباديءَ جو باهمي ميلاپ === ڏکڻ ايشيا جي قديم آباديءَ جي تاريخ مختلف زمانن ۾ ٿيل لڏپلاڻ ۽ مقامي آبادين جي باهمي ميلاپ سان ٺهي آهي. جديد قديم ڊي اين اي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۽ بعد ۾ ڏکڻ ايشيا جي آبادين جي ٺهڻ ۾ ڪيترن مختلف قديم آبادي گروهن جو حصو رهيو آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> انهيءَ تحقيق مان دراوڙي ٻولين جي تاريخ بابت اهم پسمنظر ملي ٿو، پر قديم ڊي اين اي پاڻ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائجندڙ ٻولي نٿو ٻڌائي. ان ڪري جينياتي تحقيق کي آثار قديمه، تاريخي لسانيات ۽ لکتن جي تحقيق سان گڏ پڙهڻ ضروري آهي. == دراوڙن ۽ هند-آريائن جا لاڳاپا == === قديم هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي رابطا === [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولين جي ڳالهائيندڙن جا تاريخي لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي لساني ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم موضوع آهن. [[رگ ويد]] جي دور کان وٺي بعد واري ويدي ادب، سنسڪرت، پراڪرت ۽ جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا لساني عنصر ملن ٿا، جن کي ڪجهه محققن دراوڙي ۽ ٻين مقامي ٻولين جي اثر سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> قديم ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جي وچ ۾ واپار، رهائش، شاديون، مذهبي رسمون ۽ سماجي رابطن سبب لفظن ۽ لساني خاصيتن جي ڏي وٺ ٿي. انهيءَ عمل ۾ دراوڙي ٻولين ۽ هند-آريائي ٻولين ٻنهي هڪ ٻئي تي اثر وڌا. دراوڙي ٻولين جي تاريخ کي رڳو آريائن سان جنگ يا نسلي مخالفت جي صورت ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم ڏکڻ ايشيا جي سماجي تاريخ ۾ لڏپلاڻ، آباديءَ جو ميلاپ، ٻولين جي تبديلي ۽ ثقافتي تسلسل جا ڪيترائي عمل شامل هئا.<ref name="Narasimhan2019"/> === رگ ويد ۾ داس ۽ دسيو === [[رگ ويد]] ۾ ''داس'' (Dāsa) ۽ ''دسيو'' (Dasyu) جهڙا لفظ مختلف هنڌن تي ملن ٿا. انهن اصطلاحن جي معنائن ۽ تاريخي پسمنظر بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه پراڻن مؤرخن انهن کي آريائن کان اڳ هندستان ۾ رهندڙ آبادين سان ڳنڍيو، جڏهن تہ ٻين انهن لفظن کي مذهبي، سياسي يا سماجي مخالفن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح سمجهيو آهي. ويدي ادب ۾ ''داس'' ۽ ''دسيو'' جي استعمال کي ڪنهن هڪ مخصوص نسلي يا لساني گروهه سان قطعي طور منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي. خاص طور انهن لفظن مان سڌو اهو نتيجو ڪڍڻ تہ اهي سڀئي ماڻهو دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندا هئا، تاريخي ۽ لساني شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي.<ref name="JamisonBrereton2014">{{cite book |last1=Jamison |first1=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199370184}}</ref> === ڀيرومل آڏواڻيءَ جي تشريح === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 17 کان 19 تي دراوڙن، آريائن ۽ قديم هندستان جي آبادين بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان ۾ ''داس'' ۽ ''دسيو'' جي تشريح پڻ شامل آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ لساني نظرين جي روشنيءَ ۾ انهن لفظن جي اصل ۽ قديم آبادين سان سندن ممڪن تعلق تي بحث ڪري ٿو. هو لفظ ''اناس'' (Anāsa) جي تشريح جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جنهن کي ڪجهه پراڻن عالمن جسماني بناوت سان ڳنڍيو هو. جديد ويدي لسانيات ۾ ''اناس'' جي صحيح معنيٰ ۽ ان جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن. ان ڪري ان لفظ کي ڪنهن مخصوص قوم جي جسماني بناوت جو قطعي ثبوت سمجهڻ مناسب ناهي. آڏواڻيءَ جي بيان جي اهميت ان ۾ آهي تہ اهو ويهين صديءَ جي شروعاتي لساني ۽ تاريخي تحقيق جي سنڌي زبان ۾ تشريح پيش ڪري ٿو؛ پر سندس دور جي نسلي درجابندين کي جديد علم بشريات جي متفقه نتيجن طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === دراوڙن ۽ آريائن جي باهمي اثرن جو تاريخي پسمنظر === ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ ۾ هند-آريائي ۽ دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جي وچ ۾ رابطا ڊگهي عرصي تائين جاري رهيا. ان عمل ۾ مذهبي اصطلاحن، زرعي لفظن، روزمره جي لغت، سماجي روايتن ۽ ٻولين جي بناوت ۾ مختلف اثر ظاهر ٿيا. انهن رابطن جو مطالعو قديم هندستان کي ٻن مڪمل طور جدا ۽ هڪ ٻئي کان اڻ لاڳاپيل نسلن جي تاريخ سمجهڻ بدران هڪ گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي خطي جي تاريخ طور سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. == هند-آريائي ٻولين تي دراوڙي اثر == === آوازن ۽ صوتيات تي اثر === [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۾ زبان کي پوئتي موڙي ادا ٿيندڙ آوازن، يعني ''Retroflex consonants''، جي تاريخ بابت مختلف لساني نظريا پيش ڪيا ويا آهن. انهن آوازن جي موجودگيءَ کي ڪجهه محققن دراوڙي ۽ ٻين قديم ڏکڻ ايشيائي ٻولين سان رابطن جو نتيجو سمجهيو آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> سنڌي، پنجابي، هندي، مراٺي ۽ ٻين هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آواز ملن ٿا، پر ڪنهن هڪ آواز جي موجودگي پاڻمرادو ان ڳالهه جو ثبوت ناهي تہ اهو لازمي طور دراوڙي ٻوليءَ مان ورتو ويو آهي. صوتياتي اثر جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي ۽ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي. === لفظن جي ڏي وٺ === قديم سنسڪرت ۽ بعد وارين هند-آريائي ٻولين ۾ ڪجهه لفظن لاءِ دراوڙي بڻ بنياد تجويز ڪيو ويو آهي. اهڙن لفظن بابت تقابلي لسانيات ۾ آواز جي تاريخي تبديلي، لفظ جي پراڻي صورت، معنيٰ ۽ جاگرافيائي پکيڙ جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح دراوڙي ٻولين ۾ پڻ سنسڪرت، پراڪرت ۽ ٻين هند-آريائي ٻولين جا ڪيترائي لفظ داخل ٿيا. اهو ٻطرفو اثر ڏکڻ ايشيا جي لساني تاريخ جي اهم خصوصيت آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> === گرامري بناوت ۽ جملي جي ترتيب === دراوڙي ٻولين ۾ عام طور فاعل، مفعول ۽ فعل واري جملي جي ترتيب ملندي آهي. اهڙي ترتيب ڪيترين هند-آريائي ٻولين ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي خاندانن ۾ ٻيون به ڪجهه مشترڪ لساني خاصيتون ملن ٿيون. بهرحال، انهن مان هر مشابهت کي سڌو لساني اڌار يا اثر جو نتيجو سمجهڻ درست ناهي. ڪي خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي وسيع لساني علائقي ۾ گڏيل طور پيدا يا برقرار رهيون آهن. == ڏکڻ هندستان جون دراوڙي بادشاهتون == دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ علائقن ۾ قديم ۽ وچئين دور ۾ ڪيتريون بادشاهتون ۽ سياسي حڪومتون قائم ٿيون. انهن ۾ [[چولا سلطنت|چولا]]، [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]]، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[پلوا گهراڻو|پلوا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا]] ۽ [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] نمايان آهن. انهن حڪومتن جي تاريخ مختلف ٻولين، علائقائي ثقافتن ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. سڀني کي هڪ ئي سياسي يا نسلي وحدت جو حصو سمجهڻ درست ناهي. === چولا سلطنت === [[File:Brihadeeswarar Temple.jpg|thumb|250px|[[برهديشور مندر]]، تنجاوور؛ چولا دور جي دراوڙي طرز تعمير جو مشهور مثال.]] چولا سلطنت ڏکڻ هندستان جي اهم تاريخي حڪومتن مان هڪ هئي. نائين صدي عيسويءَ کان پوءِ چولا حڪمرانن تامل علائقي ۾ هڪ طاقتور سلطنت قائم ڪئي، جنهن جو سياسي ۽ سامونڊي اثر ڏکڻ هندستان ۽ ڀرپاسي جي علائقن تائين پکڙيو. [[راجاراجا چولا پهريون]] ۽ [[راجيندرا چولا پهريون]] چولا تاريخ جا مشهور حڪمران هئا. سندن دور ۾ مندرن جي تعمير، واپار، انتظامي تنظيم ۽ سامونڊي سرگرمين کي خاص ترقي ملي. تنجاوور جو [[برهديشور مندر]] چولا دور جي فن تعمير جو نمايان مثال آهي. ان سان گڏ گنگئيڪونڊچولاپورم ۽ داراسورم جا مندر پڻ چولا فن تعمير جي اهم يادگارن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="UNESCOChola">{{cite web |title=Great Living Chola Temples |url=https://whc.unesco.org/en/list/250/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> === پانڊيا ۽ چيرا === [[پانڊيا گهراڻو]] قديم تامل علائقي جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ان جو مرڪز مختلف دورن ۾ [[مدورائي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا رهيا. پانڊيا حڪمرانن جي تاريخ تامل ادب، مذهبي ادارن، واپار ۽ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي رابطن سان ڳنڍيل آهي. [[چيرا گهراڻو]] موجوده ڪيرالا ۽ اولهه تامل علائقن جي قديم تاريخ سان تعلق رکي ٿو. چيرا حڪمرانن جي دور ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن ۽ پرڏيهي واپار کي اهميت حاصل هئي. === پلوا ۽ چالوڪيا === [[پلوا گهراڻو|پلوا]] حڪمرانن ڏکڻ هندستان ۾ خاص طور ڪانچيپورم ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ حڪومت ڪئي. سندن دور ۾ پٿر مان تراشيل مندرن ۽ مذهبي عمارتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمرانن دکن جي مختلف علائقن ۾ حڪومت ڪئي. سندن دور جي تعميراتي روايتن ۾ ڏکڻ ۽ اتر هندستان جي مختلف طرز تعمير جا اثر ملن ٿا. === وجيانگر سلطنت === [[وجيانگر سلطنت]] چوڏهين صدي عيسويءَ ۾ قائم ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي تاريخ ۾ هڪ اهم سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي قوت بڻجي اڀري. هن سلطنت ۾ تيلگو، ڪناڙي، تامل ۽ ٻين ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جو حصو هو. وجيانگر جي درٻار، مندرن، شهرن ۽ واپاري مرڪزن ڏکڻ هندستان جي ثقافتي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #6689A8; background:#F8FBFF;" |+ style="background:#234F79; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ علائقن جون اهم تاريخي حڪومتون ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | حڪومت يا گهراڻو ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | اهم علائقو ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | تاريخي خصوصيت |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چولا سلطنت]] | تامل ناڊو ۽ ڏکڻ هندستان | سامونڊي واپار، مندر، انتظام ۽ فن تعمير |- | style="background:#F0F7FF;" | [[پانڊيا گهراڻو]] | مدورائي ۽ ڏکڻ تامل علائقو | تامل ادب، واپار ۽ مذهبي ادارا |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چيرا گهراڻو]] | ڪيرالا ۽ اولهه تامل علائقو | سامونڊي بندرگاهه ۽ پرڏيهي واپار |- | style="background:#F0F7FF;" | [[پلوا گهراڻو]] | ڪانچيپورم ۽ ڀرپاسي | پٿر مان تراشيل مندر ۽ تعميراتي هنر |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چالوڪيا گهراڻو]] | دکن ۽ ڪرناٽڪ | علائقائي حڪومت ۽ مندرن جي تعمير |- | style="background:#F0F7FF;" | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | دکن | سياسي طاقت، ادب ۽ فن تعمير |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڪاڪتيا گهراڻو]] | تلنگانا ۽ ڀرپاسي | قلعا، مندر ۽ آبپاشيءَ جا نظام |- | style="background:#F0F7FF;" | [[وجيانگر سلطنت]] | ڏکڻ هندستان | گهڻ لساني سلطنت، واپار، ادب ۽ مندر |} == دراوڙي ثقافت == === مذهبي روايتون === دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون مذهبي طور هڪجهڙيون ناهن. انهن ۾ هندومت، اسلام، عيسائيت، ٻڌمت، جين ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار شامل آهن. ڏکڻ هندستان جي قديم تامل ادب ۾ مقامي ديوتائن، فطري علائقن، مذهبي رسمن ۽ سماجي روايتن جو ذڪر ملي ٿو. [[مرگن]]، [[شِو]] ۽ ٻين ديوتائن سان لاڳاپيل مذهبي روايتون ڏکڻ هندستان جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن مذهبي روايتن جي ارتقا ڪيترن صدين جي سماجي ۽ ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي. ڪنهن هڪ مذهبي رسم کي سڀني دراوڙي برادرين جي اصل ۽ گڏيل مذهب جو قطعي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === سنگم ادب === [[سنگم ادب]] قديم تامل شاعريءَ ۽ ادبي روايتن جو اهم مجموعو آهي. ان ۾ جنگ، محبت، واپار، حڪمرانن، سماجي زندگي ۽ فطري ماحول بابت شاعري شامل آهي. قديم تامل ادب ۾ مختلف فطري علائقن جي بنياد تي انساني زندگيءَ ۽ احساسن جي تشريح ڪئي وئي آهي. جبلن، ٻيلن، زرعي ميدانن، سامونڊي ڪنارن ۽ خشڪ علائقن کي شاعريءَ ۾ جدا معنوي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سنگم ادب قديم ڏکڻ هندستان جي سماجي تاريخ ۽ تامل ثقافت کي سمجهڻ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي. === دراوڙي طرز تعمير === {{Main|دراوڙي طرز تعمير}} [[File:Nataraja01.jpg|thumb|180px|[[نٽراج]]، شِو جي ناچ واري صورت؛ ڏکڻ هندستان جي ڌاتوءَ واري مجسمه سازيءَ جو مشهور موضوع.]] دراوڙي طرز تعمير خاص طور ڏکڻ هندستان جي مندرن سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ مندر جي مرڪزي عبادتگاهه، ان جي مٿان اڏيل ''وِمان''، داخلي برج ''گوپورم''، ٿنڀن وارا هال ۽ مذهبي صحن اهم عنصر آهن. چولا دور جا مندر هن طرز تعمير جي نمايان مثالن ۾ شامل آهن. گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي اداري [[يونيسڪو]] تنجاوور، گنگئيڪونڊچولاپورم ۽ داراسورم جي ٽن مندرن کي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="UNESCOChola"/> === موسيقي ۽ ناچ === ڏکڻ هندستان جي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[ڪرناٽڪ موسيقي]] اهم حيثيت رکي ٿي. هن موسيقيءَ جي روايت تامل، تيلگو، ڪناڙي ۽ مليالم ڳالهائيندڙ علائقن ۾ ترقي ڪئي. ڏکڻ هندستان جي مشهور ناچن ۾ [[ڀارت ناٽيم]]، [[ڪچيپوڙي]] ۽ ٻين علائقائي ناچن جا نالا شامل آهن. اهي ناچ مختلف تاريخي ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن ۽ وقت سان گڏ انهن جي پيشڪش ۾ تبديليون آيون آهن. === جنگي هنر ۽ روايتي راندون === ڏکڻ هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[ڪلاريپياٽو]] ۽ [[سلمبم]] جهڙا روايتي جنگي هنر مشهور آهن. ڪلاريپياٽو خاص طور ڪيرالا سان، جڏهن تہ سلمبم تامل ثقافتي علائقن سان لاڳاپيل آهي. انهن جنگي هنرن کي سمورين دراوڙي برادرين جي هڪجهڙي تاريخي روايت قرار ڏيڻ بدران انهن جي مخصوص علائقائي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == موجوده دراوڙي برادريون == دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو بنيادي طور [[ڏکڻ ايشيا]] جا رهواسي آهن. سندن سڀ کان وڏيون آباديون [[ڀارت]] جي ڏاکڻين رياستن، [[سري لنڪا]] ۽ ڀارت جي وچين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ رهن ٿيون. [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان]] صوبي ۽ [[سنڌ]] ۾ پڻ دراوڙي خاندان جي [[بروهي ٻولي]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آباد آهن.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر هي انگ مختلف آدمشمارين، ٻوليءَ جي تعريفن ۽ ڳڻپ جي سالن موجب بدلجي سگهي ٿو. هيءَ آبادي هڪ ئي قوم، نسل، مذهب يا سياسي سڃاڻپ جي نمائندگي نٿي ڪري. === تيلگو === [[تيلگو ماڻهو]] دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ وڏين برادرين مان آهن. سندن بنيادي علائقا [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا]] آهن. [[تيلگو ٻولي]] ڏکڻ هندستان جي اهم ادبي ۽ سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. === تامل === [[تامل ماڻهو]] بنيادي طور [[تامل ناڊو]] ۽ [[سري لنڪا]] جي اترين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ آباد آهن. تامل ٻوليءَ جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] خاص اهميت رکي ٿو. تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون مهاجر برادريون ملائيشيا، سنگاپور ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن. === ڪناڙي === [[ڪناڙي ماڻهو]] بنيادي طور [[ڪرناٽڪ]] جا رهواسي آهن. [[ڪناڙي ٻولي]] جي پنهنجي ادبي، مذهبي ۽ تاريخي روايت آهي. ڪرناٽڪ جي مختلف علائقن ۾ ڪناڙيءَ سان گڏ ٻيون دراوڙي ۽ هند-آريائي ٻوليون پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. === مليالي === [[مليالي ماڻهو]] بنيادي طور [[ڪيرالا]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. سندن اهم ٻولي [[مليالم]] آهي. مليالم ادب، سامونڊي واپار ۽ ڪيرالا جون مذهبي ۽ ثقافتي روايتون ڏکڻ هندستان جي تاريخ جو اهم حصو آهن. === گونڊ === [[گونڊ ماڻهو]] وچ هندستان جي وڏين آديواسي برادرين مان آهن. سندن آبادي [[مڌيا پرديش]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[مهاراشٽر]]، [[تلنگانا]] ۽ ٻين رياستن ۾ ملي ٿي. گونڊي ٻولي دراوڙي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، پر سڀئي گونڊ ماڻهو اڄ گونڊي نٿا ڳالهائين. === ڪُروخ يا اورائون === [[ڪروخ ماڻهو|ڪُروخ]] يا [[اورائون ماڻهو|اورائون]] برادريون خاص طور جهارکنڊ، ڇتيس ڳڙهه، اوڊيشا ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ آباد آهن. سندن ڪُروخ ٻولي دراوڙي ٻولين جي اترئين گروهه سان لاڳاپيل آهي. === بروهي === [[بروهي ماڻهو]] پاڪستان ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ اهم برادري آهن. سندن ٻولي، [[بروهي ٻولي|بروهي]]، دراوڙي خاندان جي اترئين شاخ سان تعلق رکي ٿي. بروهي ڳالهائيندڙ خاص طور بلوچستان ۾ ۽ ڪجهه تعداد ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ آباد آهن. بروهي ٻوليءَ جو دراوڙي خاندان سان تعلق تقابلي لسانيات جي بنياد تي تسليم ٿيل آهي؛ البت بلوچستان ۾ هن ٻوليءَ جي پهچڻ جو زمانو ۽ تاريخي رستو اڃا تحقيق جا موضوع آهن.<ref name="BritannicaDravidian">{{cite web |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Dravidian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> === ٻيون دراوڙي برادريون === دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ٻين برادرين ۾ [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪوڊاوا ماڻهو|ڪوڊاوا]]، [[ٽوڊا ماڻهو|ٽوڊا]]، [[ايرولا ماڻهو|ايرولا]]، [[خوند ماڻهو|خوند]]، [[ڪويا ماڻهو|ڪويا]] ۽ ٻين ڪيترين علائقائي برادرين جا نالا شامل آهن. انهن جون ٻوليون، سماجي روايتون ۽ ثقافتي سڃاڻپون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. == دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست == [[File:Dravidian map.svg|thumb|300px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست.]] دراوڙي ٻولين جي وڏي اڪثريت ڏکڻ هندستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. تيلگو، تامل، ڪناڙي ۽ مليالم سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن واريون دراوڙي ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ وچ هندستان ۾ گونڊي، ڪُروخ، ڪُئي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ موجود آهن. اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ بروهي ٻوليءَ جي موجودگي دراوڙي ٻولين جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. ان جي موجوده جاگرافيائي اڪيلائيءَ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني وضاحتون پيش ڪيون ويون آهن. === ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر === ڏکڻ ايشيا مان لڏپلاڻ سبب دراوڙي ٻولين جون برادريون دنيا جي ٻين حصن ۾ پڻ قائم ٿيون آهن. تامل، تيلگو، مليالم ۽ ڪناڙي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ اوڀر ايشيا، نار وارن ملڪن، آفريڪا، يورپ، اتر آمريڪا ۽ آسٽريليا ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه مهاجر آبادين جي تاريخ ڪيترين صدين تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ ٻيون جديد دور جي روزگار، تعليم ۽ واپار سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جو نتيجو آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #467CA5; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#174B75; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;" | دراوڙي خاندان جون اهم ٻوليون ۽ سندن علائقا ! style="background:#D9EAF8;" | ٻولي ! style="background:#D9EAF8;" | اهم علائقو ! style="background:#D9EAF8;" | لساني شاخ ! style="background:#D9EAF8;" | خصوصيت |- | style="background:#EAF4FF;" | [[تامل ٻولي|تامل]] | تامل ناڊو، سري لنڪا | ڏاکڻي | قديم ادبي روايت |- | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | آنڌرا پرديش، تلنگانا | ڏکڻ-وچئين | وڏي ڳالهائيندڙ آبادي |- | style="background:#EAF4FF;" | [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] | ڪرناٽڪ | ڏاکڻي | تاريخي ادبي ۽ ڪتبن جي روايت |- | [[مليالم]] | ڪيرالا | ڏاکڻي | وسيع جديد ادبي روايت |- | style="background:#EAF4FF;" | [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] | وچ هندستان | ڏکڻ-وچئين | ڪيترائي علائقائي لهجا |- | [[تولو ٻولي|تولو]] | سامونڊي ڪرناٽڪ ۽ ڪيرالا | ڏاکڻي | علائقائي ادبي ۽ زباني روايتون |- | style="background:#EAF4FF;" | [[ڪروخ ٻولي|ڪُروخ]] | جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي | اترئين | اورائون برادريءَ جي اهم ٻولي |- | [[مالتو ٻولي|مالتو]] | اوڀر هندستان | اترئين | دراوڙي خاندان جي اترئين شاخ |- | style="background:#EAF4FF;" | [[بروهي ٻولي|بروهي]] | بلوچستان، سنڌ ۽ ڀرپاسي | اترئين | پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي |} == سنڌ ۽ بلوچستان ۾ دراوڙي ٻولين جو پسمنظر == === سنڌو ماٿريءَ جي قديم ٻولي === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|280px|[[موهن جو دڙو]] جا آثار؛ سنڌو تهذيب جي قديم ٻوليءَ جي سڃاڻپ اڃا قطعي طور ثابت نه ٿي آهي.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهرن مان مليل مهرن، تختين ۽ ٻين شين تي مختصر نشان ۽ تحريرون موجود آهن. انهن نشانن کي عام طور [[سنڌو لکت]] چيو ويندو آهي. سنڌو لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اسڪو پرپولا]] ۽ [[ايراوتھم مهاديون]] سميت ڪجهه محققن ان کي قديم دراوڙي ٻولين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻين محققن انهن نتيجن تي اعتراض ڪيا آهن يا متبادل تشريحون پيش ڪيون آهن. سنڌو لکت اڃا تائين اهڙي نموني پڙهي نه وئي آهي، جنهن کي ماهرن جي وسيع قبوليت حاصل هجي. انهيءَ ڪري سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي يقيني طور پروٽو-دراوڙي قرار ڏيڻ ممڪن ناهي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |url=https://archive.org/details/antiquity_1969-12_43_172/page/274 |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> === موهن جي دڙي جي آثارن جي تشريح === [[File:Dancing girl of Mohenjo-daro.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل مشهور ڪانسيءَ جو مجسمو. هيءَ سنڌو تهذيب جي فن جو نمونو آهي؛ ان مان مجسمي ۾ ڏيکاريل شخص جي ٻولي يا نسلي سڃاڻپ ثابت نٿي ٿئي.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. اتان مليل عمارتون، مهرون، ٿانوَ، زيور ۽ مجسما قديم شهري زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. ويهين صديءَ جي شروعاتي تحقيق ۾ کوپڙين ۽ جسماني بناوت جي بنياد تي قديم آبادين کي مختلف نسلي درجن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. اهڙيون درجابنديون جديد علم بشريات ۾ ڪيترين حدن ۽ مسئلن سبب احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. قديم آثارن مان ڪنهن شخص جي ٻوليءَ جي سڃاڻپ صرف سندس جسماني بناوت يا مجسمي جي صورت مان ثابت نٿي ڪري سگهجي. === ڀيرومل آڏواڻيءَ جا تاريخي رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنڌ جي قديم آبادين، دراوڙن، آريائن ۽ ٻولين جي لاڳاپن بابت پنهنجي دور جي محققن جا مختلف رايا بيان ڪيا آهن. ڪتاب جي موڪليل صفحن 15 کان 20 ۾ دراوڙن جي اصل وطن، هندستان ۾ سندن موجودگي، لفظ ''دراوڙ'' جي بڻ بنياد، آريائن سان لاڳاپن ۽ سنڌ ۾ سندن ممڪن تاريخي اثرن جو ذڪر آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي بحث ۾ سر جان مارشل ۽ ٻين قديم محققن جا حوالا پڻ اچن ٿا. انهن بيانن کي تاريخ نگاريءَ جي هڪ اهم مرحلي طور سمجهڻ گهرجي، جڏهن تہ سندن هر نتيجي کي جديد تحقيق سان ثابت ٿيل حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === بروهي ٻوليءَ جي اهميت === [[بروهي ٻولي]] جو دراوڙي خاندان سان تعلق تقابلي لسانيات جو هڪ اهم نتيجو آهي. اها ٻولي پاڪستان جي بلوچستان صوبي ۾ خاص طور ڳالهائي وڃي ٿي ۽ سنڌ ۾ پڻ ان جا ڳالهائيندڙ موجود آهن. بروهي ٻوليءَ جي جاگرافيائي حيثيت سبب ڪجهه محققن اهو خيال پيش ڪيو آهي تہ دراوڙي ٻوليون ڪنهن زماني ۾ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ پکڙيل هيون. ٻين محققن بروهي ڳالهائيندڙن جي نسبتاً بعد واري لڏپلاڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو آهي. موجوده لساني شاهدين مان بروهي ٻوليءَ جو دراوڙي هجڻ ثابت ٿئي ٿو، پر ان مان اڪيلو اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ موهن جي دڙي جا سڀئي رهواسي بروهي يا ڪنهن ٻي مخصوص دراوڙي ٻوليءَ جا ڳالهائيندڙ هئا.<ref name="BritannicaDravidian"/> === سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپا === [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان جي ٻولي آهي. سنڌيءَ جي صوتياتي، لغوي ۽ گرامري تاريخ جي مطالعي ۾ قديم ڏکڻ ايشيائي ٻولين جي ممڪن اثرن تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪنهن سنڌي لفظ کي دراوڙي بڻ جو قرار ڏيڻ لاءِ ان جي پراڻي صورت، آواز جي تبديلي، تاريخي استعمال ۽ ٻين ٻولين سان تقابلي لاڳاپن جو ثبوت ضروري آهي. رڳو ٻن لفظن جي ظاهري مشابهت سندن گڏيل اصل جو ڪافي ثبوت ناهي. === سنڌ جي ذاتين بابت تاريخي دعوائون === سنڌ جي ڪجهه برادرين، جهڙوڪ [[اوڏ]]، [[مهاڻا]] ۽ ٻين مقامي گروهن کي پراڻن مؤرخن دراوڙن سان ڳنڍيو آهي. اهڙيون نسبتُون سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن جي مطالعي لاءِ اهم ٿي سگهن ٿيون. تنهن هوندي بہ ڪنهن موجوده برادريءَ کي صرف ذات جي نالي، روايتي پيشي يا لوڪ روايت جي بنياد تي قديم دراوڙن جو سڌو نسلي اولاد قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ان ڪري اهڙين دعوائن کي لاڳاپيل مؤرخ يا ڪتاب ڏانهن منسوب ڪري پيش ڪرڻ گهرجي، نه تہ سڀني محققن جي تسليم ٿيل حقيقت طور. == تاريخي نظرين جو تنقيدي جائزو == دراوڙن جي تاريخ بابت اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ پيش ڪيل ڪيترائي نظريا ان دور جي علم بشريات، لسانيات ۽ آثارِ قديمه جي محدود ڄاڻ تي ٻڌل هئا. جديد تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، نسل ۽ جينياتي ورثي کي هڪ ٻئي کان جدا تصورن طور ڏٺو ويندو آهي. ڪنهن ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙ سڀني ماڻهن جو هڪ ئي نسل يا هڪ ئي قديم وطن هجڻ ضروري ناهي. دراوڙي ٻولين جي اصل، سندن قديم جاگرافيائي پکيڙ، سنڌو تهذيب سان ممڪن لاڳاپي ۽ هند-آريائي ٻولين سان رابطن بابت تحقيق جاري آهي. انهن سوالن ۾ تصديق ٿيل لساني نتيجن ۽ اڃا تحقيق هيٺ مفروضن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[پروٽو-دراوڙي ٻولي]] * [[بروهي ٻولي]] * [[بروهي ماڻهو]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[سنڌو لکت]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] * [[سنگم ادب]] * [[دراوڙي طرز تعمير]] * [[چولا سلطنت]] * [[دراوڙي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}} * {{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}} * {{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=Deciphering the Indus Script |url=https://archive.org/details/decipheringindus0000parp |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521430791}} * {{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |url=https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}} * {{cite book |last=Southworth |first=Franklin C. |title=Linguistic Archaeology of South Asia |url=https://archive.org/details/linguisticarchae0000sout |publisher=RoutledgeCurzon |year=2005 |isbn=9780415333238}} * {{cite book |last1=Burrow |first1=Thomas |last2=Emeneau |first2=Murray B. |title=A Dravidian Etymological Dictionary |url=https://archive.org/details/bmshri.dravidianetymolo0000tbur_x1f5 |edition=2nd |publisher=Clarendon Press |year=1984 |isbn=9780198643265}} * {{cite book |last1=Jamison |first1=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199370184}} * {{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |url=https://archive.org/details/antiquity_1969-12_43_172/page/274 |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}} * {{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w}} * {{cite web |title=Dravidian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages |website=Encyclopaedia Britannica}} * {{cite web |title=Great Living Chola Temples |url=https://whc.unesco.org/en/list/250/ |website=UNESCO World Heritage Centre}} * ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ''، خاص طور صفحا 15–20. ڇاپي ۽ اشاعت جا تفصيل اصل ڪتاب مطابق مڪمل ڪيا وڃن. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages دراوڙي ٻوليون — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Linguistic_maps_of_Dravidian_languages دراوڙي ٻولين جا نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://whc.unesco.org/en/list/250/ چولا دور جا عالمي ورثي وارا مندر — يونيسڪو] [[زمرو:دراوڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا نسلي لساني گروهه]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جا ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان جا نسلي لساني گروهه]] ocyy0gtf5xqobtharonv6bwolkp6lgt 0 2573 425526 421406 2026-10-26T19:40:08Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425526 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = روهڙي | official_name = روهڙي | native_name = روهڙي | other_name = Rohri | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Rohri.jpg | image_caption = روهڙي، سنڌو درياهه ۽ سکر ڏانهن ويندڙ تاريخي پلين جو نظارو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = روهڙي | coordinates = {{coord|27|40|59|N|68|54|00|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 = [[روهڙي تعلقو]] | government_type = ميونسپل ڪاميٽي | elevation_m = 62 | population_as_of = 2023ع | population_total = 92135 | population_footnotes = <ref name="census">{{Cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/sukkur/8180402__rohri/ |title=Rohri (Municipal Council, Sukkur, Pakistan): Population Statistics |website=City Population |author=Brinkhoff, Thomas |language=en |access-date=2026-10-14}}</ref> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''روهڙي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Rohri|اردو=روہڑی}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[روهڙي تعلقو|روهڙي تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اڀرندي يا کاٻي ڪناري تي، [[سکر]] شهر جي سامهون واقع آهي. سکر ۽ روهڙيءَ جي وچ ۾ سنڌو درياهه ۽ [[بکر]] جو تاريخي ٻيٽ موجود آهن. ٻنهي شهرن کي [[لئنسڊائون پل]] ۽ [[ايوب پل]] ڳنڍين ٿيون. روهڙي پنهنجي قديم تاريخ، مذهبي ماڳن، آثار قديمه، درياهي واپار، ريلوي جنڪشن ۽ روهڙيءَ جي ٽڪرين ۾ موجود پٿر واري دور جي آثارن جي ڪري مشهور آهي.<ref name="hughes">{{Cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |year=1876 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog |language=en}}</ref><ref name="stdcbridge">{{Cite web |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ |title=Lansdowne Bridge |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |language=en |access-date=2026-10-14}}</ref> 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب روهڙي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي آبادي 92,135 هئي.<ref name="census"/> روهڙيءَ جي تاريخ جو واسطو قديم [[الور]]، بکر جي قلعي، سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن سان رهيو آهي. البت قديم الور ۽ موجوده روهڙيءَ کي تاريخي ۽ جاگرافيائي لحاظ کان الڳ آباديون سمجهڻ گهرجن.<ref name="nadiem">{{Cite book |last=Nadiem |first=Ihsan H. |title=Forts of Pakistan |year=2004 |publisher=Al-Faisal Publishers |location=Lahore |page=54 |isbn=9695033520 |language=en}}</ref> [[فائل:View of Rohri from Bakhar island.jpg|thumb|کاٻي|بکر ٻيٽ کان روهڙي شهر جو نظارو]] [[فائل:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|سنڌو درياهه تي روهڙي ۽ بکر جي قلعي جو تاريخي منظر]] == جاگرافيائي بيهڪ == روهڙي اتر سنڌ ۾ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي. ان جي اولهه ۾ سکر، درياهه جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ اوڀر طرف قديم الور ۽ روهڙيءَ جون ٽڪريون واقع آهن. شهر جي ڀرپاسي ۾ سنڌو درياهه جي ميداني زمين، چن جي پٿر جون ٽڪريون ۽ زرعي علائقا موجود آهن. روهڙيءَ جي سامهون سنڌو درياهه جو وهڪرو بکر جي ٻيٽ سبب مختلف شاخن ۾ ورهائجي ٿو. انهيءَ جاگرافيائي بناوت شهر کي تاريخي طور درياهي آمدرفت، دفاعي انتظام ۽ واپار جي لحاظ کان اهم بڻايو.<ref name="hughes"/><ref name="heritagebridge">{{Cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |title=Lansdowne Bridge, Sukkur |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-10-14}}</ref> شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 62 ميٽر آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ تاريخي صورتون == روهڙيءَ جي نالي بابت مختلف تاريخي ڪتابن ۾ جدا جدا صورتون ۽ تشريحون ملن ٿيون. انهن ۾ روڙي، رور، رورپور، روڙا ننگر، لوهڙي ۽ لوهري جهڙا نالا شامل آهن. سنڌ جي تاريخدان [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ ڄاڻائي ٿو ته سنڌ جي پراڻن گزيٽيئرن ۽ تاريخي تحريرن ۾ شهر جا مختلف نالا استعمال ٿيا آهن. سندس بيان موجب ڪي مصنف روهڙيءَ جي نالي کي سنسڪرت جي لفظن سان لاڳاپيل سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻين وٽ ان جو تعلق قديم رور يا الور سان ٻڌايو ويو آهي.<ref name="shidai">{{Cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |year=1992 |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |pages=85–86}}</ref> مولائي شيدائيءَ موجب سنڌ جي گزيٽيئر ۾ شهر لاءِ «لوهڙي» جي صورت پڻ استعمال ٿيل آهي. هن ڪئپٽن ويسٽ ميڪاٽ ۽ ٻين ليکڪن جي بيانن جو حوالو ڏنو آهي، جن شهر جي نالي بابت مختلف تاريخي رايا پيش ڪيا هئا.<ref name="shidai"/> [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ روهڙيءَ جي نالي جو تعلق قديم رور ۽ الور سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب الور جي زوال کان پوءِ اتان جي ماڻهن جي لڏپلاڻ سان روهڙيءَ جي آباديءَ کي هٿي ملي.<ref name="qaleech">{{Cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> انهن وضاحتن کي تاريخي مصنفن جا رايا سمجهڻ گهرجي؛ شهر جي نالي جي ڪنهن هڪ اشتقاق تي مڪمل علمي اتفاق ثابت ٿيل ناهي. == تاريخ == === قديم دور ۽ الور سان تعلق === روهڙيءَ جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ قديم [[الور]] يا اروڙ جي اهميت بنيادي حيثيت رکي ٿي. الور موجوده روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع هڪ قديم شهر هو. تاريخي روايتن ۽ مختلف ماخذن موجب الور سنڌ جي قديم سياسي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ هو.<ref name="nadiem"/> ڊيرل اين ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ قديم رورڪا ۽ سوويرا جي تاريخي روايتن تي بحث ڪيو آهي. رورڪا کي ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي روايتن ۾ واپاري مرڪز طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="maclean">{{Cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |year=1989 |publisher=Brill |location=Leiden |page=63 |url=https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 |language=en}}</ref> ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ ۾ الور جو تعلق سنڌ جي [[راء گهراڻو|راء]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ حڪمران گهراڻي]] سان رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ هي شهر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي فوجي مهم دوران الور جو علائقو عرب حڪومت جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="maclean"/><ref name="hughes"/> قديم الور جي زوال ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت ڪيترائي تاريخي بيان موجود آهن. هڪ مشهور روايت موجب ڏهين صديءَ ۾ زلزلي يا درياهه جي رخ بدلجڻ سبب الور جي اهميت گهٽجڻ لڳي، پر انهيءَ واقعي جي قطعي تاريخ ۽ سببن بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="arordawn">{{Cite news |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |language=en |access-date=2026-10-14}}</ref> === روهڙيءَ جي موجوده آباديءَ جو بنياد === موجوده روهڙيءَ جي بنياد بابت مختلف تاريخي بيان ملن ٿا. مولائي شيدائيءَ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ اي ڊبليو هيوز ۽ هينري ڪزنس جي حوالن سان شهر جي آباد ٿيڻ بابت جدا جدا روايتون درج ڪيون آهن.<ref name="shidai"/> هڪ روايت موجب روهڙيءَ جي آباديءَ جو تعلق ستين صدي هجريءَ جي آخر ۾ سيد رڪن الدين سان ٻڌايو وڃي ٿو. ٻين بيانن ۾ مخدوم رڪن الدين ملتانيءَ جو نالو اچي ٿو. مولائي شيدائي انهن روايتن جي تاريخي ترتيب تي اعتراض ڪندي ڪجهه شخصيتن ۽ حڪمرانن جي دورن ۾ اختلافن جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="shidai"/> انهيءَ ڪري روهڙيءَ جي موجوده شهري آباديءَ جي قيام لاءِ ڪنهن هڪ سال يا شخص کي قطعي باني قرار ڏيڻ بدران تاريخي ماخذن ۾ موجود مختلف بيانن کي سندن نسبت سان پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. درياهه جي کاٻي ڪناري تي هجڻ ڪري روهڙيءَ کي واپار ۽ زرعي پيداوار جي آمدرفت ۾ اهميت حاصل ٿي. وچئين دور ۾ هي شهر سنڌو درياهه جي بندرن ۽ تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻيو.<ref name="bowden">{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |title=Settlements of the Indus River |year=2004 |publisher=Heinemann-Raintree Library |isbn=1403457182 |language=en}}</ref> === ارغونن ۽ ترخانن جو دور === سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ بکر ۽ روهڙيءَ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت وڌي. بکر جو قلعو اتر سنڌ جي اهم فوجي مرڪزن مان هو، جڏهن ته روهڙيءَ ۾ مذهبي عالمن، سيدن، قاضين ۽ ٻين آبادگارن جون وسنديون موجود هيون. تاريخي روايتن موجب ارغون دور ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي ۽ انتظامي ضرورتن سبب ڪجهه خاندانن کي روهڙيءَ ۾ آباد ڪيو ويو. ان عمل سان شهر جي آباديءَ ۽ مذهبي ادارن جي ترقيءَ کي هٿي ملي.<ref name="shidai"/> === مغلن جو دور === مغلن جي دور ۾ روهڙي ۽ بکر جو علائقو سنڌ جي انتظامي، مذهبي ۽ واپاري زندگيءَ ۾ اهم رهيو. هن دور سان لاڳاپيل مسجدون، مقبرا، ڪتبن وارا قبرستان ۽ ٻيون تاريخي عمارتون اڄ به علائقي جي تاريخي ورثي جو حصو آهن. مغل دور جي اهم شخصيتن مان [[مير ابوالقاسم نمڪين]] جو نالو روهڙيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن سان منسوب تاريخي ماڳن ۾ [[ستين جو آستان]] خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="sateen">{{Cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/satyan-jo-than-rohri-sukkur/ |title=Sateen Jo Asthan / Seven Sisters – Rohri, Sukkur |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-14}}</ref> === برطانوي دور === اوڻويهين صديءَ ۾ برطانوي حڪومت سنڌ جي مواصلاتي نظام، ريلوي ۽ درياهي آمدرفت جي ترقيءَ لاءِ مختلف منصوبا شروع ڪيا. روهڙيءَ جي جاگرافيائي حيثيت سبب هي شهر ريلوي ۽ واپاري آمدرفت جو اهم مرڪز بڻجي ويو. سکر ۽ روهڙيءَ کي ملائيندڙ لئنسڊائون پل جي تعمير سان سنڌو درياهه پار ريلوي آمدرفت ۾ وڏي تبديلي آئي. پل جو افتتاح 25 مارچ 1889ع تي ٿيو. ان کان اڳ درياهه جي ٻنهي ڪنارن جي وچ ۾ ريلوي سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت لاءِ ٻيڙين ۽ فيريءَ جو استعمال ٿيندو هو.<ref name="stdcbridge"/><ref name="heritagebridge"/> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ روهڙي سنڌ جي ريلوي، واپاري ۽ انتظامي نظام جو حصو رهي. 1962ع ۾ ايوب پل جي تعمير کان پوءِ ريلوي آمدرفت نئين پل ڏانهن منتقل ڪئي وئي، جڏهن ته لئنسڊائون پل روڊ ٽريفڪ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي.<ref name="stdcbridge"/> == آثار قديمه == === روهڙيءَ جون ٽڪريون === [[روهڙيءَ جون ٽڪريون]] سنڌ جي اهم آثار قديمه وارن علائقن مان آهن. انهن ٽڪرين ۾ چن جي پٿر ۽ چقمق يا چَرٽ (Chert) جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي قديم زماني ۾ پٿر جا اوزار ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. آثار قديمه جي ماهرن پائولو بياجي ۽ مائورو ڪريماشيءَ جي تحقيق موجب روهڙيءَ جي ٽڪرين ۾ پٿر واري دور جا ڪيترائي ماڳ ۽ قديم اوزار ٺاهڻ جا آثار مليا آهن. انهن ۾ ابتدائي پٿر واري دور جي Acheulean روايت سان لاڳاپيل ماڳ پڻ شامل آهن.<ref name="earlypaleo">{{Cite journal |last1=Biagi |first1=Paolo |last2=Cremaschi |first2=Mauro |title=The Early Palaeolithic sites of the Rohri Hills (Sind, Pakistan) and their environmental significance |journal=World Archaeology |volume=19 |issue=3 |pages=421–433 |year=1988 |doi=10.1080/00438243.1988.9980049 |language=en}}</ref> === سنڌو تهذيب ۾ پٿر جي صنعت === ٽين هزار سال قبل مسيح دوران [[سنڌو تهذيب]] جي ماڻهن روهڙيءَ جي ٽڪرين مان چقمق وارو پٿر حاصل ڪيو، جنهن مان مختلف قسم جا اوزار، بليڊ ۽ ٻيون شيون تيار ڪيون وينديون هيون. 1991ع ۾ شايع ٿيل بياجي ۽ ڪريماشيءَ جي تحقيق موجب روهڙيءَ جي ٽڪرين مان حاصل ڪيل چقمق جو پٿر [[موهن جو دڙو]] جهڙن سنڌو تهذيب جي مرڪزن تائين پهچندو هو. تحقيق دوران قديم کاڻين ۽ اوزار ٺاهڻ جي ڪارخانن جا آثار سڃاتا ويا.<ref name="flint1991">{{Cite journal |last1=Biagi |first1=Paolo |last2=Cremaschi |first2=Mauro |title=The Harappan flint quarries of the Rohri Hills (Sind-Pakistan) |journal=Antiquity |volume=65 |issue=246 |pages=97–102 |year=1991 |doi=10.1017/S0003598X00079321 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/harappan-flint-quarries-of-the-rohri-hills-sindpakistan/3A7C5FA4EFD2B415F39EC2A691972095 |language=en}}</ref> 1993ع جي آثار قديمه واري مهم بابت پائولو بياجي ۽ آندريا پيسينا جي رپورٽ ۾ روهڙيءَ جي ٽڪرين ۾ موجود چقمق جي کاڻين ۽ اوزار ٺاهڻ جي مرڪزن بابت تفصيل ڏنل آهن.<ref name="biagi1994">{{Cite journal |last1=Biagi |first1=Paolo |last2=Pessina |first2=Andrea |title=Surveys and Excavations in the Rohri Hills (Sindh-Pakistan): A Preliminary Report on the 1993 Campaign |journal=Ancient Sindh |volume=1 |year=1994 |url=https://iris.unive.it/handle/10278/3690594 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ پائولو بياجيءَ جي هڪ ٻي تحقيق ۾ روهڙيءَ جي چقمق واري پٿر جي کوٽائي، نقل و حمل ۽ سنڌو تهذيب جي مختلف مرڪزن تائين پهچڻ جي طريقن تي بحث ڪيو ويو آهي. تحقيق موجب زميني ۽ درياهي آمدرفت ٻنهي جي امڪاني ڪردار کي سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="biagi2024">{{Cite journal |last=Biagi |first=Paolo |title=Exploitation, Transport, and Circulation of the Rohri Hills Chert (Sindh, Pakistan) during the Indus Period |year=2024 |url=https://iris.unive.it/handle/10278/5067001 |language=en}}</ref> اهڙيءَ ريت روهڙيءَ جون ٽڪريون نه رڳو مقامي آثار قديمه جي لحاظ کان، پر سنڌو تهذيب جي صنعت، خام مال جي فراهمي ۽ قديم واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهن. == تاريخي ۽ مذهبي ماڳ == === ستين جو آستان === [[فائل:Satyan-jo-than and sukkur bridge.jpg|thumb|ستين جو آستان ۽ سنڌو درياهه جو نظارو]] [[ستين جو آستان]] روهڙيءَ جي ڏاکڻي پاسي سنڌو درياهه جي ڪناري تي هڪ تاريخي ماڳ آهي. هي ماڳ هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي پٿر تي اُڪريل قبرون، عربي ڪتبا، قرآني آيتون ۽ رنگين ڪاشيءَ جو ڪم موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب هتي موجود ڪيترين قبرن جي تاريخ 1018هه کان 1301هه، يعني لڳ ڀڳ 1609ع کان 1883ع جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿي. انهن ۾ سبزواري سيدن سان لاڳاپيل مير قاسم جي قبر پڻ شامل آهي.<ref name="sateen"/> هن ماڳ سان ست پاڪدامن عورتن بابت هڪ مشهور مقامي روايت منسوب آهي، جنهن سبب اهو «ستين جو آستان» يا «ستين جو ٿان» سڏجي ٿو. اها روايت ماڳ جي لوڪ تاريخ جو حصو آهي، جڏهن ته اتي موجود قبرون ۽ ڪتبا ان جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. مولائي شيدائي ۽ ٻين تاريخدانن هن ماڳ جو تعلق مير ابوالقاسم نمڪين ۽ مغل دور جي بکر واري انتظامي ۽ ثقافتي زندگيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي.<ref name="shidai"/><ref name="qaleech"/> === وار مبارڪ جو آستان === روهڙيءَ جي مشهور مذهبي ماڳن ۾ وار مبارڪ جو آستان پڻ شامل آهي. مقامي روايتن موجب هن آستان ۾ حضرت محمد ﷺ سان منسوب وار مبارڪ محفوظ آهي. مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب هي تبرڪ عبدالباقي نالي هڪ شخص سان منسوب آهي، جنهن کي روهڙيءَ ۾ آندو ويو. ساڳئي بيان ۾ وار مبارڪ جي مسجد جي تعمير جو زمانو ڏهين صدي هجريءَ جي وچ ڌاري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="qaleech"/> وار مبارڪ جي نسبت ۽ ان جي آمد بابت بيان مذهبي ۽ تاريخي روايتن تي ٻڌل آهن، جن کي ماخذن جي نسبت سان پڙهڻ گهرجي. === جامع مسجد روهڙي === روهڙيءَ جي تاريخي جامع مسجد مغل دور جي عمارتن مان شمار ٿئي ٿي. تاريخي ڪتابن موجب هن مسجد جي تعمير اڪبر بادشاهه جي دور ۾ فتح خان سان منسوب ڪئي وڃي ٿي ۽ ان لاءِ 1583ع جو سال بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="qaleech"/> مسجد جي تعميراتي خصوصيتن ۾ سرن جو استعمال، گنبذ ۽ مغل دور جي مذهبي عمارتن سان ملندڙ عناصر شامل آهن. === عيدگاهه مسجد === روهڙيءَ جي تاريخي عيدگاهه مسجد بابت روايت آهي ته اها مشهور مؤرخ ۽ مغل دور جي عملدار [[مير محمد معصوم بکري]] سان منسوب آهي. تاريخي بيانن ۾ ان جي تعمير لاءِ 1593ع جو سال ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="qaleech"/> === مير يعقوب علي شاهه جي مسجد === روهڙيءَ جي ٻين تاريخي مسجدن ۾ مير يعقوب علي شاهه سان منسوب مسجد شامل آهي. مرزا قليچ بيگ موجب هن مسجد جي تعمير 1677ع ۾ ٿي هئي. اها مسجد شهر جي مذهبي ۽ تعميراتي تاريخ جو حصو آهي.<ref name="qaleech"/> === خواجه خضر جو آستان === روهڙي ۽ بکر جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ننڍڙي ٻيٽ تي [[خواجه خضر جو آستان]] واقع آهي. هن ماڳ سان سنڌو درياهه، خواجه خضر ۽ زنده پير بابت مختلف مذهبي ۽ لوڪ روايتون منسوب آهن. مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ۾ هن ماڳ بابت روايتون، هڪ قديم مسجد ۽ مختلف تاريخي ڪتبن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن روايتن مان ڪجهه ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديليءَ کي خواجه خضر سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="qaleech"/> اهي بيان مذهبي ۽ لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي درياهه جي رخ بدلجڻ جي سائنسي وضاحت طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === بکر جو قلعو === [[بکر جو قلعو]] روهڙي ۽ سکر جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي ٻيٽ تي واقع تاريخي قلعو آهي. هن قلعي اتر سنڌ جي فوجي، سياسي ۽ انتظامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بکر جو علائقو مختلف دورن ۾ سنڌ جي حڪمرانن، ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي فوجي ۽ انتظامي نظام سان لاڳاپيل رهيو آهي. قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ درياهي آمدرفت جي نگراني ۽ علائقي جي دفاع لاءِ اهم هئي.<ref name="nadiem"/><ref name="hughes"/> === ساڌ ٻيلو === [[ساڌ ٻيلو]] سنڌو درياهه ۾ سکر ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان واقع هڪ مشهور هندو مذهبي ماڳ آهي. هي ماڳ پنهنجي مندرن، مذهبي تقريبن ۽ تاريخي اهميت جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. ساڌ ٻيلو انتظامي طور سکر سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي، پر روهڙيءَ جي ڀرپاسي جي مذهبي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ جو پڻ اهم حصو آهي. == پل ۽ آمدرفت == === لئنسڊائون پل === [[لئنسڊائون پل]] سنڌو درياهه تي سکر ۽ روهڙيءَ کي ڳنڍيندڙ هڪ تاريخي لوهي پل آهي. ان جي تعمير 1887ع ۾ شروع ٿي ۽ 25 مارچ 1889ع تي ان جو افتتاح ٿيو. پل جو نقشو انجنيئر سر اليگزينڊر ميڊوز رينڊل تيار ڪيو هو. تعمير مڪمل ٿيڻ وقت اها پنهنجي قسم جي هڪ وڏي انجنيئرنگ ڪاميابي سمجهي ويندي هئي. پل جي تعمير سان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن جي وچ ۾ ريلوي آمدرفت لاءِ ٻيڙين تي انحصار گهٽجي ويو.<ref name="stdcbridge"/><ref name="heritagebridge"/> 1962ع ۾ ايوب پل جي تعمير کان پوءِ ريلوي آمدرفت نئين پل ڏانهن منتقل ڪئي وئي. === ايوب پل === [[ايوب پل]] سکر ۽ روهڙيءَ جي وچ ۾ سنڌو درياهه تي واقع فولادي ڪمان واري ريلوي پل آهي. هن پل جي تعمير 1960ع کان 1962ع جي وچ ۾ ٿي ۽ ان جو افتتاح 6 مئي 1962ع تي ٿيو. ايوب پل جي تعمير جو مقصد ريلوي ۽ روڊ ٽريفڪ کي جدا ڪرڻ هو. ان جي فولادي ڪمان ۽ لٽڪندڙ ريلوي ڊيڪ سبب اها پاڪستان جي اهم انجنيئرنگ اڏاوتن مان هڪ آهي.<ref name="heritagebridge"/><ref name="ayubnews">{{Cite news |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |url=https://tribune.com.pk/story/375394/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |work=The Express Tribune |date=2012-05-07 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #A6BBD0;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | '''روهڙي ۽ سکر جون تاريخي پلون''' ! style="background:#DCEBFA;" | خصوصيت ! style="background:#DDF2EA;" | لئنسڊائون پل ! style="background:#FFF0D9;" | ايوب پل |- ! style="background:#F1F5FA;" | افتتاح | 25 مارچ 1889ع | 6 مئي 1962ع |- ! style="background:#F1F5FA;" | بنيادي بناوت | فولادي ڪينٽيليور | فولادي ڪمان |- ! style="background:#F1F5FA;" | تاريخي استعمال | ريلوي ۽ روڊ آمدرفت | ريلوي آمدرفت |- ! style="background:#F1F5FA;" | موجوده بنيادي استعمال | روڊ آمدرفت | ريلوي آمدرفت |- ! style="background:#F1F5FA;" | درياهه | [[سنڌو درياهه]] | [[سنڌو درياهه]] |} === روهڙي ريلوي جنڪشن === [[فائل:Rohri Junction.jpg|thumb|روهڙي ريلوي جنڪشن]] [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] پاڪستان جي اهم ريلوي جنڪشنن مان هڪ آهي. هي جنڪشن ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ ملڪ جي اترين علائقن ڏانهن ويندڙ ريلوي رابطن جي لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو. برطانوي دور ۾ سنڌو درياهه تي ريلوي پل جي تعمير سان روهڙيءَ جي ريلوي اهميت ۾ واڌ آئي. موجوده دور ۾ پڻ روهڙيءَ جي ريلوي اسٽيشن مسافرن ۽ سامان جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. == آبادي == روهڙيءَ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان وٺي مسلسل واڌ ٿي آهي. 1972ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 26,818 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 92,135 ٿي وئي.<ref name="census"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #AABCCC;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | '''روهڙيءَ جي تاريخي آدمشماري''' ! style="background:#DCEBFA;" | آدمشماريءَ جو سال ! style="background:#DDF2EA;" | آبادي |- | 1972ع | 26,818 |- | 1981ع | 31,332 |- | 1998ع | 45,731 |- | 2017ع | 69,944 |- | style="background:#E8F4EA;font-weight:bold;" | 2023ع | style="background:#E8F4EA;font-weight:bold;" | 92,135 |} <small>ذريعو: City Population، پاڪستاني آدمشماريءَ جا انگ اکر.<ref name="census"/></small> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماريءَ مان مهيا ڪيل مادري ٻولين جي انگن اکرن موجب روهڙي ميونسپل ڪاميٽيءَ ۾ سنڌي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي هئي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:8px;" | '''روهڙيءَ ۾ مادري ٻوليون، 2023ع''' ! style="background:#DCEBFA;" | ٻولي ! style="background:#DDF2EA;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي]] | 87.6٪ |- | [[اردو]] | 7.3٪ |- | [[پنجابي ٻولي]] | 1.6٪ |- | [[پشتو]] | 1.5٪ |- | [[بلوچي ٻولي]] | 0.9٪ |- | ٻيون ٻوليون | 1.1٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي مادري ٻولين بابت جدول؛ انگ اکر شايع ڪرڻ وقت لاڳاپيل ميونسپل ڪاميٽيءَ جي حدن سان مطابقت جانچڻ گهرجي.</small> == آبهوا == روهڙيءَ جي آبهوا گرم ريگستاني نوعيت جي آهي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب BWh ۾ اچي ٿي. اونهاري ۾ گرمي تمام گهڻي ٿيندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ موسم نسبتاً ٿڌي ۽ خشڪ رهندي آهي. برسات جو وڏو حصو عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين چوماسي جي موسم ۾ پوي ٿو. روهڙي ۽ سکر جو علائقو سنڌ جي گرم ۽ گهٽ برسات وارن علائقن مان آهي. هيٺ ڏنل تاريخي موسمي جدول ۾ NOAA جي 1961ع کان 1990ع واري دور جا انگ اکر استعمال ڪيا ويا آهن. اهي موجوده 1991ع–2020ع جي موسمي اوسط طور نه سمجهڻ گهرجن. {{Weather box |location = روهڙي |metric first = Y |single line = Y |width = auto |Jan record high C = 30.6 |Feb record high C = 37.2 |Mar record high C = 42.2 |Apr record high C = 47.0 |May record high C = 49.0 |Jun record high C = 51.0 |Jul record high C = 47.0 |Aug record high C = 47.0 |Sep record high C = 43.3 |Oct record high C = 43.3 |Nov record high C = 38.0 |Dec record high C = 31.1 |Jan high C = 22.8 |Feb high C = 25.3 |Mar high C = 31.2 |Apr high C = 37.6 |May high C = 42.4 |Jun high C = 43.6 |Jul high C = 40.8 |Aug high C = 38.7 |Sep high C = 38.0 |Oct high C = 35.3 |Nov high C = 29.9 |Dec high C = 24.0 |Jan mean C = 15.6 |Feb mean C = 18.1 |Mar mean C = 23.8 |Apr mean C = 29.8 |May mean C = 34.3 |Jun mean C = 36.0 |Jul mean C = 34.4 |Aug mean C = 32.7 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 22.5 |Dec mean C = 16.8 |Jan low C = 8.4 |Feb low C = 10.9 |Mar low C = 16.4 |Apr low C = 22.0 |May low C = 24.9 |Jun low C = 28.2 |Jul low C = 27.9 |Aug low C = 26.7 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.3 |Nov low C = 14.4 |Dec low C = 9.6 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 8.0 |Mar precipitation mm = 5.7 |Apr precipitation mm = 1.5 |May precipitation mm = 4.0 |Jun precipitation mm = 4.3 |Jul precipitation mm = 25.7 |Aug precipitation mm = 19.8 |Sep precipitation mm = 10.0 |Oct precipitation mm = 1.3 |Nov precipitation mm = 0.6 |Dec precipitation mm = 3.8 |source 1 = NOAA، تاريخي موسمي انگ اکر (1961–1990) }} == علمي، ادبي ۽ ثقافتي اهميت == روهڙي تاريخي طور مذهبي عالمن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ علمي خاندانن جو مرڪز رهي آهي. شهر جي تاريخ ۾ مسجدن، مدرسن، خانقاهن ۽ قبرستانن جو اهم ڪردار رهيو آهي. روهڙيءَ سان لاڳاپيل مشهور صوفي شاعرن ۾ [[قادر بخش بيدل]] ۽ سندس فرزند [[محمد محسن بيڪس]] شامل آهن. سندن شاعري سنڌي ۽ فارسي صوفيانه ادبي روايتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. مولائي شيدائيءَ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ روهڙيءَ جي علمي، روحاني ۽ ادبي اهميت جو ذڪر ڪندي شهر کي سنڌ جي تاريخي ثقافتي مرڪزن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="shidai"/> == معيشت == روهڙيءَ جي معيشت جو تعلق تاريخي طور سنڌو درياهه جي واپار، زراعت، ريلوي آمدرفت ۽ ڀرپاسي جي صنعتن سان رهيو آهي. ماضيءَ ۾ روهڙي درياهي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپاري مرڪز طور مشهور هئي. سنڌو درياهه وسيلي مال جي آمدرفت شهر جي معاشي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="bowden"/> موجوده دور ۾ شهر جي معاشي سرگرمين ۾ واپار، ٽرانسپورٽ، ريلوي سان لاڳاپيل خدمتون، ننڍا ڪاروبار ۽ ڀرپاسي جي زرعي پيداوار شامل آهن. == لاڳاپيل مضمون == * [[سکر]] * [[روهڙي تعلقو]] * [[سکر ضلعو]] * [[الور]] * [[بکر]] * [[بکر جو قلعو]] * [[روهڙيءَ جون ٽڪريون]] * [[لئنسڊائون پل]] * [[ايوب پل]] * [[ستين جو آستان]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سنڌو درياهه]] * [[قادر بخش بيدل]] * [[محمد محسن بيڪس]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |year=1992 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{Cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{Cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |year=1876 |publisher=G. Bell and Sons |language=en}} * {{Cite book |last=Nadiem |first=Ihsan H. |title=Forts of Pakistan |year=2004 |publisher=Al-Faisal Publishers |isbn=9695033520 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Biagi |first1=Paolo |last2=Cremaschi |first2=Mauro |title=The Harappan flint quarries of the Rohri Hills (Sind-Pakistan) |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_1991-03_65_246/page/97 |journal=Antiquity |volume=65 |issue=246 |year=1991 |pages=97–102 |doi=10.1017/S0003598X00079321 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Rohri وڪيميڊيا ڪامنز تي روهڙيءَ جون تصويرون] * [https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن: لئنسڊائون پل] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/satyan-jo-than-rohri-sukkur/ سنڌ حڪومت جو آثار قديمه کاتو: ستين جو آستان] * [https://www.harappa.com/content/bronze-age-indus-quarries-rohri-hills-and-ongar روهڙيءَ جي ٽڪرين بابت آثار قديمه جي تحقيق] * [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/sukkur/8180402__rohri/ روهڙيءَ جي آدمشماري] {{Authority control}} [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي شهر]] 7o085kffqdeycq4idhp0qd2etfr21j7 0 4819 425534 418131 2026-10-26T20:05:46Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425534 wikitext text/x-wiki {{Short description|علم حاصل ڪرڻ جي منظم ڪوشش}} '''سائنس''' ('''Science''') هڪ منظم شعبو آهي، جيڪو [[علم]] کي [[فطري سائنس|فطرت]] ۽ [[سماجي سائنس|سماج]] بابت آزمائش جوڳين وضاحتن جي صورت ۾ جوڙي ۽ ترتيب ڏئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=E. O. |url=https://archive.org/details/consilienceunity00wils_135 |title=Consilience: The Unity of Knowledge |publisher=Vintage |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8 |edition=Reprint |location=New York |pages=[https://archive.org/details/consilienceunity00wils_135/page/n55 49]–71 |chapter=The natural sciences |url-access=limited}}</ref>{{rp|pp=49-71}}<ref name="Heilbron2003">{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=جي. ايل. هيلبرون |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_q5e5 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |chapter=Preface |quote=...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions. |display-authors=etal}}</ref> اها [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] وسيلي اڳتي وڌي ٿي: هڪ تجرباتي چڪر، جنهن ۾ عام طور تي مشاهدا ڪرڻ، [[مفروضو|مفروضا]] جوڙڻ، انهن کي [[تجرباتي ثبوت|ثبوتن]] وسيلي پرکڻ ۽ نتيجا ڪڍڻ شامل آهن. سائنس ۾ اهو عمل ۽ ان وسيلي پيدا ٿيندڙ علم جو مجموعو ٻئي شامل آهن، جن کي [[سائنسي برادري]] لڳاتار للڪاري، درستگيءَ جي پرک ڪري ۽ منظم ڪري ٿي. جديد سائنس کي عام طور ٻن{{snd}}يا ٽن{{snd}}مکيه شاخن ۾ ورهايو ويندو آهي:<ref name="Cohen2021">{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |access-date=4 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505045450/https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |url-status=live}}</ref> [[فطري سائنس|فطري سائنسون]]، جيڪي مادي دنيا جو اڀياس ڪن ٿيون، ۽ [[سماجي سائنس|سماجي سائنسون]]، جيڪي فردن ۽ سماجن جو اڀياس ڪن ٿيون.<ref name="Colander2019">{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |year=2019 |publisher=Routledge |edition=17th |location=New York |pages=1–22 |chapter=Social science and its methods}}</ref><ref name="Nisbet2020">{{cite encyclopedia |title=Social Science |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/social-science |access-date=9 May 2021 |date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202193947/https://www.britannica.com/topic/social-science |archive-date=2 February 2022 |last2=Greenfeld |first2=Liah |last1=Nisbet |first1=Robert A. |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ [[صوري سائنس|صوري سائنسن]] جي نالي سان سڏيون ويندڙ [[منطق]]، رياضيات ۽ [[نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس]] جا اڀياس عام طور الڳ سمجھيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پنهنجي مکيه طريقيڪار طور [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] بدران [[استنتاجي استدلال]] تي ڀاڙين ٿا.<ref name="Kluwer">{{cite book |last1=Bishop |first1=Alan |title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education |publisher=Kluwer |year=1991 |isbn=978-0-7923-1270-3 |location=Norwell, MA |pages=20–59 |chapter=Environmental activities and mathematical culture |access-date=24 March 2018 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bunge |first1=Mario |title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-0-7658-0413-6 |edition=revised |volume=1 |location=New York |pages=3–50 |chapter=The Scientific Approach}}</ref><ref name="Fetzer2013">{{cite book |last1=Fetzer |first1=James H. |title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines |publisher=Kluwer |year=2013 |isbn=978-1-4438-1946-6 |location=Newcastle, United Kingdom |pages=271–308 |chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems}}</ref><ref>{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |chapter=The Problem of Demarcation}}</ref> ان دوران، [[لاڳو ڪيل سائنس|لاڳو ڪيل سائنسون]] اهي شعبا آهن، جيڪي سائنسي علم کي عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪن ٿا، جيئن انجنيئرنگ ۽ طب.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=M. R. |last2=Fabry |first2=G |year=2014 |title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education |journal=GMS Zeitschrift für Medizinische Ausbildung |volume=31 |issue=2 |pages=Doc24 |doi=10.3205/zma000916 |pmc=4027809 |pmid=24872859}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sinclair |first=Marius |year=1993 |title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods |url=https://www.ijee.ie/contents/c090593.html |url-status=live |journal=The International Journal of Engineering Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115220102/https://www.ijee.ie/contents/c090593.html |archive-date=15 November 2017 |access-date=7 September 2018}}</ref><ref name="Bunge1966">{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |chapter=Technology as Applied Science |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}</ref> [[سائنس جي تاريخ]] تاريخي رڪارڊ جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ جديد سائنس جا سڀ کان اوائلي سڃاڻپ جوڳا اڳواڻ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي [[قديم مصر|مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ({{circa|3000–1200&nbsp;ق.م.}}) تائين ملن ٿا. رياضيات، [[فلڪيات]] ۽ طب ۾ سندن ڀاڱيدارين [[قديم يونان|قديم يونان]] جي [[ڪلاسيڪي قديم دور|ڪلاسيڪي قديم دور]] واري [[فطري فلسفو|فطري فلسفي]] ۽ پوءِ [[وچئين دور جون نشاتون|وچئين دور جي علمي اڀياس]] کي شڪل ڏني، جن وسيلي مادي دنيا جي واقعن جون فطري سببن تي ٻڌل وضاحتون ڏيڻ لاءِ باضابطا جتن ڪيا ويا؛ جڏهن⁠تہ وڌيڪ اڳڀراين، جن ۾ [[هندو-عربي انگن جو نظام]] متعارف ٿيڻ به شامل هو، [[هندستان جو سونهري دور#گپتا سلطنت|هندستان جي سونهري دور]] ۽ [[اسلامي سونهري دور]] ۾ ٿيون.<ref name="Lindberg2007">{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0-226-48205-7 |edition=2nd}}</ref>{{rp|p=12}}<ref name="Grant2007a"> {{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/historyofnatural0000gran |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York }}</ref>{{rp|pp=1–26}}<ref>[https://books.google.com/books?id=rMAaBgAAQBAJ Building Bridges Among the BRICs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418081025/https://books.google.com/books?id=rMAaBgAAQBAJ |date=18 April 2023 }}, p. 125, Robert Crane, Springer, 2014</ref><ref>{{Cite book |last=Keay |first=John |url=https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132 |title=India: A history |publisher=Atlantic Monthly Press |year=2000 |isbn=978-0-87113-800-2 |page=[https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132 132] |quote=The great era of all that is deemed classical in Indian literature, art and science was now dawning. It was this crescendo of creativity and scholarship, as much as ... political achievements of the Guptas, which would make their age so golden. |author-link=جان ڪي}}</ref><ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=163–192}} [[نشات ثانيه]] دوران مغربي يورپ ۾ [[قديم يوناني ادب|يوناني تصنيفن]] ۽ [[وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس|اسلامي تحقيقن]] جي ٻيهر حاصلات ۽ جذب ٿيڻ سان فطري فلسفي کي نئون جيئدان مليو،<ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=193–224, 225–253}}<ref>Sease, Virginia; Schmidt-Brabant, Manfrid. Thinkers, Saints, Heretics: Spiritual Paths of the Middle Ages. 2007. [https://books.google.com/books?id=8Lkzp-StZGUC&dq=%22Everything+we+would+today+call+science+came+through+Islam%22&pg=PA80 Pages 80–81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240827070053/https://books.google.com/books?id=8Lkzp-StZGUC&dq=%22Everything%20we%20would%20today%20call%20science%20came%20through%20Islam%22&pg=PA80 |date=27 August 2024 }}. Retrieved 6 October 2023.</ref> جيڪو پوءِ 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيل [[سائنسي انقلاب]] وسيلي تبديل ٿيو،<ref>{{cite book |last=Principe |first=Lawrence M. |title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-956741-6 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/1 1]–3 |chapter=Introduction}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ نوان خيال ۽ دريافتون اڳوڻن يوناني تصورن ۽ روايتن کان ڌار ٿي ويون.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=357–368}}<ref name="Grant2007a" />{{rp|pp=274–322}} علم حاصل ڪرڻ ۾ سائنسي طريقي جلد ئي وڌيڪ اهم ڪردار اختيار ڪيو، ۽ [[19هين صديءَ ۾ سائنس|19هين صديءَ]] ۾ سائنس جون ڪيتريون ئي [[اداراسازي|اداراتي]] ۽ [[پيشاورائپ|پيشاوراڻيون]] خاصيتون شڪل وٺڻ لڳيون،<ref>{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |year=2003 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lightman |first1=Bernard |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367] |chapter=13. Science and the Public |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}</ref> ۽ ان سان گڏ ”فطري فلسفي“ جو نالو بدلجي ”فطري سائنس“ ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Harrison |first1=Peter |title=The Territories of Science and Religion |year=2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-18451-7 |pages=164–165 |quote=The changing character of those engaged in scientific endeavors was matched by a new nomenclature for their endeavors. The most conspicuous marker of this change was the replacement of "natural philosophy" by "natural science". In 1800 few had spoken of the "natural sciences" but by 1880 this expression had overtaken the traditional label "natural philosophy". The persistence of "natural philosophy" in the twentieth century is owing largely to historical references to a past practice (see figure 11). As should now be apparent, this was not simply the substitution of one term by another, but involved the jettisoning of a range of personal qualities relating to the conduct of philosophy and the living of the philosophical life. |author-link1=پيٽر هيريسن (مورخ)}}</ref> سائنس ۾ نئون علم انهن سائنسدانن جي تحقيق وسيلي اڳتي وڌي ٿو، جيڪي دنيا بابت تجسس ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي خواهش کان اتساهه وٺن ٿا.<ref>{{cite book |last=MacRitchie |first=Finlay |url=https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659 |title=Scientific Research as a Career |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-1-4398-6965-9 |location=New York |pages=1–6 |chapter=Introduction |access-date=5 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505074020/https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |chapter=Curiosity and research |access-date=5 May 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505001547/https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |url-status=live}}</ref> هاڻوڪي سائنسي تحقيق گهڻو ڪري وڏي سهڪار سان ڪئي وڃي ٿي ۽ اڪثر [[تعليمي ادارو|تعليمي]] ۽ [[تحقيقي ادارو|تحقيقي ادارن]]،<ref>{{cite book |last=de Ridder |first=Jeroen |url=https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153 |title=What is Scientific Knowledge? An Introduction to Contemporary Epistemology of Science |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-138-57016-0 |editor-last1=McCain |editor-first1=Kevin |location=New York |pages=3–17 |chapter=How many scientists does it take to have knowledge? |access-date=5 May 2021 |editor-last2=Kampourakis |editor-first2=Kostas |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505044353/https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153 |url-status=live}}</ref> سرڪاري ادارن<ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=163–192}} ۽ ڪمپنين ۾ ٽوليون ان کي سرانجام ڏين ٿيون.<ref>{{cite book |last=Szycher |first=Michael |url=https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600 |title=Commercialization Secrets for Scientists and Engineers |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-138-40741-1 |location=New York |pages=159–176 |chapter=Establishing your dream team |access-date=5 May 2021 |archive-date=18 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818032914/https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600 |url-status=live}}</ref> ساڳئي وقت، ڪيتريون ئي وڏيون اڳڀرايون—خاص ڪري [[بنيادي سائنس]] ۾—انفرادي محققن کان آيون آهن ۽ انهن کي [[نوبل انعام]] جهڙن وڏن بين الاقوامي انعامن وسيلي وڏي پيماني تي مڃتا ملي آهي. سائنسي ڪم جي عملي نتيجن [[سائنس پاليسي|سائنس پاليسين]] جي اوسر جو سبب بڻيا آهن، جيڪي واپاري شين جي [[ذميواراڻي تحقيق ۽ جدت|ذميواراڻي اوسر]]، [[صحت سار سنڀال]]، عوامي ڍانچي، [[ماحولياتي تحفظ]] ۽ دفاعي صلاحيتن کي اوليت ڏيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. == لفظي بڻ بڻياد == لفظ ''سائنس'' انگريزيءَ ۾ 14هين صديءَ ([[وچولي انگريزي]]) کان ”ڄاڻڻ جي حالت“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهو لفظ [[اينگلو-نارمن ٻولي]] مان cience پڇاڙيءَ جي صورت ۾ ورتو ويو، جيڪا [[لاطيني]] لفظ '''سائنشيا''' مان نڪتل هئي، جنهن جي معنيٰ علم، آگاهي، سمجهه آهي؛ اهو لاطيني sciens مان نڪتل [[صرفياتي اشتقاق|اسم]] آهي، جنهن جي معنيٰ ڄاڻندڙ آهي، ۽ جيڪو پاڻ لاطيني سائين (sciō) [جنھن جي معني آھي: ڄاڻڻ] جو زمان حال وارو فاعلي اسم آهي.<ref>{{cite dictionary |title=Science |encyclopedia=Merriam-Webster Online Dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/science |access-date=16 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901035713/https://www.merriam-webster.com/dictionary/science |archive-date=1 September 2019 |url-status=live}}</ref> ''سائنس'' جي آخري لفظي بڻ بڻياد بابت ڪيترائي مفروضا آهن. ڊچ ٻوليءَ جي ماهر ۽ [[هند-يورپي ٻولين جو ماهر|هند-يورپي ٻولين جي ماهر]] [[ميخيل ڊي وان]] موجب، sciō جو بڻ [[اوائلي اٽالوي ٻولي]] جي skije يا skijo مان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ ڄاڻڻ آهي، ۽ اهو وري [[اوائلي هند-يورپي ٻولي]] جي {{lang|ine-x-proto|skh₁-ie}}، {{lang|ine-x-proto|skh₁-io}} مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ چيرڻ آهي. ''[[ليڪسيڪن ڊير انڊوجرمنائيزشن وربين]] (Lexikon der indogermanischen Verben)'' ۾ تجويز ڪيو ويو آهي تہ لاطيني sciō ۽ nescīre جي [[پوئتي جوڙجڪ]] آهي، جنهن جي معنيٰ نه ڄاڻڻ، اڻواقف هجڻ آهي؛ اهو شايد اوائلي هند-يورپي (پروٽو انڊو يورپين) sekH يا sek مان لاطيني secare يا secāre جي صورت ۾ نڪتل هجي، جنهن جي معنيٰ ڪٽڻ آهي.<ref>{{Cite dictionary |year=2008 |title=sciō |dictionary=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |url=https://archive.org/details/m-de-vaan-2008-etymological-dictionary-of-latin-and-the-other-italic-languages/page/544/ |last=Vaan |first=Michiel de |author-link=ميخيل ڊي وان |series=[[هند-يورپي اشتقاقي لغت]] |page=545 |isbn=978-90-04-16797-1}}</ref><!-- I honestly do not understand some of the last sentences in the source --> ماضيءَ ۾، ''سائنس'' پنهنجي لاطيني بڻ سان ٺهڪندڙ معنيٰ ۾ ”علم“ يا ”اڀياس“ جو هم معنيٰ لفظ هو. سائنسي تحقيق ڪندڙ ماڻهوءَ کي ”فطري فلسفي“ يا ”سائنس جو ماڻهو“ سڏيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Cahan |first=David |title=From natural philosophy to the sciences: writing the history of nineteenth-century science |url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |year=2003 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-08927-4 |pages=[https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse/page/3 3]–15}}</ref> 1834ع ۾ [[وليم ويويل]]، [[ميري سومرويل]] جي ڪتاب ''[[طبعي سائنسن جي لاڳاپي بابت]]'' جي هڪ تبصري ۾ ''سائنسدان'' جو اصطلاح متعارف ڪرايو،<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Sydney |year=1962 |title=Scientist: The story of a word |url=https://archive.org/details/annals-of-science_1962-06_18_2/page/65 |journal=[[اينلز آف سائنس]] |volume=18 |issue=2 |pages=65–85 |doi=10.1080/00033796200202722 |doi-access=free}}</ref> ۽ ان جو ڪريڊٽ ”ڪنهن ذهين صاحب“ (ممڪن طور پاڻ کي) ڏنائين.<ref>{{cite OED|scientist}}</ref> == تاريخ == {{Main|سائنس جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ<span class="anchor" id="Earliest roots"></span> === {{Main|قديم دنيا ۾ سائنس}} [[File:Megaliths Aswan Nubia museum.JPG|left|thumb|[[نبتا پلايا]] جا وڏا پٿر، جيڪي [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جي آباديءَ [[مٿانهون مصر|مٿانهين مصر]] جي [[اسوان]] ۾ فلڪياتي مشاهدن کي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ اڏيا هئا.<ref>{{cite book |last1=Ehret |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=Q5KjEAAAQBAJ |title=Ancient Africa: A Global History, to 300 CE |date=20 June 2023 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-24409-9 |page=107 |language=en}}</ref>]] [[File:Plimpton 322.jpg|thumb|[[بابلي ماڻهو|بابلين]] جي [[پلمپٽن 322]] تختيءَ تي [[فيثاغورثي ٽه عدد]] درج آهن، جيڪا {{circa|1800&nbsp;ق.م.}} ڌاري لکي وئي هئي.|alt=نشانين واري مٽيءَ جي تختي، انگن لاءِ ٽي ڪالم ۽ ترتيبي انگن لاءِ هڪ ڪالم]] سائنس جو ڪو هڪڙو سرچشمو ناهي. ان جي بدران، سائنسي سوچ ڏهن هزارين سالن دوران آهستي آهستي اڀري،<ref>{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2 May 2002 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |year=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |journal=Journal of Anthropological Sciences |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |pmid=28489015 |issn=1827-4765}}</ref> دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف صورتون اختيار ڪيون، ۽ ان جي بلڪل ابتدائي اوسر بابت ٿورا تفصيل معلوم آهن. امڪان آهي ته اڳ تاريخي سائنس ۾ [[سائنس ۾ عورتون|عورتن]] مرڪزي ڪردار ادا ڪيو،<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |last2=Wengrow |first2=David |author-link1=ڊيوڊ گريبر |author-link2=ڊيوڊ وينگرو |year=2021 |title=The Dawn of Everything |title-link=هر شيءِ جي شروعات |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/248 248]}}</ref> جيئن [[رسم#مذهبي نقطه نظر|مذهبي رسمن]] پڻ ڪيو.<ref>{{cite journal |title=The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making |jstor=124782 |last1=Budd |first1=Paul |last2=Taylor |first2=Timothy |journal=World Archaeology |year=1995 |volume=27 |issue=1 |pages=133–143 |doi=10.1080/00438243.1995.9980297 |bibcode=1995WoArc..27..133B }}</ref> ڪي عالم ماضيءَ جي اهڙين سرگرمين لاءِ "[[ابتدائي سائنس]]" جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، جيڪي ڪن خاصيتن ۾ جديد سائنس جهڙيون هيون، پر سڀني ۾ نه؛<ref>{{cite book |last=Tuomela |first=Raimo |year=1987 |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |editor-last1=Pitt |editor-first1=J. C. |editor-last2=Pera |editor-first2=M. |title=Rational Changes in Science |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |pages=83–101 |publisher=Springer |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |isbn=978-94-010-8181-8}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1086/599864 |first=Pamela H. |last=Smith |title=Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science |url=https://archive.org/details/sim_renaissance-quarterly_summer-2009_62_2/page/345 |journal=Renaissance Quarterly |volume=62 |number=2 |year=2009 |pages=345–375 |pmid=19750597 |s2cid=43643053}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fleck |first=Robert |date=March 2021 |title=Fundamental Themes in Physics from the History of Art |journal=Physics in Perspective |volume=23 |issue=1 |pages=25–48 |doi=10.1007/s00016-020-00269-7 |bibcode=2021PhP....23...25F |s2cid=253597172 |issn=1422-6944 |doi-access=free}}</ref> تنهن هوندي به، هن اصطلاح تي حقارت ڀريو هجڻ،<ref>{{cite encyclopedia |last=Scott |first=Colin |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |title=Science for the West, Myth for the Rest? |chapter=The Case of James Bay Cree Knowledge Construction |publisher=Duke University Press |location=Durham, NC |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |isbn=978-0-8223-4936-5 |year=2011 |pages=175–197 |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 |jstor=j.ctv11g96cc.16}}</ref> يا [[حال پرستي (تاريخي تجزيو)|حال پرستيءَ]] ڏانهن حد کان وڌيڪ اشارو ڪندڙ هجڻ سبب پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، يعني انهن سرگرمين کي رڳو جديد زمرن جي حوالي سان ڏسڻ.<ref>{{cite journal |doi=10.1177/007327531205000203 |first=Peter |last=Dear |title=Historiography of Not-So-Recent Science |journal=History of Science |volume=50 |number=2 |year=2012 |pages=197–211 |s2cid=141599452}}</ref> سائنسي عملن جا سڌا ثبوت [[قديم مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]] جي تهذيبن ({{circa|3000–1200&nbsp;ق.م.}}) ۾ [[لکت جا نظام|لکت جي نظامن]] جي اوسر سان وڌيڪ چٽا ٿين ٿا، جن [[سائنس جي تاريخ]] جا سڀ کان پراڻا لکيل احوال پيدا ڪيا.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=12–15}}<ref name="Grant2007a" /> جيتوڻيڪ "سائنس" ۽ "فطرت" جا لفظ ۽ تصور ان وقت جي فڪري دنيا جو حصو نه هئا، پر قديم مصرين ۽ ميسوپوٽيميا وارن اهڙيون ڀاڱيداريون ڪيون، جيڪي پوءِ يوناني ۽ وچئين دور جي سائنس ۾ شامل ٿيون: رياضيات، فلڪيات ۽ طب.<ref>{{cite book |last1=Rochberg |first1=Francesca |author-link=فرانسيسڪا روچبرگ |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/9 9] |chapter=Ch.1 Natural Knowledge in Ancient Mesopotamia}}</ref><ref name="Lindberg2007" />{{rp|p=12}} ٽئين هزارين سال ق.م. کان، قديم مصرين هڪ غير مڪاني [[ڏهائي سرشتو#بڻ بڻياد|ڏهائي انگن جو نظام]] تيار ڪيو،<ref>{{Cite book |last=Krebs |first=Robert E. |title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages and the Renaissance |url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb_p4w4 |publisher=[[گرين ووڊ پبلشنگ گروپ]] |year=2004 |isbn=978-0-313-32433-8 |page=[https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb_p4w4/page/127 127]}}</ref> [[جاميٽري]] وسيلي عملي مسئلا حل ڪيا،<ref>{{cite book |last1=Erlich |first1=Ḥaggai |author-link=هگائي ارلخ |url=https://books.google.com/books?id=LcsJosc239YC&q=egyptian%20geometry%20Nile&pg=PA80 |title=The Nile: Histories, Cultures, Myths |last2=Gershoni |first2=Israel |year=2000 |publisher=Lynne Rienner |isbn=978-1-55587-672-2 |pages=80–81 |quote=The Nile occupied an important position in Egyptian culture; it influenced the development of mathematics, geography, and the calendar; Egyptian geometry advanced due to the practice of land measurement "because the overflow of the Nile caused the boundary of each person's land to disappear." |access-date=9 January 2020}}</ref> ۽ [[مصري ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] ٺاهيو.<ref>{{Cite web |title=Telling Time in Ancient Egypt |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/tell/hd_tell.htm |access-date=27 May 2022 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History |date=February 2017 |archive-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303133140/https://www.metmuseum.org/toah/hd/tell/hd_tell.htm |url-status=live}}</ref> سندن علاج جي طريقن ۾ دوائون ۽ ماورائي فطرت سان لاڳاپيل عمل، جهڙوڪ دعائون، [[منتر]] ۽ رسمون شامل هيون.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|p=9}} قديم [[نوبيا جا ماڻهو|نوبين]] ابتدائي [[اينٽي بائيوٽڪ|اينٽي بائيوٽڪن]] ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ جاميٽريءَ جو اهڙو نظام قائم ڪيو، جيڪو شروعاتي [[سج گهڙي|سج گهڙين]] جو بنياد بڻيو. نوبين پنهنجي مصري هم منصبن جهڙو [[ٽڪنڊيميت|ٽڪنڊيميتي]] طريقو پڻ استعمال ڪيو.<ref>{{Cite journal |author=Armelagos, George |date=2000 |title=Take Two Beers and Call Me in 1,600 Years: Use of Tetracycline by Nubians and Ancient Egyptians |url=https://digitallibrary.amnh.org/items/482bd90a-de71-49b3-9bbc-d8ff0ab974b3 |journal=Natural History |volume=109 |issue=5 |pages=50–3 |s2cid=89542474}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Gnomons at Meroë and Early Trigonometry|first=Leo|last=Depuydt|date=1 January 1998|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=84|pages=171–180|doi=10.2307/3822211|jstor=3822211}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/online/news/nubia.html|title=Neolithic Skywatchers|date=27 May 1998|first=Andrew|last=Slayman|website=Archaeology Magazine Archive|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605234044/http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html|archive-date=5 June 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vO5FCVIxz2YC&q=nubia&pg=PA744|title=A History of Ancient Mathematical Astronomy|last=Neugebauer|first=O.|date=2004-09-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-06995-9|language=en}}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا جا ماڻهو|ميسوپوٽيميا وارا]] مختلف فطري ڪيميائي مادن جي خاصيتن بابت ڄاڻ کي [[ٺڪر جا ٿانو|ٺڪر]]، [[فايانس]]، شيشو، صابڻ، ڌاتن، [[چوني جو پلستر]] ۽ پاڻي روڪ پرت ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name="McIntosh2005">{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |author-link=جين ميڪنٽوش |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |year=2005 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-57607-966-9 |pages=273–276 |url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia |access-date=20 October 2020}}</ref> هنن [[جانورن جي فعليات]]، [[تشريح الاعضا]]، [[جانورن جو رويو|جانورن جي رويي]] ۽ [[نجوم]] جو [[فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ]] جي مقصدن لاءِ اڀياس ڪيو.<ref>{{Cite journal |title=Scientific Astronomy in Antiquity |last=Aaboe |first=Asger |author-link=اسگر آبوي |journal=[[شاهي سوسائٽي جا فلسفياڻا مقالا]] |volume=276 |issue=1257 |date=2 May 1974 |pages=21–42 |doi=10.1098/rsta.1974.0007 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |jstor=74272 |s2cid=122508567}}</ref> ميسوپوٽيميا وارن کي [[بابلي طب|طب ۾ گهري دلچسپي]] هئي، ۽ سڀ کان اوائلي [[طبي نسخو|طبي نسخا]] [[اور جو ٽيون گهراڻو|اور جي ٽئين گهراڻي]] دوران [[سوميري ٻولي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref name="McIntosh2005" /><ref>{{cite journal |title=Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first=R. D. |last=Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume=19 |number=1 |year=2005 |pages=7–18}}</ref> ظاهر ٿئي ٿو ته هنن انهن سائنسي موضوعن جو اڀياس ڪيو، جن جا عملي يا مذهبي استعمال هئا، جڏهن⁠تہ رڳو تجسس پورو ڪرڻ ۾ کين گهٽ دلچسپي هئي.<ref name="McIntosh2005" /> === ڪلاسيڪي قديم دور === {{Main|ڪلاسيڪي قديم دور ۾ سائنس}} [[File:MANNapoli 124545 plato's academy mosaic.jpg|left|thumb|[[افلاطون جي اڪيڊميءَ جو موزائيڪ]]، جيڪو 100&nbsp;ق.م. ۽ 79ع جي وچ ۾ ٺاهيو ويو، ڪيترن يوناني فلسفين ۽ عالمن کي ڏيکاري ٿو.|alt=فريم ۾ لڳل موزائيڪ، جنهن ۾ فلسفي گڏ ٿي گفتگو ڪري رهيا آهن]] [[ڪلاسيڪي قديم دور]] ۾ جديد سائنسدان جو ڪو حقيقي قديم هم منصب موجود نه هو. ان جي بدران، سٺي تعليم يافته، عام طور مٿئين طبقي سان واسطو رکندڙ، ۽ لڳ ڀڳ هميشه مرد ماڻهو، جڏهن به کين وقت ۽ وسيلا ملندا هئا، فطرت بابت مختلف تحقيقون ڪندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/39 39] |chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> [[سقراط کان اڳ جا فلسفي|سقراط کان اڳ جي فلسفين]] پاران ''[[فزس]]'' يا فطرت جو [[تصور]] ايجاد يا دريافت ٿيڻ کان اڳ، ساڳيا لفظ اڪثر ان فطري ”طريقي“ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، جنهن وسيلي ڪو ٻوٽو وڌندو آهي،<ref>سقراط کان اڳ جي دور ۾ φύσις جي تصور جي استعمال بابت بيان هن ۾ ملي سگهي ٿو: {{cite book |last=Naddaf |first=Gerard |year=2006 |title=The Greek Concept of Nature |publisher=SUNY Press |postscript=,}} ۽ {{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |article-number=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free |url=https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf |access-date=16 August 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816053756/https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf |url-status=live}} لفظ φύσις، جيتوڻيڪ هومر وٽ پهريون ڀيرو ٻوٽي جي حوالي سان استعمال ٿيو، پر يوناني فلسفي ۾ پڻ شروعاتي دور کان ۽ ڪيترين معنائن ۾ ملي ٿو. عام طور اهي معنائون انگريزي لفظ ''nature'' جي هاڻوڪين معنائن سان چڱيءَ طرح ٺهڪن ٿيون، جيئن {{cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |title=Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |postscript=none}}، سندس ''يوناني فلسفي جي تاريخ'' جي جلد 2، Cambridge University Press، 1965ع ۾ پڻ تصديق ٿيل آهي.</ref> ۽ ان ”طريقي“ لاءِ پڻ، جنهن سان مثال طور ڪو قبيلو ڪنهن خاص ديوتا جي پوڄا ڪندو هو. انهيءَ سبب دعويٰ ڪئي وڃي ٿي تہ اهي ماڻهو سخت معنيٰ ۾ پهريان فلسفي هئا، ۽ پهريان ماڻهو هئا، جن ”فطرت“ ۽ ”رواج“ وچ ۾ چٽو فرق ڪيو.<ref>{{Cite book |last1=Strauss |first1=Leo |url=https://books.google.com/books?id=cpx2j0TumyIC |title=An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss |last2=Gildin |first2=Hilail |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-1902-4 |chapter=Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education |year=1989 |access-date=30 May 2022 |page=209}}</ref> ميليسي مڪتب جا شروعاتي [[يوناني فلسفي]]، جنهن جو بنياد [[ميليتس جو ٿيلس]] وڌو ۽ پوءِ سندس جانشينن [[اناڪسيمندر]] ۽ [[ميليتس جو اناڪسيمينس|اناڪسيمينس]] جاري رکيو، پهريان ماڻهو هئا، جن [[فطري لقاءَ|فطري لقائن]] جي وضاحت [[ماورائي فطرت|ماورائي فطري]] سببن کان سواءِ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2016 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-7546-0533-1 |page=245 |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&q=Thales+of+Miletus+first+scientist&pg=PA245 |access-date=20 October 2020}}</ref> [[فيثاغورثي]] هڪ پيچيده عددي فلسفو جوڙيو<ref name="Burkert1972">{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=والٽر برڪرٽ |date=1 June 1972 |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&q=Pythagoreanism |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1}}</ref>{{rp|467–468}} ۽ رياضياتي سائنس جي اوسر ۾ نمايان ڀاڱو وڌو.<ref name="Burkert1972" />{{rp|465}} [[ذريت|ذري نظريو]] يوناني فلسفي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] تيار ڪيو.<ref>{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |title=The Atom in the History of Human Thought |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA56 |bibcode=1998ahht.book.....P |access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Cohen |editor1-first=Henri |editor2-last=Lefebvre |editor2-first=Claire |title=Handbook of Categorization in Cognitive Science |year=2017 |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |isbn=978-0-08-101107-2 |page=427 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=zIrCDQAAQBAJ&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA427 |access-date=20 October 2020}}</ref> پوءِ [[ايپيڪيورس]] ذريت تي ٻڌل هڪ مڪمل فطري ڪائناتيات تيار ڪئي ۽ هڪ ”قانون“ يا معيار اختيار ڪيو، جيڪو سائنسي سچائيءَ جا طبعي معيار مقرر ڪندو هو.<ref>[[لوڪريشيس]] ({{floruit}}پهرين صدي&nbsp;ق.م.)، {{lang|la|[[شين جي فطرت بابت]]}}.</ref> يوناني طبيب [[بقراط]] منظم طبي سائنس جي روايت قائم ڪئي<ref>{{cite book |last=Margotta |first=Roberto |year=1968 |title=The Story of Medicine |url=https://books.google.com/books?id=vFZrAAAAMAAJ |location=New York |publisher=[[Golden Press]] |access-date=18 November 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Touwaide |first1=Alain |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia |year=2005 |editor1-last=Glick |editor1-first=Thomas F. |editor2-last=Livesey |editor2-first=Steven |editor3-last=Wallis |editor3-first=Faith |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-96930-7 |page=224 |url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&q=Hippocrates+medical+science&pg=PA224 |access-date=20 October 2020}}</ref> ۽ کيس ”[[سائنسي شعبن جا پيءُ يا ماءُ سمجھيا ويندڙ ماڻهن جي فهرست#طب ۽ فعليات|طب جو پيءُ]]“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |last2=Leff |first2=Vera |year=1956 |title=From Witchcraft to World Health |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |location=London |publisher=Macmillan |access-date=23 August 2020}}</ref> اوائلي فلسفياڻي سائنس جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ [[سقراط]] جو فلسفي کي انساني معاملن جي اڀياس، جن ۾ انساني فطرت، سياسي برادرين جي نوعيت ۽ خود انساني علم شامل آهن، تي لاڳو ڪرڻ هو. [[سقراطي طريقو]]، جيئن [[افلاطون]] جي مڪالمن ۾ درج آهي، مفروضن کي ختم ڪرڻ جو هڪ [[جدلياتي طريقو]] آهي: بهتر مفروضا انهن مفروضن کي لڳاتار سڃاڻڻ ۽ رد ڪرڻ سان مليا وڃن ٿا، جيڪي تضادن ڏانهن وٺي وڃن ٿا. سقراطي طريقو انهن عام ۽ گڏيل سچائين جي ڳولا ڪري ٿو، جيڪي عقيدن کي شڪل ڏين ٿيون، ۽ پوءِ انهن جي اندروني مطابقت جي پرک ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |title=Plato, Apology |page=17 |access-date=1 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018}}</ref> سقراط طبعيات جي پراڻي قسم واري اڀياس تي تنقيد ڪئي تہ اهو حد کان وڌيڪ قياسي ۽ [[خود تنقيد]] کان وانجهيل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D27 |title=Plato, Apology |page=27 |access-date=1 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D27 |archive-date=29 January 2018}}</ref> چوٿين صدي&nbsp;ق.م. ۾، [[ارسطو]] [[غايت پسندي|غايت پسند]] فلسفي جو هڪ منظم پروگرام جوڙيو.<ref>{{cite book |author1=Aristotle |title=Nicomachean Ethics |edition=H. Rackham |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |access-date=22 September 2010 |at=1139b}}</ref> ٽئين صدي&nbsp;ق.م. ۾، يوناني فلڪياتدان [[ساموس جو ارسطارخس]] پهريون ماڻهو هو، جنهن ڪائنات جو [[سج مرڪزي نمونو]] پيش ڪيو، جنهن ۾ سج مرڪز تي ۽ سڀئي سيارا ان جي چوڌاري گردش ڪن ٿا.<ref name="McClellan2015">{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |last2=Dorn |first2=Harold |title=Science and Technology in World History: An Introduction |year=2015 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1776-9 |pages=99–100 |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&q=Aristarchus+heliocentrism&pg=PA99 |access-date=20 October 2020}}</ref> ارسطارخس جو نمونو وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي طبعيات جي قانونن جي ابتڙ سمجھيو ويو،<ref name="McClellan2015" /> جڏهن⁠تہ بطليموس جي ''[[المجسطي]]''، جنهن ۾ [[شمسي سرشتو|شمسي سرشتي]] جي ڌرتي مرڪزي وضاحت ڏنل هئي، شروعاتي نشات ثانيه تائين قبول ٿيل رهي.<ref>{{Cite book |last=Graßhoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |year=1990 |publisher=Springer |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=New York |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hoffmann |first=Susanne M. |title=Hipparchs Himmelsglobus |year=2017 |publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden |isbn=978-3-658-18682-1 |location=Wiesbaden |language=de |doi=10.1007/978-3-658-18683-8 |bibcode=2017hihi.book.....H}}</ref> موجد ۽ رياضيدان [[سائراڪيوز جو آرشميدس]] [[حسابان]] جي شروعاتي اوسر ۾ اهم ڀاڱو وڌو.<ref>{{cite book |last1=Edwards |first1=C. H. Jr. |title=The Historical Development of the Calculus |year=1979 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-94313-8 |page=75 |url=https://books.google.com/books?id=ilrlBwAAQBAJ&q=Archimedes+calculus&pg=PA75 |access-date=20 October 2020}}</ref> [[پليني بزرگ]] هڪ رومي ليکڪ ۽ گهڻ علمو هو، جنهن بنيادي انسائيڪلوپيڊيا ''[[فطري تاريخ (پليني)|فطري تاريخ]]'' لکي.<ref>{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |year=2004 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-85109-539-1 |pages=190–191 |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&pg=PA190 |access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Murphy |first1=Trevor Morgan |title=Pliny the Elder's Natural History: The Empire in the Encyclopedia |year=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926288-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=6NC_T_tG9lQC&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia |access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Doody |first1=Aude |title=Pliny's Encyclopedia: The Reception of the Natural History |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48453-4 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=YoEhAwAAQBAJ&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia |access-date=20 October 2020}}</ref> انگن جي نمائندگيءَ لاءِ [[مڪاني عدد نويسي]] جو نظام شايد ٽئين کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هندستاني واپاري رستن تي اڀريو. هن انگ نظام ڪارائتين [[حسابي عمل|حسابي عملن]] کي وڌيڪ آسانيءَ سان ممڪن بڻايو ۽ نيٺ سڄي دنيا ۾ رياضيات جو معياري نظام بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Conner |first=Clifford D. |title=A People's History of Science: Miners, Midwives, and "Low Mechanicks" |url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000conn_v0x0 |year=2005 |publisher=Nation Books |isbn=1-56025-748-2 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/peopleshistoryof0000conn_v0x0/page/72 72]–74}}</ref> === وچيون دور === {{Main|سائنس جي تاريخ#وچيون دور}} [[File:ViennaDioscoridesEndpaperPeacock.jpg|thumb|[[ويانا ڊيوسڪورائڊس]] جو پهريون صفحو هڪ [[مور]] ڏيکاري ٿو، جيڪو ڇهين صديءَ ۾ ٺاهيو ويو هو.|alt=تمام پراڻي ڪاغذ تي مور جي تصوير]] [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] سبب پنجين صديءَ ۾ علمي زوال آيو، ۽ مغربي يورپ ۾ دنيا بابت ڪلاسيڪي يوناني تصورن جي ڄاڻ ڪمزور ٿي وئي.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|p=194}} ان دور جي لاطيني انسائيڪلوپيڊيا نويسن، جهڙوڪ [[اشبيليه جو اسيدور]]، قديم عام ڄاڻ جو وڏو حصو محفوظ رکيو.<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=https://books.google.com/books?id=YyvmEyX6rZgC |title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56762-6 |series=Cambridge Studies in the History of Science |pages=7–17 |access-date=9 November 2018}}</ref> ان جي ابتڙ، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بازنطيني سلطنت]] حملي آورن جي حملن جو مقابلو ڪيو، تنهنڪري اها اڳوڻي علم کي محفوظ رکڻ ۽ ان ۾ واڌارو ڪرڻ جي قابل رهي.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|p=159}} ڇهين صديءَ جي بازنطيني عالم [[جان فلوپونس]] ارسطوءَ جي طبعيات جي تعليم تي سوال اٿارڻ شروع ڪيا ۽ [[اندفاع جو نظريو]] متعارف ڪرايو.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=307, 311, 363, 402}} سندس تنقيد وچئين دور جي عالمن ۽ گليليو گليلي لاءِ اتساهه بڻجي، جنهن ڏهه صديون پوءِ سندس تصنيفن جا وسيع حوالا ڏنا.<ref name="Lindberg2007" />{{rp|pp=307–308}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Philoponus |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/philoponus/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Christian |last=Wildberg |editor-first=Edward N. |editor-last=Zalta |date=1 May 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=1 May 2018 |archive-date=22 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822110331/https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/philoponus/ |url-status=live}}</ref> [[پوئين قديم دور]] ۽ [[شروعاتي وچئين دور]] ۾ فطري لقائن جو اڀياس گهڻو ڪري ارسطوي طريقي سان ڪيو ويندو هو. هن طريقي ۾ ارسطو جا [[چار سبب]] شامل هئا: مادي، صوري، محرڪ ۽ غايتي سبب.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Aristotle on Causality |last=Falcon |first=Andrea |editor-last=Zalta |year=2019 |editor-first=Edward |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Spring 2019 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |access-date=3 October 2020 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009032459/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |url-status=live}}</ref> ڪيترين يوناني ڪلاسيڪي تصنيفن کي [[بازنطيني سلطنت]] محفوظ ڪيو، ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ترجما عيسائين، خاص طور [[نسطوري فرقو|نسطورين]] ۽ [[ميافزيت|ميافزيتن]]، ڪيا. عباسي دور ۾ انهن عربي ترجمن کي پوءِ عرب سائنسدانن وڌيڪ سنواريو ۽ ترقي ڏني.<ref name="Grant2007a"/>{{rp|pp=62–67}} ڇهين ۽ ستين صدين تائين، پاڙيسري [[ساساني سلطنت]] طبي [[گنڊي شاپور جي اڪيڊمي]] قائم ڪئي، جنهن کي يوناني، سرياني ۽ فارسي طبيب قديم دنيا جو سڀ کان اهم طبي مرڪز سمجھندا هئا.<ref>{{Cite book |title=The Cambridge history of Iran |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |date=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |last=Fisher |first=W. B. |isbn=978-0-521-20093-6}}</ref> [[عراق]] جي عباسي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ قائم [[بيت الحڪمت]] ۾ [[ارسطويت#اسلامي دنيا|ارسطويت جو اسلامي اڀياس]] وڌيو ويجھيو،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Bayt-al-Hikmah |title=Bayt al-Hikmah |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=3 November 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104043313/https://www.britannica.com/place/Bayt-al-Hikmah |archive-date=4 November 2016}}</ref> ۽ اهو<ref>{{Cite book |editor-last=Hossein Nasr |editor-first=Seyyed |title=History of Islamic Philosophy |title-link=اسلامي فلسفي جي تاريخ |editor-last2=Leaman |editor-first2=Oliver |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-25934-7 |pages=165–167 |editor-link=سيد حسين نصر}}</ref> 13هين صديءَ جي [[منگول حملا|منگول حملن]] تائين جاري رهيو. [[ابن الهيثم]]، جيڪو الهازن جي نالي سان وڌيڪ مشهور آهي، پنهنجي بصري اڀياس ۾ ضابطي هيٺ تجربا استعمال ڪيا.{{efn|name=doubtPtolemy|1= ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ڪلاڊيوس بطليموس جي نظر جي اخراجي شعاع واري نظريي سان اختلاف ڪيو: ”تنهنڪري [بصري] شعاعن جو اخراج غير ضروري ۽ بيڪار آهي.“ لاطينيءَ مان اي. مارڪ سمٿ جو ترجمو ڏسو،<ref name="Smith2001">{{cite book |last=Smith |first=A. Mark |title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's ''De Aspectibus'', the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's ''Kitāb al-Manāẓir'': Volume Two |title-link=ڊي اسپيڪٽي بس |publisher=[[آمريڪي فلسفياڻي سوسائٽي]] |year=2001 |isbn=978-0-87169-914-5 |series=Transactions of the American Philosophical Society |volume=91, parts 4 & 5 |location=Philadelphia }}</ref> ڪتاب پهريون، [6.54]، ص 372، 408. }}<ref>{{cite journal |jstor=228328 |last1=Toomer |first1=G. J. |title=Reviewed work: Ibn al-Haythams Weg zur Physik, Matthias Schramm |journal=Isis |volume=55 |issue=4 |pages=463–465 |year=1964 |doi=10.1086/349914}} ص 464 ڏسو: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."، ص 465: "Schramm has demonstrated .. beyond any dispute that Ibn al-Haytham is a major figure in the Islamic scientific tradition, particularly in the creation of experimental techniques."، ص 465: "only when the influence of Ibn al-Haytham and others on the mainstream of later medieval physical writings has been seriously investigated can Schramm's claim that Ibn al-Haytham was the true founder of modern physics be evaluated."</ref><ref>{{cite book |last1=Cohen |first1=H. Floris |author-link=فلورس ڪوهن |chapter=Greek nature knowledge transplanted: The Islamic world |title=How modern science came into the world. Four civilizations, one 17th-century breakthrough |year=2010 |pages=99–156 |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-8964-239-4 |edition=2nd}}</ref> [[ابن سينا]] جي ''[[القانون في الطب]]'' نالي طبي انسائيڪلوپيڊيا کي طب جي سڀ کان اهم تصنيفن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، ۽ اها 18هين صديءَ تائين استعمال ٿيندي رهي.<ref>{{Cite book |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |url=https://archive.org/details/encyclopaediahis00seli |url-access=limited |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediahis00seli/page/n168 155]–156 |publisher=Springer |bibcode=2008ehst.book.....S |isbn=978-1-4020-4559-2 |editor-last1=Selin |editor-first1=Helaine |editor-link=هيلين سيلن}}</ref> 11هين صديءَ تائين يورپ جو وڏو حصو عيسائي بڻجي چڪو هو،<ref name="Lindberg2007" />{{rp|p=204}} ۽ 1088ع ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] يورپ جي پهرين يونيورسٽي طور اڀري.<ref>{{Cite journal |last=Russell |first=Josiah C. |year=1959 |title=Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna |url=https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_fall-1959_12_4/page/168 |journal=[[The Mississippi Quarterly]] |volume=12 |issue=4 |pages=168–188 |jstor=26473232 |quote=Perhaps even as early as 1088 (the date officially set for the founding of the University)}}</ref> نتيجي طور، قديم ۽ سائنسي تصنيفن جي لاطيني ترجمن جي گهرج وڌي،<ref name="Lindberg2007" />{{rp|p=204}} جيڪا [[12هين صديءَ جي نشات ثانيه]] ۾ هڪ اهم عنصر بڻجي. مغربي يورپ ۾ نشات ثانيه واري [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] ترقي ڪئي، جنهن ۾ فطرت جي موضوعن جو مشاهدو، بيان ۽ درجي بندي ڪندي تجربا ڪيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |title=St. Albertus Magnus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 October 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028045424/https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |archive-date=28 October 2017}}</ref> 13هين صديءَ ۾ بولونيا جا طبي استاد ۽ شاگرد انساني لاش کولڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ [[مونڊينو ڊي لوزي]] انساني چيرڦاڙ تي ٻڌل پهريون تشريح الاعضا جو درسي ڪتاب تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Numbers |first=Ronald |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=45 |access-date=27 March 2018 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |url-status=live}}</ref> === نشات ثانيه === {{Main|نشات ثانيه ۾ سائنس}} {{Further|ڇاپي جي مشين#معلومات ۽ خيالن جي گردش|ڪوپرنيڪي سج مرڪزيت}} [[File:Printing towns incunabula.svg|thumb|alt=يورپ جو نقشو، جنهن ۾ انهن شهرن کي نقطن سان ڏيکاريو ويو آهي، جتي پندرهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڇاپي جون مشينون قائم ٿي چڪيون هيون|1440ع کان 1500ع تائين ڇپائيءَ جي پکيڙ.]] جرمنيءَ جي [[مائنز]] شهر ۾ لڳ ڀڳ 1440ع ڌاري قائم ٿيل هڪڙي ڇاپخاني کان شروع ٿي، [[حرڪتي اکرن]] واري [[ڇاپي جي مشين]] [[ڇاپي جي مشين#يورپ ۾ وڏي پيماني تي پيداوار ۽ پکيڙ|وچ، اولهه ۽ اوڀر يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 270 شهرن تائين پکڙجي وئي]]، ۽ 15هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين اڳ ئي ٻه ڪروڙ کان وڌيڪ جلد ڇاپي چڪي هئي.<ref name="Febvre, Lucien; Martin, Henri-Jean 1976 by Anderson, Benedict 1993, 58f.">Febvre, Lucien; Martin, Henri-Jean (1976). ''The Coming of the Book: The Impact of Printing 1450–1800''. London: New Left Books. Quoted in: Anderson, Benedict. ''Comunidades Imaginadas. Reflexiones sobre el origen y la difusión del nacionalismo''. Fondo de cultura económica, Mexico, 1993. {{ISBN|978-968-16-3867-2}}. pp. 58f.</ref> ڇپائيءَ علمي ڪتابن کي وڌيڪ وڏي پيماني تي دستياب بڻايو، جنهن سان محقق قديم متنن سان آزاديءَ سان رجوع ڪري سگهيا ۽ پنهنجن مشاهدن کي ٻين عالمن جي مشاهدن سان ڀيٽي سگهيا.<ref>"Printing made it possible for [[ٽائڪو براهه|براهه]] to survey a wide range of publications (there were over a hundred on the [[1577ع جو وڏو دمدار تارو#ٽائڪو براهه جا مشاهدا|1577ع جي دمدار تاري]]، though many were merely astrological prognostications) and demonstrate that the four best observers had produced results compatible with his own. It also ensured that Brahe's new system was quickly known throughout Europe, so that his arguments could be tested against the [[ڪيپلر جو سپرنووا|1604ع جي نووا]] and the [[C/1618 W1#سائنسي پرک|1618ع جي دمدار تارن]]. Printing created a community of astronomers working on common problems with common methods and reaching agreed solutions." Wootton, David. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). pp.197-198. {{ISBN|0-06-175952-X}}</ref> ڇپائيءَ وچئين دور جي [[مخطوطي ثقافت]] جو خاتمو آندو، جنهن ۾ [[حقيقت|حقيقتون]] ٿوريون ۽ پري پري پکڙيل هيون، ۽ ان جي جاءِ [[ڇپائي ثقافت]] والاري، جنهن ۾ ڀروسي جوڳيون ۽ دستاويز ٿيل حقيقتون تيزيءَ سان وڌيون ۽ سائنسي ڄاڻ جو پڪو بنياد بڻيون.<ref>{{cite book |last=Wootton |first=David |author-link=ڊيوڊ ووٽن (مورخ) |title=The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution |url=https://archive.org/details/inventionofscien0000woot |publisher=Penguin |year=2015 |page=[https://archive.org/details/inventionofscien0000woot/page/282 282] |isbn=978-0-06-175952-9 |quote=...a manuscript culture, in which experience is unspecific, indirect, and amorphous...a print culture, in which experience is specific, direct, documented and retrievable...In comparison to the world of print, manuscript culture is one of rumour and gossip. The printing press represents an information revolution, and secure facts are its consequence.}}</ref> 16هين صديءَ ۾، [[نڪولس ڪوپرنيڪس]] شمسي سرشتي جو [[ڪوپرنيڪي سج مرڪزيت|سج-سڪون وارو نمونو]] پيش ڪيو، جنهن ۾ سج کي ڪائنات جي مرڪز جي ويجهو رکيو ويو هو،<ref>"The man who had deposed the earth from its proud position as the centre of the universe and had recognized it to be merely one of the planets, had yet felt compelled to give it quite an exceptional position in his new system. Though he had said 'in the midst of all stand the sun,' he had in his planetary theories assumed the centre of all movements to be the centre of the earth's orbit, where the sun was not." Dreyer, J.L.E. ''A History of Astronomy from Thales to Kepler,'' (Dover Publications, 1953). p.343. {{ISBN|9780486600796}}</ref><ref>"...it was obvious to Copernicus...that the earth cannot move uniformly about a circle with the sun at the center. Thus Copernicus placed the sun not at the center of the earth's orbit, but at some distance away. The center of the solar system, and of the universe, in the system of Copernicus is thus not the sun at all, but rather a 'mean sun,' of the center of the earth's orbit. Hence, it is preferable to call the Copernican system a heliostatic system rather than a heliocentric system." [[آءِ. برنارڊ ڪوهن|Cohen, I. Bernard]]. ''The Birth of a New Physics (Revised and Updated)'' (W.W. Norton & Company, 1985). p.44. {{ISBN|0-393-01994-2}}</ref> ۽ اهو بي حرڪت هو، جڏهن⁠تہ ڌرتي ۽ ٻيا سيارا ان جي چوڌاري گول مدارن ۾،<ref>"All movement within it (outside of the immediate vicinity of the Earth) is determined by the fundamental principle that heavenly movement is circular and therefore unchanging. Ptolemy, Copernicus thought, had betrayed this principle not...by adding epicycles to deferents in order to explain why the planets sometimes appear to move backwards in the sky, but by introducing the [[ايڪوانٽ]] in order to speed them up and slow them down." [[ڊيوڊ ووٽن (مورخ)|Wootton, David]]. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). p.152. {{ISBN|0-06-175952-X}}</ref> [[اپي سائيڪل|اپي سائيڪلن]] سان ترميم ٿيل صورت ۾، هڪجهڙين رفتارن سان گردش ڪندا هئا. ڪوپرنيڪي نموني [[بطليموس]] جي غالب [[ڌرتي مرڪزيت#بطليموسي نمونو|ڌرتي مرڪزي نموني]] کي للڪاريو، جنهن ڌرتيءَ کي ڪائنات جي مرڪز تي رکيو هو. 16هين صديءَ جي فلڪياتدانن جو خيال هو ته [[ايڪوانٽ]] جو خاتمو ڪوپرنيڪس جي سڀ کان وڏي ڪاميابي هئي،<ref>"My Copernican census eventually helped to establish that the majority of sixteenth-century astronomers thought eliminating the [[ايڪوانٽ]] was Copernicus' big achievement, because it satisfied the ancient aesthetic principle that eternal celestial motions should be uniform and circular or compounded of uniform and circular parts." Gingerich, Owen. ''The Book Nobody Read'' (Walker & Company, 2004).p.55. {{ISBN|0-8027-1415-3}}</ref> پر سندس نمونو بطليموس جي نموني جي جاءِ نه والاري سگهيو؛ بطليموسي نمونو رڳو 70 سال پوءِ [[گليليو گليلي#زهره جون منزلون|گليليو جي 1610ع واري دوربيني مشاهدن]] کان پوءِ زوال پذير ٿيو.<ref>"It is easy to show that conventional Ptolemaic astronomy was thriving until 1610 [when Galileo observed the phases of Venus with a telescope] and went into crisis immediately afterwards...The evidence is clear: [[ڌرتي مرڪزيت#بطليموسي نمونو|بطليموسي فلڪيات]] was unaffected by Copernicus; it went into crisis briefly with the [[ايس اين 1572|1572ع جي نئين تاري]], but by the end of the sixteenth century it had fully recovered. The telescope, on the other hand, brought about its immediate and irreversible collapse." [[ڊيوڊ ووٽن (مورخ)|Wootton, David]]. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). p.152. {{ISBN|0-06-175952-X}}</ref> === سائنسي انقلاب === {{Main|سائنسي انقلاب}} 16هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ [[ٽائڪو براهه]] جا بي مثال درست [[فلڪياتي مشاهدو|فلڪياتي مشاهدا]] ۽ 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[گليليو گليلي]] جا [[گليليو گليلي#زهره جون منزلون|دوربيني مشاهدا]] گڏجي فلڪيات کي پهرين جديد سائنس بڻائڻ جو سبب بڻيا. گليليو جي مشاهدن جديد دور کان اڳ واري فلڪياتي راسخ العقيدگيءَ جي هڪ هزار سال ڊگهي دور جو خاتمو آندو،{{sfnq|Wootton|2015|p=152|q=It is easy to show that conventional [[ڌرتي مرڪزيت#بطليموسي نمونو|بطليموسي فلڪيات]] was thriving until 1610 [when Galileo observed the [[زهره جون منزلون]] with a telescope] and went into crisis immediately afterwards...The evidence is clear: Ptolemaic astronomy was unaffected by [[ڪوپرنيڪس]]; it went into crisis briefly with the [[ايس اين 1572|1572ع جي نئين تاري]], but by the end of the sixteenth century it had fully recovered. The telescope, on the other hand, brought about its immediate and irreversible collapse.}} جڏهن⁠تہ [[يوهانس ڪيپلر]] براهه جي انگن اکرن کي استعمال ڪندي دريافت ڪيو ته سيارن جا مدار گول نه، پر [[ڪيپلر جا سيارياتي حرڪت جا قانون#پهريون قانون|بيضيائي]] آهن، ۽ هن [[ڪيپلر جا سيارياتي حرڪت جا قانون]] تيار ڪيا.<ref>{{cite journal|url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-pdf/64/9/50/9881314/50_1_online.pdf|title=The great Martian catastrophe and how Kepler fixed it|journal=Physics Today|date=2011|volume=64|issue=9|pages=50–54|doi=10.1063/PT.3.1259|access-date=27 July 2023|last=Gingerich|first=Owen|author-link=اوون گنگرچ|bibcode=2011PhT....64i..50G}}{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ڪيپلر جي ڪم سبب فلڪياتي لقائن کي طبعي قانونن جي تابع سمجھيو وڃڻ لڳو.<ref>{{Cite journal|last1=Goldstein|first1=Bernard|last2=Hon|first2=Giora|date=2005|title=Kepler's Move from Orbs to Orbits: Documenting a Revolutionary Scientific Concept|url=https://www.researchgate.net/publication/246602496|journal=Perspectives on Science|volume=13|pages=74–111|doi=10.1162/1063614053714126 |s2cid=57559843 }}</ref> 17هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين نيٺ اڀرندڙ ”نئين سائنس“ پنهنجي اڳوڻي فطري فلسفي کان چٽيءَ طرح ڌار ٿي وئي،<ref>{{Cite journal |last=Küskü |first=Elif Aslan |date=2022 |title=Examination of Scientific Revolution Medicine on the Human Body / Bilimsel Devrim Tıbbını İnsan Bedeni Üzerinden İncelemek |url=https://www.academia.edu/87500649 |journal=The Legends: Journal of European History Studies |access-date=28 September 2022 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112202215/https://www.academia.edu/87500649 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Hendrix |first=Scott E. |title=Natural Philosophy or Science in Premodern Epistemic Regimes? The Case of the Astrology of Albert the Great and Galileo Galilei |journal=Teorie Vědy / Theory of Science |year=2011 |volume=33 |issue=1 |pages=111–132 |doi=10.46938/tv.2011.72 |s2cid=258069710 |url=http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10 |access-date=20 February 2012 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118024030/http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref name= "Principe2011">{{cite book | last= Principe | first= Lawrence M. | year = 2011 | chapter = Introduction | title = Scientific Revolution: A Very Short Introduction | url= https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin | pages = [https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/1 1]–3 | location = New York| publisher = Oxford University Press | isbn= 978-0-199-56741-6}}</ref> اڳوڻن يوناني تصورن ۽ روايتن کان هٽي وئي،<ref name= "Lindberg1990">{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 1990 | chapter = Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch | title=Reappraisals of the Scientific Revolution | url= https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse | editor-first1 = David C. | editor-last1 = Lindberg | editor-first2 = Robert S. | editor-last2 = Westman | pages = [https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse/page/1 1]–26 | edition = First | location = Chicago | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-0-521-34262-9}}</ref><ref name= "lindberg2007n">{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = The legacy of ancient and medieval science | title= The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages= [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/357 357]–368| edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0-226-48205-7}}</ref><ref name= "Stanford Encyclopedia">{{Cite book|url= https://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/natphil-ren/|title= The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last= Del Soldato|first= Eva|date= 2016|publisher= Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last= Zalta|editor-first= Edward N.|edition= Fall 2016|access-date= 1 June 2018|archive-date= 11 December 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191211205744/https://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/natphil-ren/|url-status= live}}</ref><ref name= Grant2007c>{{cite book | last= Grant | first = Edward | year = 2007 | chapter = Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century | title= A History of Natural Philosophy | url= https://archive.org/details/historynaturalph00gran | url-access= limited | pages = [https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n289 274]–322 | location = New York | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-052-1-68957-1}}</ref> پنهنجي دنياوي نظرئي ۾ وڌيڪ مشيني بڻجي، رياضيات سان وڌيڪ يڪجا ٿي،<ref name= "lindberg2007n"/><ref name= "gal2021i">{{cite book | last= Gal | first = Ofer | year = 2021 | chapter = The New Science | title = The Origins of Modern Science | url= https://archive.org/details/originsofmoderns0000galo | pages = [https://archive.org/details/originsofmoderns0000galo/page/308 308]–349 | location = New York | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-1316649701}}</ref><ref name= "bowlermorus2020b">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The scientific revolution | title = Making Modern Science | pages = 25–57 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref> ۽ نئين شاهدي حاصل ڪرڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ ڏانهن غيرمعمولي شدت سان مائل ٿي وئي.<ref>Wootton, David. ''The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution'' (Penguin, 2015). p.136. {{ISBN|0-06-175952-X}}</ref> === روشن خياليءَ جو دور === {{Main|روشن خياليءَ جي دور ۾ سائنس}} [[File:Newton's Principia title page.png|thumb|upright|آئزڪ نيوٽن جي 1687ع واري پهرئين ڇاپي {{lang|la|[[فطري فلسفي جا رياضياتي اصول]]}} جو عنواني صفحو]] [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي شروعات ۾، [[آئزڪ نيوٽن]] پنهنجي {{lang|la|[[فطري فلسفي جا رياضياتي اصول]]}} وسيلي [[ڪلاسيڪي مڪينيات]] جا بنياد وڌا، جنهن مستقبل جي طبعياتدانن تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Gribbin |first=John |title=Science: A History 1543–2001 |url=https://archive.org/details/sciencehistory150000grib |year=2002 |page=[https://archive.org/details/sciencehistory150000grib/page/241 241] |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9503-9 |quote=Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century.}}</ref> [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] [[ارسطوي طبعيات]] جا اصطلاح شامل ڪيا، جيڪي هاڻي هڪ نئين، غير [[غايت پسندي|غايت پسند]] معنيٰ ۾ استعمال ٿيا. ان مان شين بابت نظرئي ۾ تبديلي آئي: هاڻي شين کي ڪنهن اندروني مقصد کان وانجهيل سمجھيو ويو. لائبنز فرض ڪيو تہ مختلف قسمن جون سڀ شيون فطرت جي ساڳين عام قانونن موجب عمل ڪن ٿيون، ۽ انهن لاءِ ڪي خاص صوري يا غايتي سبب ناهن.<ref>{{Cite web |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/ |title=Gottfried Leibniz – Biography |website=Maths History |access-date=2 March 2021 |archive-date=11 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711221621/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html |url-status=live}}</ref> هن دور ۾ سائنس جو اعلانيل مقصد ۽ قدر دولت ۽ اهڙين ايجادن جي پيداوار بڻجي ويو، جيڪي انساني زندگيءَ کي [[معاشي ماديت|مادي]] معنيٰ ۾ بهتر ڪن، يعني وڌيڪ کاڌو، لباس ۽ ٻيون شيون مهيا ڪن. [[نووم آرگنم|بيڪن جي لفظن]] ۾، ”سائنسن جو حقيقي ۽ جائز مقصد {{em|انساني زندگيءَ کي نين ايجادن ۽ دولت سان مالامال ڪرڻ آهي}}“، ۽ هن سائنسدانن کي غير مادي فلسفياڻن يا روحاني خيالن جي ڳولا کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اهي ”نفيس، اوچي يا وڻندڙ [قياس] جي دونهين“ کان سواءِ انساني خوشيءَ ۾ ٿورو ئي واڌارو ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PgmbZIybuRoC&pg=PA162 |title=The Social and Economic Roots of the Scientific Revolution: Texts by Boris Hessen and Henryk Grossmann |last1=Freudenthal |first1=Gideon |last2=McLaughlin |first2=Peter |date=20 May 2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-9604-4 |access-date=25 July 2018}}</ref> روشن خياليءَ واري دور جي سائنس تي [[سائنسي سوسائٽي|سائنسي سوسائٽين]] ۽ اڪيڊمين جو غلبو هو،<ref>{{Cite book |editor-last1=Goddard Bergin |editor-first1=Thomas |editor1-link=ٿامس جي. برگن |url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_d0p5 |title=Encyclopedia of the Renaissance |editor-last2=Speake |editor-first2=Jennifer |editor2-link=جينيفر اسپيڪ |year=1987 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-1315-9}}</ref> جيڪي سائنسي تحقيق ۽ ترقيءَ جي مرڪزن طور گهڻي ڀاڱي يونيورسٽين جي جاءِ والاري چڪيون هيون. سوسائٽيون ۽ اڪيڊميون سائنسي پيشي جي پختگيءَ جو بنياد بڻيون. هڪ ٻي اهم اڳڀرائي وڌندڙ پڙهيل لکيل آباديءَ ۾ سائنس جي [[مقبول ثقافت|مقبوليت]] هئي.<ref>{{Cite book |last=van Horn Melton |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |title=The Rise of the Public in Enlightenment Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-511-81942-1 |doi=10.1017/CBO9780511819421 |access-date=27 May 2022 |url-access=subscription |pages=82–83 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120143805/https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |url-status=live}}</ref> روشن خياليءَ جي فلسفين پنهنجي ڪجهه سائنسي اڳوڻن—خاص طور [[گليليو گليلي|گليليو]]، [[يوهانس ڪيپلر|ڪيپلر]]، [[رابرٽ بوائل|بوائل]] ۽ نيوٽن—کي ان وقت جي هر طبعي ۽ سماجي شعبي لاءِ رهنما بڻايو.<ref>{{Cite web |title=The Scientific Revolution and the Enlightenment (1500–1780) |url=https://www.tamaqua.k12.pa.us/cms/lib07/PA01000119/Centricity/Domain/119/TheScientificRevolution.pdf |access-date=29 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114191547/https://www.tamaqua.k12.pa.us/cms/lib07/PA01000119/Centricity/Domain/119/TheScientificRevolution.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Scientific Revolution |url=https://www.britannica.com/science/Scientific-Revolution |access-date=29 January 2024 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=18 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518105004/https://www.britannica.com/science/Scientific-Revolution |url-status=live}}</ref> 18هين صديءَ ۾ طب جي عمل ۾ اهم اڳڀرايون ٿيون،<ref>{{cite book |title=Brock Biology of Microorganisms |url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi |publisher=Prentice Hall |year=2006 |isbn=978-0-13-144329-7 |editor-last=Madigan |editor-first=M. |editor-last2=Martinko |editor-first2=J. |edition=11th}}</ref> طبعيات ترقي ڪئي،<ref>{{cite book |last=Guicciardini |first=N. |url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic |title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-64066-4 |location=New York |url-access=registration}}</ref> [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي [[درجا بندي (حياتيات)|درجا بندي]] تيار ڪئي،<ref>{{cite journal |author1-link=چارلس ڪيلشر |last1=Calisher |first1=CH |year=2007 |title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |journal=Croatian Medical Journal |volume=48 |issue=2 |pages=268–270 |pmc=2080517 |pmid=17436393}}</ref> [[مقناطيسيت]] ۽ بجليءَ بابت نئين سمجھ پيدا ٿي،<ref>{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-850594-9 |location=New York |url-access=registration}}</ref> ۽ [[ڪيميا]] هڪ پختي علمي شعبي طور اڀري.<ref>{{cite book |last1=Olby |first1=R. C. |last2=Cantor |first2=G. N. |last3=Christie |first3=J. R. R. |last4=Hodge |first4=M. J. S. |year=1990 |title=Companion to the History of Modern Science |location=London |publisher=Routledge |page=265}}</ref> روشن خياليءَ جي دور ۾ انساني فطرت، سماج ۽ معاشيات بابت خيال پڻ ترقي ڪندا رهيا. هيوم ۽ اسڪاٽلينڊ جي روشن خياليءَ سان لاڳاپيل ٻين مفڪرن ''[[انساني فطرت بابت مقالو]]'' تيار ڪيو، جنهن جا تاريخي اظهار [[جيمس برنيٽ، لارڊ مونبوڊو|جيمس برنيٽ]]، [[ايڊم فرگوسن]]، [[جان ملر (فلسفي)|جان ملر]] ۽ [[وليم رابرٽسن (مورخ)|وليم رابرٽسن]] جهڙن ليکڪن جي تصنيفن ۾ مليا. انهن سڀني قديم ۽ ابتدائي ثقافتن ۾ انساني رويي جي سائنسي اڀياس کي [[جديديت]] جي تعين ڪندڙ قوتن جي گهري ڄاڻ سان گڏ ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Magnusson |first=Magnus |date=10 November 2003 |title=Review of James Buchan, ''Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World'' |url=http://www.newstatesman.com/200311100040 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606015918/http://www.newstatesman.com/200311100040 |archive-date=6 June 2011 |access-date=27 April 2014 |work=New Statesman}}</ref> جديد سماجيات جو وڏو حصو هن تحريڪ مان پيدا ٿيو.<ref>{{Cite journal |jstor=588406 |title=Origins of Sociology: The Case of the Scottish Enlightenment |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sociology_1970-06_21_2/page/164 |journal=The British Journal of Sociology |volume=21 |issue=2 |pages=164–180 |last1=Swingewood |first1=Alan |year=1970 |doi=10.2307/588406}}</ref> 1776ع ۾ [[ايڊم سمٿ]] ''[[قومن جي دولت]]'' شايع ڪيو، جنهن کي اڪثر جديد معاشيات بابت پهرين تصنيف سمجھيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Fry |first=Michael |url=https://archive.org/details/adamsmithslegacy0000unse |title=Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics |publisher=[[روٽليج]] |others=[[پال سيموئلسن]]، [[لارنس ڪلين]]، [[فرانڪو موڊيگلياني]]، [[جيمس ايم. بوڪينن]]، [[موريس الياس]]، [[ٿيوڊور شلٽز]]، [[رچرڊ اسٽون]]، [[جيمس ٽوبن]]، [[واسيلي ليونٽيف]]، [[يان ٽنبرگن]] |year=1992 |isbn=978-0-415-06164-3 |url-access=registration}}</ref> === 19هين صدي === {{Main|19هين صديءَ ۾ سائنس}} [[File:Darwin Tree 1837.png|thumb|upright|[[چارلس ڊارون]] پاران 1837ع ۾ ٺاهيل [[نسلي وڻ|ارتقائي وڻ]] جو پهريون خاڪو|alt=وضاحتن سان گڏ نقشي جهڙو خاڪو]] 19هين صديءَ دوران هاڻوڪي جديد سائنس جون ڪيتريون امتيازي خاصيتون شڪل وٺڻ لڳيون. انهن ۾ حياتياتي ۽ طبعي سائنسن جي تبديلي؛ درستگيءَ وارن اوزارن جو وڌندڙ استعمال؛ ”حياتياتدان“، ”طبعياتدان“ ۽ ”سائنسدان“ جهڙن اصطلاحن جو ظهور؛ فطرت جو اڀياس ڪندڙن جي وڌندڙ پيشاورائپ؛ سماج جي ڪيترن پهلوئن تي سائنسدانن جو ثقافتي اختيار؛ ڪيترن ملڪن جي صنعتڪاري؛ مقبول سائنسي لکڻين جي واڌ؛ ۽ سائنسي رسالن جو ظهور شامل هئا.<ref>{{cite book |last1=Lightman |first1=Bernard |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367] |chapter=13. Science and the Public}}</ref> 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ نفسيات فلسفي کان الڳ علمي شعبي طور اڀري، جڏهن [[ولهيلم وونٽ]] 1879ع ۾ نفسياتي تحقيق لاءِ پهرين تجربيگاهه قائم ڪئي.<ref>{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-65242-2 |edition=8th |location=New York |pages=[https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom/page/219 219]–253 |chapter=The psychology of consciousness}}</ref> 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[چارلس ڊارون]] ۽ [[الفرڊ رسل والس]] 1858ع ۾ آزاديءَ سان [[فطري چونڊ]] وسيلي ارتقا جو نظريو پيش ڪيو، جنهن مختلف ٻوٽن ۽ جانورن جي پيدائش ۽ ارتقا جي وضاحت ڪئي. سندن نظريو ڊارون جي 1859ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت]]'' ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last=Padian |first=Kevin |title=Darwin's enduring legacy |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-07_451_7179/page/632 |journal=Nature |volume=451 |issue=7179 |pages=632–634 |year=2008 |doi=10.1038/451632a |pmid=18256649 |bibcode=2008Natur.451..632P |doi-access=free}}</ref> الڳ نموني، [[گريگور مينڊل]] 1865ع ۾ پنهنجو مقالو ”[[ٻوٽن جي سنڪريت بابت تجربا]]“ پيش ڪيو،<ref>{{Cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |author-link=رابن مارانٽز هينيگ |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics |year=2000 |pages=134–138}}</ref> جنهن حياتياتي وراثت جا اصول بيان ڪيا ۽ جديد جينيات جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite journal |last=Miko |first=Ilona |title=Gregor Mendel's principles of inheritance form the cornerstone of modern genetics. So just what are they? |journal=Nature Education |volume=1 |issue=1 |page=134 |year=2008 |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |access-date=9 May 2021 |archive-date=19 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719224056/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جان ڊالٽن]] ناقابل ورهاست ذرڙن، يعني ''ايٽمن''، بابت ڊيموڪريٽس جي اصلي خيال جي بنياد تي جديد [[ايٽمي نظريو]] پيش ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Rocke |first1=Alan J. |year=2005 |title=In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory |url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2005_72_1/page/125 |journal=Social Research |volume=72 |issue=1 |pages=125–158 |doi=10.1353/sor.2005.0003 |jstor=40972005 |s2cid=141350239}}</ref> [[توانائيءَ جي بقا]]، [[مقدار حرڪت جي بقا]] ۽ [[ڪميت جي بقا]] جا قانون هڪ نهايت مستحڪم ڪائنات ڏانهن اشارو ڪندا هئا، جنهن ۾ وسيلن جو تمام ٿورو نقصان ٿي سگهي پيو. پر [[ٻاڦ انجڻ]] ۽ [[صنعتي انقلاب]] جي اچڻ سان اها سمجھ وڌي تہ توانائيءَ جي سڀني صورتن جون [[توانائيءَ جو معيار|خاصيتون]] هڪجهڙيون ناهن، ۽ انهن کي ڪارائتي [[ڪم (حرارتي حرڪيات)|ڪم]] يا توانائيءَ جي ٻي صورت ۾ تبديل ڪرڻ جي آساني مختلف هوندي آهي.<ref name="Reichl1980" /> هن ڄاڻ [[حرارتي حرڪيات]] جي قانونن جي اوسر ڏانهن وٺي وئي، جن موجب ڪائنات جي آزاد توانائي لڳاتار گهٽجندي رهي ٿي: بند ڪائنات جي [[اينٽروپي]] وقت سان وڌندي آهي.{{efn|name= HelmholtzGibbsGuthLinde|1= ڪائنات بند آهي يا کليل، يا [[ڪائنات جي شڪل]] ڪهڙي آهي، اهو اڃا کليل سوال آهي. حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون،<ref name="Reichl1980">{{cite book |last=Reichl |first=Linda |author-link=لنڊا ريخل |year=1980 |title=A Modern Course in Statistical Physics |url= |location= |publisher=Edward Arnold |isbn=0-7131-2789-9}}</ref>{{rp|9}}<ref>{{cite book |last=Rao |first=Y. V. C. |title=Chemical Engineering Thermodynamics |publisher=Universities Press |isbn=978-81-7371-048-3 |year=1997 |page=158}}</ref> ۽ حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.aop.2016.07.031 |title=Bounded energy exchange as an alternative to the third law of thermodynamics |year=2016 |last1=Heidrich |first1=M. |journal=Annals of Physics |volume=373 |pages=665–681 |bibcode=2016AnPhy.373..665H}}</ref> جيڪڏهن ڪائنات بند سرشتو هجي تہ [[ڪائنات جي حرارتي موت]] ڏانهن اشارو ڪن ٿا، پر وڌندڙ ڪائنات لاءِ اهو لازمي ناهي.}} [[برق مقناطيسي نظريو]] 19هين صديءَ ۾ [[هانس ڪرسچن اورسٽڊ]]، [[آندري-ماري ايمپيئر]]، [[مائيڪل فريڊي]]، [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[اوليور هيوي سائيڊ]] ۽ [[هينرچ هرٽز]] جي ڪم وسيلي قائم ٿيو. نئين نظرئي اهڙا سوال پيدا ڪيا، جن جا جواب نيوٽن جي ڍانچي اندر آسانيءَ سان نٿي ڏئي سگهيا. [[ايڪس ڪرڻن]] جي دريافت 1896ع ۾ [[آنري بيڪريل]] ۽ [[ميري ڪيوري]] پاران [[تابڪاري]] جي دريافت جو سبب بڻي،<ref>{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years |url=https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul |year=1995 |publisher=Inst. of Physics Publ. |isbn=978-0-7503-0224-1 |edition=Reprint. with minor corr |location=Bristol |page=[https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul/page/12 12]}}</ref> ۽ ميري ڪيوري پوءِ ٻه نوبل انعام ماڻيندڙ پهرين شخص بڻجي.<ref name="Estreicher1938">{{cite book |last=Estreicher |first=Tadeusz |title=Polski słownik biograficzny, vol. 4 |title-link=Polski słownik biograficzny |year=1938 |page=113 |language=pl |chapter=Curie, Maria ze Skłodowskich |author-link=Tadeusz Estreicher}}</ref> ايندڙ سال پهريون ذيلي ايٽمي ذرڙو، [[اليڪٽران]]، دريافت ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |journal=[[Philosophical Magazine]] |volume=44 |issue=269 |pages=293–316 |doi=10.1080/14786449708621070 |bibcode=1897LEDPM..44..293T }}</ref> === 20هين صدي === {{Main|20هين صديءَ ۾ سائنس}} [[File:Carte trou ozone Antarctique.jpg|alt=ڏکڻ قطب تي گهٽ اوزون مرڪزيت ڏيکاريندڙ گراف|thumb|خلائي دوربين جي انگن اکرن مان 1987ع ۾ تيار ڪيل [[اوزون سوراخ]] جو ڪمپيوٽري گراف]] صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ [[اينٽي بائيوٽڪ|اينٽي بائيوٽڪن]] ۽ [[مصنوعي ڀاڻ|مصنوعي ڀاڻن]] جي اوسر سڄي دنيا ۾ انساني زندگيءَ جي معيار کي بهتر ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Goyotte |first=Dolores |year=2017 |title=The Surgical Legacy of World War II. Part II: The age of antibiotics |url=https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |url-status=live |journal=The Surgical Technologist |volume=109 |pages=257–264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=8 January 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |date=5 May 2021 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |first2=M. A. |last2=Sutton |first3=J. |last3=Galloway |first4=Z. |last4=Klimont |first5=W. |last5=Winiwarter |date=October 2008 |title=How a century of ammonia synthesis changed the world |url=http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |journal=[[نيچر جيو سائنس]] |volume=1 |issue=10 |pages=636–639 |bibcode=2008NatGe...1..636E |doi=10.1038/ngeo325 |s2cid=94880859 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723223052/http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |archive-date=23 July 2010 |access-date=22 October 2010}}</ref> نقصانڪار [[ماحولياتي مسئلا]]، جهڙوڪ [[اوزون جي کوٽ]]، [[سمنڊ جي تيزابيت]]، [[غذائي وڌاءُ]] ۽ [[آبهوا جي تبديلي]] عوام جي ڌيان ۾ آيا ۽ [[ماحولياتي اڀياس]] جي شروعات جو سبب بڻيا.<ref>{{cite journal |editor-last1=Emmett |editor-first1=Rob |editor-last2=Zelko |editor-first2=Frank |url=http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |title=Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121054306/https://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |archive-date=21 January 2022 |series=RCC Perspectives no. 2 |year=2014 |doi=10.5282/rcc/6313 |last1=Emmett |first1=Robert |last2=Zelko |first2=Frank |journal=Environment & Society Portal}}</ref> هن دور ۾ سائنسي تجربا پيماني ۽ مالي سهائتا جي لحاظ کان وڌندي [[وڏي سائنس|وڏا]] ٿيندا ويا.<ref>{{Cite journal |last=Furner |first=Jonathan |date=1 June 2003 |title=Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science: A Review Article, Part I |url=https://archive.org/details/journal-of-librarianship-and-information-science_2003-06_35_2/page/115 |journal=Journal of Librarianship and Information Science |volume=35 |issue=2 |pages=115–125 |doi=10.1177/0961000603352006 |s2cid=34844169}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]]، [[ٻي عالمي جنگ]] ۽ [[سرد جنگ]] مان پيدا ٿيل وسيع ٽيڪنيڪي جدت [[عظيم طاقت|عالمي طاقتن]] وچ ۾ مقابلي جو سبب بڻي، جهڙوڪ [[خلائي ڊوڙ]] ۽ [[ايٽمي هٿيارن جي ڊوڙ]].<ref>{{cite book |last1=Kraft |first1=Chris |url=https://archive.org/details/flight00chri |title=Flight: My Life in Mission Control |first2=James |last2=Schefter |publisher=Dutton |year=2001 |isbn=0-525-94571-7 |location=New York |author-link1=ڪرسٽوفر سي. ڪرافٽ جونيئر |pages=3–5}}</ref><ref>{{cite book |last=Kahn |first=Herman |author-link=هرمن ڪاهن |year=1962 |title=Thinking about the Unthinkable |url=https://archive.org/details/thinkingaboutunt0000kahn |publisher=Horizon}}</ref> هٿياربند تڪرارن باوجود اهم بين الاقوامي سهڪار پڻ ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Shrum |first=Wesley |title=Structures of scientific collaboration |url=https://archive.org/details/structuresofscie0000shru |year=2007 |publisher=MIT Press |others=Joel Genuth, Ivan Chompalov |isbn=978-0-262-28358-8 |location=Cambridge, MA}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ عورتن جي سرگرم ڀرتي ۽ [[جنسي امتياز]] جي خاتمي سبب عورت سائنسدانن جو انگ گهڻو وڌيو، جيتوڻيڪ ڪن شعبن ۾ صنفي فرق اڃا به وڏا رهيا.<ref>{{cite book |last=Rosser |first=Sue V. |title=Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science |url=https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross |date=12 March 2012 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7645-2 |page=[https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross/page/7 7]}}</ref> 1964ع ۾ [[ڪائناتي خرد موجي پس منظر]] جي دريافت<ref>{{cite journal |last=Penzias |first=A. A. |year=2006 |title=The origin of elements |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |journal=Science |publisher=[[نوبل فائونڊيشن]] |volume=205 |issue=4406 |pages=549–554 |doi=10.1126/science.205.4406.549 |pmid=17729659 |access-date=4 October 2006 |archive-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117225210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |url-status=live}}</ref> ڪائنات جي [[مستحڪم حالت وارو نمونو|مستحڪم حالت واري نموني]] کي رد ڪرڻ ۽ [[جارج لوميتر]] جي [[وڏو ڌماڪو|وڏي ڌماڪي]] واري نظرئي کي قبول ڪرڻ جو سبب بڻي.<ref>{{cite book |last=Weinberg |first=S. |url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 |title=Gravitation and Cosmology |publisher=John Whitney & Sons |year=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |pages=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 464–495] |url-access=registration}}</ref> هن صديءَ ۾ سائنسي شعبن اندر بنيادي تبديليون آيون. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جديد ترڪيب (20هين صدي)|جديد ترڪيب]] ڊاروني ارتقا کي [[ڪلاسيڪي جينيات]] سان يڪجا ڪري ارتقا کي هڪ گڏيل نظريو بڻايو.<ref>{{Cite book |last1=Futuyma |first1=Douglas J. |title=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |last2=Kirkpatrick |first2=Mark |year=2017 |isbn=978-1-60535-605-1 |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3/page/n26 3]–26 |chapter=Chapter 1: Evolutionary Biology |publisher=Sinauer}}</ref> [[البرٽ آئنسٽائن]] جو [[نسبتيت جو نظريو]] ۽ [[مقداري مڪينيات]] جي اوسر ڪلاسيڪي مڪينيات کي پورو ڪندي انتهائي [[ڊيگهه]]، وقت ۽ [[ڪشش ثقل]] جي حالتن ۾ طبعيات جي وضاحت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Miller |first=Arthur I. |title=Albert Einstein's special theory of relativity. Emergence (1905) and early interpretation (1905–1911) |year=1981 |location=Reading |publisher=Addison–Wesley |isbn=978-0-201-04679-3}}</ref><ref>{{cite book |last=ter Haar |first=D. |url=https://archive.org/details/oldquantumtheory0000haar |title=The Old Quantum Theory |publisher=Pergamon |year=1967 |isbn=978-0-08-012101-7 |pages=[https://archive.org/details/oldquantumtheory0000haar/page/206 206] |url-access=registration}}</ref> 20هين صديءَ جي آخري چوٿين ۾ [[گڏيل سرڪٽ|گڏيل سرڪٽن]] جو وسيع استعمال [[مواصلاتي سيٽلائيٽ|مواصلاتي سيٽلائيٽن]] سان گڏجي معلوماتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ انقلاب ۽ عالمي انٽرنيٽ ۽ [[موبائيل ڪمپيوٽنگ]]، جنهن ۾ [[ذريعه فون|سمارٽ فون]] پڻ شامل آهن، جي اوسر جو سبب بڻيو. ڊگهن، پاڻ ۾ ڳنڍيل سببي سلسلن ۽ وڏي مقدار ۾ انگن اکرن جي منظم ڪرڻ جي ضرورت [[سرشتي جو نظريو]] ۽ ڪمپيوٽر جي مدد سان [[سائنسي نمونه سازي]] جهڙن شعبن جي واڌ جو سبب بڻي.<ref>{{cite journal |last1=von Bertalanffy |first1=Ludwig |year=1972 |title=The History and Status of General Systems Theory |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1972-12_15_4/page/407 |journal=The Academy of Management Journal |volume=15 |issue=4 |pages=407–426 |doi=10.2307/255139 |jstor=255139 |bibcode=1972AManJ..15..407V }}</ref> === 21هين صدي === {{Main|21هين صدي#سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[انساني جينوم منصوبو]] 2003ع ۾ [[انساني جينوم]] جي سڀني جينن جي سڃاڻپ ۽ نقشه بنديءَ سان مڪمل ٿيو.<ref>{{Cite journal |last1=Naidoo |first1=Nasheen |last2=Pawitan |first2=Yudi |last3=Soong |first3=Richie |last4=Cooper |first4=David N. |last5=Ku |first5=Chee-Seng |date=October 2011 |title=Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome |journal=Human Genomics |volume=5 |issue=6 |pages=577–622 |doi=10.1186/1479-7364-5-6-577 |pmc=3525251 |pmid=22155605 |doi-access=free}}</ref> پهريان [[تحريڪ ڪيل گهڻ صلاحيت وارا بنيادي گهرڙا|تحريڪ ڪيل گهڻ صلاحيت وارا انساني بنيادي گهرڙا]] 2006ع ۾ تيار ڪيا ويا، جنهن سان بالغ گهرڙن کي [[بنيادي گهرڙا|بنيادي گهرڙن]] ۾ بدلائڻ ۽ پوءِ جسم ۾ موجود ڪنهن به گهرڙي جي قسم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{Cite journal |last1=Rashid |first1=S. Tamir |last2=Alexander |first2=Graeme J. M. |date=March 2013 |title=Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications |journal=Journal of Hepatology |volume=58 |issue=3 |pages=625–629 |doi=10.1016/j.jhep.2012.10.026 |issn=1600-0641 |pmid=23131523 |doi-access=free}}</ref> 2013ع ۾ [[هگز بوسون]] جي دريافت جي تصديق سان ذري طبعيات جي [[معياري نمونو|معياري نموني]] پاران اڳڪٿي ڪيل آخري ذرڙو مليو.<ref>{{cite press release |last=O'Luanaigh |first=C. |date=14 March 2013 |title=New results indicate that new particle is a Higgs boson |publisher=[[سرن]] |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson |access-date=9 October 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson |archive-date=20 October 2015}}</ref> 2015ع ۾، [[عام نسبتيت]] پاران هڪ صدي اڳ اڳڪٿي ڪيل [[ڪشش ثقل جون لهرون]] [[ڪشش ثقل جي لهرن جو پهريون مشاهدو|پهريون ڀيرو مشاهدو ڪيون ويون]].<ref>{{Cite journal |doi=10.3847/2041-8213/aa91c9 |title=Multi-messenger Observations of a Binary Neutron Star Merger |journal=The Astrophysical Journal |volume=848 |issue=2 |page=L12 |year=2017 |last1=Abbott |first1=B. P. |last2=Abbott |first2=R. |last3=Abbott |first3=T. D. |last4=Acernese |first4=F. |last5=Ackley |first5=K. |last6=Adams |first6=C. |last7=Adams |first7=T. |last8=Addesso |first8=P. |last9=Adhikari |first9=R. X.|last10 = Adya|first10 = V. B. |last11=Affeldt |first11=C. |last12=Afrough |first12=M. |last13=Agarwal |first13=B. |last14=Agathos |first14=M. |last15=Agatsuma |first15=K. |last16=Aggarwal |first16=N. |last17=Aguiar |first17=O. D. |last18=Aiello |first18=L. |last19=Ain |first19=A.|last20 = Ajith|first20 = P. |last21=Allen |first21=B. |last22=Allen |first22=G. |last23=Allocca |first23=A. |last24=Altin |first24=P. A. |last25=Amato |first25=A. |last26=Ananyeva |first26=A. |last27=Anderson |first27=S. B. |last28=Anderson |first28=W. G. |last29=Angelova |first29=S. V.|last30 = Antier|first30 = S. |display-authors=29 |bibcode=2017ApJ...848L..12A |arxiv=1710.05833 |s2cid=217162243 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.aar2149 |title=Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show |journal=Science |year=2017 |last1=Cho |first1=Adrian}}</ref> 2019ع ۾ بين الاقوامي سهڪار [[واقعاتي افق دوربين]] هڪ [[ڪارو سوراخ|ڪاري سوراخ]] جي [[مادي گڏ ٿيڻ واري قرص|مادي گڏ ٿيڻ واري قرص]] جي پهرين سڌي تصوير پيش ڪئي.<ref>{{Cite web |date=20 April 2019 |title=Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th |publisher=Event Horizon Telescope |url=https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420135254/https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-date=20 April 2019 |access-date=21 September 2021}}</ref><!-- لڳ ڀڳ 2040ع تائين هي هڪ ئي پيراگراف هجڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو صديءَ جي هڪ چوٿين جي نمائندگي ڪري ٿو --> == شاخون == {{Main|سائنس جون شاخون}} جديد سائنس کي عام طور ٽن مکيه [[سائنس جون شاخون|شاخن]] ۾ ورهايو ويندو آهي: [[فطري سائنس]]، [[سماجي سائنس]] ۽ [[صوري سائنس]].<ref name="Cohen2021" /> انهن مان هر شاخ ڪيترن خاص، پر پاڻ ۾ هڪٻئي مٿان چڙهندڙ سائنسي شعبن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي اڪثر پنهنجي [[اصطلاح سازي]] ۽ ماهراڻي ڄاڻ هوندي آهي.<ref>{{cite magazine |url=http://seedmagazine.com/content/article/scientific_method_relationships_among_scientific_paradigms/ |title=Scientific Method: Relationships Among Scientific Paradigms |date=7 March 2007 |magazine=Seed Magazine |access-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101001155/http://seedmagazine.com/content/article/scientific_method_relationships_among_scientific_paradigms/ |archive-date=1 November 2016}}</ref> فطري ۽ سماجي سائنسون ٻئي [[تجرباتي سائنس|تجرباتي سائنسون]] آهن،<ref>{{cite book |title=Philosophy of Science: From Problem to Theory |url=https://archive.org/details/philosophyofscie0001bung |last=Bunge |first=Mario Augusto |year=1998 |publisher=Transaction |isbn=978-0-7658-0413-6 |page=[https://archive.org/details/philosophyofscie0001bung/page/24 24]}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو علم [[تجرباتي ثبوت|تجرباتي مشاهدن]] تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ساڳين حالتن هيٺ ڪم ڪندڙ ٻيا محقق ان جي درستگي پرکي سگهن ٿا.<ref name="Popper2002">{{cite book |last=Popper |first=Karl R. |year=2002a |chapter=A survey of some fundamental problems |title=The Logic of Scientific Discovery |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |url-access=limited |orig-date=1959 |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27844-7}}</ref>{{rp|pp=3-26}} === فطري === [[فطري سائنس]] مادي دنيا جو اڀياس آهي. ان کي ٻن مکيه شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[حياتي سائنس]] ۽ [[طبعي سائنس]]. انهن ٻنهي شاخن کي وڌيڪ خاص شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، طبعي سائنس کي طبعيات، [[ڪيميا]]، [[فلڪيات]] ۽ [[ارضياتي سائنس]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جديد فطري سائنس، [[قديم يونان]] ۾ شروع ٿيل [[فطري فلسفو|فطري فلسفي]] جي جانشين آهي. [[گليليو گليلي|گليليو]]، [[ريني ڊيڪارٽ|ڊيڪارٽ]]، [[فرانسس بيڪن|بيڪن]] ۽ [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]] وڌيڪ [[رياضياتي طبعيات|رياضياتي]] ۽ وڌيڪ تجرباتي طريقن کي منظم نموني استعمال ڪرڻ جي فائدن تي بحث ڪيو. تنهن هوندي به، فلسفياڻا نقطه نظر، [[گمان]] ۽ [[اڳواٽ مفروضو|اڳواٽ مفروضا]]، جن کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو آهي، فطري سائنس لاءِ اڃا ضروري آهن.<ref>{{cite book |last=Gauch |first=Hugh G. Jr. |chapter=Science in perspective |title=Scientific Method in Practice |publisher=Cambridge University Press |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iVkugqNG9dAC&pg=PA71 |pages=21–73 |isbn=978-0-521-01708-4 |year=2003 |access-date=3 September 2018}}</ref> منظم نموني انگ اکر گڏ ڪرڻ، جنهن ۾ [[دريافتي سائنس]] پڻ شامل آهي، [[فطري تاريخ]] جي جاءِ والاري؛ فطري تاريخ 16هين صديءَ ۾ ٻوٽن، جانورن، معدنيات ۽ ٻين حياتياتي هستين جي بيان ۽ درجي بنديءَ وسيلي اڀري هئي.<ref>{{cite book |last=Oglivie |first=Brian W. |year=2008 |chapter=Introduction |title=The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe |url=https://archive.org/details/scienceofdescrib0000ogil |pages=[https://archive.org/details/scienceofdescrib0000ogil/page/1 1]–24 |edition=Paperback |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-62088-6}}</ref> اڄ ”فطري تاريخ“ مان عام پڙهندڙن لاءِ تيار ڪيل مشاهدي تي ٻڌل بيان مراد ورتا وڃن ٿا.<ref>{{cite dictionary |title=Natural History |url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=natural+history |dictionary=Princeton University WordNet |access-date=21 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303173506/http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=natural+history |archive-date=3 March 2012}}</ref> === سماجي === [[File:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|class=skin-invert-image|معاشيات ۾ [[رسد ۽ طلب]] جو وڪڙ، جيڪو بهترين توازن واري نقطي تي هڪٻئي کي ڪٽي ٿو.|alt=ٻه وڪڙ هڪ نقطي تي هڪٻئي کي ڪٽين ٿا ۽ ايڪس جهڙي شڪل ٺاهين ٿا]] [[سماجي سائنس]] انساني رويي ۽ سماجن جي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس آهي.<ref name="Colander2019" /><ref name="Nisbet2020" /> ان ۾ ڪيترائي شعبا شامل آهن، جن ۾ [[علم الانسان]]، معاشيات، تاريخ، [[انساني جاگرافي]]، [[سياسي سائنس]]، نفسيات ۽ سماجيات شامل آهن، پر اهي رڳو انهن تائين محدود ناهن.<ref name="Colander2019" /> سماجي سائنسن ۾ ڪيترائي پاڻ ۾ مقابلي ڪندڙ نظرياتي نقطه نظر آهن، جن مان ڪيترن کي هڪٻئي سان مقابلي ڪندڙ [[تحقيقي پروگرام|تحقيقي پروگرامن]] وسيلي اڳتي وڌايو وڃي ٿو؛ مثال طور سماجيات ۾ [[فعليت پسند]]، [[تڪرار جا نظريا|تڪراري نظريه دان]] ۽ [[تعامل پسندي|تعامل پسند]].<ref name="Colander2019" /> ماڻهن جي وڏن گروهن يا پيچيده حالتن سان لاڳاپيل ضابطي هيٺ تجربا ڪرڻ جي حدن سبب سماجي سائنسدان ٻيا تحقيقي طريقا اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[تاريخي طريقو]]، [[واقعاتي اڀياس]] ۽ [[ثقافتن وچ وارو اڀياس]]. ان کان سواءِ، جيڪڏهن مقداري معلومات موجود هجي تہ سماجي سائنسدان سماجي لاڳاپن ۽ عملن کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجھڻ لاءِ انگياتي طريقن تي ڀاڙي سگهن ٿا.<ref name="Colander2019" /> === فارمل === [[فارمل سائنس]] اڀياس جو اهڙو ميدان آهي، جيڪو [[فارمل سرشتو|فارمل سرشتن]] وسيلي علم پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://my.wlu.edu/the-sciences-at-wandl/formal-sciences |title=Formal Sciences: Washington and Lee University |website=Washington and Lee University |access-date=14 May 2021 |quote=A "formal science" is an area of study that uses formal systems to generate knowledge such as in Mathematics and Computer Science. Formal sciences are important subjects because all of quantitative science depends on them. |archive-date=14 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125428/https://my.wlu.edu/the-sciences-at-wandl/formal-sciences |url-status=live}}</ref><ref name="Löwe2002">{{cite journal |last=Löwe |first=Benedikt |author-link=بينيڊڪٽ لووي |year=2002 |title=The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity |journal=Synthese |volume=133 |issue=1/2 |pages=5–11 |doi=10.1023/A:1020887832028 |issn=0039-7857 |s2cid=9272212}}</ref><ref name="Rucker2019">{{cite book |last=Rucker |first=Rudy |author-link=روڊي رڪر |url=http://www.rudyrucker.com/infinityandthemind/#calibre_link-328 |title=Infinity and the Mind: The Science and Philosophy of the Infinite |publisher=Princeton University Press |year=2019 |isbn=978-0-691-19138-6 |edition=Reprint |pages=157–188 |chapter=Robots and souls |access-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226212447/http://www.rudyrucker.com/infinityandthemind/#calibre_link-328 |archive-date=26 February 2021 |url-status=live}}</ref> صوري سرشتو هڪ [[مجرد جوڙجڪ]] هوندو آهي، جيڪو قاعدن جي هڪ مجموعي مطابق [[مسلم اصول|مسلم اصولن]] مان [[قضيو|قضيا]] اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Formal system |url=https://www.britannica.com/topic/formal-system |access-date=30 May 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429174130/http://www.britannica.com/eb/article-9034889/formal-system |url-status=live}}</ref> ان ۾ رياضيات،<ref>{{cite book |last=Tomalin |first=Marcus |year=2006 |title=Linguistics and the Formal Sciences}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Formal Sciences: Their Scope, Their Foundations, and Their Unity |journal=Synthese |volume=133 |pages=5–11 |doi=10.1023/a:1020887832028 |year=2002 |last1=Löwe |first1=Benedikt |issue=1/2 |s2cid=9272212}}</ref> [[سرشتي جو نظريو]] ۽ [[نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس]] شامل آهن. صوري سائنسون علم جي ڪنهن ميدان جي معروضي، احتياط ڀري ۽ منظم اڀياس تي ڀاڙڻ سبب ٻين ٻن شاخن سان هڪجهڙايون رکن ٿيون. تنهن هوندي به، اهي تجرباتي سائنسن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پنهنجن مجرد تصورن جي تصديق لاءِ تجرباتي ثبوتن جي ضرورت کان سواءِ رڳو استنتاجي استدلال تي ڀاڙين ٿيون.<ref name="Fetzer2013" /><ref>{{cite book |first=Thompson |last=Bill |title=The Nature of Statistical Evidence |chapter=2.4 Formal Science and Applied Mathematics |publisher=Springer |series=Lecture Notes in Statistics |volume=189 |year=2007 |page=15}}</ref><ref name="Popper2002" /> تنهنڪري فارمل سائنسون ''[[پيشگي علم|پيشگي]]'' شعبا آهن، ۽ انهيءَ سبب ان ڳالهه تي اختلاف آهي تہ ڇا انهن کي سائنس شمار ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kluwer" /><ref>{{cite book |last1=Bunge |first1=Mario |title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory |year=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7658-0413-6 |edition=revised |volume=1 |location=New York |pages=3–50 |chapter=The Scientific Approach}}</ref> تنهن هوندي به، فارمل سائنسون تجرباتي سائنسن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. مثال طور، [[حسابان]] شروعاتي طور طبعيات ۾ [[حرڪت]] کي سمجھڻ لاءِ ايجاد ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book |last1=Mujumdar |first1=Anshu Gupta |last2=Singh |first2=Tejinder |year=2016 |chapter=Cognitive science and the connection between physics and mathematics |title=Trick or Truth?: The Mysterious Connection Between Physics and Mathematics |url=https://archive.org/details/trickortruthmyst0000unse |editor-first1=Anthony |editor-last1=Aguirre |editor-first2=Brendan |editor-last2=Foster |series=The Frontiers Collection |pages=[https://archive.org/details/trickortruthmyst0000unse/page/201 201]–218 |location=Switzerland |publisher=Springer |isbn=978-3-319-27494-2}}</ref> رياضياتي لاڳو ٿيڻ تي گهڻو ڀاڙيندڙ فطري ۽ سماجي سائنسن ۾ [[رياضياتي طبعيات]]،<ref>{{cite web |title=About the Journal |url=http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003233339/http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp |archive-date=3 October 2006 |access-date=3 October 2006 |website=[[رياضياتي طبعيات جو رسالو]]}}</ref> [[رياضياتي ڪيميا]]،<ref>{{cite book |last=Restrepo |first=G. |chapter=Mathematical chemistry, a new discipline |title=Essays in the philosophy of chemistry |editor-last1=Scerri |editor-first1=E. |editor-last2=Fisher |editor-first2=G. |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2016 |pages=332–351 |isbn=978-0-19-049459-9 |url=https://global.oup.com/academic/product/essays-in-the-philosophy-of-chemistry-9780190494599?cc=de&lang=en& |archive-date=10 June 2021 |access-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610130352/https://global.oup.com/academic/product/essays-in-the-philosophy-of-chemistry-9780190494599?cc=de&lang=en& |url-status=live}}</ref> [[رياضياتي حياتيات]]،<ref>{{Cite web |title=What is mathematical biology |publisher=Centre for Mathematical Biology, University of Bath |url=http://www.bath.ac.uk/cmb/mathBiology/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923070442/http://www.bath.ac.uk/cmb/mathBiology/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=7 June 2018}}</ref> [[رياضياتي ماليات]]<ref>{{cite magazine |last=Johnson |first=Tim |date=1 September 2009 |title=What is financial mathematics? |url=https://plus.maths.org/content/what-financial-mathematics |access-date=1 March 2021 |magazine=+Plus Magazine |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408231344/https://plus.maths.org/content/what-financial-mathematics |url-status=live}}</ref> ۽ [[رياضياتي معاشيات]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last=Varian |first=Hal |author-link=هال ويرين |year=1997 |chapter=What Use Is Economic Theory? |editor-last1=D'Autume |editor-first1=A. |editor-last2=Cartelier |editor-first2=J. |title=Is Economics Becoming a Hard Science? |publisher=Edward Elgar}} [http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/theory.pdf اشاعت کان اڳ وارو نسخو]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625062619/http://www.sims.berkeley.edu/~hal/Papers/theory.pdf |date=25 June 2006 }}. حاصل ڪيل 1 اپريل 2008.</ref> === اپلائيڊ === [[اپلائيڊ سائنس]] عملي مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] ۽ علم جو استعمال آهي، ۽ ان ۾ انجنيئرنگ ۽ طب جهڙا ڪيترائي شعبا شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Reem Rachel |year=2004 |title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students |journal=Advances in Physiology Education |volume=28 |issue=3 |pages=102–104 |doi=10.1152/advan.00001.2004 |pmid=15319191 |s2cid=21610124}}</ref><ref name="Bunge1966" /> انجنيئرنگ، سائنسي اصولن کي مشينون، اڏاوتون ۽ ٽيڪنالاجيون ايجاد ڪرڻ، جوڙڻ ۽ تعمير ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ آهي.<ref>{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/engineering |title=Engineering |dictionary=Cambridge Dictionary |publisher=Cambridge University Press |access-date=25 March 2021 |archive-date=19 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819030859/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/engineering |url-status=live}}</ref> سائنس نين ٽيڪنالاجين جي اوسر ۾ ڀاڱو وجهي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=Harvey |date=1 September 1994 |title=The relationship between science and technology |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf |journal=Research Policy |series=Special Issue in Honor of Nathan Rosenberg |volume=23 |issue=5 |pages=477–486 |doi=10.1016/0048-7333(94)01001-3 |issn=0048-7333 |access-date=14 October 2022 |archive-date=30 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230224402/https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221230224402/https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf |date=30 December 2022 }}</ref> طب، زخمن يا بيمارين جي [[روڪٿام (طب)|روڪٿام]]، [[طبي تشخيص|تشخيص]] ۽ [[علاج]] وسيلي صحت برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ لاءِ مريضن جي سار سنڀال جو عمل آهي.<ref>{{cite book |last=Firth |first=John |title=Oxford textbook of medicine |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=978-0-19-874669-0 |chapter=Science in medicine: when, how, and what}}</ref><ref>{{cite journal |last=Saunders |first=J. |date=June 2000 |title=The practice of clinical medicine as an art and as a science |url=https://archive.org/details/medical-humanities_2000-06_26_1/page/18 |journal=Med Humanit |volume=26 |issue=1 |pages=18–22 |doi=10.1136/mh.26.1.18 |pmid=12484313 |doi-access=free |s2cid=73306806 |pmc=1071282}}</ref> === بنيادي === لاڳو ڪيل سائنسن جي ڀيٽ اڪثر [[بنيادي سائنس|بنيادي سائنسن]] سان ڪئي ويندي آهي، جيڪي اهڙن سائنسي نظرين ۽ قانونن کي اڳتي وڌائڻ تي ڌيان ڏين ٿيون، جيڪي فطري دنيا جي واقعن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Bernard D. |date=March 2000 |title=Limited scope of science |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-03_64_1/page/1 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=64 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1128/MMBR.64.1.1-12.2000 |pmc=98983 |pmid=10704471 |postscript=none}} ۽ ”ٽيڪنالاجي“ هن ۾: {{cite journal |first=Bernard |last=Davis |author-link1=برنارڊ ڊيوس (حياتياتدان) |date=Mar 2000 |title=The scientist's world |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-03_64_1/page/1 |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=64 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1128/MMBR.64.1.1-12.2000 |pmc=98983 |pmid=10704471}}</ref><ref>{{cite journal |first=James |last=McCormick |year=2001 |title=Scientific medicine—fact of fiction? The contribution of science to medicine |journal=Occasional Paper (Royal College of General Practitioners) |pages=3–6 |pmc=2560978 |pmid=19790950 |number=80}}</ref> === آزاد تحقيق === آزاد سائنسي تحقيق (blue skies research)، جنهن کي '''تجسس تي ٻڌل سائنس''' پڻ چيو ويندو آهي، اهڙن شعبن ۾ ٿيندڙ سائنسي تحقيق آهي، جن جون ”حقيقي دنيا“ ۾ عملي لاڳو ٿيڻ جون صورتون هڪدم پڌريون نہ هونديون آهن. ان جي وصف ”چٽي مقصد کان سواءِ تحقيق“<ref name="bell 33">{{cite book |last=Bell |first=David |url=https://archive.org/details/sciencetechnolog0000bell/page/33 |title=Science, Technology and Culture |publisher=McGraw-Hill International |year=2005 |isbn=978-0-335-21326-9 |pages=33}}</ref> ۽ ”تجسس سان هلندڙ سائنس“ طور ڪئي وئي آهي. [[سائنس]] جي هن طريقي جا حامي دليل ڏين ٿا تہ اڻاڳاٽا سائنسي انقلاب ڪڏهن ڪڏهن اڳواٽ رٿيل مقصدن هيٺ ڪيل تحقيق جي نتيجن کان وڌيڪ قيمتي هوندا آهن؛ ان سلسلي ۾ [[جينيات]] ۽ [[بنيادي جيوگهرڙو|بنيادي جيوگهرڙن]] جي حياتيات ۾ اڳڀرائين کي اهڙي تحقيق مان نڪتل اڻاڳاٽن فائدن جا مثال ڄاڻايو وڃي ٿو، جنهن کي اصل ۾ دائري جي لحاظ کان خالص نظرياتي سمجهيو ويندو هو. [[سيڙپڪاري تي موٽ]] جي فطري طور غير يقيني هجڻ سبب، آزاد سائنسي تحقيق جا منصوبا ڪڏهن ڪڏهن سياسي ۽ واپاري طور غير مقبول هوندا آهن ۽ اهڙي تحقيق جي ڀيٽ ۾ مالي سهائتا وڃائي ويهندا آهن، جنهن کي وڌيڪ ڀروسي جوڳو نفعي بخش يا عملي سمجهيو ويندو آهي.<ref name="times 2005">{{cite journal|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20070301060232/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece|url-status=dead|archive-date=March 1, 2007|title=Politics clouds blue-sky science|journal=The Times|date=September 19, 2005|accessdate=April 26, 2010|first=Mark|last=Henderson}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301060232/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece |date=March 1, 2007 }}</ref> === حسابياتي === [[حسابياتي سائنس]] سائنس ۾ [[ڪمپيوٽري نقل سازي|ڪمپيوٽري نقل سازين]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن سان اهڙن سائنسي مسئلن کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجھڻ ممڪن ٿئي ٿو، جن کي رڳو صوري رياضيات سان پوريءَ طرح نٿو سمجھي سگهجي. [[مشيني سکيا]] ۽ [[مصنوعي ذهانت]] جو استعمال سائنس ۾ حسابياتي ڀاڱيدارين جي مرڪزي خاصيت بڻجي رهيو آهي؛ مثال طور [[ڪارندي تي ٻڌل حسابياتي معاشيات]]، [[اتفاقي ٻيلو|اتفاقي ٻيلا]]، [[موضوعي نمونه سازي]] ۽ اڳڪٿيءَ جون مختلف صورتون. تنهن هوندي به، مشينون اڪيليون علم کي گهٽ ئي اڳتي وڌائين ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي انساني رهنمائي ۽ استدلال جي صلاحيت جي ضرورت هوندي آهي؛ اهي ڪن سماجي گروهن خلاف تعصب پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون يا ڪڏهن انسانن کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکارين ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Breznau |first1=Nate |year=2022 |title=Integrating Computer Prediction Methods in Social Science: A Comment on Hofman et al. (2021) |journal=Social Science Computer Review |volume=40 |issue=3 |pages=844–853 |doi=10.1177/08944393211049776 |doi-access=free |s2cid=248334446 |url=https://osf.io/adxb3/download |access-date=16 August 2023 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040922/https://osf.io/adxb3/download |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hofman |first1=Jake M. |last2=Watts |first2=Duncan J. |author2-link=ڊنڪن جي. واٽس |last3=Athey |first3=Susan |author3-link=سوزن ايٿي |last4=Garip |first4=Filiz |last5=Griffiths |first5=Thomas L. |author5-link=ٽام گريفٿس (ادراڪي سائنسدان) |last6=Kleinberg |first6=Jon |author6-link=جان ڪلينبرگ |last7=Margetts |first7=Helen |author7-link=هيلن مارگيٽس |last8=Mullainathan |first8=Sendhil |author8-link=سيندل مولينٿن |last9=Salganik |first9=Matthew J. |author9-link=ميٿيو جي. سالگينڪ |last10=Vazire |first10=Simine |author10-link=سمين وزير |last11=Vespignani |first11=Alessandro |author11-link=اليساندرو ويسپگناني |date=July 2021 |title=Integrating explanation and prediction in computational social science |url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03659-0 |url-status=live |journal=Nature |volume=595 |issue=7866 |pages=181–188 |bibcode=2021Natur.595..181H |doi=10.1038/s41586-021-03659-0 |issn=1476-4687 |pmid=34194044 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925074416/https://www.nature.com/articles/s41586-021-03659-0 |archive-date=25 September 2021 |access-date=25 September 2021 |s2cid=235697917}}</ref> === بين الشعبائي === [[بين الشعبائي سائنس]] ٻن يا وڌيڪ شعبن کي گڏ ڪري هڪڙي شعبي ۾ آڻڻ تي مشتمل هوندي آهي،<ref>{{cite journal |last=Nissani |first=M. |year=1995 |title=Fruits, Salads, and Smoothies: A Working definition of Interdisciplinarity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-thought_1995-08_29_2/page/121 |journal=The Journal of Educational Thought |volume=29 |issue=2 |pages=121–128 |doi=10.55016/ojs/jet.v29i2.52385 |jstor=23767672}}</ref> جهڙوڪ [[حياتيائي معلوماتيات]]، جيڪا حياتيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ميلاپ آهي،<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/digitalcodeoflif0000mood |title=Digital Code of Life: How Bioinformatics is Revolutionizing Science, Medicine, and Business |last=Moody |first=G. |year=2004 |isbn=978-0-471-32788-2 |url-access=registration |page=vii |publisher=John Wiley & Sons}}</ref> يا [[ادراڪي سائنس|ادراڪي سائنسون]]. اهو تصور قديم يوناني دور کان موجود رهيو آهي ۽ 20هين صديءَ ۾ ٻيهر مقبول ٿيو.<ref>{{cite book |last=Ausburg |first=Tanya |title=Becoming Interdisciplinary: An Introduction to Interdisciplinary Studies |url=https://archive.org/details/becominginterdis0000augs |publisher=Kendall/Hunt Publishing |year=2006 |edition=2nd |location=New York}}</ref> == تحقيق == سائنسي تحقيق کي بنيادي يا لاڳو ڪيل تحقيق طور ورهائي سگهجي ٿو. [[بنيادي تحقيق]] علم جي ڳولا آهي، جڏهن⁠تہ [[لاڳو ڪيل تحقيق]] ان علم کي استعمال ڪندي عملي مسئلن جي حل جي ڳولا آهي. سمجھ جو وڏو حصو بنيادي تحقيق مان حاصل ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن لاڳو ڪيل تحقيق مخصوص عملي مسئلن کي نشانو بڻائي ٿي. ان سان اهڙيون ٽيڪنيڪي اڳڀرايون پيدا ٿين ٿيون، جن جو اڳ تصور به نه ڪيو ويو هوندو.<ref>{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |title=To Live at All Is Miracle Enough |first=Richard |last=Dawkins |publisher=RichardDawkins.net |date=10 May 2006 |access-date=5 February 2012}}</ref> === سائنسي طريقو === [[File:The Scientific Method.svg|thumb|class=skin-invert-image|سائنسي طريقي جي هڪ خاڪائي صورت، جنهن کي [[سائنسي طريقو#پڇاڳاڇا جا عنصر|هلندڙ عمل]] طور ڏيکاريو ويو آهي.|alt=سائنسي طريقي جا ڇهه مرحلا هڪ چڪر ۾]] سائنسي تحقيق ۾ [[سائنسي طريقو]] استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[فطرت]] جي واقعن کي [[معروضيت (سائنس)|معروضي]] ۽ [[ورجاءَ جوڳو|ورجاءَ جوڳي]] نموني بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |title=The Investigation of the Physical World |url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=[https://archive.org/details/investigationofp0000tora/page/1 1]–52 |isbn=978-0-521-29925-1 |quote=The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!}}</ref> سائنسدان عام طور سائنسي طريقي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ ضروري بنيادي مفروضن جي هڪ مجموعي کي اڳواٽ مڃين ٿا: سڀني عقلي مشاهدي ڪندڙن لاءِ هڪ گڏيل [[معروضي حقيقت]] موجود آهي؛ اها معروضي حقيقت [[فطري قانون|فطري قانونن]] جي تابع آهي؛ ۽ اهي قانون منظم [[مشاهدو|مشاهدن]] ۽ تجربن وسيلي دريافت ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Heilbron2003" /> رياضيات [[مفروضو|مفروضن]]، [[سائنسي نظريو|نظرين]] ۽ قانونن جي جوڙجڪ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مقداري نمونه سازي، مشاهدي ۽ [[ماپ|ماپن]] گڏ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.<ref name=Popper2002 /><!-- {{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |chapter=The problem of the empirical basis |orig-date=1959 |url-access=limited}}</ref -->{{rp|pp=3-26}} انگيات انگن اکرن کي مختصر ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن سان سائنسدان تجرباتي نتيجن جي ڀروسي جوڳي هجڻ جو اندازو لڳائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=پيٽر ڊگل |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=امنڊا چيٽونڊ |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954318-2 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/1 1]–2}}</ref> سائنسي طريقي ۾ وضاحتي [[فڪري تجربو]] يا مفروضو [[اوڪم جو پاڪو|سادگيءَ جي اصولن]] موجب وضاحت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان مان [[علمي يڪجائي]] جي اميد ڪئي ويندي آهي، يعني اهو مشاهدي يا سائنسي سوال سان لاڳاپيل ٻين مڃيل حقيقتن سان ٺهڪندڙ هجي.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Edward |title=Consilience: The Unity of Knowledge |url=https://archive.org/details/consilienceunity0000wils |publisher=Vintage |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8}}</ref> هن عارضي وضاحت کي [[رد ٿيڻ جوڳو|رد ٿيڻ جوڳيون]] اڳڪٿيون ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور تجرباتي پرک کان اڳ بيان ڪيون وينديون آهن. اڳڪٿيءَ جو غلط ثابت ٿيڻ اڳڀرائيءَ جو ثبوت آهي.<ref name="di Francia1976" />{{Rp|pages=4–5}}<ref>{{cite book |last=Fara |first=Patricia |author-link=پيٽريشيا فارا |year=2009 |chapter=Decisions |title=Science: A Four Thousand Year History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-922689-4 |page=[https://archive.org/details/sciencefourthous00fara/page/408 408] |chapter-url=https://archive.org/details/sciencefourthous00fara/page/306}}</ref> سائنس ۾ تجربو خاص طور [[سببي لاڳاپو|سببي لاڳاپا]] قائم ڪرڻ ۽ [[همبستگيءَ جي مغالطي]] کان بچڻ لاءِ اهم آهي، جيتوڻيڪ فلڪيات يا ارضيات جهڙين ڪن سائنسن ۾ اڳڪٿي ڪيل مشاهدو وڌيڪ مناسب ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |journal=Statistical Science |volume=10 |year=1995 |pages=364–376 |title=Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_1995-11_10_4/page/364 |jstor=2246135 |doi=10.1214/ss/1177009870 |issue=4 |bibcode=1995StaSc..1009870A |doi-access=free}}</ref> جڏهن ڪو مفروضو اطمينان جوڳو ثابت نه ٿئي، تڏهن ان ۾ ترميم ڪئي وڃي ٿي يا ان کي رد ڪيو وڃي ٿو. جيڪڏهن مفروضو پرکن ۾ قائم رهي، تہ اهو [[سائنسي نظريو|سائنسي نظرئي]] جي ڍانچي ۾ شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪن فطري واقعن جي رويي کي بيان ڪرڻ لاءِ [[استنتاجي منطق|درست نموني]] [[استدلال|استدلال ڪيل]] ۽ اندروني طور هڪجهڙو نمونو يا ڍانچو هوندو آهي. نظريو عام طور مفروضي کان گهڻو وسيع مشاهداتي مجموعو بيان ڪري ٿو؛ عام طرح ڪيترن مفروضن کي هڪ نظريي وسيلي منطقي طور پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح نظريو اهڙو مفروضو آهي، جيڪو ٻين ڪيترن مفروضن جي وضاحت ڪري ٿو. انهيءَ معنيٰ ۾ نظريا به گهڻو ڪري انهن ئي سائنسي اصولن موجب جوڙيا وڃن ٿا، جيڪي مفروضن لاءِ استعمال ٿين ٿا. سائنسدان [[سائنسي نمونه سازي|نمونو]] پڻ تيار ڪري سگهن ٿا، يعني مشاهدي کي منطقي، طبعي يا رياضياتي نمائندگيءَ وسيلي بيان يا ڏيکارڻ جي ڪوشش، ۽ اهڙا نوان مفروضا پيدا ڪرڻ، جن کي تجربن وسيلي پرکي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Nola |first1=Robert |last2=Irzik |first2=Gürol |year=2005 |title=Philosophy, science, education and culture |volume=28 |series=Science & technology education library |isbn=978-1-4020-3769-6 |publisher=Springer |pages=207–230}}</ref> مفروضن جي پرک لاءِ تجربا ڪندي، سائنسدانن کي هڪ نتيجي جي ڀيٽ ۾ ٻئي نتيجي لاءِ لاڙو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |last=van Gelder |first=Tim |year=1999 |url=http://www.philosophy.unimelb.edu.au/tgelder/papers/HeadsIWin.pdf |title="Heads I win, tails you lose": A Foray Into the Psychology of Philosophy |publisher=University of Melbourne |access-date=28 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409054240/http://www.philosophy.unimelb.edu.au/tgelder/papers/HeadsIWin.pdf |archive-date=9 April 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Pease |first=Craig |date=6 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154617/http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-date=19 June 2010 |title=Chapter 23. Deliberate bias: Conflict creates bad science |website=Science for Business, Law and Journalism |publisher=Vermont Law School |url=http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm}}</ref> تعصب کي شفافيت، احتياط ڀري [[تجرباتي جوڙجڪ]] ۽ تجرباتي نتيجن ۽ نتيجا ڪڍڻ جي مڪمل [[هم پير جائزو|هم پير جائزي]] وسيلي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |first=David |last=Shatz |year=2004 |title=Peer Review: A Critical Inquiry |url=https://archive.org/details/peerreviewcritic0000shat |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-1434-8}}</ref><ref>{{cite book |first=Sheldon |last=Krimsky |year=2003 |title=Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-1479-9 |url=https://archive.org/details/scienceinprivate0000krim}}</ref> ڪنهن تجربي جا نتيجا اعلان يا شايع ٿيڻ کان پوءِ آزاد محققن لاءِ تحقيق جي طريقي کي ٻيهر جاچڻ ۽ ساڳيا تجربا ورجائي نتيجن جي ڀروسي جو اندازو لڳائڻ عام عمل آهي.<ref>{{cite book |first1=Ruth Ellen |last1=Bulger |year=2002 |last2=Heitman |first2=Elizabeth |last3=Reiser |first3=Stanley Joel |title=The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences |edition=2nd |isbn=978-0-521-00886-0 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> مڪمل طور ڏٺو وڃي تہ سائنسي طريقو انتهائي تخليقي مسئلا حل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ذاتي ۽ [[تصديقي تعصب]] جي اثرن کي گهٽائي ٿو.<ref>{{cite web |last=Backer |first=Patricia Ryaby |date=29 October 2004 |url=http://www.engr.sjsu.edu/pabacker/scientific_method.htm |title=What is the scientific method? |publisher=San Jose State University |access-date=28 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408082917/http://www.engr.sjsu.edu/pabacker/scientific_method.htm |archive-date=8 April 2008}}</ref> [[بين ذهني تصديق پذيري]]، يعني اتفاق راءِ تائين پهچڻ ۽ نتيجن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، سموري سائنسي علم جي تخليق لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book |last=Ziman |first=John |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science |publisher=Cambridge University Press |year=1978c |isbn=978-0-521-22087-3 |pages=[https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42 42–76] |chapter=Common observation |chapter-url=https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42}}</ref> === ادب === {{Main|سائنسي ادب|سائنس جي اهم اشاعتن جون فهرستون}} [[File:Nature cover, November 4, 1869.jpg|thumb|''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]'' جي پهرئين شماري جو سرورق، 4 نومبر 1869ع|alt=سينگاريل "NATURE" عنوان، جنهن هيٺ سائنسي متن ڏنل آهي]] سائنسي تحقيق مختلف قسمن جي ادب ۾ شايع ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |author-link=جان زيمن |last=Ziman |first=J. M. |journal=Science |title=The proliferation of scientific literature: a natural process |url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/369 |year=1980 |volume=208 |issue=4442 |pages=369–371 |doi=10.1126/science.7367863 |pmid=7367863 |bibcode=1980Sci...208..369Z}}</ref> [[سائنسي رسالو|سائنسي رسالا]] يونيورسٽين ۽ ٻين مختلف تحقيقي ادارن ۾ ڪيل تحقيق جا نتيجا پهچائين ۽ دستاويز ڪن ٿا، ۽ سائنس جي دستاويزي ذخيري طور ڪم ڪن ٿا. پهريان سائنسي رسالا، {{lang|fr|[[جرنل دي ساوان]]}} ۽ پوءِ ''[[فلسفياڻا مقالا]]''، 1665ع ۾ شايع ٿيڻ شروع ٿيا. ان وقت کان سرگرم رسالن جو ڪل انگ لڳاتار وڌندو رهيو آهي. 1981ع ۾ شايع ٿيندڙ سائنسي ۽ فني رسالن جو اندازي موجب انگ 11,500 هو.<ref>{{cite book |first1=Krishna |last1=Subramanyam |last2=Subramanyam |first2=Bhadriraju |year=1981 |title=Scientific and Technical Information Resources |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8247-8297-9}}</ref> گهڻا سائنسي رسالا ڪنهن هڪ سائنسي شعبي کي ڍڪين ٿا ۽ ان شعبي جي تحقيق شايع ڪن ٿا؛ تحقيق عام طور [[سائنسي مقالو|سائنسي مقالي]] جي صورت ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. جديد سماجن ۾ سائنس ايتري وسيع ٿي چڪي آهي، جو سائنسدانن جون ڪاميابيون، خبرون ۽ ارادا وڏي آباديءَ تائين پهچائڻ ضروري سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Bush1945">{{cite web |last=Bush |first=Vannevar |date=July 1945 |title=Science the Endless Frontier |url=https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221306/https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |archive-date=7 November 2016 |access-date=4 November 2016 |publisher=National Science Foundation}}</ref> == فلسفو == {{anchor|ConjectureAndRefutation}} [[File:Epicycle and deferent.svg|thumb|class=skin-invert-image|[[ٿامس ڪوهن|ڪوهن]] موجب، بطليموسي فلڪيات ۾ [[اپي سائيڪل|اپي سائيڪلن]] جو واڌارو ڪنهن مروج فڪري نموني اندر ”معمولي سائنس“ هو، جڏهن⁠تہ [[سائنسي انقلابن جي جوڙجڪ#ڪوپرنيڪي انقلاب|ڪوپرنيڪي انقلاب]] هڪ فڪري نموني جي تبديلي هو.|alt=اپي سائيڪلن جي تصوير، جنهن ۾ سياري جو مدار هڪ وڏي مدار جي چوڌاري گردش ڪري ٿو]] [[سائنس جو فلسفو|سائنس جي فلسفي]] ۾ فڪر جا مختلف مڪتب آهن. سڀ کان وڌيڪ مقبول موقف [[تجربيت]] آهي، جنهن موجب علم مشاهدي تي ٻڌل عمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو؛ سائنسي نظريا مشاهدن کي عام صورت ڏين ٿا.<ref name=pGS2003 />{{rp|pp=39–56}} تجربيت ۾ عام طور [[استقرائيت]] شامل هوندي آهي، جيڪا وضاحت ڪري ٿي تہ موجود محدود تجرباتي ثبوتن مان عام نظريا ڪيئن جوڙي سگهجن ٿا. تجربيت جا ڪيترائي نمونا موجود آهن، جن مان [[بيزيائيت]] ۽ [[مفروضي-استنتاجي طريقو]] سڀ کان وڌيڪ رائج آهن.<ref name=pGS2003 />{{rp|pp=219–232}} تجربيت جي ڀيٽ [[عقليت پسندي]] سان ڪئي ويندي رهي آهي، جيڪو اصل ۾ [[ريني ڊيڪارٽ|ڊيڪارٽ]] سان لاڳاپيل موقف آهي ۽ جنهن موجب علم مشاهدي بدران انساني عقل وسيلي پيدا ٿئي ٿو.<ref name=pGS2003 >{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003 |isbn=978-0-226-30062-7 }}</ref>{{rp|pp=19-38}} <!--19–38 |chapter=Logic plus empiricism |url-access=limited}}-->[[تنقيدي عقليت پسندي]] 20هين صديءَ جو سائنس ڏانهن هڪ مخالف طريقو آهي، جنهن کي پهريون ڀيرو آسٽريائي-برطانوي فلسفي [[ڪارل پوپر]] واضح ڪيو. پوپر تجربيت پاران نظرئي ۽ مشاهدي وچ ۾ لاڳاپي جي ڏنل وضاحت کي رد ڪيو. سندس دعويٰ هئي تہ نظريا مشاهدي مان پيدا نٿا ٿين، پر مشاهدو نظرين جي روشنيءَ ۾ ڪيو وڃي ٿو، ۽ نظريي الف تي مشاهدي جو اثر رڳو تڏهن پوي ٿو، جڏهن نظريو الف مشاهدي سان ٽڪراءَ ۾ اچي، پر نظريو ب ان مشاهدي کان پوءِ به قائم رهي.<ref name=pGS2003/>{{rp|pp=57–74}} پوپر سائنسي نظرين جي بنيادي سڃاڻپ طور تصديق پذيريءَ بدران [[ردپذيري]] اختيار ڪرڻ، ۽ تجرباتي طريقي طور استقرا بدران رد ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref name=pGS2003 />{{rp|pp=102–121}} پوپر وڌيڪ دعويٰ ڪئي تہ حقيقت ۾ رڳو هڪڙو عالمگير طريقو آهي، جيڪو خاص طور رڳو سائنس تائين محدود ناهي: تنقيد، [[آزمائش ۽ غلطي]] جو منفي طريقو،<ref name=pGS2003 />{{rp|pp=102–121}} <!--chapter=Lakatos, Laudan, Feyerabend, and frameworks |url-access=limited}}</ref --> جيڪو انساني ذهن جي سڀني پيداوارن، جن ۾ سائنس، رياضيات، فلسفو ۽ فن شامل آهن، تي لاڳو ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Popper |first=Karl |title=Objective Knowledge |url=https://archive.org/details/objectiveknowled0000karl |year=1972}}</ref> هڪ ٻيو طريقو [[وسيلائيت]] آهي، جيڪو نظرين جي افاديت تي زور ڏئي ٿو تہ اهي لقائن جي وضاحت ۽ اڳڪٿيءَ جا وسيلا آهن. ان موجب سائنسي نظريا ڪارن دٻن وانگر آهن، جن ۾ رڳو سندن داخلا (شروعاتي حالتون) ۽ نتيجا (اڳڪٿيون) اهم آهن. نتيجن، نظرياتي هستين ۽ منطقي جوڙجڪ کي اهڙيون شيون سمجھيو وڃي ٿو، جن کي نظرانداز ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |url=https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt |title=The Rationality of Science |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7100-0913-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt/page/30 30] |url-access=registration}}</ref> وسيلائيت جي ويجهو [[تعميري تجربيت]] آهي، جنهن موجب ڪنهن سائنسي نظرئي جي ڪاميابيءَ جو مکيه معيار اهو آهي تہ مشاهدي جوڳين هستين بابت ان جو بيان سچو هجي.<ref>{{cite thesis |last=Votsis |first=I. |year=2004 |title=The Epistemological Status of Scientific Theories: An Investigation of the Structural Realist Account |publisher=University of London, London School of Economics |degree=PhD |page=39}}</ref> [[ٿامس ڪوهن]] دليل ڏنو تہ مشاهدي ۽ پرک جو عمل هڪ فڪري نموني اندر ٿيندو آهي، جيڪو دنيا جو [[منطقي طور هڪجهڙو]] ”خاڪو“ هوندو آهي ۽ پنهنجي ڍانچي مان ڪيل مشاهدن سان ٺهڪندڙ هوندو آهي. هن ''معمولي سائنس'' کي مشاهدي ۽ ”معما حل ڪرڻ“ جو اهڙو عمل قرار ڏنو، جيڪو ڪنهن فڪري نموني اندر ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ''انقلابي سائنس'' تڏهن پيدا ٿئي ٿي، جڏهن هڪ فڪري نمونو [[فڪري نموني جي تبديلي]] وسيلي ٻئي جي جاءِ والاري ٿو.<ref>{{Cite encyclopedia |last=Bird |first=Alexander |year=2013 |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |title=Thomas Kuhn |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715191833/https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |archive-date=15 July 2020 |access-date=26 October 2015 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> هر فڪري نموني جا پنهنجا الڳ سوال، مقصد ۽ تشريحون هونديون آهن. فڪري نمونن وچ ۾ چونڊ ڪرڻ ۾ دنيا جي سامهون ٻن يا وڌيڪ ”خاڪن“ کي رکڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ شامل آهي تہ ڪهڙو خاڪو وڌيڪ اميدوار آهي. فڪري نموني جي تبديلي تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن پراڻي فڪري نموني ۾ مشاهدي جون گهڻيون بي قاعدگيون پيدا ٿين ۽ نئون فڪري نمونو انهن جي سمجهاڻي ڏئي سگهي. يعني نئين فڪري نموني جي چونڊ مشاهدن تي ٻڌل هوندي آهي، جيتوڻيڪ اهي مشاهدا پراڻي فڪري نموني جي پسمنظر ۾ ڪيا ويندا آهن. ڪوهن موجب فڪري نموني جي قبوليت يا رد ڪرڻ منطقي عمل جيترو ئي سماجي عمل پڻ آهي. تنهن هوندي به، ڪوهن جو موقف [[نسبتيت پسندي]] وارو نه آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuhn |first=Thomas S. |url=https://philpapers.org/rec/KUHTSO-2 |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |year=1970 |isbn=978-0-226-45804-5 |edition=2nd |page=206 |access-date=30 May 2022 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019102817/https://philpapers.org/rec/KUHTSO-2 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻيو طريقو، جنهن جو حوالو اڪثر ”[[تخليقي سائنس]]“ جهڙين تڪراري تحريڪن خلاف [[سائنسي شڪ پسندي]] جي بحثن ۾ ڏنو ويندو آهي، [[طريقياتي فطرت پسندي]] آهي. فطرت پسندن موجب فطري ۽ ماورائي فطري وچ ۾ فرق ڪرڻ گهرجي، ۽ سائنس کي رڳو فطري وضاحتن تائين محدود رکڻ گهرجي.<ref name=pGS2003 />{{rp|pp=149–162}}<!--ref >{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003 |isbn=978-0-226-30062-7 |pages=[https://archive.org/details/theoryrealityint00godf/page/n163 149]–162 |chapter=Naturalistic philosophy in theory and practice |url-access=limited}}</ref--> طريقياتي فطرت پسنديءَ موجب سائنس لاءِ [[تجرباتي]] اڀياس ۽ آزاد تصديق جي سخت پابندي ضروري آهي.<ref>{{cite journal |last=Brugger |first=E. Christian |year=2004 |title=Casebeer, William D. Natural Ethical Facts: Evolution, Connectionism, and Moral Cognition |journal=The Review of Metaphysics |volume=58 |issue=2}}</ref> سائنس جي فلسفي جو هڪ سوال اهو پڻ آهي تہ سائنسي ثبوت ۽ نظريا فيصلن تائين ڪيئن وٺي وڃي سگهن ٿا. جيئن [[هئڻ-گهرجڻ جو مسئلو]] واضح ڪري ٿو، رڳو حقيقتون اهو نٿيون ٻڌائي سگهن تہ اسان کي ڇا ڪرڻ گهرجي. اهو ''قدرن سان ڀرپورتا'' جي بنيادي تصور سان ڳنڍيل آهي: يعني سائنسي نتيجن جي بنياد تي ڪيل چونڊون قدرن تي ڪيئن ڀاڙين ٿيون.<ref>{{Citation |last=Ward |first=Zina B. |title=What Does it Mean to say That Science is Value-Laden? |date=2026-03-10 |work=The Routledge Handbook of Values and Science |pages=74–83 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003469100/chapters/10.4324/9781003469100-8 |access-date=2026-03-23 |edition= |place=New York |publisher=Routledge |language=en |doi=10.4324/9781003469100-8 |isbn=978-1-003-46910-0}}</ref> == برادري == [[سائنسي برادري]] پاڻ ۾ رابطي ۾ رهندڙ سائنسدانن جو هڪ ڄار آهي، جيڪي سائنسي تحقيق ڪن ٿا. هيءَ برادري سائنسي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ننڍن گروهن تي مشتمل هوندي آهي. رسالن ۽ ڪانفرنسن ۾ بحث مباحثي ۽ [[هم پير جائزو|هم پير جائزي]] وسيلي، سائنسدان تحقيق جي طريقيڪار جي معيار ۽ نتيجن جي تشريح ۾ معروضيت برقرار رکن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Kornfeld |first1=W. |last2=Hewitt |first2=C. E. |year=1981 |title=The Scientific Community Metaphor |url=http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/5693/AIM-641.pdf?sequence=2 |journal=IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics |volume=11 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.1109/TSMC.1981.4308575 |bibcode=1981ITSMC..11...24K |hdl-access=free |hdl=1721.1/5693 |s2cid=1322857 |access-date=26 May 2022 |archive-date=8 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408100757/http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/5693/AIM-641.pdf?sequence=2 |url-status=live}}</ref> === سائنسدان === [[File:Marie Curie c. 1920s.jpg|thumb|upright=.8|[[ميري ڪيوري]] ٻن نوبل انعامن سان نوازجندڙ پهرين شخص هئي: 1903ع ۾ [[طبعيات جو نوبل انعام|طبعيات]] ۽ 1911ع ۾ [[ڪيميا جو نوبل انعام|ڪيميا]].<ref name="Estreicher1938" />|alt=وچولي عمر جي عورت جو تصويري خاڪو]] سائنسدان اهي ماڻهو آهن، جيڪي ڪنهن دلچسپيءَ واري ميدان ۾ علم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سائنسي تحقيق ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://eowilsonfoundation.org/wp-content/uploads/2014/11/the-big-read-eusocial-climbers.pdf |title=Eusocial climbers |publisher=E. O. Wilson Foundation |access-date=3 September 2018 |quote=But he's not a scientist, he's never done scientific research. My definition of a scientist is that you can complete the following sentence: 'he or she has shown that...'," Wilson says. |archive-date=27 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427085753/https://eowilsonfoundation.org/wp-content/uploads/2014/11/the-big-read-eusocial-climbers.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sciencecouncil.org/about-science/our-definition-of-a-scientist/ |title=Our definition of a scientist |publisher=Science Council |access-date=7 September 2018 |quote=A scientist is someone who systematically gathers and uses research and evidence, making a hypothesis and testing it, to gain and share understanding and knowledge. |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823135636/https://sciencecouncil.org/about-science/our-definition-of-a-scientist/ |url-status=live}}</ref> سائنسدان حقيقت بابت گهري تجسس ۽ سائنسي علم کي عوامي صحت، قومن، ماحول يا صنعتن جي فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي خواهش ڏيکاري سگهن ٿا؛ ٻين تحريڪن ۾ هم پيشه ماڻهن کان سڃاڻپ ۽ وقار شامل آهن.<ref name=leeEtal2007/> جديد دور ۾ ڪيترائي سائنسدان [[تعليمي ادارو|تعليمي ادارن]] ۾ سائنس جي مخصوص ميدانن جو اڀياس ڪن ٿا ۽ اڪثر ان عمل دوران [[آخري تعليمي سند|اعليٰ سندون]] حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Cyranoski |first1=David |last2=Gilbert |first2=Natasha |last3=Ledford |first3=Heidi |last4=Nayar |first4=Anjali |author4-link=انجلي نائر |last5=Yahia |first5=Mohammed |year=2011 |title=Education: The PhD factory |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-04-21_472_7343/page/276 |journal=Nature |volume=472 |issue=7343 |pages=276–279 |doi=10.1038/472276a |pmid=21512548 |bibcode=2011Natur.472..276C |doi-access=free}}</ref> ڪيترائي سائنسدان مختلف [[معيشت جا شعبا|شعبن]]، جهڙوڪ تعليمي دنيا، [[صنعت (معاشيات)|صنعت]]، [[انتظاميا (حڪومت)|حڪومت]] ۽ غير نفعي وارن ادارن ۾ ڪيريئر اختيار ڪن ٿا.<ref name=kwok2017>{{cite journal |last1=Kwok |first1=Roberta |title=Flexible working: Science in the gig economy |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-10-26_550_7677/page/n6 |journal=Nature |volume=550 |pages=419–421 |doi=10.1038/nj7677-549a |year=2017 |issue=7677 |doi-access=free}}</ref><ref name=woolston2024 >{{cite journal |year=2024 |title=How researchers in remote regions handle the isolation |journal=Nature |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01523-5 |last1=Woolston |first1=Chris |volume=629 |issue=8014 |pages=1193–1195 |doi=10.1038/d41586-024-01523-5 |pmid=38789626 |bibcode=2024Natur.629.1193W |archive-date=13 June 2024 |access-date=27 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613002615/https://www.nature.com/articles/d41586-024-01523-5 |url-status=live }}</ref><ref name=leeEtal2007>{{cite journal |last1=Lee |first1=Adrian |last2=Dennis |first2=Carina |last3=Campbell |first3=Phillip |year=2007 |title=Nature's guide for mentors |journal=Nature |volume=447 |issue=7677 |pages=791–797 |doi=10.1038/447791a |doi-access=free |pmid=17568738 |bibcode=2007Natur.447..791L }}</ref> تاريخي طور سائنس هڪ مرد-غالب ميدان رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نمايان استثنا پڻ موجود آهن. عورتن کي سائنس ۾ وڏي امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جيئن مرد-غالب سماجن جي ٻين شعبن ۾ پڻ ٿيو. مثال طور، عورتن کي نوڪريءَ جي موقعن ۾ اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڪم جو ڪريڊٽ نه ڏنو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Whaley |first=Leigh Ann |title=Women's History as Scientists |url=https://archive.org/details/womenshistoryass0000whal |location=Santa Barbara, CA |publisher=ABC-CLIO |year=2003}}</ref> [[سائنس ۾ عورتون|سائنس ۾ عورتن]] جي ڪاميابين کي گهريلو دائري ۾ مزدورن واري روايتي ڪردار جي مزاحمت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Spanier |first=Bonnie |title=Im/partial Science: Gender Identity in Molecular Biology |url=https://archive.org/details/impartialscience0000span |publisher=Indiana University Press |year=1995 |isbn=978-0-253-20968-9 |chapter=From Molecules to Brains, Normal Science Supports Sexist Beliefs about Difference}}</ref> === علمي سوسائٽيون === [[File:200 y Anniversary of Berlin Academy 1900.jpg|thumb|upright=1.15|[[پروشيا جي سائنسن جي اڪيڊمي]] جي 200هين سالگرهه تي سائنسدان، 1900ع|left]] سائنسي خيال ۽ تجربن جي رابطي ۽ واڌاري لاءِ [[علمي سوسائٽي|علمي سوسائٽيون]] نشات ثانيه کان موجود آهن.<ref>{{cite web |last=Parrott |first=Jim |date=9 August 2007 |url=http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html |title=Chronicle for Societies Founded from 1323 to 1599 |publisher=Scholarly Societies Project |access-date=11 September 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106185404/http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html |archive-date=6 January 2014}}</ref> ڪيترائي سائنسدان اهڙي علمي سوسائٽيءَ جا ميمبر هوندا آهن، جيڪا سندن لاڳاپيل سائنسي شعبي، [[پيشو|پيشي]] يا لاڳاپيل شعبن جي گروهه کي اڳتي وڌائي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.esac.ca/about/what-is-a-learned-society/ |title=The Environmental Studies Association of Canada – What is a Learned Society? |access-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529163615/http://www.esac.ca/about/what-is-a-learned-society/ |archive-date=29 May 2013}}</ref> رڪنيت سڀني لاءِ کليل ٿي سگهي ٿي، سائنسي قابليتن جي ضرورت رکي سگهي ٿي، يا چونڊ وسيلي ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.britishcouncil.org/science-uk-organisations-learned-societies.htm |title=Learned societies & academies |access-date=10 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603140851/http://www.britishcouncil.org/science-uk-organisations-learned-societies.htm |archive-date=3 June 2014}}</ref> گهڻيون سائنسي سوسائٽيون غير نفعي وارين تنظيمن طور ڪم ڪن ٿيون،<ref>{{Cite web |date=24 June 2019 |title=Learned Societies, the key to realising an open access future? |url=https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2019/06/24/learned-societies-the-key-to-realising-an-open-access-future/ |access-date=22 January 2023 |website=Impact of Social Sciences |publisher=London School of Economics |archive-date=5 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205140831/https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2019/06/24/learned-societies-the-key-to-realising-an-open-access-future/ |url-status=live}}</ref> ۽ ڪيترين جي حيثيت [[پيشاور تنظيم|پيشاور تنظيمن]] جي هوندي آهي. انهن جون سرگرميون عام طور نين تحقيقي نتيجن جي پيشڪش ۽ بحث لاءِ باقاعدي [[علمي ڪانفرنس|علمي ڪانفرنسون]] منعقد ڪرڻ، ۽ پنهنجي شعبي ۾ [[علمي رسالو|علمي رسالا]] شايع ڪرڻ يا انهن جي سرپرستي ڪرڻ تي مشتمل هونديون آهن. ڪجهه سوسائٽيون [[پيشاور ادارو|پيشاور ادارن]] طور ڪم ڪندي پنهنجن ميمبرن جي سرگرمين کي عوامي مفاد يا ميمبرن جي گڏيل مفاد ۾ ضابطو ڪن ٿيون. 19هين صديءَ ۾ شروع ٿيل سائنس جي پيشاورائپ کي جزوي طور قومي ممتاز [[سائنسن جي اڪيڊمي|سائنسن جي اڪيڊمين]] جي قيام ممڪن بڻايو، جهڙوڪ 1603ع ۾ اطالوي {{lang|it|[[اڪيڊيميا دي لينچي]]}}،<ref>{{cite web |year=2006 |url=http://positivamente.lincei.it/ |title=Accademia Nazionale dei Lincei |language=it |access-date=11 September 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228005402/http://positivamente.lincei.it/ |archive-date=28 February 2010}}</ref> 1660ع ۾ برطانوي [[رائل سوسائٽي]]،<ref>{{cite web |date=7 July 2004 |title=Prince of Wales opens Royal Society's refurbished building |url=http://royalsociety.org/News.aspx?id=973&terms=prince+of+wales |access-date=7 December 2009 |publisher=The Royal Society |archive-date=9 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409010143/https://royalsociety.org/News.aspx?id=973&terms=prince+of+wales |url-status=live}}</ref> 1666ع ۾ [[فرانسيسي سائنسن جي اڪيڊمي]]،<ref>{{cite web |first=G. G. |last=Meynell |url=http://www.haven.u-net.com/6text_7B2.htm#Appendix%202 |title=The French Academy of Sciences, 1666–91: A reassessment of the French Académie royale des sciences under Colbert (1666–83) and Louvois (1683–91) |access-date=13 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118174108/http://www.haven.u-net.com/6text_7B2.htm#Appendix%202 |archive-date=18 January 2012}}</ref> 1863ع ۾ آمريڪي [[قومي سائنسن جي اڪيڊمي]]،<ref>{{cite web |title=Founding of the National Academy of Sciences |url=http://www7.nationalacademies.org/archives/nasfounding.html |access-date=12 March 2012 |publisher=.nationalacademies.org |archive-date=3 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203154802/http://www7.nationalacademies.org/archives/nasfounding.html |url-status=live}}</ref> 1911ع ۾ جرمن [[ڪائزر ولهيلم سوسائٽي]]،<ref>{{Cite web |title=The founding of the Kaiser Wilhelm Society (1911) |url=https://www.mpg.de/946619/5_event2-1911 |access-date=30 May 2022 |publisher=Max-Planck-Gesellschaft |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302052520/https://www.mpg.de/946619/5_event2-1911 |url-status=live}}</ref> ۽ 1949ع ۾ [[چيني سائنسن جي اڪيڊمي]].<ref>{{Cite web |title=Introduction |url=https://english.cas.cn/about_us/introduction/201501/t20150114_135284.shtml |access-date=31 May 2022 |website=Chinese Academy of Sciences |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215338/https://english.cas.cn/about_us/introduction/201501/t20150114_135284.shtml |url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] جهڙيون بين الاقوامي سائنسي تنظيمون سائنس جي اڳڀرائي لاءِ [[بين الاقوامي سهڪار]] لاءِ وقف آهن.<ref>{{Cite web |date=5 July 2018 |title=Two main Science Councils merge to address complex global challenges |url=https://en.unesco.org/news/two-main-science-councils-merge-address-complex-global-challenges |access-date=21 October 2018 |publisher=UNESCO |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712044005/https://en.unesco.org/news/two-main-science-councils-merge-address-complex-global-challenges |url-status=live}}</ref> === انعام === [[سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي انعامن جون فهرستون|سائنسي انعام]] عام طور انهن ماڻهن يا ادارن کي ڏنا ويندا آهن، جيڪي ڪنهن شعبي ۾ اهم ڀاڱيداري ڪن. اهي اڪثر نامور ادارن پاران ڏنا ويندا آهن؛ تنهنڪري سائنسدان لاءِ اهڙو انعام حاصل ڪرڻ وڏو اعزاز سمجھيو ويندو آهي. شروعاتي نشات ثانيه کان سائنسدانن کي اڪثر تمغا، رقم ۽ لقب ڏنا ويندا رهيا آهن. نوبل انعام، جنهن کي وڏي پيماني تي هڪ انتهائي باوقار انعام سمجھيو وڃي ٿو، هر سال انهن ماڻهن کي ڏنو ويندو آهي، جن طب، طبعيات ۽ [[ڪيميا]] جي شعبن ۾ سائنسي اڳڀرايون حاصل ڪيون هجن.<ref>{{cite news |last=Stockton |first=Nick |date=7 October 2014 |title=How did the Nobel Prize become the biggest award on Earth? |newspaper=Wired |url=https://www.wired.com/2014/10/whats-nobel-prize-become-biggest-award-planet |url-status=live |access-date=3 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619044702/https://www.wired.com/2014/10/whats-nobel-prize-become-biggest-award-planet/ |archive-date=19 June 2019}}</ref> == سماج == {{Redirect-distinguish|سائنس ۽ سماج|سائنس اينڊ سوسائٽي|سائنسي علم جي سماجيات}} === مالي سهائتا ۽ پاليسيون === [[File:NASA-Budget-Federal.svg|thumb|class=skin-invert-image|upright=1.4|[[ناسا جي بجيٽ]]، [[آمريڪا جي وفاقي بجيٽ]] جي سيڪڙي طور؛ 1966ع ۾ 4.4 سيڪڙو جي بلند ترين سطح تي پهتي ۽ ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي.|alt=تفصيل لاءِ تصويري وضاحت ڏسو]] [[سائنس جي مالي سهائتا]] اڪثر مقابلي واري عمل وسيلي ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ امڪاني تحقيقي منصوبن جو جائزو وٺي رڳو سڀ کان وڌيڪ اميدوار منصوبن کي مالي سهائتا ڏني ويندي آهي. حڪومتن، ڪارپوريشنن يا فائونڊيشنن پاران هلندڙ اهڙا عمل محدود پئسن جي ورهاست ڪن ٿا. گهڻن [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] ۾ تحقيق لاءِ مجموعي مالي سهائتا، مجموعي گهريلو پيداوار جو 1.5 سيڪڙي کان 3 سيڪڙي تائين هوندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/dataoecd/49/45/24236156.pdf |title=Main Science and Technology Indicators&nbsp;– 2008-1 |publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215172528/http://www.oecd.org/dataoecd/49/45/24236156.pdf |archive-date=15 February 2010}}</ref> [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم]] جي ملڪن ۾ سائنسي ۽ فني شعبن جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي [[تحقيق ۽ ترقي]] صنعت پاران، جڏهن⁠تہ ترتيبوار 20 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو يونيورسٽين ۽ حڪومتن پاران ڪئي ويندي آهي. ڪجهه شعبن ۾ سرڪاري مالي سهائتا جو حصو وڌيڪ هوندو آهي، ۽ سماجي سائنسن ۽ [[انسانيات]] جي تحقيق ۾ ان جو غلبو هوندو آهي. گهٽ ترقي يافته ملڪن ۾ بنيادي سائنسي تحقيق لاءِ گهڻي مالي سهائتا حڪومتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite book |url=http://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |title=OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2015: Innovation for growth and society |publisher=OECD |year=2015 |isbn=978-92-64-23978-4 |page=156 |doi=10.1787/sti_scoreboard-2015-en |via=oecd-ilibrary.org |access-date=28 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525063455/https://www.oecd-ilibrary.org/science-and-technology/oecd-science-technology-and-industry-scoreboard-2015_sti_scoreboard-2015-en |url-status=live}}</ref> ڪيترين حڪومتن سائنسي تحقيق جي سهائتا لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪيا آهن، جهڙوڪ آمريڪا ۾ [[قومي سائنس فائونڊيشن]]،<ref>{{cite journal |last=Kevles |first=Daniel |year=1977 |title=The National Science Foundation and the Debate over Postwar Research Policy, 1942–1945 |url=https://archive.org/details/sim_isis_1977-03_68_241/page/n5 |journal=Isis |volume=68 |issue=241 |pages=4–26 |doi=10.1086/351711 |pmid=320157 |s2cid=32956693}}</ref> ارجنٽائن ۾ [[قومي سائنسي ۽ فني تحقيق ڪائونسل]]،<ref>{{Cite web |title=Argentina, National Scientific and Technological Research Council (CONICET) |url=https://council.science/member/argentina-national-scientific-and-technological-research-council-conicet/ |access-date=31 May 2022 |website=International Science Council |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516220311/https://council.science/member/argentina-national-scientific-and-technological-research-council-conicet/ |url-status=live}}</ref> آسٽريليا ۾ [[دولت مشترڪه سائنسي ۽ صنعتي تحقيق تنظيم]]،<ref>{{Cite news |last=Innis |first=Michelle |date=17 May 2016 |title=Australia to Lay Off Leading Scientist on Sea Levels |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/05/18/world/australia/australia-to-lay-off-leading-scientist-on-sea-levels.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507080237/https://www.nytimes.com/2016/05/18/world/australia/australia-to-lay-off-leading-scientist-on-sea-levels.html |archive-date=7 May 2021 |issn=0362-4331}}</ref> فرانس ۾ [[قومي سائنسي تحقيق مرڪز]]،<ref>{{Cite web |date=20 October 2021 |title=Le CNRS recherche 10.000 passionnés du blob |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/le-cnrs-recherche-10-000-passionnes-du-blob-20211020 |access-date=31 May 2022 |website=[[لي فيگارو]] |language=fr |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427225305/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/le-cnrs-recherche-10-000-passionnes-du-blob-20211020 |url-status=live}}</ref> جرمني ۾ [[مئڪس پلانڪ سوسائٽي]]،<ref>{{Cite news |last=Bredow |first=Rafaela von |date=18 December 2021 |title=How a Prestigious Scientific Organization Came Under Suspicion of Treating Women Unequally |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/international/germany/how-a-prestigious-scientific-organization-came-under-suspicion-of-treating-women-unequally-a-96da63b5-19af-4fde-b044-445f9cfd6159 |access-date=31 May 2022 |issn=2195-1349 |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529004707/https://www.spiegel.de/international/germany/how-a-prestigious-scientific-organization-came-under-suspicion-of-treating-women-unequally-a-96da63b5-19af-4fde-b044-445f9cfd6159 |url-status=live}}</ref> ۽ اسپين ۾ [[اسپيني قومي تحقيق ڪائونسل|قومي تحقيق ڪائونسل]].<ref>{{Cite web |date=12 May 2022 |title=En espera de una "revolucionaria" noticia sobre Sagitario A*, el agujero negro supermasivo en el corazón de nuestra galaxia |url=https://www.elmundo.es/ciencia-y-salud/ciencia/2022/05/12/627cca26fdddff17068b4590.html |access-date=31 May 2022 |website=ELMUNDO |language=es |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513185034/https://www.elmundo.es/ciencia-y-salud/ciencia/2022/05/12/627cca26fdddff17068b4590.html |url-status=live}}</ref> واپاري تحقيق ۽ ترقيءَ ۾، سڀ کان وڌيڪ تحقيق-مرڪوز ڪارپوريشنن کان سواءِ ٻيون ڪمپنيون تجسس تي ٻڌل تحقيق بدران ويجهي مدي ۾ واپاري استعمال جي امڪانن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿيون.<ref>{{Cite journal |last1=Fletcher |first1=Anthony C. |last2=Bourne |first2=Philip E. |date=27 September 2012 |title=Ten Simple Rules To Commercialize Scientific Research |journal=PLOS Computational Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=e1002712 |doi=10.1371/journal.pcbi.1002712 |issn=1553-734X |pmc=3459878 |pmid=23028299 |bibcode=2012PLSCB...8E2712F |doi-access=free}}</ref> [[سائنس پاليسي]] انهن پاليسين سان لاڳاپيل آهي، جيڪي سائنسي عمل جي هلڻ تي اثر وجهن ٿيون، جن ۾ [[تحقيقي مالي سهائتا]] پڻ شامل آهي؛ اڪثر اهڙيون پاليسيون ٻين قومي مقصدن جي حصول لاءِ ٺاهيون وينديون آهن، جهڙوڪ واپاري شين جي اوسر، هٿيارن جي تياري، صحت جي سار سنڀال ۽ ماحولياتي نگراني لاءِ ٽيڪنيڪي جدت کي هٿي ڏيڻ. سائنس پاليسي ڪڏهن سائنسي علم ۽ اتفاق راءِ کي عوامي پاليسين جي تياريءَ ۾ لاڳو ڪرڻ واري عمل لاءِ پڻ استعمال ٿيندي آهي. جيئن عوامي پاليسي شهرين جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي، تيئن سائنس پاليسيءَ جو مقصد اهو ڏسڻ آهي تہ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي عوام جي بهترين خدمت ڪيئن ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite book |last=Marburger |first=John Harmen III |title=Science policy up close |url=https://archive.org/details/sciencepolicyupc0000marb |date=10 February 2015 |others=Crease, Robert P. |isbn=978-0-674-41709-0 |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press}}</ref> عوامي پاليسي تحقيق لاءِ مالي سهائتا ڏيندڙ ادارن کي محصولي رعايتون فراهم ڪري صنعتي تحقيق جي [[سرمائيدار اوزار|سرمائيدار اوزارن]] ۽ فڪري ڍانچي جي مالي سهائتا تي سڌو اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Bush1945" /> === تعليم ۽ سجاڳي === {{Main|2 = سائنس بابت عوامي سجاڳي|3 = سائنسي صحافت}} [[File:Dinosaur exhibit - Houston Museum of Natural Science - DSC01881.JPG|thumb|upright=1.13|[[هيوسٽن فطري سائنس عجائب گهر]] ۾ ڊائنوسار جي نمائش]] عام ماڻهن لاءِ [[سائنسي تعليم]] اسڪولي نصاب ۾ شامل هوندي آهي، ۽ ان کي [[تعليم ۾ يوٽيوب|آن لائين تدريسي مواد]]، مثال طور يوٽيوب ۽ خان اڪيڊمي، عجائب گهرن، سائنسي رسالن ۽ بلاگن وسيلي وڌيڪ سگهارو ڪيو ويندو آهي. سائنسدانن جون وڏيون تنظيمون، جهڙوڪ آمريڪي انجمن براءِ ترقي سائنس، سائنسن کي فلسفي ۽ تاريخ سان گڏ آزاد فنن واري علمي روايت جو حصو سمجهن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Gauch |first1=Hugh G. |title=Scientific Method in Brief |year=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-1-107-66672-6 |pages=7–10}}</ref> سائنسي ڄاڻپ بنيادي طور [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]]، [[ماپ]] جي ايڪن ۽ طريقن، [[تجربيت]]، انگيات جي بنيادي سمجھ—جهڙوڪ [[همبستگي]]، [[معياري تحقيق|معياري]] ۽ [[مقداري تحقيق|مقداري]] مشاهدا، ۽ [[مجموعي انگ اکر]]—۽ طبعيات، [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، ماحوليات، ارضيات ۽ [[حسابڪاري]] جهڙن بنيادي سائنسي شعبن جي ابتدائي سمجھ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن شاگرد [[صوري تعليم]] جي مٿين درجن ڏانهن وڌي ٿو، تہ نصاب وڌيڪ گهرو ٿيندو وڃي ٿو. روايتي طور نصاب ۾ فطري ۽ صوري سائنسون شامل رهيون آهن، جيتوڻيڪ هاڻوڪين تحريڪن سماجي ۽ لاڳو ڪيل سائنسن کي پڻ شامل ڪيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Benneworth |first1=Paul |last2=Jongbloed |first2=Ben W. |date=31 July 2009 |title=Who matters to universities? A stakeholder perspective on humanities, arts and social sciences valorisation |journal=Higher Education |volume=59 |issue=5 |pages=567–588 |doi=10.1007/s10734-009-9265-2 |issn=0018-1560 |doi-access=free |url=https://ris.utwente.nl/ws/files/47901538/Benneworth2010Who.pdf |access-date=16 August 2023 |archive-date=24 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024214150/https://ris.utwente.nl/ws/files/47901538/Benneworth2010Who.pdf |url-status=live}}</ref> عام ميڊيا اهڙن دٻائن کي منهن ڏئي ٿي، جيڪي ان کي مقابلي ڪندڙ سائنسي دعوائن کي سڄي سائنسي برادريءَ اندر سندن اعتبار مطابق درست نموني پيش ڪرڻ کان روڪي سگهن ٿا. [[سائنسي بحث]] ۾ مختلف پاسن کي ڪيترو وزن ڏنو وڃي، ان جو فيصلو ڪرڻ لاءِ موضوع بابت گهري ماهراڻي ڄاڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last=Dickson |first=David |date=11 October 2004 |title=Science journalism must keep a critical edge |url=http://www.scidev.net/en/editorials/science-journalism-must-keep-a-critical-edge.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621053624/http://www.scidev.net/en/editorials/science-journalism-must-keep-a-critical-edge.html |archive-date=21 June 2010 |publisher=Science and Development Network}}</ref> ٿورا صحافي حقيقي سائنسي ڄاڻ رکن ٿا، ۽ مخصوص سائنسي موضوعن بابت ڄاڻ رکندڙ [[مخصوص شعبي جو رپورٽر|مخصوص شعبي جا رپورٽر]] پڻ ٻين اهڙن موضوعن کان اڻڄاڻ ٿي سگهن ٿا، جن کي اوچتو ڍڪڻ لاءِ کين چيو وڃي.<ref>{{cite magazine |last=Mooney |first=Chris |date=Nov–Dec 2004 |title=Blinded By Science, How 'Balanced' Coverage Lets the Scientific Fringe Hijack Reality |url=http://blogs.discovermagazine.com/intersection/2010/01/15/blinded-by-science-how-balanced-coverage-lets-the-scientific-fringe-hijack-reality/ |url-status=live |magazine=Columbia Journalism Review |volume=43 |issue=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117181240/http://blogs.discovermagazine.com/intersection/2010/01/15/blinded-by-science-how-balanced-coverage-lets-the-scientific-fringe-hijack-reality/ |archive-date=17 January 2010 |access-date=20 February 2008}}</ref><ref>{{cite journal |last1=McIlwaine |first1=S. |last2=Nguyen |first2=D. A. |year=2005 |title=Are Journalism Students Equipped to Write About Science? |url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064 |url-status=live |journal=Australian Studies in Journalism |volume=14 |pages=41–60 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801163322/http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064 |archive-date=1 August 2008 |access-date=20 February 2008}}</ref> ''[[نيو سائنسدان]]''، ''[[سائنس اي وي]]'' ۽ ''[[سائنٽفڪ آمريڪن]]'' جهڙا [[سائنسي رسالو|سائنسي رسالا]] گهڻي وسيع پڙهندڙ طبقي جون ضرورتون پوريون ڪن ٿا ۽ مقبول تحقيقي ميدانن جو غير فني خلاصو پيش ڪن ٿا، جنهن ۾ اهم دريافتون ۽ مخصوص تحقيقي شعبن جون اڳڀرايون شامل آهن.<ref>{{cite journal |author-last=Webb |author-first=Sarah |title=Popular science: Get the word out |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-12-05_504_7478/page/177 |journal=Nature |volume=504 |issue=7478 |pages=177–179 |date=December 2013 |pmid=24312943 |doi=10.1038/nj7478-177a |doi-access=free}}</ref> سائنسي افسانن جي صنف، جيڪا بنيادي طور [[قياسي ادب]] آهي، سائنس جا خيال ۽ طريقا عام ماڻهن تائين پهچائي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Wilde |first=Fran |author-link=فران وائلڊ (ليکڪ) |date=21 January 2016 |title=How Do You Like Your Science Fiction? Ten Authors Weigh In On 'Hard' vs. 'Soft' SF |url=https://www.tor.com/2016/01/21/how-do-you-like-your-science-fiction-ten-authors-weigh-in-on-hard-vs-soft-sf/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404025029/https://www.tor.com/2016/01/21/how-do-you-like-your-science-fiction-ten-authors-weigh-in-on-hard-vs-soft-sf/ |archive-date=4 April 2019 |access-date=4 April 2019 |website=Tor.com}}</ref> سائنس ۽ غير سائنسي شعبن، جهڙوڪ ادب يا شاعري، وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ سگهارا ڪرڻ يا وڌائڻ جي هاڻوڪين ڪوششن ۾ [[رائل لٽريچر فنڊ]] وسيلي تيار ڪيل ''تخليقي سائنسي لکڻي'' جو وسيلو شامل آهي.<ref>{{cite web |first=Mario |last=Petrucci |url=http://writeideas.org.uk/creativescience/index.htm |title=Creative Writing&nbsp;– Science |access-date=27 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106015539/http://writeideas.org.uk/creativescience/index.htm |archive-date=6 January 2009}}</ref> === سائنس مخالف رويا === {{Main|سائنس مخالفت}} جيتوڻيڪ سائنسي طريقو سائنسي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ٿيل آهي، سماج جا ڪجهه حصا ڪن سائنسي موقفن کي رد ڪن ٿا يا سائنس بابت شڪي رهن ٿا. مثالن ۾ اهو عام خيال شامل آهي تہ [[ڪوويڊ-19]] آمريڪا لاءِ ڪو وڏو صحت خطرو ناهي، جيڪو آگسٽ 2021ع ۾ 39 سيڪڙو آمريڪين وٽ موجود هو،<ref>{{Cite web |last1=Tyson |first1=Alec |last2=Funk |first2=Cary |last3=Kennedy |first3=Brian |last4=Johnson |first4=Courtney |date=15 September 2021 |title=Majority in U.S. Says Public Health Benefits of COVID-19 Restrictions Worth the Costs, Even as Large Shares Also See Downsides |url=https://www.pewresearch.org/science/2021/09/15/majority-in-u-s-says-public-health-benefits-of-covid-19-restrictions-worth-the-costs-even-as-large-shares-also-see-downsides/ |access-date=4 August 2022 |website=Pew Research Center Science & Society |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809114234/https://www.pewresearch.org/science/2021/09/15/majority-in-u-s-says-public-health-benefits-of-covid-19-restrictions-worth-the-costs-even-as-large-shares-also-see-downsides/ |url-status=live}}</ref> يا اهو عقيدو تہ [[آبهوا جي تبديلي]] آمريڪا لاءِ ڪو وڏو خطرو ناهي، جيڪو 2019ع جي پڄاڻيءَ ۽ 2020ع جي شروعات ۾ 40 سيڪڙو آمريڪين وٽ موجود هو.<ref>{{Cite web |last=Kennedy |first=Brian |title=U.S. concern about climate change is rising, but mainly among Democrats |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/16/u-s-concern-about-climate-change-is-rising-but-mainly-among-democrats/ |access-date=4 August 2022 |website=Pew Research Center |date=16 April 2020 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803101033/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/16/u-s-concern-about-climate-change-is-rising-but-mainly-among-democrats/ |url-status=live}}</ref> نفسياتدانن سائنسي نتيجن کي رد ڪرڻ جا ڪيترائي ڪارڻ ڄاڻايا آهن:<ref>{{Cite journal |last1=Philipp-Muller |first1=Aviva |last2=Lee |first2=Spike W. S. |last3=Petty |first3=Richard E. |date=26 July 2022 |title=Why are people antiscience, and what can we do about it? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=30 |article-number=e2120755119 |doi=10.1073/pnas.2120755119 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=9335320 |pmid=35858405 |bibcode=2022PNAS..11920755P}}</ref> * سائنسي اختيارين کي ڪڏهن ڪڏهن غير ماهر، بي ڀروسي يا [[علمي تعصب|متعصب]] سمجھيو ويندو آهي. * ڪجهه [[حاشيي تي رکيل]] سماجي گروهه سائنس مخالف رويا رکن ٿا، جزوي طور ان ڪري جو اهڙن گروهن کي تاريخي طور [[غير اخلاقي انساني تجربا|غير اخلاقي تجربن]] ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=A Test of Three Theories of Anti-Science Attitudes |url=https://archive.org/details/sim_sociological-focus_2008-11_41_4/page/337 |year=2008 |doi=10.1080/00380237.2008.10571338 |last1=Gauchat |first1=Gordon William |journal=Sociological Focus |volume=41 |issue=4 |pages=337–357 |s2cid=144645723}}</ref> * سائنسدانن جا پيغام ماڻهن جي گهري پاڙون رکندڙ اڳوڻن عقيدن يا اخلاقي قدرن سان ٽڪراءَ ۾ اچي سگهن ٿا. سائنس مخالف رويا اڪثر سماجي گروهن مان رد ٿيڻ جي خوف سبب پيدا ٿيندا ڏسجن ٿا. مثال طور، سياسي دائري جي ساڄي پاسي بيٺل رڳو 22 سيڪڙو آمريڪي آبهوا جي تبديليءَ کي خطرو سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ کاٻي پاسي اهو انگ 85 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |last1=Poushter |first1=Jacob |last2=Fagan |first2=Moira |last3=Gubbala |first3=Sneha |date=31 August 2022 |title=Climate Change Remains Top Global Threat Across 19-Country Survey |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/08/31/climate-change-remains-top-global-threat-across-19-country-survey/ |access-date=5 September 2022 |website=Pew Research Center's Global Attitudes Project |archive-date=31 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831225832/https://www.pewresearch.org/global/2022/08/31/climate-change-remains-top-global-threat-across-19-country-survey/ |url-status=live}}</ref> يعني جيڪڏهن کاٻي ڌر سان واسطو رکندڙ ڪو ماڻهو آبهوا جي تبديليءَ کي خطرو نه سمجھي، تہ کيس ان سماجي گروهه ۾ حقارت يا رد ٿيڻ کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. حقيقت ۾ ماڻهو پنهنجي سماجي حيثيت وڃائڻ يا خطري ۾ وجهڻ بدران سائنسي طور قبول ٿيل حقيقت کان انڪار ڪرڻ کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=McRaney |first=David |title=How Minds Change: The Surprising Science of Belief, Opinion, and Persuasion |url=https://archive.org/details/howmindschangesu0000davi |publisher=Portfolio/Penguin |year=2022 |isbn=978-0-593-19029-6 |location=New York}}</ref> === سياست === {{See also|سائنس جي سياسي رنگ سازي}} [[File:2021 Survey on existence of global warming and responsibility for climate change - bar chart.svg|alt=ٻن سوالن (“ڇا عالمي گرمي وڌي رهي آهي؟” ۽ “ڇا تيل ۽ گئس ڪمپنيون ذميوار آهن؟”) جا نتيجا ٿنڀي گراف ۾، جن ۾ آمريڪي ڊيموڪريٽن ۽ ريپبلڪنن وچ ۾ وڏا فرق ڏيکاريل آهن|thumb|سياسي جماعت موجب [[عالمي گرمي بابت عوامي راءِ#آمريڪا|آمريڪا ۾ عالمي گرمي بابت عوامي راءِ]]<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |date=26 October 2021 |title=Revealed: 60% of Americans say oil firms are to blame for the climate crisis |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/26/climate-change-poll-oil-gas-companies-environment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026122356/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/26/climate-change-poll-oil-gas-companies-environment |archive-date=26 October 2021 |quote=Source: Guardian/Vice/CCN/YouGov poll. Note: ±4% margin of error.}}</ref>|upright=1.4]] سائنس بابت رويا اڪثر سياسي خيالن ۽ مقصدن سان طئي ٿيندا آهن. حڪومتن، ڪاروباري ادارن ۽ [[حمايتي گروهه|حمايتي گروهن]] بابت ڄاڻايو ويو آهي تہ اهي سائنسي محققن تي اثر وجهڻ لاءِ قانوني ۽ معاشي دٻاءُ استعمال ڪن ٿا. ڪيترائي ڪارڻ [[سائنس جي سياسي رنگ سازي]] جا پهلو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[عقل دشمني]]، مذهبي عقيدن لاءِ محسوس ڪيل خطرا ۽ ڪاروباري مفادن بابت خوف.<ref>{{cite journal |last1=Goldberg |first1=Jeanne |year=2017 |title=The Politicization of Scientific Issues: Looking through Galileo's Lens or through the Imaginary Looking Glass |url=https://www.csicop.org/si/show/politicization_of_scientific_issues |journal=[[Skeptical Inquirer]] |volume=41 |issue=5 |pages=34–39 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816182350/https://www.csicop.org/si/show/politicization_of_scientific_issues |archive-date=16 August 2018 |access-date=16 August 2018}}</ref> سائنس جي سياسي رنگ سازي عام طور سائنسي معلومات کي اهڙي نموني پيش ڪري ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ [[سائنسي ثبوت]] سان لاڳاپيل غير يقينيءَ تي زور ڏنو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Bolsen |first1=Toby |last2=Druckman |first2=James N. |author2-link=جيمس اين. ڊرڪمن |year=2015 |title=Counteracting the Politicization of Science |journal=Journal of Communication |issue=65 |page=746}}</ref> ڳالهه جو رخ بدلائڻ، حقيقتن کي تسليم نه ڪرڻ ۽ [[سائنسي اتفاق راءِ]] بابت شڪ مان فائدو وٺڻ جهڙيون حڪمت عمليون اهڙن خيالن ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڇڪائڻ لاءِ استعمال ڪيون ويون آهن، جن کي سائنسي ثبوت ڪمزور ڪري چڪا آهن.<ref name="Freudenberg2008">{{cite journal |last1=Freudenberg |first1=William F. |last2=Gramling |first2=Robert |last3=Davidson |first3=Debra J. |year=2008 |title=Scientific Certainty Argumentation Methods (SCAMs): Science and the Politics of Doubt |url=http://sciencepolicy.colorado.edu/students/envs_5720/freudenberg_etal_2008.pdf |url-status=live |journal=Sociological Inquiry |volume=78 |issue=1 |pages=2–38 |doi=10.1111/j.1475-682X.2008.00219.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214329/http://sciencepolicy.colorado.edu/students/envs_5720/freudenberg_etal_2008.pdf |archive-date=26 November 2020 |access-date=12 April 2020 |doi-access=free}}</ref> سائنس جي سياسي رنگ سازيءَ سان لاڳاپيل مسئلن جي مثالن ۾ [[عالمي گرميءَ وارو تڪرار]]، [[جراثيم مار دوائن جا صحت تي اثر]] ۽ [[تمباڪو جا صحت تي اثر]] شامل آهن.<ref name="Freudenberg2008" /><ref>{{cite journal |last1=van der Linden |first1=Sander |last2=Leiserowitz |first2=Anthony |last3=Rosenthal |first3=Seth |last4=Maibach |first4=Edward |year=2017 |title=Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change |url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/1810/270860/1/global%20challenges.pdf |url-status=live |journal=Global Challenges |volume=1 |issue=2 |page=1 |doi=10.1002/gch2.201600008 |pmc=6607159 |pmid=31565263 |bibcode=2017GloCh...100008V |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404185312/https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/270860/global%20challenges.pdf?sequence=1 |archive-date=4 April 2020 |access-date=25 August 2019}}</ref> === چئلينج === {{See also|سائنس تي تنقيد|علمي تعصب}} [[ورجاءَ جو بحران]] هڪ هلندڙ سرشتياتي بحران آهي، جيڪو سائنس جي ڪجهه حصن تي اثرانداز ٿئي ٿو. سائنسي اڀياسن جي هڪ حصي جا نتيجا [[ورجاءَ پذيري|ٻيهر پيدا نه ٿي سگهڻ جوڳا]] ثابت ٿيا آهن.<ref>{{Cite journal |doi=10.1038/515009a |title=Metascience could rescue the 'replication crisis' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-06_515_7525/page/n19 |journal=Nature |volume=515 |issue=7525 |page=9 |year=2014 |last1=Schooler |first1=J. W. |pmid=25373639 |bibcode=2014Natur.515....9S |doi-access=free}}</ref> هن بحران جون پاڙون پراڻيون آهن؛ اصطلاح 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رائج ٿيو،<ref>{{Cite journal |doi=10.1177/1745691612465253 |title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence? |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=7 |issue=6 |pages=528–530 |year=2012 |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Wagenmakers |first2=Eric Jan |pmid=26168108 |s2cid=26361121 |doi-access=free}}</ref> جڏهن مسئلي بابت سجاڳي وڌڻ لڳي. 2026ع جي هڪ ورجاءَ واري اڀياس سماجي ۽ رويائي سائنسن، يعني [[ڪاروبار]]، [[معاشيات]]، [[تعليم]]، [[سياسي سائنس]]، [[نفسيات]] ۽ [[سماجيات]] ۾ ورجاءَ جي گهٽ شرحن جي نشاندهي ڪئي.<ref name="c901">{{cite journal | last1=Tyner | first1=Andrew H. | last2=Abatayo | first2=Anna Lou | last3=Daley | first3=Mason | last4=Field | first4=Samuel | last5=Fox | first5=Nicholas | title=Investigating the replicability of the social and behavioural sciences | journal=Nature | volume=652 | issue=8108 | date=2026-04-01 | issn=0028-0836 | doi=10.1038/s41586-025-10078-y | pages=143–150 |display-authors=1 | pmid=41922700 | bibcode=2026Natur.652..143T | url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/1fa174e4-3f91-489f-aa67-c0cccf90c5ba }}</ref> ورجاءَ جو بحران [[ميٽا سائنس]] ۾ تحقيق جو هڪ اهم ميدان آهي، جنهن جو مقصد سموري سائنسي تحقيق جي معيار ۽ [[سائنسي ديانتداري]] کي بهتر بنائڻ، ۽ وسيلن جي زيان کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |date=2 October 2015 |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |journal=PLOS Biology |volume=13 |issue=10 |pages=–1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |pmid=26431313 |pmc=4592065 |issn=1545-7885 |doi-access=free}}</ref> [[سائنسي بدعنواني]] جي اصطلاح مان اهڙيون حالتون مراد آهن، جن ۾ محقق ڄاڻي واڻي پنهنجي شايع ڪيل انگن اکرن کي غلط نموني پيش ڪن يا ڪنهن دريافت جو ڪريڊٽ ڄاڻي واڻي غلط ماڻهوءَ کي ڏين.<ref>{{cite journal |title=Coping with fraud |journal=The COPE Report 1999 |pages=11–18 |url=http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |quote=It is 10 years, to the month, since Stephen Lock&nbsp;... Reproduced with kind permission of the Editor, The Lancet. |archive-date=28 September 2007 |url-status=usurped |access-date=21 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |date=28 September 2007 }}</ref> اڀياس يا قياس آرائيءَ جو اهڙو ميدان، جيڪو اهڙي جائز حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي سائنس طور پيش ڪري، جيڪا ٻي صورت ۾ کيس حاصل نه ٿي سگهي، ڪڏهن [[ڇدم سائنس]]، [[حاشياتي سائنس]] يا [[ردي سائنس]] سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/pseudo-science |title=Science and Pseudoscience |at=Section 2: The "science" of pseudoscience |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |first1=Sven Ove |last1=Hansson |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |date=3 September 2008 |access-date=28 May 2022 |archive-date=29 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029205141/https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/pseudo-science/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Shermer |first=Michael |author-link=مائيڪل شرمر |year=1997 |title=Why people believe weird things: pseudoscience, superstition, and other confusions of our time |url=https://archive.org/details/isbn_9780965594875 |url-access=registration |location=New York |publisher=W. H. Freeman & Co. |isbn=978-0-7167-3090-3 |page=17}}</ref> طبعياتدان [[رچرڊ فائنمين]] اهڙين حالتن لاءِ ”[[ڪارگو ڪلٽ سائنس]]“ جو اصطلاح ٺاهيو، جن ۾ محقق سمجهن ٿا، ۽ مٿاڇري تي ائين ڏسجن ٿا، ڄڻ هو سائنس ڪري رهيا هجن، پر انهن ۾ اها ديانت نه هجي، جيڪا سندن نتيجن جي سخت پرک جي اجازت ڏئي.<ref>{{cite web |url=http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |title=Cargo Cult Science |last=Feynman |first=Richard |year=1974 |website=Center for Theoretical Neuroscience |publisher=Columbia University |archive-url=https://web.archive.org/web/20050304032544/http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |archive-date=4 March 2005 |access-date=4 November 2016}}</ref> واپاري اشتهارن جا مختلف قسم، وڌاءَ کان دوکي تائين، انهن زمُرن ۾ اچي سگهن ٿا. سائنس کي جائز ۽ ناجائز دعوائن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ ”سڀ کان اهم اوزار“ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Novella |first=Steven |title=The Skeptics' Guide to the Universe: How to Know What's Really Real in a World Increasingly Full of Fake |title-link=The Skeptics' Guide to the Universe (book) |publisher=Hodder & Stoughton |year=2018 |isbn=978-1-4736-9641-9 |page=[https://archive.org/details/skepticsguidetou0000nove/page/162 162] |author-link=اسٽيون نوويلا}}</ref> ڪڏهن تحقيق نيڪ نيت سان ڪيل هوندي آهي، پر سائنسي خيالن جي وضاحت غلط، پراڻي، اڻپوري يا حد کان وڌيڪ سادي هوندي آهي. [[علمي آزادي]] حڪومتن، ادارن، ٻين سائنسدانن يا خود سنسرشپ سبب پيدا ٿيندڙ سائنسي [[سنسرشپ]] وسيلي گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="h812">{{cite journal | last1=Clark | first1=Cory J. | last2=Jussim | first2=Lee | last3=Frey | first3=Komi | last4=Stevens | first4=Sean T. | last5=al-Gharbi | first5=Musa | last6=Aquino | first6=Karl | last7=Bailey | first7=J. Michael | last8=Barbaro | first8=Nicole | last9=Baumeister | first9=Roy F. | last10=Bleske-Rechek | first10=April | last11=Buss | first11=David | last12=Ceci | first12=Stephen | last13=Del Giudice | first13=Marco | last14=Ditto | first14=Peter H. | last15=Forgas | first15=Joseph P. | last16=Geary | first16=David C. | last17=Geher | first17=Glenn | last18=Haider | first18=Sarah | last19=Honeycutt | first19=Nathan | last20=Joshi | first20=Hrishikesh | last21=Krylov | first21=Anna I. | last22=Loftus | first22=Elizabeth | last23=Loury | first23=Glenn | last24=Lu | first24=Louise | last25=Macy | first25=Michael | last26=Martin | first26=Chris C. | last27=McWhorter | first27=John | last28=Miller | first28=Geoffrey | last29=Paresky | first29=Pamela | last30=Pinker | first30=Steven | last31=Reilly | first31=Wilfred | last32=Salmon | first32=Catherine | last33=Stewart-Williams | first33=Steve | last34=Tetlock | first34=Philip E. | last35=Williams | first35=Wendy M. | last36=Wilson | first36=Anne E. | last37=Winegard | first37=Bo M. | last38=Yancey | first38=George | last39=von Hippel | first39=William | title=Prosocial motives underlie scientific censorship by scientists: A perspective and research agenda | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=120 | issue=48 | date=2023 | issn=0027-8424 | doi=10.1073/pnas.2301642120 | article-number=e2301642120 | doi-access=free | pmid=37983511 | pmc=10691350 | bibcode=2023PNAS..12001642C }}</ref> ڪجهه سائنسدانن کي [[نقصان]] کان بچڻ جي بنياد تي سائنسي سنسرشپ کي جائز قرار ڏيندي ڏٺو ويو آهي.<ref name="h812"/> سائنس ۾ [[سياسي تعصب]] يا نظرياتي تعصب جو عنصر پڻ موجود ٿي سگهي ٿو. ڪجهه ملڪن ۾ سائنسدانن جون سياسي جماعتن بابت ترجيحون عام آباديءَ جي ڀيٽ ۾ جانبدار ڏٺيون ويون آهن.<ref name="y499">{{cite journal | last1=Duarte | first1=José L. | last2=Crawford | first2=Jarret T. | last3=Stern | first3=Charlotta | last4=Haidt | first4=Jonathan | last5=Jussim | first5=Lee | last6=Tetlock | first6=Philip E. | title=Political diversity will improve social psychological science | journal=Behavioral and Brain Sciences | volume=38 | date=2015 | issn=0140-525X | doi=10.1017/S0140525X14000430 | url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0140525X14000430/type/journal_article | access-date=2026-02-12 | article-number=e130 | pmid=25036715 }}</ref> ڪنهن سائنسي شعبي جو سراسري سياسي تعصب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي وضاحت شعبي ۽ ماحول جي رابطي ۽ [[خود چونڊ تعصب]] سان ڪري سگهجي ٿي.<ref name="d253">{{cite journal | last=Manzi | first=James | title=The ideological orientation of academic social science research 1960–2024 | journal=Theory and Society | volume=55 | issue=2 | date=2026 | issn=0304-2421 | doi=10.1007/s11186-026-09690-2 | url=https://link.springer.com/10.1007/s11186-026-09690-2 | access-date=2026-07-01 | page=}}</ref> سياسي [[حمايت]] سان ملي ويندڙ سائنسي [[سرگرمي پسندي]] سائنس جي [[اعتبار]] کي گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="h639">{{cite journal | last1=Kallergi | first1=Amalia | last2=Landeweerd | first2=Laurens | title=Science, Activism, and Climate Action: Navigating Credibility, Responsibility, and Engagement | journal=Journal of Academic Ethics | volume=23 | issue=4 | date=2025 | issn=1570-1727 | doi=10.1007/s10805-025-09626-y | pages=1759–1779 | url=https://link.springer.com/10.1007/s10805-025-09626-y | access-date=2026-06-24}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سائنسي پيشن جي فهرست]] * [[سائنس ۾ سالن جي فهرست]] == حوالا ۽ حاشيا== {{notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Wiktionary inline|سائنس}} {{EB1911 poster|Science}} {{سائنس جو فلسفو}} {{سائنس ۽ عوام}} {{سائنس ۽ انجنيئرنگ جون اصطلاح نامائون}} {{سائنس ۽ ٽيڪنالاجي اڀياس}} {{Subject bar|auto=1|portal1=سائنس}} {{Authority control}} [[زمرو:سائنس| ]] [[زمرو:مشاهدو]] [[زمرو:مکيه موضوع جا مضمون]] [[زمرو:پڇاڳاڇا]] [[زمرو:انساني سرگرميون]] stz9psaqoggww3qzlxhpdrpj99vrsph 0 7474 425460 424931 2026-10-26T17:10:25Z JogiAsad 4693 /* خارجي ڳنڍڻا */ خارجي ڳنڍڻا شامل/بهتر ڪيا 425460 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] مڪمل ٿيا. ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] h261uq5nujhg792mc5bsp8h1k3lc87g 425461 425460 2026-10-26T17:20:13Z JogiAsad 4693 /* سنگ ميل */ مضمون کي بهتر بڻايو 425461 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ آذربائيجاني وڪيپيڊيا سنگت سان سهڪار ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 5wz4m4tmueray82im3bkchcz6l59xma 425462 425461 2026-10-26T17:22:26Z JogiAsad 4693 /* سهڪار */ 425462 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 7ezous8hxixttthep7mwkv2810g1cct 425463 425462 2026-10-26T17:23:42Z JogiAsad 4693 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار 425463 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] c2mw7g62ihy7rufx8ydawhzzs3zv9hs 425464 425463 2026-10-26T17:24:13Z JogiAsad 4693 /* حوالا */ 425464 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] hzqm192vne2w91fc99iopu68gt9y69c 425470 425464 2026-10-26T17:34:26Z JogiAsad 4693 /* سهڪار */ Ref 425470 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا بلحاظ تعداد مضمون 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو تعداد {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظمين]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] qdrlxbfpnvml6ageahfxh8p0v3y6126 425505 425470 2026-10-26T18:36:47Z JogiAsad 4693 معمولي ڪاپي ايڊٽ 425505 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا مضمون جي لحاظ کان 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگُ {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ ترميمون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == سنگ ميل == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون مڪمل ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] pegcga1h76jzy2c0v3pdam3mk568b6q 425507 425505 2026-10-26T18:38:35Z JogiAsad 4693 /* رڪن ۽ ترميمون */ 425507 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا مضمون جي لحاظ کان 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگُ {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == رڪن ۽ سنوارون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == اهم ڏاڪا == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون پُورا ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون پورا ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] igp8va7l6zti1k4zo9afxz4wx0jd48j 425510 425507 2026-10-26T18:43:57Z JogiAsad 4693 /* 2018 کان 2027ع */ مضمون کي بهتر بڻايو 425510 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا مضمون جي لحاظ کان 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگُ {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. == 2016 کان 2017ع == هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == 2018 کان 2027 == هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. == رڪن ۽ سنوارون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == اهم ڏاڪا == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون پُورا ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون پورا ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 0pd2dr24d9y38g86qau55lbb426xytn 425511 425510 2026-10-26T18:45:22Z JogiAsad 4693 اسٽائيل کي بهتر ڪيو 425511 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا مضمون جي لحاظ کان 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگُ {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. == اتهاس == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. == رڪن ۽ سنوارون == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''سنڌي وڪيپيڊيا انگ اکر''' |- ! تعداد يوزر !! تعداد مقالا !! تعداد عڪس !!تعداد منتظمين |- | {{NUMBEROFUSERS}} || [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] || 157 || {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} </center> == اهم ڏاڪا == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون پُورا ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون پورا ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 8bbtcmlkgxkfk1fanre0dusykrmv9g9 0 8424 425616 127470 2026-10-27T09:23:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چوڏهين صدي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425616 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} {{چوڏھين صدي8}} [[زمرو:1372ء]] [[زمرو:چوڏھين صدي]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] hu0zd3x74ophbvbc5ju6ahx8ngb6q92 425617 425616 2026-10-27T09:24:03Z Ibne maryam 17680 /* ڊسمبر */ 425617 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} {{چوڏھين صدي8}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] gg17kue20v3gmf05tplj3rwj4xinq6w 425619 425617 2026-10-27T09:25:27Z Ibne maryam 17680 /* ڊسمبر */ 425619 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] ap20iojuaoiang7i30j1w7vubmawuka 425620 425619 2026-10-27T09:26:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 425620 wikitext text/x-wiki {{About year|1372}} [[File:Bataille navale devant La Rochelle XIVeme siecle.jpg|250px|thumb|[[June 22]]: France regains control of the English Channel from England in the [[Battle of La Rochelle]].]] {{Year nav|1372}} {{C14 year in topic}}Year '''1372''' ('''[[Roman numerals|MCCCLXXII]]''') was a [[leap year starting on Thursday]] of the [[Julian calendar]]. == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 3rk0k0wvu2jaeequbhgl8nvqtc0im3k 425621 425620 2026-10-27T09:27:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 425621 wikitext text/x-wiki [[File:Bataille navale devant La Rochelle XIVeme siecle.jpg|250px|thumb|[[June 22]]: France regains control of the English Channel from England in the [[Battle of La Rochelle]].]] {{Year nav|1372}} {{C14 year in topic}}Year '''1372''' ('''[[Roman numerals|MCCCLXXII]]''') was a [[leap year starting on Thursday]] of the [[Julian calendar]]. == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 5r4zt9v6rcehwjl5ldin6p61mzed4z8 425622 425621 2026-10-27T09:37:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 425622 wikitext text/x-wiki [[File:Bataille navale devant La Rochelle XIVeme siecle.jpg|250px|thumb|[[22 جُونِ|22 جون]]: "لا روشيل جي جنگ" (<small>Battle of La Rochelle</small>) ۾، [[فرانس]] [[انگلينڊ]] کان "[[انگلش چينل]]" (<small>English</small> <small>Channel</small>) تي ٻيهر قبضو حاصل ڪري ورتو. ]] {{Year nav|1372}} '''سال 1372ع ([[Roman numerals|MCCCLXXII]])''' هڪ "[[ليپ سال]]" (<small>leap year</small>) هو، جنهن جي شروعات [[گريگورين ڪئلينڊر|عيسوي ڪئلينڊر]] موجب [[سومر|خميس]] جي ڏينهن ٿي هئي. == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 71b2s7v3z4r0xfye9nh558xctar14kx 425623 425622 2026-10-27T09:38:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 425623 wikitext text/x-wiki [[File:Bataille navale devant La Rochelle XIVeme siecle.jpg|250px|thumb|[[22 جُونِ|22 جون]]: "لا روشيل جي جنگ" (<small>Battle of La Rochelle</small>) ۾، [[فرانس]] [[انگلينڊ]] کان "[[انگلش چينل]]" (<small>English</small> <small>Channel</small>) تي ٻيهر قبضو حاصل ڪري ورتو. ]] {{Year nav|1372}} '''سال 1372ع ([[Roman numerals|MCCCLXXII]])''' هڪ "[[ليپ سال]]" (<small>leap year</small>) هو، جنهن جي شروعات [[گريگورين ڪئلينڊر|عيسوي ڪئلينڊر]] موجب [[وسپت|خميس]] جي ڏينهن ٿي هئي. == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] gsgff56mcd9ykby8bl6vzc3jkfzgb0v 425624 425623 2026-10-27T09:54:38Z Ibne maryam 17680 425624 wikitext text/x-wiki [[File:Bataille navale devant La Rochelle XIVeme siecle.jpg|250px|thumb|[[22 جُونِ|22 جون]]: "لا روشيل جي جنگ" (<small>Battle of La Rochelle</small>) ۾، [[فرانس]] [[انگلينڊ]] کان "[[انگلش چينل]]" (<small>English</small> <small>Channel</small>) تي ٻيهر قبضو حاصل ڪري ورتو. ]] {{Year nav|1372}} '''سال 1372ع ([[Roman numerals|MCCCLXXII]])''' هڪ "[[ليپ سال]]" (<small>leap year</small>) هو، جنهن جي شروعات [[گريگورين ڪئلينڊر|عيسوي ڪئلينڊر]] موجب [[وسپت|خميس]] جي ڏينهن ٿي هئي. ==واقعا== * سنٽرا جي لڙائي (Encounter of Sintra): ويهه پرتگالي سورمن (Knights) ڪاسٽيل جي چار سؤ پيادا سپاهين کي شڪست ڏئي ڀڄائي ڇڏيو. * جاپان جي اوڪيناوا ٻيٽ تي قائم "چوزان جي بادشاهت" (Kingdom of Chūzan)، جنهن تي بادشاهه سيٽو (Satto) جي حڪمراني هئي، چين جي منگ خاندان (Ming dynasty) سان خراج گذار لاڳاپا قائم ڪيا. اهو عمل شهنشاهه زو يوانزانگ (Zhu Yuanzhang) پاران موڪليل سفير، يانگ زائي (Yang Zai) جي ذريعي ٿيو. * نيوايا مريم (Newaya Maryam) پنهنجي پيءُ، نيوايا ڪريسٽوس (Newaya Krestos) جي جاءِ تي ايٿوپيا جو حڪمران بڻيو. * جرمني جي شهر آچن (Aachen) پنهنجي ڪجهه سڪن تي رومن انگن ۾ ’اينو ڊوميني‘ (Anno Domini - عيسوي سال) جي تاريخ لکڻ شروع ڪئي؛ اهو دنيا جو پهريون شهر هو جنهن اهڙو عمل ڪيو. * ڪمبوڊيا ۾ نوم پينهه شهر جو بنياد رکيو ويو. * ==پيدائشون== * 18 فيبروري – ابن حجر العسقلاني، اسلامي عالم * 13 مارچ – لوئس پهريون (Louis I)، ڊيوڪ آف اورلينس، جيڪو فرانس جي بادشاهه چارلس پنجين جو پٽ هو. * 8 سيپٽمبر – ٿامس هالينڊ، ڊيوڪ آف سرِي (پهريون) * آڪٽوبر – جان هاسٽنگس، ارل آف پيمبروڪ (ٽيون) * نومبر – هيلينا ڊراگاش (Helena Dragaš)، بازنطيني سلطنت (Byzantium) جي شهنشاهه جي گهرواري (ملڪه) * ڊسمبر – اوليويرا (Olivera)، سربيا جي لازار (Lazar) جي ڌيءَ ۽ بايزيد اول (Bayezid I) جي گهرواري ==فوتگيون== * 11 جنوري – ايلينور آف لنڪاسٽر (Eleanor of Lancaster)، انگلينڊ جي هڪ معزز خاتون * 19 مارچ – جان ٻيو (John II)، مارڪوئس آف مونٽفيراٽ (Marquess of Montferrat) * 21 مارچ – روڊولف ڇهون (Rudolf VI)، مارگريو آف بيڊن (Margrave of Baden) * 24 آگسٽ – ڪاسيمير ٽيون (Casimir III)، ڊيوڪ آف پوميرانيا * 31 آگسٽ – رالف ڊي اسٽافورڊ (Ralph de Stafford)، ارل آف اسٽافورڊ (پهريون)، هڪ انگريز فوجي * سيپٽمبر – باگراٽ پهريون (Bagrat I)، جارجيا جو بادشاهه (ايمريٽي جو حڪمران) * آڪٽوبر – نيوايا ڪريسٽوس (Newaya Krestos)، ايٿوپيا جو شهنشاهه ==جنوري== == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1372ع]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] b5z5po26s1lpxty7k72fjrtm36zbuuk 0 10925 425477 415082 2026-10-26T17:53:48Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425477 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (اليڪٽورس چڪر'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = اليڪٽورس | species = چڪر | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' (سائنسي نالو: اليڪٽورس چڪر: '''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چڪَور جو سائنسي نالو ''اليڪٽورس چڪر'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''پرڊڪس چڪر'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''اليڪٽورس'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''اليڪٽورس'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چڪَور'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |url=https://archive.org/details/sim_condor_march-april-1961_63_2/page/111 |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_1956-01_20_1/page/83 |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_1971-04_35_2/page/395 |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |url=https://archive.org/details/sim_auk_1984-01_101_1/page/47 |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-01-17_299_5605/page/402 |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2007-06_137_1/page/57 |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] 7ygsw0r8iqg2gvtu6amhtlla79jgidq 0 10932 425599 323438 2026-10-27T06:45:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425599 wikitext text/x-wiki [[عڪس:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|300px|يه الگ بات ڪه شرمنده تعبير نه هو؛ ورنہ هر ذهن ۾ ڪڇ '''تاج محل''' هوتي هين.]] '''تاج محل''' (Taj Mahal) [[ڀارت]] جي شهر [[آگرو|آگرہ]] ۾ واقع هڪ مزار آهي. هن جي تعمیر مغل بادشاہ [[شاهجهان|شاهہ جهان]] پنهنجي زال، [[ممتاز محل]] جي یاد ۾ ڪرائي هئي. تاج محل [[اڪبري فن تعمير|مغل طرز تعمیر]] جو عمدہ نمونو آهي. هن جو تعمیراتي طرز [[فارس|فارسي]]، [[ترڪي|ترڪ]]، [[ڀارت|ڀارتي]] ۽ [[اسلام|اسلامي طرز تعمیر]] جي جزن جو انوکو ميلاپ آهي. 1983ع ۾ تاج محل کي [[يونيسڪو]]، گڏيل قومن جو ادارو برائي تعلیم، سائنس ۽ ڪلچر، عالمي ثقافتي ورثي ۾ شمار ڪيو. تاج محل کي ڀارت جي اسلامي فن جو عملي ۽ نایاب نمونو بہ چيو ويو آهي. هي تقریباً 1648ع ۾ مڪمل تعمیر ڪيو ويو. استاد احمد لاهوري کي عام طور تي هن جو معمار خیال ڪيو ويندو آهي. تاج محل [[اڪبري طرز تعمیر|مغل طرز تعمیر]] جو عمدہ نمونو آهي. هن جو تعمیراتي طرز [[فارس|فارسي]]، [[ترڪي|ترڪ]]، [[ڀارت|ڀارتي]] ۽ [[اسلامي طرز تعمیر]] جي جزن جو انوکو ميلاپ آهي۔ سال 1983ع ۾ تاج محل کي [[يونيسڪو]]، گڏيل قومن جو ادارو برائي تعلیم، سائنس ۽ ڪلچر، عالمي ثقافتي ورثي ۾ شمار ڪيو. تاج محل کي ڀارت جي اسلامي فن جو عملي ۽ نایاب نمونو بہ چيو ويو آهي. هي تقریباً 1648ع ۾ مڪمل تعمیر ڪيو ويو. [[استاد احمد لاهوري]] کي عام طور تي هن جو [[معمار]] خیال ڪيو ويندو آهي. == اڏاوت == مغل بادشاهه [[شاهجهان]] جي گهرواري [[ممتاز محل]] جو مقبرو جيڪو [[ڀارت]] جي شهر [[آگره]] ۾ واقع آهي۔ چيو ويندو آهي ته عيسيٰ شيرازي نالي هڪ ايراني انجنيئر هن جو نقشو تيار ڪيو هو، پر بادشاهه نامي لکيل آهي ته خود شاهجهان هن جو خاڪو تيار ڪيو۔ هي عمارت [[1632ء]] کان [[1650ء]] تائين ڪل25 سالن ۾ مڪمل ٿي۔ هن جي اڏاوت ۾ ساڍا چار ڪروڙ روپيا صرف ٿيا ۽ ويهه هزار رازن ۽ مزدورن هن جي تڪميل ۾ حصو ورتو۔ تمام عمارت [[سنگ مرمر]] جي آهي۔ هن جي ڊيگهه ۽ ويڪر 130 فٽ ۽ اوچائي 200 فٽ آهي۔ عمارت جي مرمري ديوارن تي رنگ برنگن پٿرن سان نهايت خوبصورت پچي ڪاري ٿيل آهي۔ مقبري جي اندر ۽ ٻاهر پچي ڪاري جي صورت ۾ [[قرآن|قرآن شريف]] جون آيتون چٽيل آهن۔ عمارت جي چئني ڪنڊن تي هڪ هڪ [[مينار]] آهي۔ عمارت جو چبوترو، جيڪو زمين جي سطح کان 7 ميٽر اوچو آهي ، سنگ ڳاڙهو آهي۔ هن جي پٺيان [[جمنا درياهه]] وهندو آهي ۽ سامهون جي طرف ، ڪرسي جي هيٺان هڪ حوض آهي۔ جنهن ۾ ڦهارا لڳل آهن ۽ مغليه طرز جو خوبصورت باغ به آهي هن مقبري جي اندر ملڪه [[ممتاز محل]] ۽ [[شاهجهان]] جون قبرون آهن۔ == سياحت == هر سال هن تاريخي يادگار کي 30 لک ماڻهون ڏسڻ ايندا آهن۔ هي تعداد ڀارت جي ڪنهن به سياحتي جڳهه تي ايندڙ ماڻهن جي مقابلي ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي ۔تاج محل مغليه دور جي فن تعمير جو هڪ عظيم شاهڪار آهي ۽ هڪ اهڙي بي مثال عمارت آهي جيڪا اڏاوت بعد ئي دنيا ڀر جي سياحن جي توجهه جو مرڪز بڻي۔ محبت جي هي لازوال نشاني شاعرن، اديبن، مصورن ۽ فنڪارن جي لاء وجدان جو محرڪ رهي آهي پر حقيقت ۾ هڪ مقبرو آهي۔سن 1874 ۾ برطانوي سياح ايڊورڊ لئير چيو هو ته '' دنيا جي باشندن کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو هڪ اهي جن تاج محل جو ديدار ڪيو ۽ ٻيا جيڪي هن کان محروم رهيا'' ۔ == پيلو تاج محل == آگره ۾ وڌندڙ هوائي گندگي جي ڪري محبت جي هن عظيم يادگار جو رنگ اڇي مان پيلو ٿي ويو آهي ۔ هي ڳالهه [[مئي]] [[2007ء]] ۾ ڀارتي پارليامينٽ ۾ پيش ڪئي وئي هڪ رپورٽ ۾ ٻڌائي وئي۔ هن رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو آهي ته آگره ۾ وڌندڙ هوائي گندگي سان تاج محل جي چمڪندڙ اڇي سنگ مرمر کي نقصان پهتو۔ گندگي جي ڪري هن تاريخي يادگار جي حقيقي خوبصورتي متاثر ٿي رهي آهي۔ رپورٽ ۾ تاج محل جي خوبصورتي بچائڻ ۽ سنگ مرمر کي انجي اصل شڪل ۾ برقرار رکڻ جي لاء ان کي صاف ڪرڻ جي کی سفارش ڪئي وئي۔ <ref>[[روزاني جنگ]] [[ڪراچي]] [[16 مئي]] [[2007ء]] </ref> == عجوبو == [[2007ء]] ۾ هڪ بين الاقوامي مقابلي جي ذريعي طي ٿيڻ وارن دورِ جدید جي ست عجوبن ۾ آگره کي تاج محل کي به شامل ڪيو ويو.<ref>بي بي سي اردو 7 جولاء 2007ء</ref> ==تاج محل جي نقل ۾ اڏاوتون== تاج محل کي نقل ڪندي دنيا ڀر ۾ ڪافي عمارتون تعمير ڪيون ويون، انهن مان ڪجهه هي آهن: <gallery mode=packed> فائل:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2006).jpg|[[بيبي جو مقبرو]] 1651-1661 فائل:Tripoli Shrine Temple.jpg|[[Tripoli Shrine Temple]] 1928 فائل:9.28.06TrumpTajMahalByLuigiNovi.jpg|[[Trump Taj Mahal]] 1990 فائل:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto]] in [[گڙھي خدا بخش]], Sindh, Pakistan 1993-1997 فائل:Banglar TajMahal.jpg|[[Taj Mahal Bangladesh]] 2008 </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:تاريخي عمارتون]] [[زمرو:ثقافتي ورثي جون عمارتون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] 8mwg5v4cbdyxdmo5lkbti2iw07c582t 425600 425599 2026-10-27T06:49:40Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 425600 wikitext text/x-wiki [[عڪس:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|300px|يه الگ بات ڪه شرمنده تعبير نه هو؛ ورنہ هر ذهن ۾ ڪڇ '''تاج محل''' هوتي هين.]] '''تاج محل''' (Taj Mahal) [[ڀارت]] جي شهر [[آگرو|آگرہ]] ۾ واقع هڪ مزار آهي. هن جي تعمیر مغل بادشاہ [[شاهجهان|شاهہ جهان]] پنهنجي زال، [[ممتاز محل]] جي یاد ۾ ڪرائي هئي. تاج محل [[اڪبري فن تعمير|مغل طرز تعمیر]] جو عمدہ نمونو آهي. هن جو تعمیراتي طرز [[فارس|فارسي]]، [[ترڪي|ترڪ]]، [[ڀارت|ڀارتي]] ۽ [[اسلام|اسلامي طرز تعمیر]] جي جزن جو انوکو ميلاپ آهي. 1983ع ۾ تاج محل کي [[يونيسڪو]]، گڏيل قومن جو ادارو برائي تعلیم، سائنس ۽ ڪلچر، عالمي ثقافتي ورثي ۾ شمار ڪيو. تاج محل کي ڀارت جي اسلامي فن جو عملي ۽ نایاب نمونو بہ چيو ويو آهي. هي تقریباً 1648ع ۾ مڪمل تعمیر ڪيو ويو. استاد احمد لاهوري کي عام طور تي هن جو معمار خیال ڪيو ويندو آهي. تاج محل [[اڪبري طرز تعمیر|مغل طرز تعمیر]] جو عمدہ نمونو آهي. هن جو تعمیراتي طرز [[فارس|فارسي]]، [[ترڪي|ترڪ]]، [[ڀارت|ڀارتي]] ۽ [[اسلامي طرز تعمیر]] جي جزن جو انوکو ميلاپ آهي۔ سال 1983ع ۾ تاج محل کي [[يونيسڪو]]، گڏيل قومن جو ادارو برائي تعلیم، سائنس ۽ ڪلچر، عالمي ثقافتي ورثي ۾ شمار ڪيو. تاج محل کي ڀارت جي اسلامي فن جو عملي ۽ نایاب نمونو بہ چيو ويو آهي. هي تقریباً 1648ع ۾ مڪمل تعمیر ڪيو ويو. [[استاد احمد لاهوري]] کي عام طور تي هن جو [[معمار]] خیال ڪيو ويندو آهي. == اڏاوت == مغل بادشاهه [[شاهجهان]] جي گهرواري [[ممتاز محل]] جو مقبرو جيڪو [[ڀارت]] جي شهر [[آگره]] ۾ واقع آهي۔ چيو ويندو آهي ته عيسيٰ شيرازي نالي هڪ ايراني انجنيئر هن جو نقشو تيار ڪيو هو، پر بادشاهه نامي لکيل آهي ته خود شاهجهان هن جو خاڪو تيار ڪيو۔ هي عمارت [[1632ء]] کان [[1650ء]] تائين ڪل25 سالن ۾ مڪمل ٿي۔ هن جي اڏاوت ۾ ساڍا چار ڪروڙ روپيا صرف ٿيا ۽ ويهه هزار رازن ۽ مزدورن هن جي تڪميل ۾ حصو ورتو۔ تمام عمارت [[سنگ مرمر]] جي آهي۔ هن جي ڊيگهه ۽ ويڪر 130 فٽ ۽ اوچائي 200 فٽ آهي۔ عمارت جي مرمري ديوارن تي رنگ برنگن پٿرن سان نهايت خوبصورت پچي ڪاري ٿيل آهي۔ مقبري جي اندر ۽ ٻاهر پچي ڪاري جي صورت ۾ [[قرآن|قرآن شريف]] جون آيتون چٽيل آهن۔ عمارت جي چئني ڪنڊن تي هڪ هڪ [[مينار]] آهي۔ عمارت جو چبوترو، جيڪو زمين جي سطح کان 7 ميٽر اوچو آهي ، سنگ ڳاڙهو آهي۔ هن جي پٺيان [[جمنا درياهه]] وهندو آهي ۽ سامهون جي طرف ، ڪرسي جي هيٺان هڪ حوض آهي۔ جنهن ۾ ڦهارا لڳل آهن ۽ مغليه طرز جو خوبصورت باغ به آهي هن مقبري جي اندر ملڪه [[ممتاز محل]] ۽ [[شاهجهان]] جون قبرون آهن۔ == سياحت == هر سال هن تاريخي يادگار کي 30 لک ماڻهون ڏسڻ ايندا آهن۔ هي تعداد ڀارت جي ڪنهن به سياحتي جڳهه تي ايندڙ ماڻهن جي مقابلي ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي ۔تاج محل مغليه دور جي فن تعمير جو هڪ عظيم شاهڪار آهي ۽ هڪ اهڙي بي مثال عمارت آهي جيڪا اڏاوت بعد ئي دنيا ڀر جي سياحن جي توجهه جو مرڪز بڻي۔ محبت جي هي لازوال نشاني شاعرن، اديبن، مصورن ۽ فنڪارن جي لاء وجدان جو محرڪ رهي آهي پر حقيقت ۾ هڪ مقبرو آهي۔سن 1874 ۾ برطانوي سياح ايڊورڊ لئير چيو هو ته '' دنيا جي باشندن کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو هڪ اهي جن تاج محل جو ديدار ڪيو ۽ ٻيا جيڪي هن کان محروم رهيا'' ۔ == پيلو تاج محل == آگره ۾ وڌندڙ هوائي گندگي جي ڪري محبت جي هن عظيم يادگار جو رنگ اڇي مان پيلو ٿي ويو آهي ۔ هي ڳالهه [[مئي]] [[2007ء]] ۾ ڀارتي پارليامينٽ ۾ پيش ڪئي وئي هڪ رپورٽ ۾ ٻڌائي وئي۔ هن رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو آهي ته آگره ۾ وڌندڙ هوائي گندگي سان تاج محل جي چمڪندڙ اڇي سنگ مرمر کي نقصان پهتو۔ گندگي جي ڪري هن تاريخي يادگار جي حقيقي خوبصورتي متاثر ٿي رهي آهي۔ رپورٽ ۾ تاج محل جي خوبصورتي بچائڻ ۽ سنگ مرمر کي انجي اصل شڪل ۾ برقرار رکڻ جي لاء ان کي صاف ڪرڻ جي کی سفارش ڪئي وئي۔ <ref>[[روزاني جنگ]] [[ڪراچي]] [[16 مئي]] [[2007ء]] </ref> == عجوبو == [[2007ء]] ۾ هڪ بين الاقوامي مقابلي جي ذريعي طي ٿيڻ وارن دورِ جدید جي ست عجوبن ۾ آگره کي تاج محل کي به شامل ڪيو ويو.<ref>بي بي سي اردو 7 جولاء 2007ء</ref> ==تاج محل جي نقل ۾ اڏاوتون== تاج محل کي نقل ڪندي دنيا ڀر ۾ ڪافي عمارتون تعمير ڪيون ويون، انهن مان ڪجهه هي آهن: <gallery mode=packed> فائل:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2006).jpg|[[بيبي جو مقبرو]] 1651-1661 فائل:Tripoli Shrine Temple.jpg|[[Tripoli Shrine Temple]] 1928 فائل:9.28.06TrumpTajMahalByLuigiNovi.jpg|[[Trump Taj Mahal]] 1990 فائل:Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto and Benazir Bhutto.jpg|[[Mausoleum of Zulfikar Ali Bhutto]] in [[گڙھي خدا بخش]], Sindh, Pakistan 1993-1997 فائل:Banglar TajMahal.jpg|[[Taj Mahal Bangladesh]] 2008 </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تاج محل]] [[زمرو:ڀارت ۾ تاريخي عمارتون]] [[زمرو:ثقافتي ورثي جون عمارتون]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:تاريخي عمارتون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 6k9wdi3r3hoi4fs52m2v1b33t6p3cgg 0 11263 425474 423784 2026-10-26T17:51:24Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425474 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن '''اُڏامندڙ مرڪبن''' جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، [[ليڪٽون]] ۽ ننڍي زنجير وارا [[چرٻيءَ وارا تيزاب]] اهم آهن. خاص طور [[ڊائيسيٽائل]]، '''خمير ڪيل ڪريم مان ٺهيل مکڻ''' جي نمايان مکڻ جهڙي خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> مکڻ جي خوشبو ۽ ذائقو ڪيترن عنصرن کان متاثر ٿين ٿا، جن ۾ جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، استعمال ٿيندڙ [[بيڪٽيريا|بيڪٽيريائي ڪلچر]]، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو ڪرڻ جون حالتون شامل آهن.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |url=https://archive.org/details/butterrichhistor0000khos |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |url=https://archive.org/details/foodinancientwor0000dalb_c2j2 |publisher=Routledge |year=2003 |page=[https://archive.org/details/foodinancientwor0000dalb_c2j2/page/65 65] |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1949-05_9_1/page/72 |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci00haro_0 |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |url=https://archive.org/details/science_2018-06-01_360_6392/page/987 |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيون ٺوس يا نھريون شيون چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ کير جا نھرا جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي شيلف لائيف پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | مک (اسپريڊ)، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | ڪلچرڊ مکڻ | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | مک (اسپريڊ) ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ کير جي نھرن يا ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص پڪل خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |url=https://archive.org/details/butterrichhistor0000khos |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci00haro_0 |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |url=https://archive.org/details/butterindustrypr0000otto |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 83eghtlwkrur7hp2y7pczujqiixg2ix 0 11569 425533 414210 2026-10-26T20:02:11Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425533 wikitext text/x-wiki {{Short description|Islamic jurisprudence}} {{Islam |texts |width=21.75em}} '''فقه''' (عربي: فِقْه) اسلامي قانوني نظام يا اسلامي فقہي اصولن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي.<ref name="Fiqh" /> فقه کي اڪثر شريعت بابت انساني سمجھ (تحقيق ۽ عمل) جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي؛ يعني اسلامي قانون، جيئن قرآن ۽ سنت ([[محمد ﷺ|پيغمبر محمد ﷺ]] ۽ سندن [[صحابي|ساٿين]] جي تعليمات ۽ عملن ۾ بيان ڪيو ويو آهي) جي انساني سمجھ آهي.<ref name="vogel" /> فقه، اسلامي قانون دانن (علماءِ) پاران [[قرآن]] ۽ اجتهاد (سنت جي تشريح) ذريعي [[شريعت]] کي وسيع ۽ ترقي ڏياري ٿي ۽ ان تي عمل درآمد انهن قانون دانن جي فيصلن (فتويٰ) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيڪا انهن آڏو پيش ڪيل مسئلن تي ڏنا ويندا آهن.<ref name="vogel" /> ان ڪري، جتي مسلمان شريعت کي تبديليءَ کان پاڪ ۽ غلطين کان مبرّا سمجهن ٿا، اتي فقه کي غلطي جي امڪان واري ۽ تبديليءَ جي قابل سمجهيو وڃي ٿو. فقه جو تعلق اسلام ۾ عبادات، اخلاقيات ۽ سماجي قانون سازي، گڏوگڏ معاشي ۽ سياسي نظام جي معاملن سان آهي. جديد دور ۾، [[سني اسلام|سني روايتن]] ۾ فقه جا چار نمايان مڪتبِ فڪر (مذھب) موجود آهن، ان کان علاوه [[شيعه اسلام|شيعه روايتن]] ۾ ٻه (يا ٽي) مڪتبِ فڪر آهن. فقه جي ڄاڻ رکندڙ شخص کي "فقيه" (جمع: فقهاءِ) چيو ويندو آهي.<ref>Glasse, Cyril, ''The New Encyclopedia of Islam'', Altamira, 2001, p. 141</ref> مجازي معنيٰ ۾، فقه مان مراد اسلامي قانوني فيصلن بابت انهن جي بنيادي ذريعن مان حاصل ڪيل ڄاڻ آهي. ذريعن مان مذهبي فيصلا اخذ ڪرڻ لاءِ "مجتهد" (اهو فرد جيڪو اجتهاد ڪري ٿو) لاءِ ضروري آهي ته هو فقه جي مختلف بحثن تي گهري ڄاڻ ۽ سمجھ رکي. فقه جي مطالعي کي روايتي طور تي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: "اصولِ فقه" (اسلامي فقه جا اصول، لفظي معنيٰ: ”فقه جون پاڙون")، جيڪي قانوني تشريح ۽ تجزيي جا طريقا آهن؛ ۽ "فروعِ فقه" (لفظي معنيٰ: "فقه جون شاخون")، جيڪي انهن اصولن جي بنياد تي فيصلن جي تفصيلي وضاحت آهن. فروعِ فقه، اصولِ فقه جي اطلاق جو نتيجو ۽ خدائي مرضي کي سمجهڻ لاءِ ڪيل انساني ڪوششن جو مجموعي حاصلات آهي. "حڪم" (جمع: احڪام) ڪنهن خاص معاملي يا صورتحال ۾ ڏنل مخصوص فيصلي کي چيو ويندو آهي. '''فقه''' (<small>Fiqh</small>)؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/fiqh "fiqh"]. ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> اسلام ۾ قانون جي سائنس جو (<small>Jurisprudence</small>) نالو آهي.<ref name="Fiqh">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/207723/fiqh Fiqh] Encyclopædia Britannica</ref> فقه جو استعمال اسلامي شريعت جي سمجھ طور ڪيو ويندو آهي.<ref name=vogel>{{cite book|last=Vogel|first=Frank E.|title=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia|date=2000|publisher=Brill|pages=4–5|url=https://books.google.com/?id=-PfDuvnHMGoC&printsec=frontcover&dq=vogel+islamic+law#v=onepage&q=vogel%20islamic%20law&f=false|isbn=9004110623}}</ref> اھو علم شريعت ۾ قرآن ۽ سنت جي روشنيءَ ۾ اجتھاد جي ذريعي واڌارو ڪري ٿو ۽ ان واڌاري کي فقيھن جي فتوائون ذريعي لاڳو ڪري ٿو. فقه ۾ غلطي جي گنجائش ھوندي آھي ۽ اھا تبديل پڻ ٿي سگھندي آھي. موجوده دور۾ سني اسلام ۾ چار فقھي مذھب ۽ شيعه اسلام ۾ ٻہ فقھي مذھب آھن.<ref>Glasse, Cyril, ''The New Encyclopedia of Islam'', Altamira, 2001, p. 141</ref> == لغوي معنيَ == فقه جي لغوي معنيَ آهي ڪنهن شئي جو علم۽ فھم، ڪنھن شئي کي کولڻ۽ نکيڙڻ ۽ ان جي اونھائي ۾ وڃي حقيقت ڳولي لھڻ۽ ان کي پڌرو ڪرڻ، اصطلاحي طور فقه جي معني شريعت جي حڪمن ۾ سمجھ پيدا ڪرڻ آھي<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 -- پنھنجي پاران: قمر ميمڻ صه 28 </ref>. قرآن شريف ۾ سورة التوبہ ۾ آيت نمبر 122 ۾ فقه لفظ جو استعمال ھيٺ ڏجي ٿو: {{quote| فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين<br> ترجمو:پوء ڇونہ انھن جي سڀ ڪنھن جماعت مان ھڪ ھڪ ٽولي نڪتي ته پاڻ ۾ دين جي سمجھ پيدا ڪن. |التوبة - ۱۲۲|<ref name="آسان فقه" />}} The word ''fiqh'' is an Arabic term meaning "deep understanding"<ref name="Modarresi">{{cite book|author=Mohammad Taqi al-Modarresi|author-link=Mohammad Taqi al-Modarresi|title=The Laws of Islam|date=26 March 2016|publisher=Enlight Press|isbn=978-0994240989|url=http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|access-date=22 December 2017|ref=Modarresi|language=en|archive-date=2 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|470}} or "full comprehension". Technically it refers to the body of Islamic law extracted from detailed Islamic sources (which are studied in the [[principles of Islamic jurisprudence]]) and the process of gaining knowledge of Islam through jurisprudence. The historian [[Ibn Khaldun]] describes ''fiqh'' as "knowledge of the rules of God which concern the actions of persons who own themselves connected to obey the law respecting what is required (''[[wajib]]''), sinful (''[[haraam]]''), recommended (''[[mustahab|mandūb]]''), disapproved (''[[makrūh]]''), or neutral (''[[mubah]]'')".<ref>Levy (1957). p. 150.</ref> This definition is consistent amongst the jurists. In [[Modern Standard Arabic]], ''fiqh'' has also come to mean Islamic jurisprudence.<ref>{{Cite book|last=أنیس|first=إبراهیم|title=المعجم الوسیط|publisher=دارالفکر|year=1998|location=بیروت، لبنان|pages=731}}</ref> It is not thus possible to speak of [[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] [[John Roberts]] as an expert in the [[common law]] ''fiqh'' of the [[United States]], or of [[Egypt]]ian legal scholar [[Abd El-Razzak El-Sanhuri]] as an expert in the civil law ''fiqh'' of Egypt. ==تاريخ == {{main|شريعت}} {{further information|اسلامي اقتصاديات جي تاريخ }} سني اسلامي تاريخ موجب، سني قانون سازي جو سلسلو هن ترتيب سان اڳتي وڌيو: *[[الله]] → [[محمد ﷺ|محمد]] → [[صحابي|صحابه]] → [[تتبع|تابعين]] → [[فقه|فقيه]]<ref name="Maghen-2003">{{cite journal|last1=Maghen|first1=Ze'ev|title=Dead Tradition: Joseph Schacht and the Origins of "Popular Practice"|journal=Islamic Law and Society|date=2003|volume=10|issue=3|pages=276–347|doi=10.1163/156851903770227575|jstor=3399422}}</ref> الله پاران مقرر ڪيل حڪمن ۽ منع ڪيل شين جو اظهار نبي ڪريم ﷺ جي ذريعي قرآن ۽ سنت (نبي ﷺ جا اقوال، عمل ۽ مثال جيڪي حديث جي صورت ۾ منتقل ٿيا) ۾ ڪيو ويو. شروعاتي مسلمانن (صحابه) انهن کي ٻڌو ۽ ان تي عمل ڪيو ۽ اسلام جي هن روح کي ايندڙ نسلن (تابعين ۽ تبع تابعين) تائين پهچايو؛<ref name="GRHJWIaM2000:513">[[#GRHJWIaM2000|Hawting, "John Wansbrough, Islam, and Monotheism", 2000]]: p.513</ref> جيئن جيئن مسلمان ۽ اسلام اولهه عربستان کان اتر، اوڀر ۽ اولهه طرف فتح ٿيل علائقن تائين ڦهليو، اتي ان کي هڪ منظم ۽ تفصيلي شڪل ڏني وئي.<ref name="RGHIGP2015:223">[[#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.223</ref> اسلامي فقه جي تاريخ کي "عام طور تي اٺن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو":<ref name="MAEGIFLEP2006:30-1">[[#MAEGIFLEP2006|El-Gamal, ''Islamic Finance'', 2006]]: pp. 30–31</ref> *پهريون دور جيڪو 11 هجري ۾ محمد ﷺ جي وفات سان ختم ٿيو.<ref name="MAEGIFLEP2006:30-1" /> *ٻيو دور جنهن جي خاص سڃاڻپ صحابه (محمد ﷺ جي ساٿين) پاران شريعت جي ”ذاتي تشريح“ هئي، ۽ اهو 50 هجري تائين جاري رهيو. *50 هجري کان وٺي ٻي هجري صديءَ جي شروعات تائين، اولهه عربستان (جتي اسلام نازل ٿيو) ۾ "روايتي فقھي انداز" ۽ عراق ۾ "عقلي يا استدلالي انداز" جي وچ ۾ مقابلو رهيو. *"ڪلاسيڪي اسلامي فقه جو سونهري دور" جيڪو ٻي صديءَ جي شروعات کان چوٿين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جنهن دوران سني ۽ شيعه فقه جا اٺ "اهم ترين" مڪتبِ فڪر (مسلڪ) وجود ۾ آيا. *چوٿين هجري صديءَ جي وچ کان ستين هجري صديءَ جي وچ تائين، اسلامي فقه "اهم فقھي مڪتبن جي دائري اندر تفصيل ۽ تشريح تائين محدود" رهي. *اسلامي فقه جو "تاريڪ دور" ستين هجري صديءَ جي وچ ۾ بغداد جي زوال (1258 عيسوي) کان وٺي 1293 هجري (1876 عيسوي) تائين رهيو. *سال 1293 هجري (1876 عيسوي) ۾ عثماني حڪومت حنفي فقه کي "مجلۃ الاحڪام العدليه" جي صورت ۾ قانوني ضابطي ۾ تبديل ڪيو. *ويهين صدي عيسويءَ جي وچ تائين ڪيتريون ئي ”فقھي احيا جون تحريڪون“ سامهون آيون، جن تي "مغربي قانوني ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ" جو اثر هو. محمد عبده ۽ عبدالرزاق السنهوري هن دور جون اهم شخصيتون هيون؛ جيتوڻيڪ، عبده ۽ السنهوري جديديت پسند هئا. 19هين صديءَ جو عثماني شريعت قانون حنفي فقهي مڪتبِ فڪر جي نظرين تي ٻڌل هو. *تازو دور "اسلامي احياءَ" جو رهيو آهي، جنهن جو بنياد "مغربي سماجي ۽ قانوني ترقيءَ کي رد ڪرڻ" ۽ خاص طور تي اسلامي رياستن، سماجي علوم، معاشيات ۽ ماليات جي ترقيءَ تي رکيو ويو آهي. *second period "characterized by personal interpretations" of the canon by the ''[[Sahabah]]'' or companions of Muhammad, lasting until 50 AH. *from 50 AH until the early second century AH there was competition between "a traditionalist approach to jurisprudence" in [[Hijaz|western Arabia]] where Islam was revealed and a "rationalist approach in Iraq".<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> *the "golden age of classical Islamic jurisprudence" from the "early second to the mid-fourth century when the [[Madhhab#Amman Message|eight "most significant"]] schools of Sunni and [[Shia|Shi'i]] jurisprudence emerged."<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> *from the mid-fourth century to mid-seventh AH Islamic jurisprudence was "limited to elaborations within the main juristic schools".<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> *the "dark age" of Islamic jurisprudence stretched from the [[Siege of Baghdad (1258)|fall of Baghdad]] in the mid-seventh AH (1258 CE) to 1293 AH/1876 CE. *In 1293 AH (1876 CE) the Ottomans codified [[Hanafi]] jurisprudence in the ''[[Mecelle|Majallah el-Ahkam-i-Adliya]]''. Several "juristic revival movements" influenced by "exposure to Western legal and technological progress" followed until the mid-20th century CE. [[Muhammad Abduh]] and [[Abd El-Razzak El-Sanhuri]] were products of this era.<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> However, Abduh and El-Sanhuri were modernists. 19th century Ottoman Shariah Code was built on the views of the Hanafi school. *The most recent era has been that of the "[[Islamic revival#Contemporary revivalism|Islamic revival]]", which has been "predicated on rejection of Western social and legal advances" and the development of specifically Islamic states, social sciences, economics, and finance.<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> The اسلامي فقه جي تشڪيلي دور جو تعلق شروعاتي مسلمان برادرين جي زماني سان آهي. ان دور ۾، فقهاءَ جو ڌيان نظريي ۽ طريقيڪار (methodology) جي ڀيٽ ۾ اختيار ۽ تعليم جي معاملن تي وڌيڪ هو. نظريي ۽ طريقيڪار ۾ اڳڀرائي شروعاتي مسلمان فقيهه محمد بن ادريس الشافعي (767-820ع) جي اچڻ سان ٿي، جنهن پنهنجي ڪتاب "الرساله" ۾ اسلامي فقه جي بنيادي اصولن کي باقاعده مرتب ڪيو. اهو ڪتاب قانون جي چئن بنيادي ماخذن (قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس) جي تفصيل ۽ وضاحت ڪري ٿو. formative period of Islamic jurisprudence stretches back to the time of the early Muslim communities. During this period, jurists were more concerned with issues of authority and teaching than with theory and methodology.<ref name="Weiss (2002)">Weiss, Bernard G. (2002). ''Studies in Islamic Legal Theory'', edited by [[Bernard G. Weiss]], (Leiden: E. J. Brill, 2002. pp. 3, 161.)</ref> Progress in theory and methodology happened with the coming of the early Muslim jurist [[Muhammad ibn Idris ash-Shafi`i]] (767–820), who codified the basic principles of Islamic jurisprudence in his book ''ar-Risālah''. The book details the four roots of law ([[Qur'an]], [[sunnah]], ''[[ijma]]'', and ''[[qiyas]]'') while specifying that the primary Islamic texts (the Qur'an and the hadith) be understood according to objective rules of interpretation derived from scientific study of the Arabic language.<ref name=weiss-162>Weiss, Bernard G. (2002). ''Studies in Islamic Legal Theory'', edited by Bernard G. Weiss, (Leiden: E. J. Brill, 2002. p. 162.)</ref> Secondary sources of law were developed and refined over the subsequent centuries, consisting primarily of juristic preference (''[[istihsan]]''), laws of the previous prophets (''[[shara man qablana]]''), continuity (''[[istishab]]''), extended analogy (''[[maslaha mursala]]''), blocking the means (''[[sadd al-dhari'ah]]''), local customs (''[[urf]]''), and sayings of a companion of the Prophet (''[[qawl al-sahabi]]'').<ref name="Nyazee (2000)">Nyazee, Imran Ahsan Khan (2000). ''Islamic Jurisprudence (UsulAI-Fiqh)''. Islamabad: Islamic Research Institute Press.</ref> === Diagram of early scholars === [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|Main schools of thought within Sunni Islam, and other prominent streams.]] [[File:Muslim World Introduction.svg|thumb|Major schools of thought and theology in the Islamic world]] The Quran set the rights, responsibilities, and rules for people and societies to adhere to, such as dealing in [[The Impact of Religion on International Negotiations|interest]]. Muhammad then provided an example, which is recorded in the hadith books, showing people how he practically implemented these rules in a society. After the passing of Muhammad, there was a need for jurists, to decide on new legal matters where there is no such ruling in the Quran or the hadith, example of Muhammad regarding a similar case.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMxjJqurmiAC&q=development+of+schools+of+thought+hanifa&pg=PA30|title=Islam Vs. West|isbn=9780595501571|last1=Asadulla|first1=Abubakr|year=2009|publisher=iUniverse }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=es9Sunv_y2MC&q=development+of+schools+of+thought+hanifa&pg=PA20|title=Islamic State Practices, International Law and the Threat from Terrorism|isbn=9781841135014|last1=Rehman|first1=Javaid|date=7 June 2005|publisher=Hart }}</ref> In the years proceeding Muhammad, the community in Madina continued to use the same rules. People were familiar with the practice of Muhammad and therefore continued to use the same rules. The scholars appearing in the diagram below were taught by [[Muhammad's companions]], many of whom settled in Madina.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/ulama.html|title=ulama|website=bewley.virtualave.net|access-date=25 February 2013|archive-date=21 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021231627/http://bewley.virtualave.net/ulama.html|url-status=dead}}</ref> ''[[Muwatta Imam Malik|Muwatta]]''<ref name="bewley.virtualave.net">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|title=Muwatta|website=bewley.virtualave.net|access-date=13 November 2023|archive-date=13 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|url-status=dead}}</ref> by [[Malik ibn Anas]] was written as a consensus of the opinion, of these scholars.<ref name="Coulson">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=d5Ks31qHlSYC&q=coulson+history+islamic+law|title=A History of Islamic Law|isbn=9780748605149|last1=Coulson|first1=Noel James|year=1994}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&q=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&pg=PA207|title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|isbn=9004097910|last1=Houtsma|first1=M. Th|year=1993|publisher=BRILL }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0_wUAAAAIAAJ&q=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&pg=PA264|title=Studies in Islamic History and Civilization|isbn=9789652640147|last1=Šārôn|first1=Moše|year=1986|publisher=BRILL }}</ref> ''Muwatta''<ref name="bewley.virtualave.net"/> by Malik ibn Anas quotes 13 hadiths from Imam [[Jafar al-Sadiq]].<ref name="Muwatta">''Al-Muwatta'' of Imam Malik Ibn Anas, translated by Aisha Bewley (Book #5, Hadith #5.9.23) (Book #16, Hadith #16.1.1) (Book #17, Hadith #17.24.43) (Book #20, Hadith #20.10.40) (Book #20, Hadith #20.11.44) (Book #20, Hadith #20.32.108) (Book #20, Hadith #20.39.127) (Book #20, Hadith #20.40.132) (Book #20, Hadith #20.49.167) (Book #20, Hadith #20.57.190) (Book #26, Hadith #26.1.2) (Book #29, Hadith #29.5.17) (Book #36, Hadith #36.4.5) [http://bewley.virtualave.net/muwcont.html Al-Muwatta'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html |date=13 October 2010 }}</ref> Aisha also taught her nephew [[Urwah ibn Zubayr]]. He then taught his son [[Hisham ibn Urwah]], who was the main teacher of Malik ibn Anas whose views many Sunni follow and also taught by Jafar al-Sadiq. [[Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr]], Hisham ibn Urwah and Muhammad al-Baqir taught [[Zayd ibn Ali]], Jafar al-Sadiq, [[Abu Hanifa]], and Malik ibn Anas. Imam Jafar al-Sadiq, Imam Abu Hanifa and Malik ibn Anas worked together in [[Al-Masjid an-Nabawi]] in Medina, along with Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr, Muhammad al-Baqir, Zayd ibn Ali and over 70 other leading jurists and scholars. [[Al-Shafi'i]] was taught by Malik ibn Anas. [[Ahmad ibn Hanbal]] was taught by Al-Shafi'i. [[Muhammad al-Bukhari]] travelled everywhere collecting hadith and his father [[Ismail ibn Ibrahim]] was a student of Malik ibn Anas.<ref name="Islam Page 67">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mlGgGVCp0UcC&q=aisha+and+qasim+ibn+muhammad&pg=PA67|title=Understanding Women in Islam|isbn=9789793780191|last1=Hasyim|first1=Syafiq|year=2006|publisher=Equinox }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JdjtUTYSL1UC&q=aisha+and+qasim+ibn+muhammad&pg=PA37|title=Classical Islam|isbn=9780415240321|last1=Calder|first1=Norman|last2=Mojaddedi|first2=Jawid Ahmad|last3=Rippin|first3=Andrew|year=2003|publisher=Psychology Press }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GlqeC1ZFAUEC&q=aisha+and+qasim&pg=PT101|title=Judaism and Islam in Practice|isbn=9781134605538|last1=Brockopp|first1=Jonathan E.|last2=Neusner|first2=Jacob|last3=Sonn|first3=Tamara|date=27 September 2005|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/mutmainaa7/people/jafar_al_sadiq.html|title=Jafar Al-Sadiq}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ziaraat.org/jafar.php|title=IMAM JAFAR BIN MUHAMMAD AS-SADIQ (AS)|website=www.ziaraat.org|access-date=13 November 2023|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822202122/http://www.ziaraat.org/jafar.php|url-status=dead}}</ref> {{Islam scholars diagram}} In the books actually written by these original jurists and scholars, there are very few theological and judicial differences between them. Imam Ahmad rejected the writing down and codifying of the religious rulings he gave. They knew that they might have fallen into error in some of their judgements and stated this clearly. They never introduced their rulings by saying, "Here, this judgement is the judgement of God and His prophet."<ref name="books.google.co.uk">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W4OKaz5dzdYC&q=Modernist+Islam,+1840-1940:+A+Sourcebook+By+Charles+Kurzman|title=Modernist Islam, 1840–1940|isbn=9780195154689|last1=Kurzman|first1=Charles|year=2002|publisher=Oxford University Press }}</ref> There is also very little text actually written down by Jafar al-Sadiq himself. They all give priority to the Qur'an and the hadith (the practice of Muhammad). They felt that the Quran and the Hadith, the example of Muhammad provided people with almost everything they needed. "This day I have perfected for you your religion and completed My favor upon you and have approved for you Islam as religion" (Qur'an 5:3).<ref>{{cite web |url=http://quran.com/5/3 |title=Surat Al-Ma'idah [5:3] - The Noble Qur'an - القرآن الكريم |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925005700/http://quran.com/5/3 |archive-date=25 September 2013 |df=dmy }} [http://irebd.com/quran/english/surah-5/verse-3/ Quran Surah Al-Maaida ( Verse 3 )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612141107/http://irebd.com/quran/english/surah-5/verse-3/ |date=12 June 2018 }}</ref> These scholars did not distinguish between each other. They were not Sunni or Shia. They felt that they were following the religion of Abraham as described in the Quran "Say: Allah speaks the truth; so follow the religion of Abraham, the upright one. And he was not one of the polytheists" (Qur'an 3:95). Most of the differences are regarding Sharia laws devised through [[Ijtihad]] where there is no such ruling in the Quran or the hadiths of Islamic prophet Muhammad regarding a similar case.<ref name="books.google.co.uk"/> As these jurists went to new areas, they were pragmatic and continued to use the same ruling as was given in that area during pre-Islamic times, if the population felt comfortable with it, it was just and they used Ijtihad to deduce that it did not conflict with the Quran or the Hadith. As explained in the ''Muwatta''<ref name="bewley.virtualave.net"/> by Malik ibn Anas.<ref name="Coulson"/> This made it easier for the different communities to integrate into the Islamic State and assisted in the quick expansion of the Islamic State. To reduce the divergence, [[ash-Shafi'i]] proposed giving priority to the Qur'an and the Hadith (the practice of Muhammad) and only then look at the consensus of the Muslim jurists (''[[ijma]]'') and analogical reasoning (''[[qiyas]]'').<ref name="Coulson"/> This then resulted in jurists like Muhammad al-Bukhari<ref name="sahih-bukhari.com">{{cite web|url=http://www.sahih-bukhari.com/|title=Sahih Bukhari : Read, Study, Search Online|first=Sahih|last=Bukhari}}</ref> dedicating their lives to the collection of the correct hadith, in books like [[Sahih al-Bukhari]] (Sahih translates as authentic or correct). They also felt that Muhammad's judgement was more impartial and better than their own. These original jurists and scholars also acted as a counterbalance to the rulers. When they saw injustice, all these scholars spoke out against it. As the state expanded outside Madina, the rights of the different communities, as they were constituted in the [[Constitution of Medina]] still applied. The Quran also gave additional rights to the citizens of the state and these rights were also applied. Ali, Hassan and [[Husayn ibn Ali]] gave their allegiance to the first three caliphs because they abided by these conditions. Later [[Ali]] the fourth caliph wrote in a letter "I did not approach the people to get their oath of allegiance but they came to me with their desire to make me their Amir (ruler). I did not extend my hands towards them so that they might swear the oath of allegiance to me but they themselves extended their hands towards me."<ref>Nahj ul Balagha Letter 54</ref> But later as fate would have it ([[Predestination in Islam]]) when [[Yazid I]], an [[Umayyad Caliphate|Umayyad]] ruler took power, Husayn ibn Ali the grandson of Muhammad felt that it was a test from God for him and his duty to confront him. Then [[Abd Allah ibn al-Zubayr]], Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr's cousin confronted the Umayyad rulers after Husayn ibn Ali was betrayed by the people of Kufa and killed by Syrian Roman Army now under the control of the Yazid I.<ref>Najeebabadi, Akbar Shah (2001). The History of Islam V.2. Riyadh: Darussalam. p. 110. {{ISBN|9960-892-88-3}}.</ref> Abd Allah ibn al-Zubayr then took on the Umayyads and expelled their forces from Hijaz and Iraq. But then his forces were depleted in Iraq, trying to stop the Khawarij. The Umayyads then moved in. After a lengthy campaign, in his last hour Abd Allah ibn al-Zubayr asked his mother [[Asma' bint Abu Bakr]] the daughter of [[Abu Bakr]] the first caliph for advice. Asma' bint Abu Bakr replied to her son, she said:<ref name="ummah.com">{{Cite web|url=https://www.ummah.com/forum/forum/general/the-lounge/356138-the-advice-of-asmaa-bint-abu-bakr-ra-to-her-son-abdullah-ibn-zubair-ra|title=The Advice of Asmaa bint Abu Bakr (ra) to her son Abdullah Ibn Zubair (ra)|website=Ummah.com - Muslim Forum|access-date=20 September 2021|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225220953/https://www.ummah.com/forum/forum/general/the-lounge/356138-the-advice-of-asmaa-bint-abu-bakr-ra-to-her-son-abdullah-ibn-zubair-ra|url-status=dead}}</ref> "You know better in your own self, that if you are upon the truth and you are calling towards the truth go forth, for people more honourable than you have been killed and if you are not upon the truth, then what an evil son you are and you have destroyed yourself and those who are with you. If you say, that if you are upon the truth and you will be killed at the hands of others, then you will not truly be free." Abd Allah ibn al-Zubayr left and was later also killed and crucified by the Syrian Roman Army now under the control of the Umayyads and led by Hajjaj. [[Muhammad ibn Abi Bakr]] the son of Abu Bakr the first caliph and raised by Ali the fourth caliph was also killed by the Umayyads.<ref>Nahj al-Balagha Sermon 71, Letter 27, Letter 34, Letter 35</ref> [[Aisha]] then raised and taught her son Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr who later taught his grandson Jafar al-Sadiq. During the early Umayyad period, there was more community involvement. The Quran and Muhammad's example was the main source of law after which the community decided. If it worked for the community, was just and did not conflict with the Quran and the example of Muhammad, it was accepted. This made it easier for the different communities, with Roman, Persian, Central Asia and North African backgrounds to integrate into the Islamic State and that assisted in the quick expansion of the Islamic State. The scholars in Madina were consulted on the more complex judicial issues. The Sharia and the official more centralized schools of fiqh developed later, during the time of the Abbasids.<ref name="ReferenceB">Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley p. 68</ref> ==Components== {{further|Principles of Islamic jurisprudence}} [[File:Map of the Legal systems of the world (en).png|thumb|350px|[[List of national legal systems|Legal systems of the world]]]] The sources of [[Sharia]] in order of importance are:<ref name="Abul Quasem 1975 p. 26">Abul Quasem, M. (1975). The ethics of al-Ghazali: A composite ethics in Islam. p. 26</ref> #[[Qur'an]] #[[Hadith]] #[[Ijma]], i.e. collective reasoning and consensus amongst authoritative Muslims of a particular generation, and its interpretation by Islamic scholars. #The consensus of the [[Sahaba]] #[[Qiyas]], analogical legal reasoning by Islamic jurists.<ref name="overview">{{cite book|editor1-first=Hisham M. |editor1-last=Ramadan|author1=Irshad Abdel Haqq|author-link1=Islamic law: An Overview of Its Origins and Elements|title=Understanding Islamic Law: From Classical to Contemporary|year=2006|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759109919|url=https://books.google.com/books?id=5ZS7EaHTQX8C&q=Islamic+law%3A+An+Overview+of+Its+Origins+and+Elements&pg=PA1 |access-date=17 August 2016}} p. 18</ref> Majority of [[Sunni Muslims]] view ''[[Qiyas]]'' as a central Pillar of ''[[Ijtihad]]''.<ref name="overview"/> An example is the ruling of [[Muhammad in Islam|Muhammad]], that "a judge should not sit in judgement while angry", whereas reason adds that this extends to hunger or suffering from a painful disease.<ref name="Abul Quasem 1975 p. 26"/> [[Zahiri]]tes, rejected ''Qiyas'' unlike the Sunnis.<ref>{{Cite book|last=B. Hallaq |first=Wael |title=THE ORIGINS AND EVOLUTION OF ISLAMIC LAW |url=https://archive.org/details/originsevolution0000hall |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-80332-8 | location=Cambridge, UK |pages=[https://archive.org/details/originsevolution0000hall/page/124 124], 127}}</ref> The ''[[Shia Islam|Shi'a]]'' believed that all laws are implicitly mentioned in the Quran or the sunnah and can be discovered by the jurists of their tradition.<ref>Mansoor Moaddel, ''Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse'', pg. 32. [[Chicago]]: [[University of Chicago Press]], 2005.</ref> The [[Qur'an]] gives instructions on many issues, such as how to perform the ritual purification (''{{lang|ar|[[wudu]]}}'') before the obligatory daily prayers (''{{lang|ar|[[salat]]}}''). On other issues, for example, the Qur'an states one needs to engage in daily prayers (''{{lang|ar|[[salat]]}}'') and fast (''{{lang|ar|[[sawm]]}}'') during the [[Ramadan (calendar month)|month of Ramadan]] but further instructions and details on how to perform these duties can be found in the traditions of Muhammad, so [[Qur'an and Sunnah]] are in most cases the basis for (''{{lang|ar|[[Shariah]]}}''). Some topics are without precedent in Islam's early period. In those cases, Muslim jurists (''{{lang|ar|[[Fuqaha]]}}'') try to arrive at conclusions by other means. [[Sunni]] jurists use historical consensus of the community (''{{lang|ar|[[Ijma]]}}''); a majority in the modern era also use [[analogy]] (''{{lang|ar|[[Qiyas]]}}'') and weigh the harms and benefits of new topics (''{{lang|ar|[[Istislah]]}}''), and a plurality utilizes juristic preference (''{{lang|ar|[[Istihsan]]}}''). The conclusions arrived at with the aid of these additional tools constitute a wide array of laws, and its application is called ''fiqh''. Thus, in contrast to the ''sharia'', ''fiqh'' is not regarded as [[sacred]] and the schools of thought have differing views on its details, without viewing other conclusions as [[Sacrilege|sacrilegious]]. This division of interpretation in more detailed issues has resulted in different schools of thought (''{{lang|ar|[[madh'hab]]}}''). This wider concept of '''Islamic jurisprudence''' is the source of a range of laws in different topics that guide Muslims in everyday life. === Component categories === [[File:Actions in Fiqh.png|thumb|Actions in Islamic Fiqh]] Islamic jurisprudence (''fiqh'') covers two main areas: # Rules in relation to actions, and, # Rules in relation to circumstances surrounding actions. These types of rules can also fall into two groups: # Worship ([[Ibadah|Ibadaat]]) # Dealings and transactions (with people) ([[Muamalat|Mu`amalaat]]) Rules in relation to actions ('''amaliyya'' — عملية) or "[[Ahkam|decision types]]" comprise: # Obligation (''[[fardh]]'') # Recommendation (''[[mustahabb]]'') # Permissibility (''[[mubah]]'') # Disrecommendation (''[[makrooh]]'') # Prohibition (''[[haraam]]'') Rules in relation to circumstances (''wadia''') comprise: # Condition (''shart'') # Cause (''sabab'') # Preventor (''mani'') # Permit / Enforced (''rukhsah, azeemah'') # Valid / Corrupt / Invalid (''sahih, fasid, batil'') # In time / Deferred / Repeat (''adaa, qadaa, i'ada'') === Methodologies of jurisprudence === {{main|Principles of Islamic jurisprudence}} The [[modus operandi]] of the Muslim jurist is known as ''[[usul al-fiqh]]'' ("principles of jurisprudence"). There are different approaches to the methodology used in jurisprudence to derive Islamic rulings from the primary sources of ''[[sharia]]'' (Islamic law). The main methodologies are those of the [[Sunni]], [[Shi'a]] and [[Ibadi]] denominations. While both Sunni and [[Shi'ite]] (Shia) are divided into smaller sub-schools, the differences among the Shi'ite schools is considerably greater. Ibadites only follow a single school without divisions. While using court decisions as legal precedents and [[case law]] are central to Western law, the importance of the institution of fatawa (non-binding answers by Islamic legal scholars to legal questions) has been called "central to the development" of Islamic jurisprudence.<ref name=MAEGIFLEP2006:32>[[#MAEGIFLEP2006|El-Gamal, ''Islamic Finance'', 2006]]: p. 32</ref> This is in part because of a "vacuum" in the other source of Islamic law, ''qada`'' (legal rulings by state appointed Islamic judges) after the fall of the last [[caliphate]] the Ottoman Empire.<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> While the practice in Islam dates back to the time of Muhammad, according to at least one source (Muhammad El-Gamal), it is "modeled after the [[Roman Empire|Roman]] system of ''[[responsa]]''," and gives the questioner "decisive primary-mover advantage in choosing the question and its wording."<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> Each school (''[[madhhab]]'') reflects a unique ''[[urf]]'' or culture (a cultural practice that was influenced by traditions), that the classical jurists themselves lived in, when rulings were made. Some suggest that the discipline of ''[[isnad]]'', which developed to validate ''hadith'' made it relatively easy to record and validate also the rulings of jurists. This, in turn, made them far easier to imitate (''[[taqlid]]'') than to challenge in new contexts. The argument is, the schools have been more or less frozen for centuries, and reflect a culture that simply no longer exists. Traditional scholars hold that religion is there to regulate human behavior and nurture people's moral side and since human nature has not fundamentally changed since the beginning of Islam a call to modernize the religion is essentially one to relax all laws and institutions. Early ''[[shariah]]'' had a much more flexible character, and some modern Muslim scholars believe that it should be renewed, and that the classical jurists should lose special status. This would require formulating a new fiqh suitable for the modern world, e.g. as proposed by advocates of the [[Islamization of knowledge]], which would deal with the modern context. This modernization is opposed by most conservative ''[[ulema]]''. Traditional scholars hold that the laws are contextual and consider circumstance such as time, place and culture, the principles they are based upon are universal such as justice, equality and respect. Many Muslim scholars argue that even though technology may have advanced, the fundamentals of human life have not. === Fields of jurisprudence === {{flatlist}} *[[Islamic criminal jurisprudence|Criminal]] *[[Islamic economical jurisprudence|Economics]] *[[Adab (behavior)|Etiquette]] *[[Islamic family jurisprudence|Family]] *[[Hygiene in Islam|Hygienical]] *[[Islamic inheritance jurisprudence|Inheritance]] *[[Islamic marital jurisprudence|Marital]] *[[Rules of war in Islam|Military]] *[[Islamic political jurisprudence|Political]] *[[Islamic theological jurisprudence|Theological]] {{endflatlist}} === Schools of jurisprudence === {{Main|Madhhab}} There are several [[Madhhab|schools of fiqh thought]] ({{langx|ar|مذهب}} ''{{Transliteration|ar|DIN|madhhab}}''; pl. {{lang|ar|مذاهب}} ''{{Transliteration|ar|DIN|maḏāhib}}'') [[File:Madhhab Map3.png|thumb|Map of the Muslim world with the main schools of thoughts<ref>{{Cite web |title=Islamic Jurisprudence & Law {{!}} ReOrienting the Veil |url=https://veil.unc.edu/religions/islam/law/ |access-date=2025-05-19 |language=en-US}}</ref>{{Needs update|date=May 2025|reason=Our Fiqh map does need an update, for example Bahrain is mostly orange (representing Ja'fari) while its Monarchy is Maliki and a majority of its citizens Sunni. Would be very helpful to get an update to date SVG version of the map as there are some tiny island Indian Ocean countries who are not shown on the map}}]] The schools of [[Sunni Islam|Sunni]] Islam are each named by students of the classical jurist who taught them. The Sunni schools (and where they are commonly found) are: *[[Hanafi school|Hanafi]] ([[Turkey]], [[Balkans]], [[Levant]], [[Central Asia]], [[Islam in South Asia|South Asia]], [[Islam in China|China]], [[North Caucasus|Northwest Caucasus]], [[Lower Egypt]], and [[Tatarstan]]) *[[Maliki school|Maliki]] ([[North Africa]], [[West Africa]], [[Upper Egypt]], [[Kuwait]], [[Bahrain]], [[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]], and [[Emirate of Dubai|Dubai]]) *[[Shafi'i school|Shafi'i]] ([[Indonesia]], [[Malaysia]], [[Brunei]], [[Kurdistan]], [[East Africa]], [[North Caucasus|Northeast Caucasus]], [[Yemen]], [[Oman]], [[Islam in Kerala|Kerala]], [[Emirate of Fujairah|Fujairah]], and the [[Sinai Peninsula]]) *[[Hanbali school|Hanbali]] ([[Saudi Arabia]], [[Qatar]], [[Emirate of Sharjah|Sharjah]], [[Emirate of Umm Al Quwain|Umm al-Quwain]], [[Emirate of Ras Al Khaimah|Ras al-Khaimah]], and [[Emirate of Ajman|Ajman]]) The schools of [[Shia]] Islam are based on the [[Ja'fari school|Ja'fari]] school of jurisprudence. The Shia schools (and where they are commonly found) are: *[[Twelver Shi'ism|Twelver]] ([[Iran]], [[Iraq]], and [[Azerbaijan]]) *[[Ismailism|Isma'ili]]<ref>{{cite book |last=Lakhani |first=M. Ali |title=Faith and Ethics: The Vision of the Ismaili Imamat |page=4 |quote=The place of the Ismailis within the theological pluralism of the Muslim community is best summarised by their Imam's statement to the International Islamic Conference held in Amman in July 2005: "Our historic adherence is to the Ja'fari madhhab and other madhahib of close affinity, and it continues, under the leadership of the hereditary Ismaili Imam of the time. This adherence is in harmony also with our acceptance of Sufi principles of personal search and balance between the zahir and the spirit or the intellect which the zahir signifies." |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1786733900}}</ref> (minority communities in [[Central Asia]], [[South Asia]], [[Levant]], [[Yemen]]) *[[Zaydism|Zaydi]] (minority communities in [[Yemen]]) Entirely separate from both the Sunni and Shia traditions, [[Kharijites|Khawarij]] Islam has evolved its own distinct school. *[[Ibadism|Ibadi]] (minority communities in [[Oman]]) These schools share many of their rulings, but differ on the particular [[hadith]]s they accept as authentic and the weight they give to analogy or reason ([[qiyas]]) in deciding difficulties. The relationship between (at least the Sunni) schools of jurisprudence and the conflict between the unity of the Shariah and the diversity of the schools, was expressed by the 12th century Hanafi scholar [[Abu Hafs Umar al-Nasafi]], who wrote: "Our school is correct with the possibility of error, and another school is in error with the possibility of being correct."<ref>{{cite book|last1 = Brown|first1 = Jonathan A.C.|author-link = Jonathan A.C. Brown|title = Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date = 2014|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1780744209|url = https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/50|access-date = 4 June 2018|ref = JACBMM2014|pages = [https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/50 50-51]}}</ref> == جديد قانون تي اٿرات == {{main|شريعت#ڪلاسيڪي اسلامي قانون|l1=شريعت: ڪلاسيڪي اسلامي قانون}} A number of important legal [[institution]]s were developed by Muslim jurists during the classical period of Islam, known as the [[Islamic Golden Age]]. One such institution was the ''[[Hawala]]'', an early [[informal value transfer system]], which is mentioned in texts of Islamic jurisprudence as early as the 8th century. ''Hawala'' itself later influenced the development of the [[Agency (law)|agency]] in [[common law]] and in [[Civil law (legal system)|civil laws]] such as the ''aval'' in [[Law of France|French law]] and the ''avallo'' in [[Law of Italy|Italian law]].<ref>{{cite journal |title=Islamic Law: Its Relation to Other Legal Systems |first=Gamal Moursi |last=Badr |journal=The American Journal of Comparative Law |volume=26 |issue=2 – Proceedings of an International Conference on Comparative Law, Salt Lake City, Utah, 24–25 February 1977 |date=Spring 1978 |pages=187–198 [196–98] |doi=10.2307/839667 |publisher=American Society of Comparative Law |jstor=839667}}</ref> The ''[[Waqf]]'' in [[Sharia|Islamic law]], which developed during the 7th–9th centuries, bears a notable resemblance to the [[Charitable trust|trusts]] in the English [[trust law]].<ref>{{Harvnb|Gaudiosi|1988}}</ref> For example, every ''Waqf'' was required to have a ''waqif'' (settlor), ''mutawillis'' (trustee), ''[[qadi]]'' (judge) and beneficiaries.<ref>{{Harvnb|Gaudiosi|1988|pp=1237–40}}</ref> The trust law developed in [[England]] at the time of the [[Crusades]], during the 12th and 13th centuries, was introduced by Crusaders who may have been influenced by the ''Waqf'' institutions they came across in the [[Middle East]].<ref>{{Harvnb|Hudson|2003|p=32}}</ref><ref>{{Harvnb|Gaudiosi|1988|pp=1244–45}}</ref> ڪلاسيڪي اسلامي فقه (قانون) ۾، عدالت ۾ ڌرين کي ٽن کان ٻارهن شاهدن کان تصديق ٿيل بيان حاصل ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. جڏهن سڀني شاهدن جا بيان هڪجهڙا يا متفق هوندا آهن، ته نوٽري (قانوني دستاويز تيار ڪندڙ) انهن جي متفقه شاهدي جي تصديق هڪ قانوني دستاويز ذريعي ڪندا آهن، جنهن کي لاڳاپيل ڌر جي دعويٰ جي حمايت ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. نوٽرين جو ڪم جج کي هر اکين ڏٺي شاهد جي شاهدي پاڻ ٻڌڻ جي وقت طلب ڪم کان آجو ڪرڻ آهي، ۽ انهن جا دستاويز هر زباني شاهدي جي قانوني تصديق جو ڪم ڏين ٿا. مالڪي مڪتبِ فڪر ڪجهه خاص قانوني معاملن ۾ - جن ۾ غير رجسٽرڊ شاديون ۽ زميني تڪرار شامل آهن - گهٽ ۾ گهٽ ٻارهن اکين ڏٺن شاهدن جا بيان گڏ ڪرڻ لاءِ ٻن نوٽرين جي موجودگي لازمي قرار ڏئي ٿو. جان مڪديسي (John Makdisi) ٻارهن شاهدن جي بيانن جي هن گروهه، جنهن کي ”لفيف“ (lafif) چيو ويندو آهي، جو موازنو هينري ٻئي (Henry II) جي دور ۾ انگريزي ”ڪامن لا“ (Common Law) تحت ٿيندڙ جيوري جي مقدمي جي طريقيڪار سان ڪيو آهي؛ هن بادشاهه جي سڌارن ۽ سسلي جي بادشاهت جي قانوني نظام جي وچ ۾ تعلق جو اندازو لڳايو آهي. ان ٻيٽ تي اڳ ۾ مختلف اسلامي حڪمران خاندانن جي حڪومت رهي چڪي هئي. * ڪامن لا جا ٻيا ڪيترائي بنيادي ادارا شايد اسلامي قانون ۽ فقھ جي ساڳين قانوني ادارن مان ورتا ويا هجن ۽ نارمن پاران انگلينڊ ۽ سسلي جي امارت (Emirate of Sicily) کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، توڙي صليبي جنگين دوران صليبين ذريعي انگلينڊ ۾ متعارف ڪرايا ويا هجن. خاص طور تي، ”شاهي انگريزي معاهدو جنهن کي ’قرض جي ادائگي جي دعويٰ‘ (action of debt) ذريعي تحفظ حاصل هوندو هو، ان کي اسلامي ’عقد‘ (Aqd) سان ڀيٽيو وڃي ٿو؛ انگريزي قانوني عمل ’novel disseisin‘ (جنهن جو تعلق ملڪيت جي غير قانوني قبضي يا بي دخليءَ سان آهي) کي اسلامي ’استحقاق‘ (Istihqaq) سان ڀيٽيو وڃي ٿو؛ ۽ انگريزي جيوري (jury) کي اسلامي ’لفيف‘ (lafif) سان ڀيٽيو وڃي ٿو.“ جان مڪديسي اهو اندازو پڻ لڳايو ته انگريزي قانوني ادارا جهڙوڪ ”اسڪالسٽڪ طريقو“ (scholastic method) ۽ ”پڙهائڻ جو لائسنس“، ”قانون جا اسڪول (جن کي انگلينڊ ۾ ’انز آف ڪورٽ‘ (Inns of Court) ۽ اسلام ۾ ’مدرسا‘ چيو ويندو آهي)“ ۽ ”يورپي ڪمينڊا“ (European commenda - جيڪو اسلامي ’قراض‘ (Qirad) آهي) شايد اسلامي قانون مان ئي وجود ۾ آيا هجن. قانوني نظير (legal precedent) ۽ قياس (reasoning by analogy) ذريعي دليل ڏيڻ جو طريقو پڻ اسلامي ۽ ڪامن لا وارن نظامن ۾ هڪجهڙو آهي. انهن اثرن جي ڪري ڪجهه عالمن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته اسلامي قانون شايد ”ڪامن لا“ جي هڪ مربوط نظام طور بنياد رکيو هجي. classical Islamic jurisprudence, litigants in court may obtain [[notarized]] statements from between three and twelve witnesses. When the statements of all witnesses are consistent, the notaries will certify their unanimous testimony in a legal document, which may be used to support the litigant's claim.<ref>{{cite book|title=The Justice of Islam|url=https://archive.org/details/justiceofislamco0000rose|pages=[https://archive.org/details/justiceofislamco0000rose/page/7 7]–9|author=Lawrence Rosen|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=9780198298847}}</ref> The notaries serve to free the [[qadi|judge]] from the time-consuming task of hearing the testimony of each eyewitness himself, and their documents serve to legally authenticate each oral testimony.<ref>{{cite book|title=The Expert Witness in Islamic Courts|year=2010|publisher=University of Chicago Press|author=Ron Shaham|pages=4–8|isbn=9780226749358}}</ref> The [[Maliki]] school requires two notaries to collect a minimum of twelve eyewitness statements in certain legal cases, including those involving unregistered marriages and land disputes.<ref>{{cite book|title=Positive Law from the Muslim World|author=Baudouin Dupret|year=2021|isbn=9781108960137|pages=205–210|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{cite book|title=Property, Social Structure, and Law in the Modern Middle East|url=https://archive.org/details/propertysocialst0000unse|year=1985|pages=[https://archive.org/details/propertysocialst0000unse/page/54 54]–64|editor=Ann Elizabeth Mayer|publisher=[[SUNY]] Press|isbn=9780873959889}}</ref> John Makdisi has compared this group of twelve witness statements, known as a ''lafif'', to [[English Common Law]] jury trials under [[Henry II of England|Henry II]], surmising a link between the king's reforms and the legal system of the [[Kingdom of Sicily]]. The island had previously been ruled by various Islamic dynasties.<ref name="Rodhan">{{cite book |last1=Al-Rodhan |first1=Nayef R. F. |title=The Role of the Arab-Islamic World in the Rise of the West: Implications for Contemporary Trans-Cultural Relations |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-39320-2 |page=73 |url=https://books.google.com/books?id=n4OpT4ZP278C |access-date=25 May 2020 |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Makdisi">{{cite journal |last1=Makdisi |first1=John |title=The Islamic Origins of the Common Law |journal=North Carolina Law Review |date=1 June 1999 |volume=77 |issue=5 |pages=1635 |url=https://scholarship.law.unc.edu/nclr/vol77/iss5/2/ |access-date=25 May 2020}}</ref> Several other fundamental [[common law]] institutions may have been adapted from similar legal institutions in [[Sharia|Islamic law]] and jurisprudence, and introduced to England by the [[Normans]] after the [[Norman conquest of England]] and the Emirate of Sicily, and by Crusaders during the [[Crusades]]. In particular, the "royal English [[contract]] protected by the action of [[debt]] is identified with the Islamic ''Aqd'', the English [[assize of novel disseisin]] is identified with the Islamic ''Istihqaq'', and the English [[jury]] is identified with the Islamic ''lafif''." John Makdisi speculated that English legal institutions such as "the [[scholastic method]], the [[licence]] to [[Education|teach]]", the "[[law school]]s known as [[Inns of Court]] in England and ''[[Madrasah|Madrasas]]'' in Islam" and the "European [[commenda]]" (Islamic ''[[Qirad]]'') may have also originated from Islamic law.<ref name=Makdisi/> The methodology of [[Precedent|legal precedent]] and reasoning by [[analogy]] (''[[Qiyas]]'') are also similar in both the Islamic and common law systems.<ref name=Gamal>{{cite book |title=Islamic Finance: Law, Economics, and Practice |url=https://archive.org/details/islamicfinancela00elga |url-access=limited |first=Mahmoud A. |last=El-Gamal |year=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-86414-3 |page=[https://archive.org/details/islamicfinancela00elga/page/n35 16] }}</ref> These influences have led some scholars to suggest that Islamic law may have laid the foundations for "the common law as an integrated whole".<ref name=Makdisi/> == پڻ ڏسو == {{Portal|Islam|Law}} * * [[سنت]] * [[حديث]] * [[شريعت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ]] * [[امام ابو حنيفه|امام ابو حنيفه رحمت الله عليه]] * [[امام بخاري]] * [[اسلاميات]] * [[اسلامي تاريخ جو خاڪو]] * [[امام غزالي]] ==حوالا== ===نوٽ=== {{reflist|group=Note}} ===حوالا=== {{حوالا}} ===ڪتابيات=== {{refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia |first=Norman |last=Calder |title=Law. Legal Thought and Jurisprudence |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121033722/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|url-status=dead|archive-date=21 November 2008}} *Doi, Abd ar-Rahman I., and Clarke, Abdassamad (2008). ''Shari'ah: Islamic Law''. Ta-Ha Publishers Ltd., {{ISBN|978-1-84200-087-8}} (hardback) * Cilardo, Agostino, "Fiqh, History of", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp.&nbsp;201–206. * {{citation|last=Dahlén|first=Ashk |title=Islamic Law, Epistemology and Modernity. Legal Philosophy in Contemporary Iran|year=2003|location=New York|publisher=Routledge |isbn=9780415945295|url=https://books.google.com/books?id=QARHBQAAQBAJ}} *{{cite book |last1=El-Gamal |first1=Mahmoud A. |title=Islamic Finance : Law, Economics, and Practice |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |url=http://iugc.yolasite.com/resources/Reference%20Book%2004%20-%20Islamic%20finance,%20law%20economics%20and%20practice,%20M.%20El%20Gamal.pdf |ref=MAEGIFLEP2006 |access-date=28 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403160351/http://iugc.yolasite.com/resources/Reference%20Book%2004%20-%20Islamic%20finance,%20law%20economics%20and%20practice,%20M.%20El%20Gamal.pdf |archive-date=3 April 2018 |url-status=dead }} *{{Cite journal |journal=[[University of Pennsylvania Law Review]] |volume=136 |issue=4 |date=April 1988 |pages=1231–1261 |doi=10.2307/3312162 |last1=Gaudiosi |first1= Monica M. |title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England_ The Case of Merton College |publisher=The University of Pennsylvania Law Review |jstor=3312162|s2cid=153149243 |url=http://scholarship.law.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3909&context=penn_law_review |url-access=subscription }} *{{cite book |last1=Hawting |first1=G.R. |title=The Quest for the Historical Muhammad |date=2000 |publisher=Prometheus Books |location=New York |pages=489–509 |chapter=16. John Wansbrough, Islam, and Monotheism |ref=GRHJWIaM2000}} *{{Cite book |last=Hudson |first=A. |title=Equity and Trusts |year=2003 |edition=3rd |publisher=Cavendish Publishing |location=London |isbn=978-1-85941-729-4 }} *{{Cite book |last=Levy |first=Reuben |title=The Social Structure of Islam |location=UK |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |isbn=978-0-521-09182-4 |url=https://archive.org/details/socialstructureo0000levy }} *{{Cite journal |last=Makdisi|first=John A.|title=The Islamic Origins of the Common Law |url=https://archive.org/details/north-carolina-law-review_1999-06_77_5/page/1635|journal=[[North Carolina Law Review]] |date=June 1999 |volume=77 |issue=5 |pages=1635–1739}} * {{cite encyclopedia |first=Irene |last=Schneider |title=Fiqh |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |editor=Emad El-Din Shahin |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356 }} {{refend}} ==مزيد مطالعو== *Potz, Richard, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011112127 Islamic Law and the Transfer of European Law], [[European History Online]], Mainz: [[Institute of European History]], 2011. (Retrieved 28 November 2011.) *[Saeed, Abu Hayyan, Jurisprudence of Islam (December 3, 2023). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4651796 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4651796] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline}} * [https://halaqa.home.blog/2021/02/12/types-of-hanafi-legal-rulings-ahkam/ Types of Hanafi Legal Rulings (Ahkam)] * [Saeed, Abu Hayyan, Jurisprudence of Islam (December 3, 2023). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4651796 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4651796] {{Islam topics |Law |state=collapsed}} {{Authority control}} [[Category:Islamic jurisprudence| ]] [[Category:Sharia terminology]] [[Category:Law schools]] {{اسلامي فقه}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 3w2hn973ultx68sxzuwwaqy1buyi7ab 0 12230 425498 424412 2026-10-26T18:26:13Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425498 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}} {{Infobox royalty | name = ظهيرالدين محمد بابر | title = مغل شهنشاهه | image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg | caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو | succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه | reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع | predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان | successor = [[همايون]] | succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران | reign1 = 1504ع – 1526ع | succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران | reign2 = 1494ع – 1497ع | predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] | succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران | reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع | birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}} | birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]] | death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}} | death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]] | burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]] | full_name = ظهيرالدين محمد بابر | posthumous_name = فردوس مڪاني | house = [[تيموري گهراڻو]] | dynasty = [[مغل گهراڻو]] | father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] | mother = [[قتلُغ نگار خانم]] | spouse = [[ماهم بيگم]] | issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا | religion = [[سني اسلام]] | signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg | signature_type = شاهي مهر }} '''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''[[بابر]]''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.<ref name="LehmannIranica">{{cite encyclopedia |last=Lehmann |first=Fritz |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=III |pages=320–323 |date=15 December 1988 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ |language=en }}</ref> بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.<ref name="LehmannIranica"/><ref name="Baumer2018">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2018 |language=en }}</ref> 1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.<ref name="LehmannIranica"/> 1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.<ref name="Dale2018">{{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en }}</ref> بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.<ref name="Beveridge1922">{{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1922 |language=en }}</ref> == نالو ۽ لقب == بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي. تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.<ref name="Noshahi2005">{{cite book |last=Noshahi |first=Arif |title=خواجہ احرار |publisher=پورب اڪيڊمي |location=لاهور |year=2005 |language=ur }}</ref> '''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.<ref name="Dale2004">{{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en }}</ref> مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.<ref name="Jahangirnama1999">{{cite book |author=Jahangir |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195127188 |page=6 |language=en }}</ref> == خاندان ۽ نسب == === پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب === بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو. ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.<ref name="LehmannIranica"/> تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.<ref name="LehmannIranica"/> === ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب === بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.<ref name="LehmannIranica"/> === تيموري ۽ چغتائي ورثو === بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو. سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو. بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.<ref name="Dale2004"/><ref name="Canfield1991">{{cite book |last=Canfield |first=Robert L. |title=Turko-Persia in Historical Perspective |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |language=en }}</ref> == پيدائش ۽ ابتدائي زندگي == === پيدائش === بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.<ref name="LehmannIranica"/> سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا. === ننڍپڻ ۽ تعليم === بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي. هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي. بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.<ref name="Dale2004"/><ref name="Dale1990">{{cite journal |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530 |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1990-02_22_1/page/37 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=22 |issue=1 |pages=37–58 |year=1990 |doi=10.1017/S0020743800033171 |language=en }}</ref> === ٻوليون === بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي. هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو. بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي. سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Dale2004"/> == فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) == === عمر شيخ مرزا جي وفات === 1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو. تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو. ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Beveridge1922"/> بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو. نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون. === ابتدائي سياسي خطرا === بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو. سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا. فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون. انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="LehmannIranica"/> === سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش === [[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو. تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي. بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو. انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.<ref name="LehmannIranica"/> == سمرقند لاءِ جدوجهد == === پهرين ڪوشش === 1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي. بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون. === سمرقند جي فتح (1497ع) === 1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي. تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي. شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.<ref name="Beveridge1922"/> === فرغانه جو وڃائڻ === سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي. فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو. پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو. انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.<ref name="LehmannIranica"/> === جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد === بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو. هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو. بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.<ref name="Beveridge1922"/> == محمد شيباني خان سان مقابلو == === ازبڪ طاقت جو عروج === پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي. شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="LehmannIranica"/> === سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست === 1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو. شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي. 1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي. ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.<ref name="Beveridge1922"/> === وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي === شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا. هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي. 1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي. آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="LehmannIranica"/> == ڪابل ڏانهن روانگي == 1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو. شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو. ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا. بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.<ref name="LehmannIranica"/> === ڪابل جي فتح (1504ع) === آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو. فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو. ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.<ref name="LehmannIranica"/> == شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;" | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين''' ! style="background:#dceaf4;color:#173b55;" | سال ! style="background:#dceaf4;color:#173b55;" | واقعو ! style="background:#dceaf4;color:#173b55;" | تاريخي اهميت |- | 14 فيبروري 1483ع | انديجان ۾ پيدائش | تيموري شاهي خاندان ۾ جنم |- | 1494ع | فرغانه جي تخت نشيني | ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات |- | 1497ع | سمرقند جي فتح | تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو |- | 1497ع–1498ع | سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ | اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور |- | 1500ع–1501ع | سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ | وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش |- | 1501ع | سر پل جي جنگ | شيباني خان هٿان شڪست |- | 1503ع–1504ع | سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون | وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد |- | آڪٽوبر 1504ع | ڪابل جي فتح | نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام |} == تاريخي ماخذن جو تعارف == === بابرنامو === ''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي. اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.<ref name="Beveridge1922"/> === جديد تاريخي تحقيق === فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي. انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="LehmannIranica"/><ref name="Dale2004"/><ref name="Dale1990"/> == ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) == [[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 910 H (A.D. 1504) from an Akbarnama.jpg|thumb|بابر جي 1504ع ۾ ڪابل فتح ڪرڻ جو مصور منظر، شهنشاهه اڪبر جي دور ۾ تيار ڪيل ''اڪبرنامي'' مان. مصور: مهيش ۽ بساون؛ 1586ع–1590ع. سمٿسونين اداري جي فريئر گيلري آف آرٽ جو مجموعو.]] === ڪابل ۾ اقتدار جو قيام === 1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.<ref name="LehmannIranica"/> ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.<ref name="IranicaKandahar">{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |language=en }}</ref> بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.<ref name="Beveridge1922"/> === ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت === ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو. شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو. ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.<ref name="Beveridge1922"/> تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.<ref name="DaleKabul2018">{{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |pages=59–94 |doi=10.1017/9781316227558.004 |isbn=9781108470070 |language=en }}</ref> === افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع === ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا. افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.<ref name="DaleKabul2018"/> === ڪابل ۾ بغاوتون === ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي. مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو. هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="LehmannIranica"/> === ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي === ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي. بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي. هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني. سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.<ref name="DaleKabul2018"/><ref name="Dale2004"/> == هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) == === سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا === [[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو. اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي. بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو. 1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.<ref name="LehmannIranica"/> === هرات ۾ بابر جي رهائش === بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو. هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو. هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Beveridge1922"/> اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.<ref name="DaleKabul2018"/> === هرات مان واپسي === هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو. هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو. 1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.<ref name="LehmannIranica"/> == شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد == === محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت === [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو. ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي. 1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو. ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.<ref name="IranicaBaburSafavid">{{cite encyclopedia |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ |language=en }}</ref> === صفوي مدد حاصل ڪرڻ === شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو. صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو. صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.<ref name="IranicaBaburSafavid"/> === مذهبي ۽ سياسي اختلاف === بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو. صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو. تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي. انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو. محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.<ref name="LehmannIranica"/> == سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) == === سمرقند تي ٻيهر قبضو === 1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو. شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي. تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو. سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.<ref name="LehmannIranica"/> === خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو === ''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو. ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا. بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.<ref name="IranicaKhorasan">{{cite encyclopedia |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/ |language=en }}</ref> === ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي === شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي. ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي. 1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو. هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.<ref name="LehmannIranica"/> == غجدوان جي جنگ (1512ع) == 1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو. هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني. ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي. هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.<ref name="CambridgeIslamQureshi">{{cite book |last=Qureshi |first=I. H. |chapter=India under the Mughals |editor1-last=Holt |editor1-first=P. M. |editor2-last=Lambton |editor2-first=Ann K. S. |editor3-last=Lewis |editor3-first=Bernard |title=The Cambridge History of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |pages=35–63 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004 |language=en }}</ref> == هندستان ڏانهن ڌيان == === هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب === سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو. هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا. بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي. بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.<ref name="LehmannIranica"/> === دهلي سلطنت جي سياسي حالت === پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو. [[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو. ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.<ref name="CambridgeIslamQureshi"/> == هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون == === پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ === بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو. تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو. انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Beveridge1922"/> === باجوڙ جي مهم (1519ع) === 1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو. باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي. ''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو. هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو. قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.<ref name="Beveridge1922"/> === ڀيرا تي قبضو (1519ع) === باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو. بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو. تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.<ref name="Erskine1854">{{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/ |language=en }}</ref> === پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون === 1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا. انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا. اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.<ref name="Erskine1854"/> == دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا == === دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت === [[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو. سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا. دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا. هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.<ref name="CambridgeIslamQureshi"/> === عالم خان لوڌي جي دعويٰ === [[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو. هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو. عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري. بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.<ref name="CambridgeIslamQureshi"/> === اتحادين جا مختلف مقصد === دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا. دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو. عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو. بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو. انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="Erskine1854"/> == لاهور جي مهم (1524ع) == 1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي. بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو. تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.<ref name="Erskine1854"/> === ديپالپور تي قبضو === لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو. هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا. دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا. بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.<ref name="Erskine1854"/> === دولت خان جي بغاوت === بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.<ref name="Erskine1854"/> == هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) == === ڪابل مان روانگي === 1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو. بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي. هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="LehmannIranica"/> === سنڌو درياهه پار ڪرڻ === ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي. بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Beveridge1922"/> === پنجاب ۾ اڳڀرائي === بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون. دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو. 1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.<ref name="Erskine1854"/> == 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;" | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب''' ! style="background:#dcebf5;color:#173c58;" | سال ! style="background:#dcebf5;color:#173c58;" | اهم واقعو ! style="background:#dcebf5;color:#173c58;" | نتيجو يا اهميت |- | 1504ع | [[ڪابل]] جي فتح | نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو |- | 1505ع | هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم | سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي |- | 1506ع | [[هرات]] جو سفر | تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو |- | 1507ع | ازبڪن جو هرات تي قبضو | خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي |- | 1510ع | [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت | بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو |- | 1511ع | صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح | تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش |- | 1512ع | غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست | سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون |- | 1519ع | باجوڙ جي مهم | سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام |- | 1519ع | ڀيرا تي قبضو | پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت |- | 1519ع–1524ع | سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون | هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو |- | 1524ع | لاهور ۽ ديپالپور جي فتح | پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو |- | 1525ع | هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم | دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري |} == ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت == ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو. ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="DaleKabul2018"/> وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا. 1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.<ref name="CambridgeIslamQureshi"/> == هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) == [[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]] [[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]] === هندستان تي آخري فوجي ڪاهه === 1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.<ref name="LehmannIranica"/> ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.<ref name="Erskine1854"/> بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.<ref name="SmithsonianPanipat">{{cite web |title=VI. From Peshawar to Panipat |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/ |language=en }}</ref> == پاڻي پت جي پهرين جنگ == {{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}} === جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ === '''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.<ref name="BritannicaBaber1911">{{cite encyclopedia |title=Baber |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber |language=en }}</ref> ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="SmithsonianPanipat"/> === ٻنهي فوجن جي طاقت === بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي. ''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا. پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaBaber1911"/><ref name="SmithsonianPanipat"/> ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا. بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون. بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SmithsonianPanipat"/> === بابر جي فوجي حڪمت عملي === بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو. هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي. گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا. توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا. بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.<ref name="PanipatDistrict">{{cite web |title=First Battle of Panipat (1526) |website=District Panipat, Government of Haryana |url=https://panipat.gov.in/first-battle/ |language=en }}</ref> ==== تولغمه جي حڪمت عملي ==== '''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا. بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا. انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.<ref name="PanipatDistrict"/> ==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ==== '''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي. گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي. انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو. انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="PanipatDistrict"/> === توپخاني جو ڪردار === بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو. سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا. انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Beveridge1922"/> عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي. سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.<ref name="SmithsonianPanipat"/> === جنگ جي شروعات === بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون. بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي. ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو. بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.<ref name="Beveridge1922"/> === ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت === جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي. بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو. سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.<ref name="SmithsonianPanipat"/> === پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت === پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي. انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو. راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.<ref name="SmithsonianPanipat"/><ref name="Dale2018"/> == دهلي ۽ آگري تي قبضو == === دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ === پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو. سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون. بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.<ref name="Erskine1854"/> === آگري جي اهميت === [[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو. بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو. هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.<ref name="Beveridge1922"/> === فوج ۾ بي اطميناني === پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو. ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون. بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو. هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Dale2018"/> == راڻا سانگا سان مقابلو == === ميوار جي طاقت === پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو. راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو. سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي. راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Dale2018"/> === راجپوت ۽ افغان اتحاد === بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا. انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن. محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو. هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Erskine1854"/> == خانوا جي جنگ (1527ع) == {{Main|خانوا جي جنگ}} === جنگ جو پسمنظر === [[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي. خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي. هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.<ref name="Dale2018"/> === بابر جون تياريون === راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو. هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو. توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو. بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.<ref name="Beveridge1922"/> === شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان === خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي. بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو. جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.<ref name="Beveridge1922"/><ref name="Dale2018"/> === جنگ جي ڪارروائي === راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا. بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو. جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت مقابلو ڪيو. بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.<ref name="Dale2018"/> === راڻا سانگا جي شڪست === جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو. سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي. انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو. بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.<ref name="Dale2018"/> === خانوا جي جنگ جي اهميت === ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي. پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو. خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Majumdar1950">{{cite book |last1=Majumdar |first1=R. C. |last2=Raychaudhuri |first2=H. C. |last3=Datta |first3=Kalikinkar |title=An Advanced History of India |edition=2nd |publisher=Macmillan |year=1950 |language=en }}</ref><ref name="Dale2018"/> == چنديري جي مهم (1528ع) == {{Main|چنديري جي جنگ}} === چنديري جي سياسي اهميت === [[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو. ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو. خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.<ref name="Erskine1854"/> === قلعي جو گهيرو === جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي. هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو. قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Erskine1854"/> === جوهر ۽ قتل عام جون روايتون === چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو. جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون. انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.<ref name="Erskine1854"/> === چنديري جي فتح جا نتيجا === چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو. بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.<ref name="Dale2018"/> == افغان سردارن جي مزاحمت == === محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون === پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي. [[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. [[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا. انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.<ref name="Erskine1854"/> === اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال === اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو. ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو. بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.<ref name="Dale2018"/> == گهاگهرا جي جنگ (1529ع) == {{Main|گهاگهرا جي جنگ}} === جنگ جو پسمنظر === 1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو. ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو. بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي. بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.<ref name="Erskine1854"/> === جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ === گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو. درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.<ref name="Erskine1854"/> === فوجي حڪمت عملي === بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو. درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو. بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون. آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.<ref name="Erskine1854"/> === بنگال سان لاڳاپا === گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي. بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي. انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Dale2018"/> == بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو == بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا. هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو. سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو. بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.<ref name="Dale2018"/><ref name="SmithsonianPanipat"/> تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SmithsonianPanipat"/> == اهم جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;" |+ style="background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)''' ! style="background:#dcecf5;color:#183d56;" | جنگ ! style="background:#dcecf5;color:#183d56;" | تاريخ ! style="background:#dcecf5;color:#183d56;" | مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#183d56;" | نتيجو |- | [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] | 21 اپريل 1526ع | [[ابراهيم لوڌي]] | دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام |- | [[خانوا جي جنگ]] | 16 مارچ 1527ع | [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد | اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي |- | [[چنديري جي جنگ]] | جنوري 1528ع | [[ميدني راءِ]] | چنديري جي قلعي تي قبضو |- | [[گهاگهرا جي جنگ]] | 6 مئي 1529ع | [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت | اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ |} == بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت == 1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي. پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو. خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي. چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Dale2018"/> انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو. سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو. انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.<ref name="Dale2018"/> == حڪومت ۽ انتظام == === مغل اقتدار جي ابتدائي نوعيت === 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ [[ظهيرالدين محمد بابر]] اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جو بنياد وڌو. تنهن هوندي به سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن، علائقائي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ نئين فتح ڪيل علائقن ۾ اقتدار قائم ڪرڻ ۾ گذريو.<ref name="Dale2018"/> بابر جي حڪومت تيموري شاهي روايتن تي ٻڌل هئي. بادشاهه کي فوجي قيادت، سياسي فيصلا، اميرن جي مقرري ۽ اهم علائقن جي انتظام ۾ مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن پنهنجي خاندان جي فردن ۽ وفادار فوجي سردارن کي مختلف علائقن جون ذميواريون ڏنيون.<ref name="Dale2004"/> بابر جي دور ۾ مغل حڪومت جو انتظامي ڍانچو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ هو. پوءِ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪندڙ مالياتي، فوجي ۽ صوبائي ادارن کي بابر جي پنهنجي دور جا مڪمل قائم ٿيل ادارا سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Dale2018"/> === فوجي امير ۽ علائقائي انتظام === بابر پنهنجي فوجي اميرن جي وفاداريءَ کي حڪومت جي استحڪام لاءِ ضروري سمجهندو هو. فتح ڪيل علائقن ۾ زمينن، آمدنيءَ جي حقن ۽ انتظامي عهدن جي ورهاست ذريعي انهن جي حمايت حاصل ڪئي ويندي هئي. [[همايون]] سميت سندس پٽن ۽ ويجهن ساٿين کي فوجي ۽ سياسي ذميواريون ڏنيون ويون. اهڙي انتظام ۾ بادشاهه سان ذاتي وفاداري، خانداني لاڳاپا ۽ فوجي خدمت وڏي اهميت رکندا هئا.<ref name="Erskine1854"/> === مالياتي مسئلا === هندستان ۾ ابتدائي مغل حڪومت کي فوج جي خرچن، نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام ۽ مقامي سردارن جي مخالفت سبب مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. بابر کي دهلي ۽ آگري جي اڳوڻي سلطنت جا ڪجهه مالي ۽ انتظامي وسيلا ورثي ۾ مليا، پر انهن کي هڪ متحد ۽ مستحڪم مغل نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت گهربل هو. سندس مختصر حڪومت ۾ مسلسل فوجي مهمون هلنديون رهيون، جنهن ڪري جامع مالياتي سڌارن لاءِ محدود موقعا مليا.<ref name="Dale2018"/> == مذهبي عقيدا ۽ پاليسي == === سني اسلامي پسمنظر === بابر جو تعلق سني اسلامي روايت سان هو. سندس خانداني ۽ ثقافتي تربيت تيموري، ترڪي ۽ فارسي اسلامي ماحول ۾ ٿي. هن پنهنجي زندگيءَ ۾ صوفي بزرگن، اسلامي عالمن ۽ مذهبي روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Dale2004"/> === صفوي اتحاد ۽ مذهبي سياست === 1511ع ۾ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ بابر [[شاهه اسماعيل صفوي]] سان اتحاد قائم ڪيو. صفوي سلطنت ۾ ٻارهن امامي شيعا مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته بابر جي پنهنجي مذهبي تربيت سني روايت سان لاڳاپيل هئي. ان اتحاد دوران بابر صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي اختيار ڪيو. جديد محقق هن عمل کي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.<ref name="LehmannIranica"/> === خانوا جي جنگ ۽ غازي جو لقب === 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] کان اڳ بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ٻولي ۽ علامتن جو استعمال ڪيو. هن شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جنگ لاءِ تيار ڪيو. خانوا جي فتح کان پوءِ بابر '''غازي''' جو لقب استعمال ڪيو. سندس اهڙن اعلانن کي ان دور جي سياسي، مذهبي ۽ فوجي ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Beveridge1922"/><ref name="Dale2018"/> === مذهبي روين جي پيچيدگي === بابر جي مذهبي روين بابت تاريخي تصوير هڪجهڙي نه آهي. هڪ طرف سندس تحريرن ۾ صوفي روايتن، اخلاقي سوچ ۽ مذهبي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، ته ٻئي طرف ڪجهه فوجي مهمن، خاص طور [[باجوڙ]] ۽ [[چنديري]] سان لاڳاپيل واقعن ۾ سخت تشدد ۽ مذهبي جنگ جي اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو. انهيءَ ڪري بابر کي مڪمل طور مذهبي رواداريءَ جو نمائندو يا صرف مذهبي شدت پسنديءَ سان سڃاڻڻ بدران سندس عملن کي مخصوص تاريخي حالتن ۽ معتبر ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Beveridge1922"/><ref name="Dale2004"/> == ادبي شخصيت == === چغتائي ترڪي ادب ۾ مقام === بابر [[چغتائي ترڪي ٻولي]] جي اهم نثرنگارن ۽ شاعرن مان هو. چغتائي ترڪي وچ ايشيا جي تيموري ادبي دنيا ۾ هڪ اهم ٻولي هئي، جنهن ۾ [[علي شير نوائي]] جهڙن شاعرن اعليٰ درجي جو ادب تخليق ڪيو. بابر انهيءَ ادبي روايت سان لاڳاپيل هو ۽ هن چغتائي ترڪيءَ ۾ پنهنجي يادگيرين، شاعري ۽ ٻين تحريرن ذريعي اهم حصو وڌو.<ref name="Dale2004"/> === فارسي ادب سان تعلق === بابر کي فارسي ٻوليءَ تي پڻ مهارت حاصل هئي. فارسي سندس دور ۾ تيموري درٻارن، علمي حلقن ۽ ادبي روايتن جي هڪ اهم ٻولي هئي. بابر جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ فارسي ادب، اصطلاحن ۽ اسلوب جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Dale2004"/> === شاعري === بابر چغتائي ترڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ محبت، جدائي، دوستي، انساني احساسن، جلاوطني ۽ زندگيءَ جي غير يقيني حالتن جهڙا موضوع ملن ٿا. سندس ڪجهه شعرن ۾ ذاتي تجربن ۽ سياسي ناڪامين جو عڪس پڻ موجود آهي. جديد محققن بابر جي شاعريءَ کي سندس خودنوشت سان گڏ پڙهي سندس شخصيت ۽ فڪري دنيا جو مطالعو ڪيو آهي.<ref name="Dale1990"/><ref name="Dale2004"/> == بابرنامو == {{Main|بابرنامو}} '''بابرنامو'''، جنهن کي ''واقعاتِ بابري'' پڻ چيو ويندو آهي، بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي. هي ڪتاب چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ وچ ايشيا، افغانستان ۽ هندستان جي پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات واري تاريخ جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Beveridge1922"/><ref name="SmithsonianBaburnama">{{cite web |title=Making the Baburnama |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/writing-my-truth-the-mughal-emperor-babur/making-the-baburnama/ |language=en }}</ref> === ڪتاب جو موضوع === ''بابرنامي'' ۾ بابر پنهنجي زندگيءَ جي اهم واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ فرغانه جي تخت نشيني، سمرقند لاءِ جدوجهد، ڪابل جي فتح، هندستاني مهمون ۽ مختلف سياسي اتحاد شامل آهن. ڪتاب ۾ رڳو فوجي ۽ سياسي واقعا نه، پر شهرن، ماڻهن، باغن، درياهن، جبلن، موسمن، جانورن ۽ ٻوٽن جا مشاهدا پڻ ملن ٿا. اهڙيءَ طرح هي ڪتاب تاريخ سان گڏ جاگرافي، ثقافت ۽ قدرتي تاريخ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.<ref name="Beveridge1922"/> === خودنوشت جو انداز === بابر پنهنجي يادگيرين ۾ ڪيترن واقعن کي سڌي ۽ ذاتي انداز ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي ڪاميابين سان گڏ ناڪامين، ساٿين جي روين، ذاتي ڪمزورين ۽ سياسي مايوسين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهڙي بي تڪلف بيان سبب ''بابرنامي'' کي اسلامي ۽ وچ ايشيائي خودنوشت ادب ۾ خاص مقام حاصل آهي.<ref name="Dale1990"/> بهرحال، خودنوشت هجڻ سبب ان ۾ ليکڪ جو ذاتي نقطه نظر شامل آهي. تنهنڪري تاريخي تحقيق ۾ ان کي ٻين معاصر ۽ بعد وارن ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. === فارسي ترجمو === [[اڪبر]] جي حڪومت دوران ''بابرنامي'' جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ويو. ان ترجمي سان بابر جون يادگيريون مغل درٻار جي فارسي پڙهندڙن تائين پهتيون. فارسي ترجمي سان گڏ ڪتاب جا مصور نسخا پڻ تيار ٿيا، جن ۾ بابر جي زندگيءَ جا واقعا، فوجي مهمون، قدرتي منظر ۽ درٻاري سرگرميون ڏيکاريون ويون.<ref name="SmithsonianBaburnama"/> === مصور مخطوطا === اڪبر جي دور ۾ ''بابرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا. انهن ۾ مصورن بابر جي يادگيرين جي واقعن کي مغل مصوريءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو. اهي تصويرون بابر جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهيون ويون، تنهنڪري انهن کي بابر جي زندگيءَ جي سڌي بصري شاهدي بدران بعد واري مغل درٻاري تاريخ نگاري ۽ مصوريءَ جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="WaltersBaburnama">{{cite web |title=Memoirs of Babur |website=The Walters Art Museum |url=https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 |language=en }}</ref> == قدرتي تاريخ ۽ جاگرافيءَ ۾ دلچسپي == بابر پنهنجي سفرن دوران مختلف علائقن جي قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪيو. هن افغانستان ۽ هندستان جي جبلن، درياهن، وڻن، ميون، پکين ۽ ٻين جانورن بابت تفصيلي بيان لکيا. هندستان ۾ هن اهڙن جانورن ۽ ٻوٽن جو ذڪر ڪيو، جيڪي وچ ايشيا جي ماحول کان مختلف هئا. ''بابرنامي'' جا اهي حصا تاريخي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Beveridge1922"/><ref name="SmithsonianGardens">{{cite web |title=Discovering Babur's Gardens |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/ |language=en }}</ref> == باغباني ۽ فن تعمير == === باغن سان دلچسپي === بابر کي باغن، وهندڙ پاڻي، ڇانوَ وارن وڻن ۽ قدرتي منظرن سان خاص دلچسپي هئي. هن وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ باغن جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن هنڌن تي باغ ٺهرايا يا موجود باغن کي بهتر بڻايو. هندستان ۾ هن باغن جي منظم ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ هندسي رٿابنديءَ کي اهميت ڏني.<ref name="SmithsonianGardens"/> === چهارباغ جو تصور === '''[[چهارباغ]]''' فارسي باغبانيءَ جي هڪ طرز آهي، جنهن ۾ باغ کي عام طور چئن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. پاڻيءَ جا نالا، رستا، وڻ ۽ ٻوٽن جون قطارون ان جي ترتيب جا اهم جزا هوندا آهن. بابر اتر هندستان ۾ هن قسم جي منظم باغبانيءَ کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به چهارباغ جي روايت بابر کان گهڻو اڳ ايران ۽ وچ ايشيا ۾ موجود هئي؛ تنهنڪري بابر کي هن طرز جو اصل موجد قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="SmithsonianGardens"/> === ڪابل جا باغ === ڪابل ۽ ان جي آس پاس بابر ڪيترن باغن ۽ تفريحي هنڌن سان لاڳاپيل رهيو. انهن ۾ [[استالف]] جا باغ ۽ ڪابل جي مختلف وادين جا باغ خاص اهميت رکن ٿا. بابر انهن هنڌن تي دوستن ۽ درٻاري ساٿين سان وقت گذاريندو هو، شاعري ٻڌندو هو ۽ قدرتي منظرن جو مشاهدو ڪندو هو.<ref name="MoynihanIstalif">{{cite web |title=IV. Istalif, Babur's Favorite Garden |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution |url=https://asia.si.edu/research/essays/iv-istalif-baburs-favorite-garden/ |language=en }}</ref> === آگري جا باغ === هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ بابر کي آگري جي گرمي ۽ باغن جي ترتيب بابت ڪجهه شڪايتون هيون. هن آگري ۾ وهندڙ پاڻي، منظم رستن ۽ هندسي ترتيب وارن باغن جي تعمير ۾ دلچسپي ورتي. [[جمنا درياهه]] جي ڪنارن تي سندس باغبانيءَ جون سرگرميون پوءِ مغل باغن جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيون.<ref name="SmithsonianGardens"/> === باغِ وفا === '''باغِ وفا''' بابر سان منسوب هڪ مشهور باغ هو، جيڪو افغانستان ۾ [[جلال آباد]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان لاڳاپيل هو. ''بابرنامي'' جي بعد وارن مصور نسخن ۾ باغ جي تعمير، پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانن جي ڪم جا منظر ڏيکاريا ويا آهن.<ref name="GardenWork2022">{{cite journal |title=Water and Work in Mughal Gardens and Landscapes |journal=Journal of Material Cultures in the Muslim World |volume=3 |issue=1 |year=2022 |pages=112–137 |doi=10.1163/26666286-12340027 |language=en }}</ref> == ذاتي زندگي ۽ خاندان == === شاديون === بابر پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي نڪاح ڪيا. سندس زالن ۾ [[عائشه سلطان بيگم]]، [[زينب سلطان بيگم]]، [[ماهم بيگم]]، [[معصومه سلطان بيگم]] ۽ [[بي بي مبارڪه]] جا نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. انهن شادين مان ڪجهه جو تعلق تيموري ۽ ٻين علائقائي حڪمران خاندانن سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا قائم ڪرڻ سان پڻ هو.<ref name="Beveridge1922"/> === ماهم بيگم === '''[[ماهم بيگم]]''' بابر جي اهم زالن مان هئي. هوءَ [[همايون]] جي ماءُ هئي، جيڪو پوءِ بابر جو جانشين ٿيو. ماهم بيگم کي بابر جي خاندان ۽ شاهي گهراڻي ۾ خاص حيثيت حاصل هئي.<ref name="GulbadanBeveridge1902">{{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en }}</ref> === پٽ === بابر جي مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا: * '''[[همايون]]''' — بابر جو جانشين ۽ ٻيو مغل شهنشاهه. * '''[[ڪامران مرزا]]''' — مغل شهزادو، جنهن افغانستان ۽ پنجاب جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. * '''[[عسكري مرزا]]''' — مغل شهزادو. * '''[[هندال مرزا]]''' — مغل شهزادو، جيڪو همايون جي دور جي سياسي واقعن سان لاڳاپيل رهيو. بابر جي وفات کان پوءِ انهن شهزادن جا سياسي لاڳاپا ۽ اختلاف مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيا.<ref name="GulbadanBeveridge1902"/> === ڌيئرون === بابر جي ڌيئرن ۾ [[گلبدن بيگم]]، [[گلچهره بيگم]] ۽ [[معصومه سلطان بيگم (بابر جي ڌيءَ)|معصومه سلطان بيگم]] جا نالا اهم آهن. '''گلبدن بيگم''' پنهنجي ڪتاب ''[[همايون نامو]]'' جي ڪري مشهور آهي. هن ڪتاب ۾ بابر، همايون ۽ مغل شاهي خاندان جي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="GulbadanBeveridge1902"/> == شخصيت ۽ ذاتي عادتون == بابر جي خودنوشت مان سندس شخصيت جا مختلف پاسا ظاهر ٿين ٿا. هو هڪ فوجي حڪمران هجڻ سان گڏ شاعري، دوستي، موسيقي، باغن ۽ قدرتي منظرن ۾ دلچسپي رکندو هو. هن پنهنجي زندگيءَ ۾ شراب نوشيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي، جڏهن ته خانوا جي جنگ کان اڳ شراب ڇڏڻ جو اعلان ڪيائين. سندس لکڻين ۾ ذاتي احساسن، سياسي مايوسين ۽ پنهنجي ساٿين بابت سڌا تبصرا ملن ٿا.<ref name="Beveridge1922"/><ref name="Dale1990"/> == بابر جي وفات == === آخري بيماري === 1529ع جي فوجي مهمن کان پوءِ بابر جي صحت ۾ ڪمزوري پيدا ٿيڻ لڳي. 1530ع ۾ هو آگري ۾ بيمار ٿيو. سندس آخري بيماريءَ جي نوعيت بابت تاريخي ماخذن مان ڪا هڪ قطعي طبي تشخيص ثابت نٿي ٿئي. بابر جي وفات سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن ۾ همايون جي بيماريءَ ۽ بابر جي دعا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر انهن روايتن کي تاريخي عقيدي ۽ خانداني بيانن جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي.<ref name="GulbadanBeveridge1902"/> === وفات جي تاريخ === بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 47 سال هئي. سندس جانشين پٽ [[همايون]] ٿيو، جنهن مغل سلطنت جي ٻئي شهنشاهه جي حيثيت سان تخت سنڀاليو.<ref name="LehmannIranica"/> === ابتدائي تدفين === بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو. سندس خواهش ڪابل ۾ دفن ٿيڻ جي هئي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو گذاريو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو. مڙهه جي منتقليءَ جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي غير تڪراري حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dale2018"/> == باغ بابر ۾ مقبرو == {{Main|باغ بابر}} '''[[باغ بابر]]''' افغانستان جي گاديءَ واري شهر [[ڪابل]] ۾ واقع هڪ تاريخي باغ آهي، جتي بابر جي قبر موجود آهي. باغ جي تاريخ بابر جي دور سان لاڳاپيل آهي ۽ پوءِ مغل حڪمرانن ان جي سار سنڀال ۽ تعمير ۾ حصو ورتو. بابر جي قبر سندس تاريخي يادگار طور اهم حيثيت رکي ٿي. وقت گذرڻ سان باغ ۽ ان جي عمارتن کي جنگين، قدرتي اثرن ۽ انتظامي مسئلن سبب نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا.<ref name="SmithsonianGardens"/> == تاريخي ورثو == === مغل سلطنت جو بنياد === بابر جو سڀ کان اهم سياسي ورثو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وجهڻ هو. 1526ع ۾ پاڻي پت جي فتح سان شروع ٿيندڙ مغل اقتدار سندس جانشينن جي دور ۾ وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿيو. [[اڪبر]]، [[جهانگير]]، [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جهڙن شهنشاهن جي حڪومتن دوران مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Dale2018"/> === ادبي ورثو === ''بابرنامو'' بابر جي تاريخي شهرت جو هڪ اهم بنياد آهي. هي ڪتاب سندس زندگيءَ سان گڏ ان دور جي سماجي، سياسي، ثقافتي ۽ قدرتي حالتن جو پڻ قيمتي رڪارڊ آهي. چغتائي ترڪي نثر جي تاريخ ۾ هن ڪتاب کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="SmithsonianBaburnama"/> === باغبانيءَ تي اثر === بابر جي باغن سان دلچسپيءَ مغل باغبانيءَ جي شروعاتي صورتن کي متاثر ڪيو. سندس جانشينن جي دور ۾ هندسي ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ چهارباغ جي طرز کي وڌيڪ ترقي ملي. اهڙي باغبانيءَ جا اثر پوءِ مغل مقبرن، محلاتن ۽ شاهي باغن ۾ نمايان ٿيا.<ref name="SmithsonianGardens"/> === وچ ايشيا ۾ يادگيري === بابر کي اڄوڪي [[ازبڪستان]] جي تاريخي ۽ ادبي ورثي ۾ خاص اهميت حاصل آهي. [[انديجان]] سندس جنم ڀومي هجڻ سبب بابر جي تاريخي يادگيريءَ سان لاڳاپيل شهر آهي. وچ ايشيا ۾ سندس شاعري، خودنوشت ۽ تيموري پسمنظر کي اهم ثقافتي ورثي طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="LehmannIranica"/> === تاريخ نويسيءَ ۾ جائزو === جديد تاريخ نويس بابر جي شخصيت کي ڪيترن پاسن کان ڏسن ٿا. هو هڪ ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ سلطنت جو باني هو، پر سندس مهمن ۾ جنگي تشدد ۽ مقامي آباديءَ کي نقصان پڻ پهتو. هو هڪ شاعر، خودنوشت نگار ۽ قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪندڙ شخص پڻ هو. انهن مختلف پاسن سبب بابر جي تاريخي شخصيت کي هڪ ئي سادي وصف ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dale2004"/><ref name="Dale1990"/> == بابر جي زندگيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;" |+ style="background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;" | '''ظهيرالدين محمد بابر: زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#dceaf4;color:#173b55;" | سال ! style="background:#dceaf4;color:#173b55;" | واقعو ! style="background:#dceaf4;color:#173b55;" | اهميت |- | 1483ع | انديجان ۾ پيدائش | تيموري خاندان ۾ جنم |- | 1494ع | فرغانه جو حڪمران بڻيو | سياسي زندگيءَ جي شروعات |- | 1497ع | سمرقند تي پهريون قبضو | تيموري مرڪز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش |- | 1504ع | ڪابل جي فتح | مستقل سياسي مرڪز جو قيام |- | 1511ع | صفوي مدد سان سمرقند جي ٻيهر فتح | وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش |- | 1512ع | غجدوان کان پوءِ وچ ايشيا ۾ ناڪامي | هندستان ڏانهن سياسي ڌيان وڌيو |- | 1519ع | باجوڙ ۽ ڀيرا جون مهمون | هندستاني سرحدي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون |- | 1524ع | لاهور ۽ ديپالپور جي مهم | پنجاب ۾ سياسي مداخلت |- | 1526ع | پاڻي پت جي پهرين جنگ | مغل سلطنت جو قيام |- | 1527ع | خانوا جي جنگ | راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست |- | 1528ع | چنديري جي فتح | وچ هندستان ۾ سياسي اثر وڌيو |- | 1529ع | گهاگهرا جي جنگ | اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي ڌڪ |- | 1530ع | آگري ۾ وفات | همايون جي جانشيني |} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1922 |language=en}} * {{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en}} * {{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en}} * {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |language=en}} * {{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}} == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بابر بابت مضمون] * [https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/collections-areas/southasian-himalayan/discovering-babur/ سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ: بابر بابت نمائش] * [https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 والٽرز آرٽ ميوزيم ۾ بابرنامي جو مصور مخطوطو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Babur وڪيميڊيا ڪامنز تي بابر جون تصويرون] [[زمرو:بابر]] [[زمرو:مغل شهنشاهه]] [[زمرو:مغل سلطنت]] [[زمرو:تيموري گهراڻو]] [[زمرو:1483ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1530ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:چغتائي ترڪي ادب]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] c5oiso7pum7eki6phksxue9e91jlhf7 0 14322 425568 420058 2026-10-26T21:57:24Z JogiAsad 4693 /* ڀرپاسي جا شهر */ غير معياري مواد هٽايو 425568 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آڪٽوبر 2021}} {{Infobox settlement | official_name = ٺري ميرواهه | name = ٺري ميرواهه | settlement_type = شهر |image=GBMHS Thari.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ٺري ميرواھ جو ھاء اسڪول | mapsize = 150 px | map_alt= | map_caption= | coordinates = {{coord|27.068310|N|68.602252|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | population_total = 23,656<ref name="Census2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/KHAIRPUR_BLOCKWISE.pdf |title=Population and household detail from block to district level: Sindh (Khairpur District) |page=40 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728104450/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/KHAIRPUR_BLOCKWISE.pdf |url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 45 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | blank_name_sec1 = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank_info_sec1 = 10 | blank_name_sec2 = ٺڙي ميرواهه ۾ ڳوٺ | blank_info_sec2 = 3000 | area_code = 0243 | area_code_type = [[پاڪستان جا فون ڪوڊ|فون ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''ٺرِي مِيرواهہ''' (Thari Mirwah) [[خيرپور ضلعو|خيرپورضلعي]] جي [[ٺري ميرواھ تعلقو|ميرواهه تعلقي]] ۽ ميرواھه سب ڊويزن جي گاديءَ جو شهر آهي. ٺري، [[خيرپور]] جي قديم شهرن مان هڪ آهي، [[پاڪستان]] جي ٺهڻ کان پهرئين ڪجهه دڪانن سميت هڪ ڪاروباري مرڪز هيو ۽ هينئر ٺري اڃا بہ وڌي رهيو آهي ۽ هڪ پُرامن شهر آهي.<ref>{{Citation |title=ٺري ميرواهه : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BA%D8%B1%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |access-date=2015-12-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130255/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BA%D8%B1%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |url-status=dead }}</ref> آدمشماري ڏيڍ لک (1.5 ملين) کان وڌيڪ آهي. ٿڌي مُند (سيارو) ۽ گرمي جي مُند ۾ ٺري جي موسم متناسب ۽ سراسري گرمي جو درجو [[سيارو|سياري]] ۾ °14- ۽ [[اونهارو|اونھاري]] ۾ °40 سينٽي گريڊ آهي. موسمي حالت ڪيترائي اناج ۽ سبزي جي فصلن کي اڳائڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Saand|first=Mumtaz Ali|last2=Mirbahar|first2=Ameer Ahmed|last3=Rajpar|first3=Inyatullah|last4=Saand|first4=Mumtaz Ali|last5=Mirbahar|first5=Ameer Ahmed|last6=Ansari|first6=Khalil Ahmed|last7=Saeed|first7=Rafat|last8=Sirohi|first8=Muzafar Hussain|date=2019-01-15|title=Assessment of Soil Quality of Taluka Thari Mirwah, District Khairpur, Sindh, Pakistan|url=https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/133|journal=International Journal of Economic and Environmental Geology|language=en|pages=13–18|issn=2223-957X|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015071538/https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/133|dead-url=yes}}</ref> جَر جو پيئڻ وارو پاڻي مٺو آھي. <ref>{{Cite journal|title=Assessment of the Quality of Drinking water of Thari Mirwah Town and Surrounding villages, District Khairpur, Sindh, Pakistan {{!}} Pakistan Journal of Analytical & Environmental Chemistry|url=http://www.pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160|language=en-US|access-date=2019-10-15|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127073408/http://pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127073408/http://pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160 |date=2022-01-27 }}</ref> == شهر جي تاريخ == ٺري ميرواهه نالو لفظ ٺري ۽ ميرواهه مان ورتل آهي، جيڪا هڪ زائفان دڪاندار جو نالو آهي ۽ ميرواهه سکر بئراج جي اڀرندي پاسي هڪ واهه آهي جنهن تان اهو نالو ورتل آهي، جيڪو سکر بئراج وٽ سنڌو درياهه مان نڪرندو آهي ۽ اتر کان ڏکڻ طرف وهندو آهي. ٺري جو شهر جوڳي برادريءَ جوڙايو ۽ پنهنجي زمين سرڪار کي دان ڪري ڏني، جنهن تي سرڪاري آفيسون، اسڪول، اسپتالون قائم ڪيون ويون. وڏيرو پيراڻو جوڳي ٺري ۾ رورل هيلٿ سينٽر قائم ڪرڻ لاءِ پنهنجي زمين حڪومت کي دان ۾ ڏني. ٺري ميرواهه شهر ميرواهه جي سب ڊويزن جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ٺري ميرواهه تعلقي جو نالو مير علي مراد خان ٽالپر جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو خيرپور رياست جي ٻئي حاڪم ۽ ميرواهه شاخ جي اولاد مان هو. ==آبادي== [[فائل:Thari Mirwah-2016.jpg|thumb|Thari Mirwah-2016]] ٺري ميرواھ ضلعي خيرپور ۾ هڪ گُھڻ آباديءَ وارو شهر آهي. هتي ڪيتريون ئي برادريون جِن ۾ [[ملاح]]، [[جوڳي]]، [[ٻانڀڻ]]،[[شر]]،[[انصاري]]،[[ڪُٻر]]،[[ويسر]]،[[مانڊڻ]]،[[راڄپر]]،[[ڀٽي]]،[[ڏهر]]،[[سولنگي]]،[[جلباڻي]]،[[لغاري]]،شينا(پنجاپي)،[[دشتي]]،[[راجپوت|راجپوت هندو]] ،[[راڄڙ]]،[[پرهياڙ]]،[[گوپانگ]] ڀنڀرا, ننگريجا وغيرھ رهن ٿيون. [[فائل:Thari Mirwah (July 7, 2016 time 01.45.02).webm|thumb|ٺري ميرواھ]] ===ڀرپاسي جا شهر === [[File:Thari Setharja road at Grid station Thari.jpg|thumb|ٺري گرڊ اسٽيشن ڀرسان ٺري سيٺارجا سکر روڊ]] [[فائل:جهڙ.jpg|thumb]] #نارو 35 ڪلو ميٽر #بوزدار وڏا 15 ڪلوميٽر #[[ٽالپر وڏا]] 20 ڪلوميٽر #[[سيٺارجا]], تقريبن 20 ڪلوميٽر #[[نوابشاھ|نوابشاهه]], تقريبن 109 ڪلوميٽر #[[محراب پور|محرابپور]], تقريبن 25 ڪلوميٽر #[[راڻيپور، سنڌ|راڻي پور]], تقريبن 40 ڪلوميٽر #ڪُنب, تقريبن 40 ڪلوميٽر #سُئي گيس,تقريبن 10 ڪلوميٽر #ننگريجا تقريباً 20 ڪلو ميٽر #[[هنڱورجا]], تقريبن 35 ڪلوميٽر #دُٻي 10 ڪلوميٽر #[[مينگهو فقير شر]] #تارڪو وڏو ==تعليم== ٺري ميرواھ ۾ هڪ سرڪاري بوائز ماڊل ھاءِ اسڪول،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.schoolinglog.com/school/Government-Boys-High-School-THARI-MIRWAH-Mirwah_95517.html|title=Government Boys High School THARI MIRWAH, PO THARI MIRWAH DIST KHAIRPUR, Mirwah|website=www.schoolinglog.com|access-date=2019-10-15}}</ref> گرلز هاءِ اسڪول، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي سکر يونيورسٽي]] جي انتظام ھيٺ سرڪاري آءِ ٽي سينٽر، سرڪاري ڊگري ڪاليج، مونو ٽيڪنيڪل ڪاليج ۽ ٻيا نجي اسڪول آھن. ==دُٻي جون ڊنڍون== دُٻي ڳوٺ تقريبن 10 ڪلوميٽر جي پنڌ تي ٺري شھر کان پري آھي جتي 7 فطرتي موھيندڙ ڍنڍون آھن، جتي [[سيارو|سيارو جي مُند]] ۾ سائبيريا ۽ ٻين اُترئين مُلڪن کان لڏپلاڻ ڪري ايندڙ [[سائبيريائي ٻگھو|مھمان پکي]] ايندا آھن، ۽ [[اونھارو|اونھارو جي مُند]] ۾ واپس پنھنجي ٿاڪن ڏانھن موٽي ويندا آھن. ڍنڍن جا نالا ھن ريت آھن. <ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.discover-pakistan.com/lakes-of-dubbi.html|title=Lakes of Dubbi|website=Discover Pakistan|language=en|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015085350/https://www.discover-pakistan.com/lakes-of-dubbi.html|url-status=dead}}</ref> # ٻڪري وارو (معنيٰ ٻڪري جو مالڪ) واري ڍنڍ، ھيءَ ڍنڍ ٻڪري وارو دَڙو ڀرسان آھي. # کُٿ سم # وڏي سِمَ # جمال شاھ ڍنڍ # تَلِ يا تَلِي ڍنڍ # ويئرو ڍنڍ # گنئيرو ڍنڍ ==پڻ ڏسندا== * [[ٺري ميرواھ تعلقو|ٺري ميرواهه تعلقو]] *[[:en:Thari Mirwah|Thari Mirwah]] *[https://sd.wiktionary.org/wiki/ٺَرِي_مِيرواهہ ٺَرِي مِيرواهہ] ==ٻاھريان ڳنڍڻا== {{Commons cat|Category:Thari Mirwah}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:خيرپور ۾ گُنجان آباديون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ٺري ميرواهه]] 9blmx6r2hu2tjsewhlgf9gii6cjqy7b 425569 425568 2026-10-26T21:59:33Z JogiAsad 4693 /* تعليم */ 425569 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آڪٽوبر 2021}} {{Infobox settlement | official_name = ٺري ميرواهه | name = ٺري ميرواهه | settlement_type = شهر |image=GBMHS Thari.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ٺري ميرواھ جو ھاء اسڪول | mapsize = 150 px | map_alt= | map_caption= | coordinates = {{coord|27.068310|N|68.602252|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | population_total = 23,656<ref name="Census2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/KHAIRPUR_BLOCKWISE.pdf |title=Population and household detail from block to district level: Sindh (Khairpur District) |page=40 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728104450/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/KHAIRPUR_BLOCKWISE.pdf |url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 45 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | blank_name_sec1 = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank_info_sec1 = 10 | blank_name_sec2 = ٺڙي ميرواهه ۾ ڳوٺ | blank_info_sec2 = 3000 | area_code = 0243 | area_code_type = [[پاڪستان جا فون ڪوڊ|فون ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''ٺرِي مِيرواهہ''' (Thari Mirwah) [[خيرپور ضلعو|خيرپورضلعي]] جي [[ٺري ميرواھ تعلقو|ميرواهه تعلقي]] ۽ ميرواھه سب ڊويزن جي گاديءَ جو شهر آهي. ٺري، [[خيرپور]] جي قديم شهرن مان هڪ آهي، [[پاڪستان]] جي ٺهڻ کان پهرئين ڪجهه دڪانن سميت هڪ ڪاروباري مرڪز هيو ۽ هينئر ٺري اڃا بہ وڌي رهيو آهي ۽ هڪ پُرامن شهر آهي.<ref>{{Citation |title=ٺري ميرواهه : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BA%D8%B1%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |access-date=2015-12-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130255/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BA%D8%B1%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |url-status=dead }}</ref> آدمشماري ڏيڍ لک (1.5 ملين) کان وڌيڪ آهي. ٿڌي مُند (سيارو) ۽ گرمي جي مُند ۾ ٺري جي موسم متناسب ۽ سراسري گرمي جو درجو [[سيارو|سياري]] ۾ °14- ۽ [[اونهارو|اونھاري]] ۾ °40 سينٽي گريڊ آهي. موسمي حالت ڪيترائي اناج ۽ سبزي جي فصلن کي اڳائڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Saand|first=Mumtaz Ali|last2=Mirbahar|first2=Ameer Ahmed|last3=Rajpar|first3=Inyatullah|last4=Saand|first4=Mumtaz Ali|last5=Mirbahar|first5=Ameer Ahmed|last6=Ansari|first6=Khalil Ahmed|last7=Saeed|first7=Rafat|last8=Sirohi|first8=Muzafar Hussain|date=2019-01-15|title=Assessment of Soil Quality of Taluka Thari Mirwah, District Khairpur, Sindh, Pakistan|url=https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/133|journal=International Journal of Economic and Environmental Geology|language=en|pages=13–18|issn=2223-957X|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015071538/https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/133|dead-url=yes}}</ref> جَر جو پيئڻ وارو پاڻي مٺو آھي. <ref>{{Cite journal|title=Assessment of the Quality of Drinking water of Thari Mirwah Town and Surrounding villages, District Khairpur, Sindh, Pakistan {{!}} Pakistan Journal of Analytical & Environmental Chemistry|url=http://www.pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160|language=en-US|access-date=2019-10-15|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127073408/http://pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127073408/http://pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160 |date=2022-01-27 }}</ref> == شهر جي تاريخ == ٺري ميرواهه نالو لفظ ٺري ۽ ميرواهه مان ورتل آهي، جيڪا هڪ زائفان دڪاندار جو نالو آهي ۽ ميرواهه سکر بئراج جي اڀرندي پاسي هڪ واهه آهي جنهن تان اهو نالو ورتل آهي، جيڪو سکر بئراج وٽ سنڌو درياهه مان نڪرندو آهي ۽ اتر کان ڏکڻ طرف وهندو آهي. ٺري جو شهر جوڳي برادريءَ جوڙايو ۽ پنهنجي زمين سرڪار کي دان ڪري ڏني، جنهن تي سرڪاري آفيسون، اسڪول، اسپتالون قائم ڪيون ويون. وڏيرو پيراڻو جوڳي ٺري ۾ رورل هيلٿ سينٽر قائم ڪرڻ لاءِ پنهنجي زمين حڪومت کي دان ۾ ڏني. ٺري ميرواهه شهر ميرواهه جي سب ڊويزن جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ٺري ميرواهه تعلقي جو نالو مير علي مراد خان ٽالپر جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو خيرپور رياست جي ٻئي حاڪم ۽ ميرواهه شاخ جي اولاد مان هو. ==آبادي== [[فائل:Thari Mirwah-2016.jpg|thumb|Thari Mirwah-2016]] ٺري ميرواھ ضلعي خيرپور ۾ هڪ گُھڻ آباديءَ وارو شهر آهي. هتي ڪيتريون ئي برادريون جِن ۾ [[ملاح]]، [[جوڳي]]، [[ٻانڀڻ]]،[[شر]]،[[انصاري]]،[[ڪُٻر]]،[[ويسر]]،[[مانڊڻ]]،[[راڄپر]]،[[ڀٽي]]،[[ڏهر]]،[[سولنگي]]،[[جلباڻي]]،[[لغاري]]،شينا(پنجاپي)،[[دشتي]]،[[راجپوت|راجپوت هندو]] ،[[راڄڙ]]،[[پرهياڙ]]،[[گوپانگ]] ڀنڀرا, ننگريجا وغيرھ رهن ٿيون. [[فائل:Thari Mirwah (July 7, 2016 time 01.45.02).webm|thumb|ٺري ميرواھ]] ===ڀرپاسي جا شهر === [[File:Thari Setharja road at Grid station Thari.jpg|thumb|ٺري گرڊ اسٽيشن ڀرسان ٺري سيٺارجا سکر روڊ]] [[فائل:جهڙ.jpg|thumb]] #نارو 35 ڪلو ميٽر #بوزدار وڏا 15 ڪلوميٽر #[[ٽالپر وڏا]] 20 ڪلوميٽر #[[سيٺارجا]], تقريبن 20 ڪلوميٽر #[[نوابشاھ|نوابشاهه]], تقريبن 109 ڪلوميٽر #[[محراب پور|محرابپور]], تقريبن 25 ڪلوميٽر #[[راڻيپور، سنڌ|راڻي پور]], تقريبن 40 ڪلوميٽر #ڪُنب, تقريبن 40 ڪلوميٽر #سُئي گيس,تقريبن 10 ڪلوميٽر #ننگريجا تقريباً 20 ڪلو ميٽر #[[هنڱورجا]], تقريبن 35 ڪلوميٽر #دُٻي 10 ڪلوميٽر #[[مينگهو فقير شر]] #تارڪو وڏو ==تعليم== ٺري ميرواھ ۾ هڪ سرڪاري بوائز ماڊل ھاءِ اسڪول،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.schoolinglog.com/school/Government-Boys-High-School-THARI-MIRWAH-Mirwah_95517.html|title=Government Boys High School THARI MIRWAH, PO THARI MIRWAH DIST KHAIRPUR, Mirwah|website=www.schoolinglog.com|access-date=2019-10-15}}</ref> گرلز هاءِ اسڪول،سرڪاري ڊگري ڪاليج، مونو ٽيڪنيڪل ڪاليج ۽ ٻيا نجي اسڪول آھن. ==دُٻي جون ڊنڍون== دُٻي ڳوٺ تقريبن 10 ڪلوميٽر جي پنڌ تي ٺري شھر کان پري آھي جتي 7 فطرتي موھيندڙ ڍنڍون آھن، جتي [[سيارو|سيارو جي مُند]] ۾ سائبيريا ۽ ٻين اُترئين مُلڪن کان لڏپلاڻ ڪري ايندڙ [[سائبيريائي ٻگھو|مھمان پکي]] ايندا آھن، ۽ [[اونھارو|اونھارو جي مُند]] ۾ واپس پنھنجي ٿاڪن ڏانھن موٽي ويندا آھن. ڍنڍن جا نالا ھن ريت آھن. <ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.discover-pakistan.com/lakes-of-dubbi.html|title=Lakes of Dubbi|website=Discover Pakistan|language=en|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015085350/https://www.discover-pakistan.com/lakes-of-dubbi.html|url-status=dead}}</ref> # ٻڪري وارو (معنيٰ ٻڪري جو مالڪ) واري ڍنڍ، ھيءَ ڍنڍ ٻڪري وارو دَڙو ڀرسان آھي. # کُٿ سم # وڏي سِمَ # جمال شاھ ڍنڍ # تَلِ يا تَلِي ڍنڍ # ويئرو ڍنڍ # گنئيرو ڍنڍ ==پڻ ڏسندا== * [[ٺري ميرواھ تعلقو|ٺري ميرواهه تعلقو]] *[[:en:Thari Mirwah|Thari Mirwah]] *[https://sd.wiktionary.org/wiki/ٺَرِي_مِيرواهہ ٺَرِي مِيرواهہ] ==ٻاھريان ڳنڍڻا== {{Commons cat|Category:Thari Mirwah}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:خيرپور ۾ گُنجان آباديون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ٺري ميرواهه]] 9wut0qod3ifx3gpqa4yikq7jotlky2v 425570 425569 2026-10-26T22:00:50Z JogiAsad 4693 /* دُٻي جون ڊنڍون */ معمولي ڪاپي ايڊٽ 425570 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آڪٽوبر 2021}} {{Infobox settlement | official_name = ٺري ميرواهه | name = ٺري ميرواهه | settlement_type = شهر |image=GBMHS Thari.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ٺري ميرواھ جو ھاء اسڪول | mapsize = 150 px | map_alt= | map_caption= | coordinates = {{coord|27.068310|N|68.602252|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | population_total = 23,656<ref name="Census2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/KHAIRPUR_BLOCKWISE.pdf |title=Population and household detail from block to district level: Sindh (Khairpur District) |page=40 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728104450/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/KHAIRPUR_BLOCKWISE.pdf |url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = 45 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | blank_name_sec1 = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank_info_sec1 = 10 | blank_name_sec2 = ٺڙي ميرواهه ۾ ڳوٺ | blank_info_sec2 = 3000 | area_code = 0243 | area_code_type = [[پاڪستان جا فون ڪوڊ|فون ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''ٺرِي مِيرواهہ''' (Thari Mirwah) [[خيرپور ضلعو|خيرپورضلعي]] جي [[ٺري ميرواھ تعلقو|ميرواهه تعلقي]] ۽ ميرواھه سب ڊويزن جي گاديءَ جو شهر آهي. ٺري، [[خيرپور]] جي قديم شهرن مان هڪ آهي، [[پاڪستان]] جي ٺهڻ کان پهرئين ڪجهه دڪانن سميت هڪ ڪاروباري مرڪز هيو ۽ هينئر ٺري اڃا بہ وڌي رهيو آهي ۽ هڪ پُرامن شهر آهي.<ref>{{Citation |title=ٺري ميرواهه : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BA%D8%B1%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |access-date=2015-12-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130255/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BA%D8%B1%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |url-status=dead }}</ref> آدمشماري ڏيڍ لک (1.5 ملين) کان وڌيڪ آهي. ٿڌي مُند (سيارو) ۽ گرمي جي مُند ۾ ٺري جي موسم متناسب ۽ سراسري گرمي جو درجو [[سيارو|سياري]] ۾ °14- ۽ [[اونهارو|اونھاري]] ۾ °40 سينٽي گريڊ آهي. موسمي حالت ڪيترائي اناج ۽ سبزي جي فصلن کي اڳائڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Saand|first=Mumtaz Ali|last2=Mirbahar|first2=Ameer Ahmed|last3=Rajpar|first3=Inyatullah|last4=Saand|first4=Mumtaz Ali|last5=Mirbahar|first5=Ameer Ahmed|last6=Ansari|first6=Khalil Ahmed|last7=Saeed|first7=Rafat|last8=Sirohi|first8=Muzafar Hussain|date=2019-01-15|title=Assessment of Soil Quality of Taluka Thari Mirwah, District Khairpur, Sindh, Pakistan|url=https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/133|journal=International Journal of Economic and Environmental Geology|language=en|pages=13–18|issn=2223-957X|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015071538/https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/133|dead-url=yes}}</ref> جَر جو پيئڻ وارو پاڻي مٺو آھي. <ref>{{Cite journal|title=Assessment of the Quality of Drinking water of Thari Mirwah Town and Surrounding villages, District Khairpur, Sindh, Pakistan {{!}} Pakistan Journal of Analytical & Environmental Chemistry|url=http://www.pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160|language=en-US|access-date=2019-10-15|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127073408/http://pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127073408/http://pjaec.pk/index.php/pjaec/article/view/160 |date=2022-01-27 }}</ref> == شهر جي تاريخ == ٺري ميرواهه نالو لفظ ٺري ۽ ميرواهه مان ورتل آهي، جيڪا هڪ زائفان دڪاندار جو نالو آهي ۽ ميرواهه سکر بئراج جي اڀرندي پاسي هڪ واهه آهي جنهن تان اهو نالو ورتل آهي، جيڪو سکر بئراج وٽ سنڌو درياهه مان نڪرندو آهي ۽ اتر کان ڏکڻ طرف وهندو آهي. ٺري جو شهر جوڳي برادريءَ جوڙايو ۽ پنهنجي زمين سرڪار کي دان ڪري ڏني، جنهن تي سرڪاري آفيسون، اسڪول، اسپتالون قائم ڪيون ويون. وڏيرو پيراڻو جوڳي ٺري ۾ رورل هيلٿ سينٽر قائم ڪرڻ لاءِ پنهنجي زمين حڪومت کي دان ۾ ڏني. ٺري ميرواهه شهر ميرواهه جي سب ڊويزن جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ٺري ميرواهه تعلقي جو نالو مير علي مراد خان ٽالپر جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو خيرپور رياست جي ٻئي حاڪم ۽ ميرواهه شاخ جي اولاد مان هو. ==آبادي== [[فائل:Thari Mirwah-2016.jpg|thumb|Thari Mirwah-2016]] ٺري ميرواھ ضلعي خيرپور ۾ هڪ گُھڻ آباديءَ وارو شهر آهي. هتي ڪيتريون ئي برادريون جِن ۾ [[ملاح]]، [[جوڳي]]، [[ٻانڀڻ]]،[[شر]]،[[انصاري]]،[[ڪُٻر]]،[[ويسر]]،[[مانڊڻ]]،[[راڄپر]]،[[ڀٽي]]،[[ڏهر]]،[[سولنگي]]،[[جلباڻي]]،[[لغاري]]،شينا(پنجاپي)،[[دشتي]]،[[راجپوت|راجپوت هندو]] ،[[راڄڙ]]،[[پرهياڙ]]،[[گوپانگ]] ڀنڀرا, ننگريجا وغيرھ رهن ٿيون. [[فائل:Thari Mirwah (July 7, 2016 time 01.45.02).webm|thumb|ٺري ميرواھ]] ===ڀرپاسي جا شهر === [[File:Thari Setharja road at Grid station Thari.jpg|thumb|ٺري گرڊ اسٽيشن ڀرسان ٺري سيٺارجا سکر روڊ]] [[فائل:جهڙ.jpg|thumb]] #نارو 35 ڪلو ميٽر #بوزدار وڏا 15 ڪلوميٽر #[[ٽالپر وڏا]] 20 ڪلوميٽر #[[سيٺارجا]], تقريبن 20 ڪلوميٽر #[[نوابشاھ|نوابشاهه]], تقريبن 109 ڪلوميٽر #[[محراب پور|محرابپور]], تقريبن 25 ڪلوميٽر #[[راڻيپور، سنڌ|راڻي پور]], تقريبن 40 ڪلوميٽر #ڪُنب, تقريبن 40 ڪلوميٽر #سُئي گيس,تقريبن 10 ڪلوميٽر #ننگريجا تقريباً 20 ڪلو ميٽر #[[هنڱورجا]], تقريبن 35 ڪلوميٽر #دُٻي 10 ڪلوميٽر #[[مينگهو فقير شر]] #تارڪو وڏو ==تعليم== ٺري ميرواھ ۾ هڪ سرڪاري بوائز ماڊل ھاءِ اسڪول،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.schoolinglog.com/school/Government-Boys-High-School-THARI-MIRWAH-Mirwah_95517.html|title=Government Boys High School THARI MIRWAH, PO THARI MIRWAH DIST KHAIRPUR, Mirwah|website=www.schoolinglog.com|access-date=2019-10-15}}</ref> گرلز هاءِ اسڪول،سرڪاري ڊگري ڪاليج، مونو ٽيڪنيڪل ڪاليج ۽ ٻيا نجي اسڪول آھن. == دُٻي جون ڍنڍون == دُٻي ڳوٺ تقريبن 10 ڪلوميٽر جي پنڌ تي ٺري شھر کان پري آھي جتي 7 فطرتي موھيندڙ ڍنڍون آھن، جتي [[سيارو|سيارو جي مُند]] ۾ سائبيريا ۽ ٻين اُترئين مُلڪن کان لڏپلاڻ ڪري ايندڙ [[سائبيريائي ٻگھو|مھمان پکي]] ايندا آھن، ۽ [[اونھارو|اونھارو جي مُند]] ۾ واپس پنھنجي ٿاڪن ڏانھن موٽي ويندا آھن. ڍنڍن جا نالا ھن ريت آھن. <ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.discover-pakistan.com/lakes-of-dubbi.html|title=Lakes of Dubbi|website=Discover Pakistan|language=en|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015085350/https://www.discover-pakistan.com/lakes-of-dubbi.html|url-status=dead}}</ref> # ٻڪري وارو (معنيٰ ٻڪري جو مالڪ) واري ڍنڍ، ھيءَ ڍنڍ ٻڪري وارو دَڙو ڀرسان آھي. # کُٿ سم # وڏي سِمَ # جمال شاھ ڍنڍ # تَلِ يا تَلِي ڍنڍ # ويئرو ڍنڍ # گنئيرو ڍنڍ ==پڻ ڏسندا== * [[ٺري ميرواھ تعلقو|ٺري ميرواهه تعلقو]] *[[:en:Thari Mirwah|Thari Mirwah]] *[https://sd.wiktionary.org/wiki/ٺَرِي_مِيرواهہ ٺَرِي مِيرواهہ] ==ٻاھريان ڳنڍڻا== {{Commons cat|Category:Thari Mirwah}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:خيرپور ۾ گُنجان آباديون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ٺري ميرواهه]] m5l0c1w5qoiwvham8ab5wafia1wcv16 0 18295 425509 417789 2026-10-26T18:41:40Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425509 wikitext text/x-wiki '''لسانيات''' يا '''علمِ لسان''' ('''Linguistics''') [[ٻولي]] جي سائنسي اڀياس کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ٻولين جي بناوت، آوازن، لفظن، معنائن، جملن جي جوڙجڪ، استعمال ۽ ارتقا جو منظم ۽ علمي جائزو ورتو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |title=Language and Linguistics: The Key Concepts |url=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras |year=2007 |publisher=Taylor & Francis |page=[https://archive.org/details/languagelinguist0000tras/page/156 156]}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Halliday |first1=Michael A. K. |last2=Webster |first2=Jonathan |title=On Language and Linguistics |year=2006 |publisher=Continuum International Publishing Group |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is Linguistics? |website=Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/what-linguistics}}</ref> لسانيات جي بنيادي شاخن ۾ [[صوتيات]] (ڳالهائڻ جا آواز)، [[فونيميات]] (ٻوليءَ جو صوتي نظام)، [[صرف (لسانيات)|صرف]] (لفظن جي بناوت)، [[نحو]] (جملن جي جوڙجڪ)، [[معنيات]] (لفظن ۽ جملن جون معنائون) ۽ [[عملي معنيات]] (استعمال جي حوالي سان معنيٰ) شامل آهن. ان کان سواءِ [[نفسي لسانيات]]، [[حياتي لسانيات]]، [[رياضياتي لسانيات]] ۽ [[حسابي لسانيات]] جهڙيون بين الشعبائي شاخون پڻ هن علم جو حصو آهن.<ref name="akmajian" /> لسانيات ۾ ٻولين جو اڀياس نظرياتي ۽ عملي ٻنهي رخن کان ڪيو ويندو آهي. '''نظرياتي لسانيات''' ٻوليءَ جي بنيادي اصولن ۽ انساني ٻوليءَ جي عام خاصيتن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي، جڏهن⁠تہ '''عملي لسانيات''' ٻولين جي سکيا، ترجمي، خواندگي، لغت نويسي، ٻوليءَ جي منصوبابندي ۽ ٻين عملي معاملن ۾ لسانياتي اصولن کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Studying Linguistics |website=Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/studying-linguistics}}</ref> لساني تحقيق مختلف طريقن سان ڪئي ويندي آهي، جيئن ڪنهن ٻوليءَ جو هڪ مخصوص دور ۾ اڀياس (هم وقتي لسانيات)، ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا جو جائزو (تاريخي لسانيات)، هڪ يا گهڻ لساني سماجن جو مطالعو، ٻولي سکڻ ۽ حاصل ڪرڻ جا عمل، زباني ۽ لکت واري مواد جو تجزيو، ۽ ميداني تحقيق.<ref>{{cite book |last1=François |first1=Alex |last2=Ponsonnet |first2=Maïa |chapter=Descriptive Linguistics |title=Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia |year=2013 |pages=184–187}}</ref> جديد لسانيات جو بنياد تاريخي طور [[فلالاجي]] (علمِ متن ۽ ٻولي) مان نڪتو، پر وقت سان گڏ اهو هڪ خودمختيار علمي شعبي جي صورت اختيار ڪري ويو. اڄڪلهه لسانيات جو ويجهو لاڳاپو [[ٻوليءَ جو فلسفو]]، [[اسلوبيات]]، [[بلاغت]]، [[نشانيات]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[ترجمو]] جهڙن علمن سان پڻ آهي.<ref>{{Cite book |chapter=Philosophy of Linguistics |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2022 |publisher=Stanford University}}</ref> == اهم ذيلي شعبا == [[File:Citation de Ferdinand de Saussure.jpg|thumb|سوئس لسانيات دان [[فرڊينانڊ ڊي سوسور]] کي [[نشانيات]] (Semiotics) جو باني تصور ڪيو ويندو آهي.]] === تاريخي لسانيات === {{Main|تاريخي لسانيات}} '''تاريخي لسانيات''' (ھسٽاريڪل لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا وقت سان گڏ ٻوليءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو سائنسي اڀياس ڪري ٿي، خاص طور تي ڪنهن مخصوص ٻولي يا ٻولين جي ڪنهن گروهه جي حوالي سان. [[مغربي دنيا|مغربي]] تاريخي لسانيات جي روايتن جي شروعات لڳ ڀڳ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي، جڏهن هي علم [[فلالاجي]] ( مان ارتقا ڪري نڪتو، جيڪا قديم متنن ۽ زباني روايتن جي مطالعي سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/historicallingui0000camp |publisher=Edinburgh University Press |year=1998 |isbn=978-0-7486-4601-2 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/historicallingui0000camp/page/n412 391]}}</ref> تاريخي لسانيات، لسانيات جي شروعاتي اهم ذيلي شعبن مان هڪ هئي، ۽ خاص طور تي اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ دوران وڏي پيماني تي ان تي تحقيق ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite book |last1=Amsterdamska |first1=Olga |title=Schools of Thought |chapter=The Idea System of the Early Comparative Grammarians |date=1987 |pages=32–62 |doi=10.1007/978-94-009-3759-8_2 |isbn=978-94-010-8175-7 }}</ref> ويهين صديءَ ۾ تحقيق جو مرڪز [[رسميت (لسانيات)|رسميت]] (فارملئزم) ۽ [[توليدي گرامر]] (جنريٽو گرامر) ڏانهن منتقل ٿي ويو، جيڪي ٻوليءَ جي [[آفاقي گرامر|آفاقي]] خاصيتن جو مطالعو ڪن ٿا، تنهن هوندي به تاريخي لسانيات اڄ به لساني تحقيق جو هڪ اهم ميدان آهي. هن شعبي جي ذيلي شاخن ۾ [[ٻوليءَ جي تبديلي]] (لينگئيج چينج) ۽ [[گرامري ٿيڻ]] (گريميٽيڪلائيزيشن) شامل آهن. تاريخي لسانيات ٻوليءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو مطالعو ٻن طريقن سان ڪري ٿي: يا ته '''تاريخي (ڊائڪرونڪ)''' انداز ۾، جنهن ۾ ماضي ۽ حال جي مختلف دورن جي ڀيٽ ڪئي ويندي آهي، يا '''هم وقتي (سنڪرونڪ)''' انداز ۾، جنهن ۾ ڪنهن ٻوليءَ جي موجوده مرحلي اندر موجود مختلف قسمن يا لهجن جي وچ ۾ ٿيندڙ فرقن ۽ ترقيءَ جو جائزو ورتو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=de Saussure |first1=Ferdinand |chapter=Synchronic Linguistics |pages=101–139 |chapter-url={{GBurl|ffzWX9LeeykC|p=101}} |jstor=10.7312/saus15726.11 |editor1-last=Meisel |editor1-first=Perry |editor2-last=Saussy |editor2-first=Haun |translator-last1=Baskin |translator-first1=Wade |title=[[عام لسانيات جو ڪورس]] |publisher=Columbia University Press |date=2011 |oclc=826479070 |isbn=978-0-231-52795-8 }}</ref> شروعاتي دور ۾ تاريخي لسانيات جو بنيادي مرڪز [[تقابلي لسانيات]] هئي، جنهن ۾ مختلف ٻولين جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو اڀياس ڪيو ويندو هو.<ref name="Routledge introduction">"Editors' Introduction: Foundations of the new historical linguistics." In: ''The Routledge Handbook of Historical Linguistics'' Routledge p.&nbsp;25.</ref> ان وقت جا محقق بنيادي طور ٻولين جي مختلف [[ٻولين جو خاندان|ٻولي خاندانن]] جي درجابندي ۽ [[قبل از تاريخ|قبل از تاريخي]] بنيادي ٻولين (پروٽو-لينگئيجز) جي ٻيهر تعمير تي ڌيان ڏيندا هئا، جنهن لاءِ [[تقابلي طريقو]] (ڪمپريٽو ميٿڊ) ۽ [[داخلي ٻيهر تعمير]] (انٽرنل ريڪنسٽرڪشن) جا طريقا استعمال ڪيا ويندا هئا. داخلي ٻيهر تعمير اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن عنصر کي، جنهن جي معنيٰ ساڳي هجي، مختلف ماحولن يا حالتن ۾ وري استعمال ڪري ان جي صوتياتي يا قياسي (انالاجي) تبديلين جي بنياد تي اڳوڻي صورت جو اندازو لڳايو ويندو آهي.<ref name="Routledge introduction" />{{better source needed|date=December 2020}} ان جو بنيادي سبب اهو هو ته [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي وضاحت ڪئي وڃي، ڇو ته انهن مان گهڻين ٻولين جا تفصيلي لکيل رڪارڊ ۽ ڊگهيون تاريخون موجود هيون. تاريخي لسانيات جي ماهرن [[يورالي ٻوليون|يورالي ٻولين]] جو پڻ مطالعو ڪيو، جيڪي يورپ جي هڪ ٻي ٻولي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ان وقت انهن بابت لکيل مواد تمام ٿورو موجود هو. ان کان پوءِ ٻين ٻولين جي [[متني مجموعو|متني مجموعن]] (ڪارپورا) تي پڻ اهم تحقيق ڪئي وئي، جهڙوڪ [[آسٽرونيشي ٻوليون]] ۽ [[آمريڪي مقامي ٻوليون|آمريڪا جي مقامي ٻولين]] جا خاندان. تاريخي لسانيات ۾ عام طور تي [[يونيفارميٽيرين اصول (لسانيات)|يونيفارميٽيرين اصول]] (يونيفارمٽيريئن پرنسپل) بنيادي مفروضو طور قبول ڪيو ويندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو واضح اظهار به ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Labov |first=William |title=Principles of Linguistic Change, Volume 1: Internal Factors |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Malden, MA |pages=21–23}}</ref> هن اصول جو ابتدائي اظهار [[وليم ڊوائيٽ وِٽني]] ڪيو، جنهن جو خيال هو ته تاريخي لسانيات لاءِ لازمي آهي ته "ٻوليءَ جي تاريخ جي بلڪل شروعاتي مرحلن ۾ به اهي ئي اصول ڪارفرما سمجهيا وڃن، جيڪي اڄ مشاهدو ڪيا وڃن ٿا."<ref>{{Cite book |last=Whitney |first=William Dwight |url=https://books.google.com/books?id=LOANAAAAYAAJ&q=Continuous |title=Language and the Study of Language |publisher=Scribener |year=1867 |page=428 |archive-date=12 February 2025 |access-date=9 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212060745/https://books.google.com/books?id=LOANAAAAYAAJ&q=Continuous |url-status=live }}</ref> بهرحال، لسانيات ۾ تقابليت وارو هي روايتي طريقو هاڻي تاريخي لسانيات جي تمام وسيع شعبي جو صرف هڪ ننڍڙو حصو رهجي ويو آهي. اڄڪلهه مخصوص هند-يورپي ٻولين جو تقابلي اڀياس هڪ انتهائي تخصصي ميدان سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته تقابلي تحقيق گهڻو ڪري ڪنهن ٻوليءَ جي اندروني ارتقا تي مرڪوز هوندي آهي؛ خاص طور تي معياري ٻولين جي جديد قسمن جي ترقي ۽ معياري صورت مان مختلف لهجن ۽ صورتن جي ارتقا تي.{{citation needed|date=June 2024}} مثال طور، ڪجهه محققن اهڙن [[ٻولين جو مٿانهون خاندان|مٿانهين خاندانن]] (ميڪرو فيمليز) کي قائم ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي آهي، جن ۾ هند-يورپي، يورالي ۽ ٻين ٻولين جي خاندانن کي هڪ مفروضي [[ناسٽراٽڪ ٻوليون|ناسٽراٽڪ ٻولي خاندان]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Quiles |first=Carlos |date=29 December 2019 |title=Early Uralic – Indo-European contacts within Europe |url=https://indo-european.eu/2019/12/early-uralic-indo-european-contacts-within-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707073955/https://indo-european.eu/2019/12/early-uralic-indo-european-contacts-within-europe/ |archive-date=7 July 2022 |access-date=10 June 2022 |website=Indo-European.eu}}</ref> بهرحال، اهڙيون ڪوششون اڃا تائين وڏي پيماني تي معتبر علمي طريقا نٿيون سمجهيون وڃن. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته تقابلي لساني تحقيق لاءِ لڳ ڀڳ 10,000 سالن تائين جو عرصو عملي حد آهي.<ref>{{Cite journal |last=Baldi |first=Philip |author-link=Philip Baldi |year=2012 |title=Historical Linguistics and Cognitive Science |url=http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |journal=Rheis, International Journal of Linguistics, Philology and Literature |volume=3 |issue=1 |pages=5–27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717020630/http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |archive-date=Jul 17, 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217040906/http://www.personal.psu.edu/ped10/Giuli_Dussias/Publications/External/Baldi_Dussias_Rhesis_2012_GD_09_13_2012.pdf |date=December 17, 2019 }} p.&nbsp;11.</ref> مختلف بنيادي ٻولين (پروٽو-لينگئيجز) جي عمر جو صحيح تعين ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. جيتوڻيڪ ان لاءِ ڪيترائي طريقا موجود آهن، پر انهن ٻولين جي تاريخ صرف اندازي طور ئي مقرر ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite news |last=Benj |date=11 August 2019 |title=History of Historical Linguistics Essay on History, Linguistics |url=https://benjaminbarber.org/history-of-historical-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002042131/https://benjaminbarber.org/history-of-historical-linguistics/ |archive-date=2 October 2022 |access-date=10 June 2022 |work=Essay Examples}}</ref> جديد تاريخي لسانيات ۾ اهو اڀياس ڪيو ويندو آهي ته ٻوليون وقت سان ڪيئن تبديل ٿين ٿيون، ۽ خاص طور تي ڪنهن مخصوص دور اندر مختلف لهجن جي پاڻ ۾ لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. ان ۾ صرفياتي، نحوي ۽ صوتياتي تبديلين جو مطالعو شامل هوندو آهي، جڏهن ته ماضي ۽ حال جي لهجن جي وچ ۾ موجود لاڳاپن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.<ref name="Acadmia Morphology">{{Cite journal |last=Fábregas |first=Antonio |date=January 2005 |title=The definition of the grammatical category in a syntactically oriented morphology |url=https://www.academia.edu/529248 |url-status=live |journal=Unpublished Ph. D. Dissertation. Madrid: Universidad Autónoma |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114350/https://www.academia.edu/529248 |archive-date=10 February 2023 |access-date=10 June 2022}}</ref> === نحو === {{Main|نحو}} '''نحو''' (سنٽيڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا لفظن ۽ [[صرفيو|صرفين]] (مارفيمز) جي پاڻ ۾ گڏجڻ جي اصولن جو اڀياس ڪري ٿي، جن جي ذريعي وڏيون لساني وحدتون، جهڙوڪ [[فقرو|فقرا]] ۽ [[جملو|جملا]]، ٺهن ٿا. نحو جا بنيادي موضوع [[لفظن جي ترتيب]]، [[گرامري لاڳاپا]]، [[جملي جا جزا]]،<ref>{{cite book |last1=Luuk |first1=Erkki |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |chapter=Syntax–Semantics Interface |date=2015 |pages=900–905 |doi=10.1016/b978-0-08-097086-8.57035-4 |isbn=978-0-08-097087-5 }}</ref> [[مطابقت (لسانيات)|مطابقت]]، مختلف ٻولين جي نحوي اختلافن جي نوعيت، ۽ صورت ۽ معنيٰ جي وچ ۾ لاڳاپو آهن. نحو بابت ڪيترائي مختلف نظريا ۽ طريقا موجود آهن، جيڪي پنهنجن بنيادي مفروضن، تحقيقاتي طريقن ۽ مقصدن جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ڪي نظريا جملن جي بناوت ۽ گرامري قاعدن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا معنيٰ، استعمال يا ذهني عملن سان سندن لاڳاپي تي زور ڏين ٿا. تنهن هوندي به، سڀني نحوي نظرين جو بنيادي مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ٻوليءَ ۾ لفظ منظم نموني سان ڪيئن گڏجي معنيٰ خيز جملا ٺاهين ٿا. === صرف (مارفولاجي) === {{Main|صرف (لسانيات)}} '''صرف''' (مارفولاجي) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا [[لفظ|لفظن]] جي بناوت، انهن جي تشڪيل جي اصولن، ۽ ڪنهن ٻوليءَ ۾ لفظن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو سائنسي اڀياس ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=Stephen R. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=n.d. |publisher=Macmillan Reference, Ltd., Yale University |chapter=Morphology |access-date=30 July 2016 |chapter-url=http://cowgill.ling.yale.edu/sra/morphology_ecs.htm |archive-date=29 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729153028/http://cowgill.ling.yale.edu/sra/morphology_ecs.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Aronoff |first1=Mark |title=What is Morphology? |last2=Fudeman |first2=Kirsten |date=n.d. |publisher=Blackwell Publishing |chapter=Morphology and Morphological Analysis |access-date=30 July 2016 |chapter-url=http://www.ucd.ie/artspgs/introling/Aronoffmorphology.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227235159/https://www.ucd.ie/artspgs/introling/Aronoffmorphology.pdf |archive-date=27 February 2020 |url-status=dead}}</ref> صرف بابت گهڻا نظريا لفظن جي بناوت جو تجزيو '''[[صرفيو|صرفين]]''' (مارفيمز) جي بنياد تي ڪن ٿا، جيڪي ٻوليءَ جون اهڙيون سڀ کان ننڍيون وحدتون آهن، جن کي پنهنجو آزاد معنوي قدر حاصل هوندو آهي. صرفين ۾ '''[[پاڙ (لسانيات)|پاڙون]]''' (روٽس) شامل آهن، جيڪي پاڻ به مڪمل لفظ طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهڙا عنصر پڻ شامل آهن، جهڙوڪ '''[[لاحقو|لاحقا]]''' (ايفڪسز)، جيڪي رڳو ڪنهن وڏي لفظ جو حصو بڻجي ظاهر ٿيندا آهن. مثال طور، انگريزي ٻوليءَ ۾ ''ڪيچ'' هڪ پاڙ (روٽ) آهي ۽ ''-ing'' هڪ لاحقو (سفڪس) آهي. ''ڪيچ'' پاڻ هڪ مڪمل لفظ طور استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ان سان ''-ing'' ملائڻ سان نئون لفظ ''ڪيچنگ'' ٺهي ٿو. صرف ۾ اهو پڻ اڀياس ڪيو ويندو آهي ته لفظ [[لفظن جا قسم|لفظن جي قسمن]] (پارٽس آف اسپيچ) طور ڪيئن ڪم ڪن ٿا، ۽ اهي [[صرفي ڦيرڦار]] (انفليڪشن) جي ذريعي مختلف [[گرامري درجا|گرامري درجن]] جو اظهار ڪيئن ڪن ٿا، جن ۾ [[عدد]] (گريميٽيڪل نمبر)، [[گرامري زمان|زمان]]، ۽ [[گرامري پهلو|پهلو]] شامل آهن. صرف ۾ '''[[پيداواريت (لسانيات)|پيداواريت]]''' (پراڊڪٽوٽي) جهڙا تصور پڻ اهم حيثيت رکن ٿا، جيڪي اهو اڀياس ڪن ٿا ته ڳالهائيندڙ مخصوص حالتن ۾ نوان لفظ ڪيئن ٺاهين ٿا، ۽ اهڙي لفظ سازي وقت سان گڏ ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا دوران ڪيئن تبديل ٿيندي رهي ٿي. صرف جي اها ذيلي شاخ، جيڪا صرفين جي گڏجڻ سبب پيدا ٿيندڙ صوتياتي تبديلين جو خاص طور تي اڀياس ڪري ٿي، '''[[صرفياتي صوتيات]]''' (مارفوفونولاجي) سڏجي ٿي. === معنويات ۽ عمليات === {{Main|معنويات|عمليات}} '''معنويات''' (سمينٽڪس) ۽ '''عمليات''' (پريگميٽڪس) لسانيات جون اهي شاخون آهن، جيڪي ٻوليءَ ۾ '''معنيٰ''' جي اڀياس سان واسطو رکن ٿيون. روايتي طور انهن ٻنهي ذيلي شعبن ۾ فرق معنيٰ جي مختلف پهلوئن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي: '''معنويات''' گرامري ۽ لغوي معنيٰ جو اڀياس ڪري ٿي، جڏهن ته '''عمليات''' معنيٰ کي ان جي استعمال واري '''سياق ۽ سباق''' (ڪنٽيڪسٽ) جي حوالي سان سمجهي ٿي. لسانيات ۾ '''[[رسمي معنويات (قدرتي ٻولي)|رسمي معنويات]]''' (فارمل سمينٽڪس) جو ذيلي شعبو جملن جي '''[[مدلول]]''' (ڊنوٽيشنس) جو مطالعو ڪري ٿو، ۽ اهو پڻ جاچي ٿو ته جملن جي معنيٰ انهن جي جزوي اظھارن جي معنائن مان [[ترڪيبيت (لسانيات)|ترڪيبي اصول]] (ڪمپوزيشنلٽي) تحت ڪيئن ٺهي ٿي. رسمي معنويات تي [[لساني فلسفو|ٻوليءَ جي فلسفي]] جو گهرو اثر آهي، ۽ ان ۾ [[منطق]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا رسمي طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ان جي ابتڙ، '''[[ادراڪي معنويات]]''' (ڪاگنيٽو سمينٽڪس) لساني معنيٰ کي انساني ادراڪ (ڪاگنيشن) جي عام خاصيتن جي روشنيءَ ۾ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هيءَ شاخ ادراڪي سائنس (ڪاگنيٽو سائنس) جي نظرين، جهڙوڪ [[نمونياتي نظريو]] (پروٽو ٽائيپ ٿيوري)، مان گهڻو فائدو وٺي ٿي. '''عمليات''' (پريگميٽڪس) اهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿي، جهڙوڪ [[گفتاري عمل]]، [[اشاري معنا]] (امپليڪيچر)، ۽ [[ڳالهه ٻولهه جو تجزيو]].<ref name="Mey">Mey, Jacob L. (1993). ''Pragmatics: An Introduction''. Oxford: Blackwell (2nd ed. 2001).</ref> معنويات جي برعڪس، جيڪا ڪنهن ٻوليءَ ۾ روايتي يا "رمزي طور مقرر ٿيل" (ڪوڊيڊ) معنيٰ جو اڀياس ڪري ٿي، عمليات اهو جاچي ٿي ته معنيٰ جي منتقلي صرف ڳالهائيندڙ ۽ ٻڌندڙ جي لساني ڄاڻ (جهڙوڪ گرامر، لغت وغيره) تي ئي دارومدار نٿي رکي، پر اظهار جي سياق ۽ سباق،<ref>{{Cite web |title=Meaning (Semantics and Pragmatics) {{!}} Linguistic Society of America |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/meaning-semantics-and-pragmatics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924233822/https://www.linguisticsociety.org/resource/meaning-semantics-and-pragmatics |archive-date=24 September 2017 |access-date=25 August 2017 |website=www.linguisticsociety.org}}</ref> ڳالهائيندڙن بابت اڳواٽ موجود ڄاڻ، ڳالهائيندڙ جي ارادي بابت ڪيل اندازن، ۽ ٻين ڪيترن ئي سماجي ۽ ابلاغي عنصرن تي پڻ منحصر هوندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Shaozhong |first=Liu |title=What is pragmatics? |url=http://www.gxnu.edu.cn/Personal/szliu/definition.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307222541/http://www.gxnu.edu.cn/Personal/szliu/definition.html |archive-date=7 March 2009 |access-date=18 March 2009}}</ref> === صوتيات ۽ صوتياتي نظام === {{Main|صوتيات|صوتياتي نظام}} '''صوتيات''' (فونيٽڪس) ۽ '''صوتياتي نظام''' (فونولاجي) لسانيات جون اهي شاخون آهن، جيڪي ٻوليءَ جي آوازن (يا اشاري ٻولين ۾ انهن جي هم منصب صوتياتي خصوصيتن) جي اڀياس سان لاڳاپيل آهن. '''صوتيات''' بنيادي طور آوازن جي طبعياتي ۽ جسماني خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جهڙوڪ انهن جي [[آرٽيڪوليٽري صوتيات|ادائگي يا اچار]] (آرٽيڪيوليشن)، صوتي لهرن جون خاصيتون (اڪائسٽڪس)، آوازن جي پيداوار، ۽ انهن جي ادراڪ يا ٻڌڻ (پرسيپشن). ٻئي طرف، '''[[صوتياتي نظام]]''' (فونولاجي) ٻوليءَ جي آوازن جي تجريدي (ايبسٽريڪٽ) لساني تنظيم، درجابندي ۽ ڪردار جو اڀياس ڪري ٿي. هيءَ شاخ وضاحت ڪري ٿي ته ڪنهن ٻوليءَ ۾ ڪهڙا آواز موجود آهن، اهي آواز لفظن جي جوڙجڪ ۾ هڪ ٻئي سان ڪهڙي نموني گڏجي سگهن ٿا، ۽ ڇو ڪجهه صوتياتي خاصيتون ڪنهن لفظ جي سڃاڻپ ۽ معنيٰ ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref>{{Citation |last=Szczegielniak |first=Adam |title=Introduction to Linguistic Theory – Phonology: The Sound Patterns of Language |url=https://scholar.harvard.edu/files/adam/files/phonology.ppt.pdf |access-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322153405/https://scholar.harvard.edu/files/adam/files/phonology.ppt.pdf |archive-date=22 March 2023 |url-status=live |publisher=Harvard University}}</ref> === لساني نوعيات === {{Main|لساني نوعيات}} '''لساني نوعيات''' (لنگئسٽڪ ٽائپولاجي) يا '''ٻولين جي نوعياتي درجابندي''' (لينگئيج ٽائپولاجي) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا ٻولين جو سندن بناوتي (اسٽرڪچرل) خاصيتن جي بنياد تي اڀياس، درجابندي ۽ ڀيٽ ڪري ٿي. هن شعبي جو بنيادي مقصد دنيا جي ٻولين ۾ موجود بناوتي تنوع (اسٽرڪچرل ڊائورسٽي) ۽ انهن جي گڏيل يا آفاقي خاصيتن جي وضاحت ۽ تشريح ڪرڻ آهي. لساني نوعيات جون ڪيترين ئي ذيلي شاخون آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن، پر اهي رڳو انهن تائين محدود نه آهن: * '''صوتياتي نوعيات''' (فونولاجيڪل ٽائپولاجي)، جيڪا ٻولين جي صوتياتي خاصيتن ۽ آوازن جي نظام جو اڀياس ڪري ٿي. * '''نحوي نوعيات''' (سنٽيڪٽڪ ٽائپولاجي)، جيڪا لفظن جي ترتيب، جملي جي بناوت ۽ نحوي صورتن جو تقابلي مطالعو ڪري ٿي. * '''لغوي نوعيات''' (ليڪسيڪل ٽائپولاجي)، جيڪا ٻولين جي لفظي ذخيري ۽ لغوي خصوصيتن جو اڀياس ڪري ٿي. * '''نظرياتي نوعيات'''، جنهن جو مقصد ٻولين ۾ موجود آفاقي رجحانن ۽ انهن جي سببن جي وضاحت ڪرڻ آهي. == بناوٽون == لساني بناوٽون معنيٰ ۽ صورت جي گڏيل جوڙجڪ (پيئرنگس) تي مشتمل هونديون آهن. معنيٰ ۽ صورت جي هر مخصوص جوڙجڪ کي [[فرڊيننڊ ڊي سوسيور]] جي نظريي موجب [[نشاني (سيميا)|لساني نشاني]] (''لنگئسٽڪ سائن'') چيو ويندو آهي. مثال طور، "ٻلي" جي معنيٰ دنيا جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صوتي نمونن (ڳالهايل ٻولين ۾)، هٿن ۽ چهري جي حرڪتن (اشارتي ٻولين ۾)، يا لکيل نشانين (تحريري ٻولين ۾) وسيلي ظاهر ڪئي ويندي آهي. لساني نمونن علمي معلومات جي انجنيئرنگ ([[علمي انجنيئرنگ]]) جي شعبي ۾ به وڏي اهميت حاصل ڪئي آهي، خاص طور تي ان ڪري جو دستياب ڊيٽا جو مقدار تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. لساني بناوتن تي ڌيان ڏيندڙ ماهر اها سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته مادري ٻولي ڳالهائيندڙ ڪهڙن اصولن مطابق ٻولي استعمال ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي گهڻا اصول کين شعوري طور معلوم نه هوندا آهن. هر لساني بناوت کي ڪيترن ئي تجزياتي سطحن تي ننڍن جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي شعوري يا غير شعوري قاعدن موجب پاڻ ۾ ملي وڏيون بناوتون ٺاهين ٿا. مثال طور، انگريزي لفظ ٽينٿ ''tenth'' جي بناوت کي ٻن مختلف تجزياتي سطحن تي ڏسي سگهجي ٿو. لفظ جي اندروني بناوت (جنهن کي [[صرفيات]] (مارفولاجي) چيو وڃي ٿو) جي سطح تي، ''ٽينٿ'' ٻن لساني عنصرن تي مشتمل آهي: هڪ عنصر عدد (نمبر) جي معنيٰ ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو عنصر ترتيبي (آرڊنلٽي) معنيٰ ظاهر ڪري ٿو. انهن ٻنهي عنصرن جي ميلاپ لاءِ هڪ قاعدو مقرر آهي، جنهن مطابق ترتيبي لاحقو ''-th'' هميشه عدد ''ٽين'' کان پوءِ ايندو آهي. ٻئي طرف، صوتياتي بناوت (جنهن کي [[صوتيات (لسانيات)|صوتيات]] يا [[فونالاجي]] چيو وڃي ٿو) جي سطح تي تجزيو ڏيکاري ٿو ته ''ٽينٿ'' ۾ موجود /n/ جو آواز، اڪيلي لفظ ''ٽين'' ۾ اچڻ واري /n/ جي آواز کان مختلف انداز سان ادا ڪيو ويندو آهي. انگريزي ڳالهائيندڙن مان گهڻا ماڻهو لفظ ''ٽينٿ'' جي اندروني بناوت سان لاڳاپيل قاعدن کان ته شعوري طور واقف هوندا آهن، پر ان جي صوتياتي تبديليءَ بابت قاعدن کان اڪثر اڻواقف هوندا آهن. لساني بناوتن جو مطالعو ڪندڙ ماهر اهڙن ئي قاعدن جي سڃاڻپ ۽ تجزيو ڪندا آهن، جيڪي بيان ڪن ٿا ته مادري ٻولي ڳالهائيندڙ عملي طور ٻولي ڪيئن استعمال ڪن ٿا.{{fact|date=February 2026}} === گرامر === {{main|گرامر}} گرامر قاعدن جو اهڙو نظام آهي، جيڪو ڪنهن مخصوص ٻوليءَ ۾ اظهار جي ٺهڻ ۽ استعمال کي منظم ڪري ٿو. اهي قاعدا نه رڳو آوازن تي لاڳو ٿين ٿا،<ref>هن مقالي ۾ آوازن بابت سڀئي حوالا اشارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هٿن ۽ چهري جي اشارن تي پڻ لاڳو سمجهيا وڃن.</ref> پر معنيٰ تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا. گرامر ۾ ڪيترائي جزوي نظام شامل هوندا آهن، جهڙوڪ [[فونالاجي]] (صوتياتي نظام جي تنظيم)، [[صرفيات]] (لفظن جي بناوت ۽ جوڙجڪ)، ۽ [[نحو]] (جملي ۽ فقري جي جوڙجڪ).<ref name="akmajian">{{Cite book |last1=Akmajian, Adrian |url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |title=Linguistics |last2=Richard A. Demers |last3=Ann K. Farmer |last4=Robert M. Harnish |publisher=The MIT Press |year=2010 |isbn=978-0-262-51370-8 |edition=6th |access-date=25 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |archive-date=14 December 2012 |url-status=dead}}</ref> جديد [[گرامر#Theoretical frameworks|گرامري نظريا]]، جيڪي گرامر جي اصولن جو مطالعو ڪن ٿا، انهن ۾ [[بناوتي لسانيات]] (اسٽرڪچرل لنگئسٽڪس)، [[فعالي لسانيات]] (فنڪشنل لنگئسٽڪس) ۽ [[تخليقي لسانيات]] (جنريٽو لنگئسٽڪس) شامل آهن.<ref>''Syntax: A Generative Introduction'' (2nd ed.), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.</ref> ٻوليءَ جي گرامري اڀياس سان لاڳاپيل اهم ذيلي شعبا هي آهن: * '''[[صوتيات (لسانيات)|صوتيات]]''' (فونيٽڪس): تقريري آوازن جي پيداوار، ادائگي ۽ ادراڪ جي جسماني خاصيتن جو مطالعو، جنهن ۾ انهن جون صوتياتي (اڪائوسٽڪس) ۽ ادائيگيءَ واريون (آرٽيڪيوليٽري) خاصيتون شامل آهن. * '''[[فونالاجي]]''': آوازن جو ذهني ۽ تجريدي نظام طور مطالعو، جيڪو اهو واضح ڪري ٿو ته ڪنهن ٻوليءَ ۾ ڪهڙا آواز (''فونيمز'') معنيٰ ۾ فرق پيدا ڪن ٿا، اهي پاڻ ۾ ڪيئن ملي لفظ ٺاهين ٿا، ۽ ڪهڙيون صوتياتي خاصيتون لفظ جي سڃاڻپ لاءِ اهم آهن. * '''[[صرفيات]]''' (مارفولاجي): مورفيم (''مارفيمز'') يا لفظن جي اندروني بناوت جو مطالعو، ۽ اهو ته اهي ڪيئن تبديل ٿين ٿا يا نوان لفظ ڪيئن ٺاهين ٿا. * '''[[نحو]]''' (سنٽيڪس): لفظن جي گڏجڻ سان گرامري لحاظ کان درست فقرا ۽ [[جملو (لسانيات)|جملا]] ٺهڻ جي اصولن جو مطالعو. * '''[[معنيات]]''' (سمينٽڪس): لفظي ۽ گرامري معنيٰ جي مختلف پهلوئن جو مطالعو.<ref name="Meaning and Grammar: An Introductio">{{Cite book |last1=Chierchia, Gennaro |title=Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics |last2=Sally McConnell-Ginet |publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts |year=2000 |isbn=978-0-262-53164-1 |name-list-style=amp}}</ref> * '''[[عملي معنيات]]''' (پريگميٽڪس): اظهارن جي رابطي واري عمل ۾ استعمال، ۽ معنيٰ جي منتقليءَ ۾ صورتحال، سماجي پسمنظر ۽ غير لساني ڄاڻ جي ڪردار جو مطالعو.<ref name="Meaning and Grammar: An Introductio" /> * '''[[گفتاري تجزيو]]''' (ڊسڪورس اينالائسس): ڳالهيل، لکيل يا اشارتي متنن ۾ ٻوليءَ جي استعمال جو تجزيو. * '''[[اسلوبيات]]''' (اسٽائلٽڪس): لساني عنصرن، جهڙوڪ بيان بازي (رھيٽورڪ)، لفظن جي چونڊ (ڊڪشن)، لهجي (اسٽريس) ۽ اسلوب جي مطالعي ذريعي متن يا گفتگو کي ان جي سماجي ۽ ادبي پسمنظر ۾ سمجهڻ. * '''[[سيميا]]''' (سيميوٽڪس): نشانين، نشانين جي عمل (سيميوسس)، اشاري، نمائندگي، مشابهت، تمثيل، استعارو، علامت، دلالت ۽ ابلاغ جي مطالعي وارو علم. === گفتگو === گفتگو (''ڊسڪورس'') سماجي عمل جي حيثيت سان ٻوليءَ جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي ( بينھم، 1995)، ۽ هڪ گهڻ-سطحي تصور آهي. سماجي عمل جي حيثيت سان گفتگو لکيل ۽ ڳالهايل متنن ذريعي مختلف نظرين کي پاڻ ۾ سموئي ٿي. [[گفتاري تجزيو]] اهڙن نظرين جو جائزو وٺي سگهي ٿو يا انهن کي ظاهر ڪري سگهي ٿو. گفتگو نه رڳو صنف (جينر) تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪا مخصوص سماجي ۽ ابلاغي حالتن مطابق چونڊي ويندي آهي، پر ننڍي سطح تي ٻوليءَ کي متن (ڳالهايل يا لکيل) جي صورت ۾ پڻ ترتيب ڏئي ٿي، جنهن ۾ صوتياتي (فونولاجيڪل) ۽ لفظي-گرامري (ليڪسيڪو-گريميٽيڪل) پهلو شامل آهن. گرامر ۽ گفتگو هڪ ئي نظام جا لاڳاپيل حصا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Ariel |first=Mira |year=2009 |title=Discourse, grammar, discourse |url=https://archive.org/details/discourse-studies_2009-02_11_1/page/5 |journal=Discourse Studies |volume=11 |issue=1 |pages=5–36 |doi=10.1177/1461445608098496 |jstor=24049745 }}</ref> جڏهن ڪنهن خاص مقصد لاءِ مخصوص انداز ۾ گفتگو استعمال ڪئي وڃي ٿي ته اها ٻوليءَ جو هڪ قسم بڻجي وڃي ٿي، جنهن کي [[رجسٽر (لسانيات)|رجسٽر]] چيو ويندو آهي.<ref>Leckie-Tarry, Helen (1995). ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, p.&nbsp;6. {{ISBN|1-85567-272-3}}</ref> ڪنهن مخصوص علمي يا پيشاور شعبي سان لاڳاپيل ماڻهن جي مهارت سبب ٻوليءَ ۾ نوان لفظ به شامل ٿيندا آهن. اهڙيءَ ريت رجسٽر ۽ گفتگو پاڻ ۾ رڳو خاص اصطلاحن ذريعي نه، پر ڪيترين حالتن ۾ مخصوص اسلوبي خصوصيتن ذريعي پڻ هڪ ٻئي کان ممتاز ٿيندا آهن. مثال طور، طبي شعبي سان لاڳاپيل ماڻهو پنهنجي رابطن ۾ اهڙا طبي اصطلاح استعمال ڪندا آهن، جيڪي صرف طب سان واسطو رکن ٿا. اهڙي قسم جي ٻوليءَ کي عام طور "طبي گفتگو" سڏيو ويندو آهي، ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شعبن جون به پنهنجون مخصوص گفتگوي روايتون هونديون آهن. === لفظيات === لفظيات (''ليڪسيڪن'') لفظن ۽ اصطلاحن جو اهو ذخيرو آهي، جيڪو ڳالهائيندڙ جي ذهن ۾ محفوظ هوندو آهي. لفظياتي ذخيري ۾ مڪمل لفظن سان گڏ [[مقيد مورفيم]] (بائونڊ مارفيمز) پڻ شامل هوندا آهن، جيڪي لفظ جا اهڙا جزا آهن، جيڪي پاڻ الڳ لفظ طور استعمال نٿا ٿي سگهن، جهڙوڪ [[واڌارا]] (affixes). ڪن لساني تجزين ۾ [[مرڪب لفظ]]، محاوراتي اظهار جا ڪي قسم، ۽ ٻيون گڏيل لفظي ترڪيبون پڻ لفظياتي ذخيري جو حصو سمجهيون وينديون آهن. لغتون ڪنهن ٻوليءَ جي لفظياتي ذخيري کي الف بائي ترتيب سان مرتب ڪرڻ جي ڪوشش هونديون آهن، پر عام طور تي انهن ۾ مقيد مورفيم شامل نه ڪيا ويندا آهن. [[لغت نويسي]] (ليڪسيڪوگرافي)، جيڪا معنيات (سمينٽڪس) سان ويجهو لاڳاپيل آهي، اهڙو علم آهي جيڪو لفظن کي لغت يا انسائيڪلوپيڊيا جي صورت ۾ ترتيب ڏئي ٿو. ٻوليءَ ۾ نون لفظن جي تخليق يا شامل ٿيڻ کي [[نئون لفظ ٺاهڻ]] (''نيولاگزيشن'') يا ''ڪوائننگ'' چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite book |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |author-link=Ghil'ad Zuckermann |url=http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew |publisher=Palgrave Macmillan |year=2003 |isbn=978-1-4039-1723-2 |pages=2ff |access-date=15 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827112758/http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |archive-date=27 August 2016 |url-status=live}}</ref> جڏهن ته اهڙن نون لفظن کي [[نئون لفظ]] (''نيولاگئزم'') سڏيو ويندو آهي. عام خيال اهو آهي ته ڪنهن ماڻهوءَ جي لساني صلاحيت سندس ذهن ۾ محفوظ لفظن جي تعداد تي دارومدار رکي ٿي، پر ڪيترن ئي لسانيات جي ماهرن موجب اهو تصور درست ناهي. سندن خيال ۾ ٻولي استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت بنيادي طور گرامر جي دائري سان لاڳاپيل آهي، ۽ اها [[لساني قابليت]] (لنگئسٽڪ ڪامپيٽنس) سان وابسته آهي، نه ته صرف لفظن جي تعداد سان. نظرياتي طور تي، تمام محدود لفظياتي ذخيرو به لامحدود تعداد ۾ جملا ٺاهڻ جي صلاحيت رکي سگهي ٿو. تنهن هوندي به، [[لفظن جو ذخيرو]] (ووڪبيولري) متن جي سمجهه کي ماپڻ لاءِ اهم معيار سمجهيو ويندو آهي. عام طور تي اهو اتفاق موجود آهي ته انگريزيءَ ۾ ڪنهن لکيل متن کي صحيح نموني سمجهڻ لاءِ پڙهندڙ کي متن ۾ موجود لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو لفظن جي ڄاڻ هجڻ ضروري آهي، يعني هو متن جي تقريباً 98 سيڪڙو لفظن جي معنيٰ ڄاڻي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Schmitt |first1=Norbert |last2=Cobb |first2=Tom |last3=Horst |first3=Marlise |last4=Schmitt |first4=Diane |title=How much vocabulary is needed to use English? Replication of van Zeeland & Schmitt (2012), Nation (2006) and Cobb (2007) |journal=Language Teaching |date=April 2017 |volume=50 |issue=2 |pages=212–226 |doi=10.1017/S0261444815000075 }}</ref> انهيءَ ڪري، گهربل لفظي ذخيري جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته ڪهڙي قسم جا متن يا ڳالهيون سمجهڻيون آهن. هڪ عام اندازي موجب، روزمره جي مختلف قسمن جي ڳالهين کي سمجهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 6٬000 کان 7٬000 لفظي خاندان ضروري آهن، جڏهن ته مختلف قسمن جي لکيل متنن کي آسانيءَ سان پڙهڻ ۽ سمجهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8٬000 کان 9٬000 لفظي خاندانن جي ڄاڻ گهربل هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Nation |first=Paul |date=2006 |title=How large a vocabulary is needed for reading and listening? |url=https://archive.org/details/sim_canadian-modern-language-review_2006-09_63_1/page/59 |journal=Canadian Modern Language Review |volume=63 |pages=59–82 |doi=10.3138/cmlr.63.1.59 }}</ref> === اسلوبيات === [[اسلوبيات]] (''اسٽائلسٽڪس'') ۾ مختلف گفتگوي برادرين، ادبي صنفن، ۽ اشاعتي يا بياني اندازن جي تناظر ۾ لکيل، اشارتي يا ڳالهايل متنن جو مطالعو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ عوامي ذرائع ابلاغ (ماس ميڊيا) ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي به شامل آهي.<ref>{{Cite web |title="Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |archive-date=4 October 2013 |access-date=4 October 2013}}</ref> هن شعبي ۾ متنن جو انهن جي لساني ۽ اسلوبي خصوصيتن جي بنياد تي تجزيو ۽ تشريح ڪئي ويندي آهي. اسلوبي تجزئي ۾ مخصوص [[لهجو|لهجن]] ۽ [[رجسٽر (لسانيات)|رجسٽرن]] جو مطالعو پڻ شامل هوندو آهي، جيڪي مختلف گفتگوي برادرين طرفان استعمال ڪيا ويندا آهن. اسلوبي خصوصيتن ۾ [[بيان بازي]] (Rhetoric)،<ref>{{Cite book |last=Richards, I. A. |title=The Philosophy of Rhetoric |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich |publisher=Oxford University Press (New York) |year=1965}}</ref> لفظن جي چونڊ (ڊڪشن)، زور يا اسٽريس، طنز (سٽائر)، [[طعنو]] (آئرني)، مڪالما (ڊائلاگ)، ۽ صوتياتي تبديليءَ (فونيٽڪ ويريئيشن) جون ٻيون صورتون شامل آهن. اسلوبي تجزئي ۾ ادبي شاهڪارن، عوامي ادب (پاپولر فڪشن)، خبرن، اشتهارن، ۽ عوامي ثقافت (پاپولر ڪلچر) ۾ رابطي جي ٻين صورتن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوليءَ جو مطالعو پڻ شامل هوندو آهي. عام طور تي اسلوب کي رابطي جي اهڙي تبديلي سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ڳالهائيندڙن ۽ مختلف سماجن جي لحاظ کان بدلجندي رهندي آهي. مختصر طور، اسلوبيات متن جي تشريح جو علم آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مثال طور، [[جيڪ دريدا]] (Jacques Derrida) تقرير ۽ تحرير جي وچ ۾ فرق کي وڌيڪ نمايان ڪيو، ۽ اهو دليل پيش ڪيو ته لکيل ٻوليءَ جو مطالعو پنهنجي حيثيت ۾ هڪ آزاد لساني وسيلي طور ڪيو وڃي.<ref>Derrida, Jacques (1967). ''[[Writing and Difference]]'' and ''[[Of Grammatology]]''.</ref> انهيءَ تناظر ۾ [[قديم رسم الخطيات]] (پالائيوگرافي) اهڙو علم آهي، جيڪو ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ لکيل رسم الخط، نشانين ۽ علامتن جي ارتقا جو مطالعو ڪري ٿو.<ref>Chapter 1, section 1.1 in {{Cite book |last=Antonsen, Elmer H. |url=https://books.google.com/books?id=gvSi3JVNRF == طريقهٔ ڪار == جديد لسانيات بنيادي طور تي [[وضاحتي لسانيات]] (ڊيسڪرپٽو لنگئسٽڪس) تي ٻڌل آهي.<ref name="Martinet">{{Cite book |last=Martinet |first=André |author-link=André Martinet |title=Elements of General Linguistics |publisher=Faber |year=1960 |series=Studies in General Linguistics, vol. i. |location=London |page=15 |translator-last=Elisabeth Palmer Rubbert}}</ref> لسانيات جا ماهر ٻوليءَ جي خاصيتن کي بغير ڪنهن ذاتي قدرشناسيءَ جي بيان ۽ وضاحت ڪن ٿا؛ يعني اهي اهو فيصلو نٿا ڪن ته ڪو خاص لساني عنصر يا استعمال "سٺو" آهي يا "خراب". اهو طريقو ٻين سائنسن جيان آهي؛ مثال طور، هڪ [[حيوانيات]] جو ماهر (زولاجسٽ) جانورن جي دنيا جو مطالعو ڪندي اهو نٿو چوي ته هڪ نسل ٻي نسل کان "بهتر" يا "بدتر" آهي. ٻئي طرف، [[لساني تجويزيت]] (لنگئسٽڪ پرسڪرپشن) جو مقصد ڪجهه مخصوص لساني صورتن يا استعمالن کي ٻين تي ترجيح ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اڪثر ڪنهن خاص لهجي يا "[[اڪرو ليڪٽ]]" (acrolect) کي معياري حيثيت ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ان جو مقصد هڪ [[معياري ٻولي]] قائم ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو، جيڪا وسيع جاگرافيائي علائقن ۾ رابطي کي آسان بڻائي. بهرحال، اهو پڻ ممڪن آهي ته هڪ ٻولي يا لهجي جا ڳالهائيندڙ ٻين ٻولين يا لهجن جي ڳالهائيندڙن تي پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪن (ڏسو: [[لساني سامراج]]). تجويزيت (پرسڪرپٽوئزم) جي انتهائي صورت [[سينسرشپ]] ۾ ڏسي سگهجي ٿي، جتي ڪجهه لفظن يا نحوي بناوتن کي سماج لاءِ نقصانڪار سمجهي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. تنهن هوندي به، ٻوليءَ جي تعليم ([[ٻولي جي تعليم]]) ۾ تجويزيت مناسب نموني استعمال ڪئي ويندي آهي، جيئن [[انگريزي ٻوليءَ جي تدريس]] (ELT) دوران، جتي ٻي ٻولي سکڻ وارن کي بنيادي گرامري قاعدا ۽ لفظي ذخيرو سيکارڻ ضروري هوندو آهي، ته جيئن هو [[ٻوليءَ جي حصول]] جي عمل ۾ ڪامياب ٿي سگهن.{{citation needed|date=May 2023}} === ذريعا === اڪثر جديد لسانيات جا ماهر اهو فرض ڪن ٿا ته [[ڳالهايل ٻولي]] ۽ [[اشارتي ٻولي]] جا انگ اکر [[لکيل ٻولي]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بنيادي اهميت رکن ٿا. ان جا ڪيترائي سبب آهن: * ڳالهائڻ انساني سماجن جي تقريباً سڀني ثقافتن ۾ موجود آهي، جڏهن ته تاريخ ۾ ڪيترائي اهڙا سماج ۽ لساني برادريون رهيون آهن، جن وٽ لکڻ جو نظام موجود نه هو. * ڳالهايل ٻوليءَ ۾ اهڙيون خاصيتون ملن ٿيون، جيڪي هميشه لکڻ ۾ محفوظ ناهن ٿينديون، جهڙوڪ [[فونالاجي]] جا قاعدا، [[آوازن جي تبديلي]]، ۽ [[تقريري غلطيون]]. * سڀئي قدرتي رسم الخط ڪنهن نه ڪنهن ڳالهايل يا اشارتي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ تصويري رسم الخط، جهڙوڪ [[ڊونگبا رسم الخط]] (Dongba writing)، به [[ناڪسي ٻولي]] (Naxi language) جي هڪجهڙن اچارن (ھوموفونز) کي ساڳئي تصويري نشانيءَ سان ظاهر ڪن ٿا، ۽ جڏهن هڪ ئي رسم الخط ٻن ٻولين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ته ان ۾ پڻ ڳالهائيندڙ ٻوليءَ موجب تبديليون اينديون آهن. * انسانن ۾ ڳالهائڻ جي صلاحيت لکڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ وجود ۾ آئي. * ماڻهو لکڻ سکڻ کان اڳ ۽ وڌيڪ آسانيءَ سان ڳالهائڻ ۽ ڳالهايل ٻوليءَ کي سمجهڻ سکندا آهن. تنهن هوندي به، لسانيات جا ماهر ان ڳالهه تي متفق آهن ته لکيل ٻوليءَ جو مطالعو پڻ اهم ۽ فائديمند آهي. خاص طور تي [[ڪارپس لسانيات]] ۽ [[حسابياتي لسانيات]] ۾ لکيل متنن تي ٻڌل تحقيق وڏي مقدار ۾ لساني ڊيٽا جي تجزيي لاءِ وڌيڪ موزون هوندي آهي. ڳالهايل ٻوليءَ جا وڏا ڪارپس تيار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي ۽ اهي آسانيءَ سان دستياب به ناهن هوندا؛ تنهن ڪري انهن کي اڪثر [[لساني نقل نويسي]] ذريعي لکيل صورت ۾ آندو ويندو آهي. ان کان علاوه، لسانيات جا ماهر ڪمپيوٽر وسيلي ٿيندڙ رابطن جي مختلف صورتن ۾ موجود متنن کي پڻ لساني تحقيق لاءِ اهم ذريعو سمجهندا آهن. رسم الخط جي نظامن جو پاڻ ۾ مطالعو، جنهن کي [[گرافيميات]] چيو وڃي ٿو، به لسانيات جي هڪ شاخ آهي. === تجزيو === ويهين صديءَ کان اڳ لسانيات جا ماهر ٻوليءَ جو مطالعو بنيادي طور [[تاريخي يا ڊائڪرونڪ لسانيات]] جي نقطهٔ نظر کان ڪندا هئا، جنهن جو مرڪز تاريخي تبديليون هونديون هيون. اهي مختلف لساني خاصيتن جو پاڻ ۾ مقابلو ڪري اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته ٻولي وقت سان گڏ ڪيئن تبديل ٿي آهي. پر ويهين صديءَ ۾ [[فرڊيننڊ ڊي سوسيور]] جي نظرين جي اثر هيٺ لسانيات ۾ هڪ اهم تبديلي آئي، جنهن کان پوءِ ڌيان [[هم وقتي لسانيات]] ڏانهن منتقل ٿيو. هن طريقي ۾ ٻولين يا انهن جي مختلف صورتن جو ساڳئي وقت واري مرحلي ۾ هڪ ٻئي سان مقابلو ۽ تجزيو ڪيو ويندو آهي. لساني تجزيي جي هڪ ٻي سطح تي [[سنتگمي تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جيڪو جملن ۾ لفظن جي ترتيب ۽ انهن جي باهمي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو. مثال طور، انگريزي ٻوليءَ ۾ حرفِ تعريف ''دي'' کان پوءِ اسم (نائون) ايندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي لفظن جي وچ ۾ هڪ سنتگمي تعلق موجود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، [[پيراڊائمي تجزيو]] متن ۾ موجود تصورن يا پيراڊائمن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ساڳئي قسم يا ساڳئي درجي جا لفظ هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ڪري سگهجن ٿا، جڏهن ته متن جي بنيادي مفهوم ۾ ڪا خاص تبديلي نه ايندي آهي. == تاريخ == {{main|لسانيات جي تاريخ}} ٻوليءَ جي منظم وضاحت جون سڀ کان اوائليون سرگرميون عام طور ڇهين صدي ق.م. جي هندستاني وياڪرڻ دان [[پاڻني]] (Pāṇini) ڏانهن منسوب ڪيون وڃن ٿيون،<ref>{{Cite book |last=[[Rens Bod]] |url=https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA14 |title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-966521-1}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |date=1908 |volume=2 |page=263 |chapter=Chapter VI: Sanskrit Literature |chapter-url=https://archive.org/details/imperialgazette02hunt}}</ref> جنهن پنهنجي ڪتاب {{IAST|[[اَشٽاڌيايي]]}} ۾ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جي هڪ باضابطه [[رسمي گرامر]] تيار ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Aṣṭādhyāyī 2.0 |url=http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005527/http://panini.phil.hhu.de/panini/panini/ |archive-date=15 April 2021 |access-date=2021-02-27 |website=panini.phil.hhu.de}}</ref><ref>{{Cite book |last=S.C. Vasu (Tr.) |url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.) |publisher=Vedic Books |year=1996 |isbn=978-81-208-0409-8 |access-date=17 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327172935/http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html |archive-date=27 March 2014 |url-status=live}}</ref> جديد [[تخليقي گرامر]] جا ڪيترائي اصول اڄ به پاڻنيءَ جي پيش ڪيل بنيادي نظرين تي ٻڌل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Penn |first1=Gerald |last2=Kiparski |first2=Paul |title=On Panini and the Generative Capacity of Contextualised Replacement Systems |url=https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf |journal=Proceedings of COLING 2012 |pages=943–950 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005455/https://www.aclweb.org/anthology/C12-2092.pdf |archive-date=15 April 2021}}</ref> === اصطلاحي تاريخ (نامنڪليچر) === ويهين صديءَ کان اڳ ''[[لسانياتِ قديمه]]'' (فلولاجي) جو اصطلاح، جنهن جو پهريون معلوم استعمال 1716ع ۾ ملي ٿو،<ref name="Etymonline Definition of Philology">{{OEtymD|philology|accessdate=5 March 2018}}</ref> عام طور ٻوليءَ جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري تاريخي نوعيت جو هوندو هو.<ref name="Nichols 65-1">{{cite journal |last1=Nichols |first1=Stephen G. |title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1 |journal=Speculum |date=1990 |volume=65 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.2307/2864468 |jstor=2864468 }}</ref><ref name="Understanding">{{Cite book |last=McMahon |first=A.M.S. |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-44665-5 |pages=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n24 9], 19}}</ref> پر [[فرڊيننڊ ڊي سوسيور]] جي [[هم وقتي لسانيات]] جي اهميت تي زور ڏيڻ کان پوءِ لسانيات جو رخ تبديل ٿي ويو.<ref name="Understanding" /> ان کان پوءِ ''فلولاجي'' جو اصطلاح گهڻو ڪري "ٻوليءَ جي گرامر، تاريخ ۽ ادبي روايت جي مطالعي" لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، خاص طور تي آمريڪا ۾،<ref>{{Cite book |last=Morpurgo Davies |first=A. |title=Nineteenth-Century Linguistics |date=1998 |series=History of Linguistics |volume=4}}</ref> جتي ''فلولاجي'' کي ڪڏهن به "ٻوليءَ جي سائنس" جي معنيٰ ۾ وڏي پيماني تي استعمال نه ڪيو ويو.<ref name="Etymonline Definition of Philology" /> ''لنگئسٽ'' (لسانيات جو ماهر) جو اصطلاح "ٻوليءَ جي شاگرد" جي معنيٰ ۾ 1641ع کان استعمال ۾ اچي ويو هو،<ref name="etymonline linguist" /> جڏهن ته ''لنگئسٽڪس'' (لسانيات) جو پهريون معلوم استعمال 1847ع ۾ ملي ٿو.<ref name="etymonline linguist">{{OEtymD|linguist|accessdate=5 March 2018}}</ref> اڄ انگريزيءَ ۾ ٻوليءَ جي سائنسي مطالعي لاءِ ''Linguistics'' سڀ کان عام اصطلاح آهي،<ref>{{Cite web |last=Shahhoseiny |first=Hajar |year=2013 |title=Differences between Language and Linguistic in the ELT Classroom |url=https://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol03/12/12.pdf |access-date=December 10, 2023 |publisher=Theory and Practice in Language Studies |archive-date=9 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409042258/https://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol03/12/12.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=What is Linguistics? |url=https://www.bcu.ac.uk/english/news/blog/what-is-linguistics |access-date=December 10, 2023 |website=Birmingham City University |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210135842/https://www.bcu.ac.uk/english/news/blog/what-is-linguistics |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ''لنگئسٽڪ سائنس'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. لسانيات هڪ [[بين الشعبائي]] علم آهي، جيڪو قدرتي سائنسن، سماجي سائنسن، [[رسمي سائنسن]] ۽ انسانيات جي اوزارن ۽ طريقن کي گڏ ڪري استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Spolsky |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=8nc6nRRbMSQC&pg=PA13 |title=The Handbook of Educational Linguistics |last2=Hult |first2=Francis M. |date=February 2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-3104-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berns |first=Margie |url=https://books.google.com/books?id=EUMqGSbeEXAC&pg=PA23 |title=Concise Encyclopedia of Applied Linguistics |date=20 March 2010 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-096503-1 |pages=23–25 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Science of Linguistics |url=https://www.linguisticsociety.org/resource/science-linguistics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417192211/https://www.linguisticsociety.org/resource/science-linguistics |archive-date=17 April 2018 |access-date=17 April 2018 |website=Linguistic Society of America}}</ref><ref>Behme, Christina; Neef, Martin. ''Essays on Linguistic Realism'' (2018). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. pp. 7–20</ref> ڪيترائي لسانيات جا ماهر، جهڙوڪ [[ڊيوڊ ڪرسٽل]]، لسانيات کي بنيادي طور هڪ سائنسي علم قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Crystal |first=David |author-link=David Crystal |title=Linguistics |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=978-0-14-013531-2}}</ref> ''لنگئسٽڪ'' (لسانيات جو ماهر) ان شخص کي چيو ويندو آهي، جيڪو ٻوليءَ جو مطالعو ڪري، لسانيات ۾ تحقيق ڪري، يا لسانيات جي طريقن کي استعمال ڪندي مخصوص ٻولين جي وضاحت ۽ تجزيو ڪري.<ref name="American Heritage 2000">{{Cite encyclopedia |year=2000 |title=Linguist |encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7 |isbn=978-0-395-82517-4}}</ref> === ابتدائي وياڪرڻ دان === ٻوليءَ جو ابتدائي باضابطه مطالعو ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان جي وياڪرڻ دان [[پاڻني]] ڪيو، جنهن سنسڪرت جي [[صرفيات]] (مارفولاجي) بابت 3,959 قاعدا ترتيب ڏنا. پاڻني سنسڪرت جي آوازن کي باقاعدي نموني صامتن (ڪانسوننٽس) ۽ مصوتن (واولز) ۾ ورهايو، ۽ لفظن کي اسم، فعل وغيره جي قسمن ۾ تقسيم ڪيو، جيڪو پنهنجي نوعيت جو سڀ کان پهريون معلوم لساني درجابندي وارو ڪم هو. وچ اوڀر ۾ فارسي عالم [[سيبويه]] (Sibawayh) 760ع ڌاري پنهنجي مشهور ڪتاب ''الكتاب في النحو'' ({{lang|ar|الكتاب في النحو}}) ۾ عربي ٻوليءَ جي انتهائي تفصيلي وضاحت پيش ڪئي. هو پهريون معلوم عالم هو، جنهن [[فونيات]] (Phonetics) ۽ [[فونيم]] (Phoneme) جي وچ ۾ واضح فرق بيان ڪيو. اولهه ۾ ٻولين جي مطالعي ۾ دلچسپي اوڀر جي ڀيٽ ۾ ڪجهه دير سان پيدا ٿي،<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=307}}.</ref> ۽ قديم يوناني ۽ رومي وياڪرڻ دانن نه ته هندستاني عالمن جا طريقا اختيار ڪيا ۽ نه ئي ساڳين نتيجن تي پهتا. اولهه ۾ ٻوليءَ جو ابتدائي مطالعو گهڻو ڪري فلسفي جو حصو هو، نه ڪي لساني وضاحت جو. معنيٰ (سيميٽڪس) بابت ابتدائي نظرين جو ذڪر [[افلاطون]] پنهنجي مشهور مڪالمي ''[[ڪريٽلس (گفتگو)|ڪريٽلس]]'' ۾ ڪيو، جتي هن دليل ڏنو ته لفظ دائمي تصورن جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪي خيالن جي دنيا ۾ موجود آهن. اهو ئي پهريون معلوم متن آهي، جنهن ۾ ''اٽيمولاجي'' (اشتقاق) جو لفظ ڪنهن لفظ جي تاريخ ۽ معنيٰ جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيو. 280 ق.م. ڌاري [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هڪ [[اسڪندريه]] ۾ [[ميوزيم]] قائم ڪيو، جتي علمائن جي هڪ جماعت قديم يوناني متنن جو مطالعو ڪندي هئي ۽ غير يوناني ماڻهن کي يوناني ٻولي سيکاريندي هئي. هي اهو پهريون ادارو هو، جنهن گرامر جو اصطلاح موجوده معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، جڏهن ته افلاطون ان کان اڳ ''téchnē grammatikḗ'' ({{script|Greek|Τέχνη Γραμματική}}) کي "لکڻ جي فن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو هو. اهو ئي عنوان بعد ۾ [[ڊيونيشيس ٿريڪس]] (Dionysius Thrax) جي مشهور ڪتاب جو پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Seuren, Pieter A. M. |title=Western linguistics: An historical introduction |url=https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur |publisher=Wiley-Blackwell |year=1998 |isbn=978-0-631-20891-4 |pages=[https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur/page/n19 2]–24}}</ref> [[وچئين دور]] ۾ ٻوليءَ جو مطالعو گهڻو ڪري لسانياتِ قديمه (Philology) جو حصو رهيو، جنهن ۾ قديم ٻولين ۽ متنن جو مطالعو ڪيو ويندو هو. هن دور ۾ [[راجر ايسڪم]]، [[وولفگانگ راٽڪي]] ۽ [[جان ايموس ڪومينس]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=308}}.</ref> === تقابلي لسانياتِ قديمه === ارڙهين صديءَ ۾ [[وليم جونز]] پاران [[تقابلي طريقو]] استعمال ڪرڻ سان [[تقابلي لسانيات]] جو بنياد پيو.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=310}}.</ref> ليونارڊ بلومفيلڊ جي خيال موجب دنيا جي پهرين وڏي سائنسي لسانياتي تصنيف [[جيڪب گريم]] جي ''ڊوئچي گراماٽڪ'' (جرمن گرامر) هئي.<ref name="Bloomfield 1914 311">{{harvnb|Bloomfield|1983|p=311}}.</ref> ان کان پوءِ يورپ جي ٻين لساني خاندانن بابت به اهڙا تقابلي مطالعو لکيا ويا. [[ولهم فان همبولٽ]] ٻوليءَ جي مطالعي کي صرف [[هند-يورپي ٻولين]] تائين محدود نه رکيو، پر ان کي سڀني انساني ٻولين تائين وسيع ڪيو. بلومفيلڊ سندس باري ۾ لکي ٿو: {{blockquote|هن مطالعي کي پروشيا جي عالم ۽ سياستدان ولهم فان همبولٽ (1767–1835ع) بنيادي شڪل ڏني، خاص طور سندس ڪتاب ''Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts'' ("انساني ٻولين جي بناوت جي تنوع ۽ انساني ذهني ترقيءَ تي ان جي اثر") جي پهرين جلد ذريعي، جيڪو جاوا جي ادبي ٻولي ڪاوي بابت لکيو ويو هو.}} === ويهين صديءَ جون ترقيون === ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لسانيات جو مرڪز تاريخي ۽ تقابلي مطالعي مان هم وقتي تجزيي ڏانهن منتقل ٿي ويو. [[ليونارڊ بلومفيلڊ]]، [[لوئس يلمسليف]] ۽ [[زيلگ هيرس]] لساني بناوت جي نظريي کي وڌيڪ ترقي ڏني، جڏهن ته هيرس [[گفتاري تجزيي]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا. [[پراگ لسانياتي حلقو]] ۽ [[آندري مارٽينيه]] فعالي لسانيت کي ترقي ڏني. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ آواز رڪارڊ ڪرڻ واري ٽيڪنالاجي عام ٿيڻ سان مختلف لهجن جون رڪارڊنگون تيار ڪري محفوظ ڪيون ويون، ۽ [[آڊيو-لساني طريقو]] پرڏيهي ٻولين جي سکيا لاءِ هڪ نئون ٽيڪنالاجي تي ٻڌل حل بڻيو. ساڳئي ڏهاڪي ۾ [[لساني قسم بندي]] جي ذريعي [[ٻولين جي آفاقيت]] بابت تقابلي تحقيق ۾ پڻ نئين دلچسپي پيدا ٿي. ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[ٻوليءَ جي ٽيڪنالاجي]] ۽ ڊجيٽل [[ڪارپس لسانيات]] جي ترقيءَ سبب لسانيات ڪيترن ئي نون ذيلي شعبن ۾ ورهائجي وئي.<ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Kim Ebensgaard |date=December 19, 2014 |title=Linguistics in the digital humanities: (computational) corpus linguistics |journal=MedieKultur: Journal of Media and Communication Research |volume=30 |issue=57 |doi=10.7146/mediekultur.v30i57.15968 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McEnery |first=Tony |year=2019 |title=Corpus Linguistics, Learner Corpora, and SLA: Employing Technology to Analyze Language Use |journal=Annual Review of Applied Linguistics |publisher=Cambridge University Press |volume=39 |pages=74–92 |doi=10.1017/S0267190519000096 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hunston |first1=S. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |chapter=Corpus Linguistics |date=2006 |pages=234–248 |doi=10.1016/b0-08-044854-2/00944-5 |isbn=978-0-08-044854-1 }}</ref> == تحقيقي شعبا == === سماجي لسانيات === {{main|سماجي لسانيات}} '''سماجي لسانيات''' (سوشيولنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا اڀياس ڪري ٿي ته ٻولي سماجي عنصرن جي اثر هيٺ ڪيئن شڪل اختيار ڪري ٿي. هي ذيلي شعبي بنيادي طور لسانيات جي [[هم وقتي لسانيات|هم وقتي]] نقطهٔ نظر تي ڌيان ڏئي ٿو، ۽ اهو ڏسي ٿو ته ڪنهن خاص وقت تي هڪ ٻولي يا ٻولين جو مجموعو ڪهڙي نموني تبديلي، تنوع ۽ مختلف قسمن جو اظهار ڪري ٿو. ٻوليءَ جي تبديلي ۽ ان جي مختلف صورتن، جهڙوڪ [[لهجو|لهجن]]، [[رجسٽر (لسانيات)|رجسٽرن]] ۽ [[آئيڊيو ليڪٽ]] (Idiolects)، جو مطالعو اسلوب جي اڀياس ۽ [[گفتاري تجزيو|گفتاري تجزيي]] ذريعي ڪري سگهجي ٿو. سماجي لسانيات جا ماهر ٻوليءَ ۾ اسلوب ۽ گفتاري ٻنهي جو مطالعو ڪن ٿا، گڏوگڏ انهن نظرياتي عنصرن جو به جائزو وٺن ٿا، جيڪي ٻولي ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن تي اثرانداز ٿين ٿا. === ترقياتي لسانيات === {{main|ترقياتي لسانيات}} '''ترقياتي لسانيات''' (ڊولپمينٽل لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا فردن ۾ لساني صلاحيت جي ارتقا ۽ واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي، خاص طور تي [[ٻوليءَ جي حصول]] دوران ننڍپڻ ۾ ٻولي سکڻ جي عمل جو. هن شعبي ۾ اهڙن سوالن جو جائزو ورتو ويندو آهي، جيئن ٻار مختلف ٻوليون ڪيئن حاصل ڪن ٿا، بالغ ماڻهو ٻي ٻولي ڪيئن سکن ٿا، ۽ ٻولي حاصل ڪرڻ جو عمل ڪهڙي نموني پيش اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Bailey |first1=Charles-James N. |title=Developmental Linguistics |journal=Folia Linguistica |date=1981 |volume=15 |issue=1–2 |pages=29–38 |doi=10.1515/flin.1981.15.1-2.29 }}</ref> === عصبي لسانيات === {{main|عصبي لسانيات}} '''عصبي لسانيات''' (نيورو لنگئسٽڪس) لسانيات جي اها شاخ آهي، جيڪا انساني دماغ جي انهن بناوتن ۽ نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي گرامر ۽ رابطي جي بنياد بڻجن ٿا. هن شعبي ۾ مختلف علمي پسمنظر رکندڙ محقق ڪم ڪن ٿا، جيڪي مختلف تجربي وارا طريقا ۽ نظرياتي نقطهٔ نظر استعمال ڪن ٿا. عصبي لسانيات ۾ ٿيندڙ گهڻي تحقيق [[نفسياتي لسانيات]] (سائڪو لنگئسٽڪس) ۽ [[نظرياتي لسانيات]] (ٿيوريٽيڪل لنگئسٽڪس) جي ماڊلن تي ٻڌل هوندي آهي، ۽ ان ڳالهه جي جاچ تي مرڪوز هوندي آهي ته دماغ انهن عملن کي ڪيئن سرانجام ڏئي ٿو، جن کي نظرياتي لسانيات ۽ نفسياتي لسانيات ٻوليءَ جي پيداوار ۽ فهم لاءِ ضروري قرار ڏين ٿيون. عصبي لسانيات جا ماهر انهن جسماني طريقن جو مطالعو ڪن ٿا، جن جي ذريعي دماغ ٻوليءَ سان لاڳاپيل معلومات تي عمل ڪري ٿو. اهي [[افيزيا جي علم]] (افيزيالاجي)، [[دماغي تصويرڪاري]] (برين اميجنگ)، [[برقي فعليات]] (اليڪٽروفزيولاجي) ۽ ڪمپيوٽري ماڊلنگ جي مدد سان لسانياتي ۽ نفسياتي لسانياتي نظرين جو جائزو وٺن ٿا. دماغ جي انهن بناوتن مان، جيڪي عصبي لسانيات جي عملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، [[ننڍو دماغ]] (سيريبلم) نمايان حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سڀ کان وڌيڪ نيورون موجود هوندا آهن ۽ اهو ٻولي پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل اڳڪٿين ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Mariën |first1=Peter |last2=Manto |first2=Mario |title=Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability |journal=The Cerebellum |date=April 2018 |volume=17 |issue=2 |pages=101–103 |doi=10.1007/s12311-017-0894-1 |pmid=29071518 |doi-access=free }}</ref> === اطلاقي لسانيات === لسانيات جا ماهر بنيادي طور تي مخصوص ٻولين ۽ سمورين ٻولين ۾ موجود مشترڪ خاصيتن ۽ تنوع کي ڳولڻ، بيان ڪرڻ ۽ سمجهڻ سان واسطو رکن ٿا. '''اطلاقي لسانيات''' (اپلائيڊ لنگئسٽڪس) انهن تحقيقاتي نتيجن کي عملي ميدانن ۾ استعمال ڪري ٿي. انهن ۾ [[ٻوليءَ جي تعليم]]، [[لغت نگاري]]، [[ترجمو]]، [[ٻوليءَ جي رٿابندي]]، جنهن ۾ ٻوليءَ جي استعمال بابت سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد شامل هوندو آهي، ۽ [[قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ]] جهڙا شعبا شامل آهن. "اطلاقي لسانيات" جي اصطلاح کي ڪن عالمن مناسب اصطلاح نه پڻ قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite book |last=Barbara Seidlhofer |title=Controversies in Applied Linguistics (pp. 288) |url=https://archive.org/details/controversiesina0000unse_k4p3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-437444-6}}</ref> انهن جي راءِ موجب اطلاقي لسانيات جا ماهر رڳو موجود لساني علم کي "لاڳو" نٿا ڪن، بلڪه حقيقي دنيا ۾ پيش ايندڙ لساني مسئلن کي سمجهڻ ۽ انهن جا حل تيار ڪرڻ تي ڌيان ڏين ٿا. ان کان علاوه، اهي اڪثر ڪري سماجيات (جهڙوڪ [[گفتاري تجزيو]]) ۽ بشريات (اينٿروپولاجي) سميت ڪيترن ئي ٻين علمن مان به فني ڄاڻ حاصل ڪري استعمال ڪن ٿا. ([[مصنوعي ٻولي]] پڻ اطلاقي لسانيات جي دائري ۾ اچي ٿي.) اڄڪلهه اطلاقي لسانيات جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪمپيوٽرن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. [[گفتار جي ترڪيب]] ۽ [[گفتار جي سڃاڻپ]] فونياتي ۽ فونيمي ڄاڻ کي استعمال ڪندي ڪمپيوٽرن لاءِ [[آوازي رابطا]] مهيا ڪن ٿيون. [[حسابياتي لسانيات]] جون [[مشيني ترجمو]]، [[ڪمپيوٽر جي مدد سان ترجمو]] ۽ [[قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ]] واريون اطلاقون اطلاقي لسانيات جا اهڙا شعبا آهن، جيڪي تازن سالن ۾ نمايان اهميت حاصل ڪري چڪا آهن. انهن ترقيَن ڪمپيوٽرن تي نحوي ۽ معنوي نظرين جي ماڊلنگ ذريعي انهن نظرين جي تشڪيل ۽ ارتقا تي پڻ اثر وڌو آهي. '''لساني تجزيو''' اطلاقي لسانيات جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جنهن کي ڪيترائي ملڪ انهن پناهگيرن جي دعوائن جي جاچ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جيڪي پنهنجي شهريت ثابت ڪرڻ لاءِ گهربل دستاويز پيش نٿا ڪري سگهن.<ref name="Linguistic Analysis">{{Cite journal |last=Eades |first=Diana |year=2005 |title=Applied Linguistics and Language Analysis in Asylum Seeker Cases |url=http://songchau.googlepages.com/503.pdf |url-status=dead |journal=Applied Linguistics |volume=26 |issue=4 |pages=503–26 |doi=10.1093/applin/ami021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327083553/http://songchau.googlepages.com/503.pdf |archive-date=27 March 2009 |access-date=31 January 2009}}</ref> اهو عمل عام طور تي اميگريشن کاتي جي عملي طرفان ورتل انٽرويو تي ٻڌل هوندو آهي. ملڪ جي نظام مطابق، اهو انٽرويو يا ته درخواست ڏيندڙ جي [[مادري ٻولي]] ۾ ترجمان جي وسيلي ورتو ويندو آهي، يا وري انگريزي جهڙي ڪنهن بين الاقوامي ''[[لساني رابطائي ٻولي]]'' ۾.<ref name="Linguistic Analysis" /> مثال طور آسٽريليا پهريون طريقو اختيار ڪري ٿو، جڏهن ته جرمني ٻيو طريقو استعمال ڪري ٿو؛ جڏهن ته نيدرلينڊ ٻنهي طريقن مان مناسب طريقو چونڊي سگهي ٿو، جيڪو استعمال ٿيندڙ ٻولين تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="Linguistic Analysis" /> انٽرويو جون آڊيو رڪارڊنگون بعد ۾ لساني تجزيي لاءِ موڪليون وينديون آهن، جيڪو يا ته نجي ادارا انجام ڏيندا آهن يا وري حڪومت جا لاڳاپيل شعبا. هن تجزيي دوران ماهر درخواست ڏيندڙ جي ٻوليءَ جون خاصيتون، لهجو، لفظن جي چونڊ ۽ ٻيون لساني علامتون جانچي سندس ممڪن قوميت بابت راءِ قائم ڪندا آهن. لساني تجزيي جون هيون رپورٽون پناهگير جي حيثيت بابت حڪومت جي فيصلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Linguistic Analysis" /> === ٻوليءَ جي دستاويزڪاري === '''ٻوليءَ جي دستاويزڪاري''' ۾ [[بشرياتي]] تحقيق، جيڪا ٻوليءَ جي تاريخ ۽ ثقافت جو اڀياس ڪري ٿي، ۽ لساني تحقيق کي گڏايو ويندو آهي، ته جيئن ٻولين ۽ انهن جي گرامر جي جامع وضاحت تيار ڪري سگهجي. [[لغت نگاري]] (ليڪسيڪوگرافي) انهن لفظن جي دستاويزڪاري سان لاڳاپيل آهي، جيڪي ڪنهن ٻوليءَ جي لفظي ذخيري کي ٺاهين ٿا. ڪنهن خاص ٻوليءَ جي لفظي ذخيري جي اهڙي دستاويزڪاري عام طور هڪ [[لغت]] جي صورت ۾ مرتب ڪئي ويندي آهي. [[حسابياتي لسانيات]] قدرتي ٻوليءَ جي شمارياتي يا قاعدن تي ٻڌل ڪمپيوٽري ماڊلنگ سان واسطو رکي ٿي. ٻوليءَ بابت مخصوص ڄاڻ ترجمي، [[زباني ترجمي]]، [[ٻوليءَ جي تعليم]] ۽ ٻي يا پرڏيهي ٻولي سيکارڻ دوران پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. پاليسي ساز سرڪاري ادارن سان گڏجي لساني تحقيق جي بنياد تي تعليم ۽ تدريس بابت نيون پاليسيون ۽ منصوبا تيار ڪندا آهن. لسانيات جي شعبي جي شروعات کان وٺي لسانيات جي ماهرن جو هڪ اهم مقصد انهن ٻولين جي وضاحت ۽ تجزيو رهيو آهي، جن جي اڳ ۾ ڪا به دستاويزڪاري نه ٿي هئي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[فرانز بواس]] جي ڪم کان پوءِ، هيءَ آمريڪي لسانيات جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو، جيستائين ويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[رسمي لسانيات]] وڌيڪ نمايان نه ٿي. ٻولين جي دستاويزڪاري تي اهو زور جزوي طور انهيءَ خدشي سبب به هو ته مقامي قومن جون ڪيتريون ئي ٻوليون تيزيءَ سان [[ٻوليءَ جي زوال]] جو شڪار ٿي رهيون هيون. بواسي (Boasian) طريقي ۾ موجود بشرياتي رخ بعد ۾ [[سماجي لسانيات]]، [[بشرياتي لسانيات]] ۽ [[لساني بشريات]] جهڙن شعبن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي ٻولي، ثقافت ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. ٻولين جي وضاحت ۽ دستاويزڪاري تي زور اتر آمريڪا کان ٻاهر به وڌيو آهي، ۽ تيزيءَ سان ختم ٿيندڙ مقامي ٻولين جي دستاويزڪاري دنيا جي ڪيترين ئي يونيورسٽين جي لسانيات جي پروگرامن جو اهم حصو بڻجي چڪي آهي. ٻوليءَ جي وضاحت هڪ محنت طلب ۽ وقتائتو عمل آهي، جنهن لاءِ لسانيات جي ماهر کي لاڳاپيل ٻوليءَ جي ماحول ۾ ڪيترائي سال ميداني تحقيق ڪرڻي پوندي آهي، ته جيئن هو ان ٻوليءَ بابت ڪافي درست ۽ جامع حوالاتي گرامر تيار ڪري سگهي. دستاويزڪاري جي عمل ۾ لسانيات جي ماهر کي ان ٻوليءَ جو هڪ وڏو [[ڪارپس]] پڻ گڏ ڪرڻو پوندو آهي، جنهن ۾ لکيل متن، آڊيو رڪارڊنگون ۽ وڊيو رڪارڊنگون شامل هونديون آهن. اهي سڀئي مواد اهڙي رسائي لائق ۽ کليل ذخيرن ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن، جتان مستقبل جي تحقيق لاءِ به انهن مان فائدو وٺي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Himmelmann |first1=Nikolaus P. |title=Essentials of Language Documentation |url=https://archive.org/details/essentialsoflang0000unse |chapter=Language documentation: What is it and what is it good for? |date=2006 |pages=[https://archive.org/details/essentialsoflang0000unse/page/1 1]–30 |doi=10.1515/9783110197730.1 |isbn=978-3-11-018864-6 }}</ref> ==پڻ ڏسو== {{portal|لسانيات|ٻولي}} * [[ٻولي]] * [[اردو]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[ايٿنولوگ]] * [[بياني لسانيات]] * [[فطري ٻوليءَ جي سڃاڻپ]] * [[لسانيات جو خاڪو]] * [[List of schools of linguistics]] ==خارجي لنڪس== {{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|wikititle=linguistics}} * [https://linguistlist.org/ The Linguist List], a global online linguistics community with news and information updated daily * [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm Glossary of linguistic terms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210081627/http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm |date=10 February 2013 }} by [[SIL International]] (last updated 2004) * [http://www.glottopedia.org Glottopedia], MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction * [https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm Linguistic sub-fields] – according to the Linguistic Society of America * Linguistics and language-related [[wiki]] articles on [http://www.scholarpedia.org/article/Language Scholarpedia] and [http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics Citizendium] * [https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html "Linguistics" section] – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J.A. García Landa (University of Zaragoza, Spain) * {{Cite book |last1=Isac |first1=Daniela |url=https://archive.org/details/ilanguageintrodu00dani |title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science |last2=Charles Reiss |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-953420-3 |edition=2nd}} {{Authority control}} [[Category:Linguistics| ]] [[Category:Cognitive science]] [[Category:Communication studies]] [[Category:Language]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻولي]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:ادراڪ جو علم]] ndvgtihntipzpbf90kts3pnu525gntw 0 18610 425524 423872 2026-10-26T19:34:43Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425524 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏهين صديءَ جو عرب سياح، جاگرافيدان ۽ نقشا ٺاهيندڙ}} {{Infobox scholar | name = ابن حوقل | native_name = أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي | native_name_lang = ar | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[نصيبين]]، [[الجزيره (صوبو)|الجزيره]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 368هه/978ع کان پوءِ | death_place = | era = [[اسلامي سونهري دور]] | school_tradition = بلخي جاگرافيائي مڪتب | main_interests = [[جاگرافي]]، [[نقشا سازي]]، سفر، اقتصادي جاگرافي | major_works = ''[[صورة الأرض]]'' | influences = [[ابو زيد البلخي]]، [[اصطخري]] }} [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|ساڄو|ابن حوقل سان منسوب ڏهين صدي عيسويءَ جو دنيا جو نقشو، ''صورة الأرض'' جي هڪ نقل مان.]] '''ابن حوقل''': '''Ibn e Ḥawqal''' (عربي: '''أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي''') چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب مسلمان [[سياح]]، [[جاگرافيدان]]، ليکڪ ۽ نقشا ٺاهيندڙ هو. سندس نسبت ''النصيبي'' مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس اصل واسطو [[نصيبين]] سان هو، جيڪو اترين [[ميسوپوٽيميا]] ۾ واقع هو. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن؛ سندس پنهنجي ڪتاب مان معلوم ٿيندڙ تاريخي اشارن موجب هو 320هه/932ع کان اڳ ڄائو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ 368هه/978ع کان پوءِ تائين سندس علمي سرگرميءَ جا نشان ملن ٿا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal, Abu'l-Qāsem Moḥammad |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28 |year=1997 |url=https://iranicaonline.org/articles/ebn-hawqal |access-date=6 October 2026}}</ref><ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |pages=34–35 |year=1999 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-havkal |access-date=6 October 2026}}</ref> ابن حوقل پنهنجي دور جي انهن اهم اسلامي جاگرافيدانن مان هو، جن جا ڪم رڳو اڳين ڪتابن مان ورتل معلومات تي ٻڌل نہ هئا، پر پنهنجي ڊگهن سفرن، واپارين ۽ مسافرن کان حاصل ڪيل خبرن ۽ ذاتي مشاهدي تي پڻ ٻڌل هئا. سندس مشهور تصنيف '''''صورة الأرض'''''، جنهن کي '''''المسالك والممالك''''' جي نالي سان بہ سڃاتو ويو آهي، ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ انساني جاگرافيءَ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="BrillBGA">{{cite web |title=Bibliotheca Geographorum Arabicorum: Abū l-Qāsim Ibn Ḥawqal |url=https://scholarlyeditions.brill.com/cato/BGA/ |publisher=Brill |language=en |access-date=6 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي == ابن حوقل جي ذاتي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات محفوظ نہ رهي آهي. جيڪا معلومات ملي ٿي، سا گهڻو ڪري سندس پنهنجي ڪتاب ''صورة الأرض'' مان اخذ ڪئي وئي آهي. سندس نالي سان لڳل نسبت ''النصيبي'' کيس [[نصيبين]] سان ڳنڍي ٿي. سندس تحرير مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هو 320هه/932ع ڌاري [[تڪريت]] ۽ 325هه/936–937ع ڌاري [[بغداد]] ۾ موجود هو. نوجوانيءَ ۾ هو واپار سان لاڳاپيل هو ۽ مختلف ملڪن، رستن ۽ قومن بابت جاگرافيائي ڪتاب پڙهندو ۽ واپارين ۽ مسافرن کان معلومات گڏ ڪندو هو.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> مختلف ڪتابن ۽ مسافرن کان مليل معلومات ۾ اختلاف ڏسي هن ملڪن کي پاڻ ڏسڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد سان واپاري قافلن سان گڏ سفر شروع ڪيائين. سندس جاگرافيءَ ۾ واپار، پيداوار، بازارن، آبادين، رستن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت غيرمعمولي دلچسپي شايد سندس واپاري پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> == سفر == ابن حوقل پنهنجي بيان موجب '''7 رمضان 331هه/15 مئي 943ع''' تي [[بغداد]] مان روانو ٿيو.<ref name="TDV"/><ref name="Iranica"/> سندس سفر لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين جاري رهيا. هن [[عربستان]]، اتر آفريڪا، [[اندلس]]، [[صحارا]] جي ڏاکڻي ڪناري، [[مصر]]، [[آذربائيجان]]، [[آرمينيا]]، [[عراق]]، [[خوزستان]]، [[فارس]]، [[خراسان]]، [[ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ ٻين علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي. 362هه/973ع ڌاري هن [[سسلي]] جو پڻ سفر ڪيو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d8ecff;" | هجري تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | گريگورين تاريخ ! style="background:#d8ecff;" | هنڌ يا واقعو |- | 320هه کان پوءِ | 932ع کان پوءِ | [[تڪريت]] بابت ذاتي مشاهدي جو ذڪر |- | 325هه | 936–937ع | [[بغداد]] ۾ موجودگي |- | '''7 رمضان 331هه''' | '''15 مئي 943ع''' | بغداد مان ڊگهي سفر جي شروعات |- | 336–340هه | 947–951ع | اتر آفريڪا، [[اندلس]] ۽ صحارا جي ڏاکڻي حصن جو سفر |- | لڳ ڀڳ 340هه | لڳ ڀڳ 951ع | [[اصطخري]] سان ملاقات |- | 344هه | 955ع | مصر، اوڀر اناطوليا ۽ آذربائيجان |- | 350–358هه | 961–969ع | ايران، خراسان ۽ اولهندي ترڪستان جا سفر |- | لڳ ڀڳ 358هه | 969ع | خوارزم ۽ ماوراء النهر |- | 362هه | 973ع | [[سسلي]] جو سفر |- | 367هه | 977ع | ''صورة الأرض'' جي اهم نسخي/ترتيب جي مڪمل ٿيڻ جو زمانو |} == اصطخري سان ملاقات ۽ جاگرافيائي مڪتب == لڳ ڀڳ 340هه/951ع ۾ ابن حوقل جي ملاقات مشهور جاگرافيدان [[اصطخري]] سان ٿي. اصطخري، [[ابو زيد البلخي]] جي قائم ڪيل جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل هو. ابن حوقل موجب اصطخري کيس پنهنجا نقشا ڏيکاريا ۽ انهن مان ڪن کي درست ڪرڻ لاءِ چيو. ابن حوقل پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي بنياد بڻائي ان ۾ پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي مان وڏي مقدار ۾ نئون مواد شامل ڪيو.<ref name="TDV"/> انهيءَ ڪري ''صورة الأرض'' کي اصطخريءَ جي ''المسالك والممالك'' جو رڳو نقل يا معمولي ترميم نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد محققن موجب ابن حوقل اڳين بلخي-اصطخري روايت کي هڪ وڌيڪ آزاد جاگرافيائي تصنيف ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي زماني جي سياسي ۽ معاشي حالتن کي نمايان جاءِ ڏني وئي.<ref name="BrillBGA"/> == ''صورة الأرض'' == [[File:Almassalik ibn hawqal.jpg|thumb|کاٻو|1873ع ۾ [[ليڊن]] مان ڇپيل ابن حوقل جي ڪتاب جو ايڊيشن؛ [[مائيڪل يان ڊي خويه]] پاران مرتب ڪيل.]] ابن حوقل جو بنيادي ۽ محفوظ رهندڙ ڪتاب '''''صورة الأرض''''' آهي، جنهن کي بعض نسخن ۽ ڇاپن ۾ '''''كتاب المسالك والممالك''''' بہ چيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي دنيا جي علائقن کي الڳ الڳ جاگرافيائي وحدتن ۾ بيان ڪري ٿو ۽ ڪيترن حصن سان نقشا پڻ ڏئي ٿو. ان ۾ عربستان، فارسي نار، مغرب، اندلس، سسلي، مصر، شام، عراق، ايران، آذربائيجان، سنڌ، خراسان، سجستان، ڪئسپين سمنڊ ۽ ماوراء النهر سميت ڪيترن علائقن جو احوال آهي.<ref name="TDV"/> سندس جاگرافيءَ جي هڪ اهم خصوصيت معاشي معلومات آهي. ابن حوقل شهرن ۽ رستن سان گڏ زراعت، مقامي پيداوار، واپار، قيمتن، محصولن، بازارن ۽ مختلف علائقن مان برآمد ٿيندڙ شين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. Brill جي ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' موجب هو پنهنجي دور جي عرب جاگرافيدانن مان معاشي پيداوار جي تصوير پيش ڪرڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="BrillBGA"/> == سنڌ جو سفر ۽ بيان == [[File:Ibn Howqal World map English.png|thumb|ساڄو|ابن حوقل جي عالمي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو؛ اصل نقشي جي ترتيب ۾ ڏکڻ مٿان رکيل آهي.]] ابن حوقل جي ''صورة الأرض'' ۾ '''[[سنڌ]]''' لاءِ جدا جاگرافيائي بيان ۽ نقشو موجود آهي. سندس احوال ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، سياسي مرڪزن، واپار، زراعت، ٻولين ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت اهم تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Elliot">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |place=London |year=1867 |pages=31–42}}</ref> سنڌ بابت سندس معلومات ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]]، [[ملتان]]، [[اروڙ]]، [[ديبل]]، نيرون، مڪران ۽ ٻين شهرن ۽ علائقن جا نالا اچن ٿا. سندس نقشو جديد سائنسي نقشي وانگر ماپ ۽ رخن جي عين تناسب تي ٻڌل نہ هو، بلڪه بلخي جاگرافيائي مڪتب جي schematic cartography جو حصو هو، جنهن جو مقصد شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ علائقن جي باهمي جڳهه ۽ رستن کي سمجهائڻ هو.<ref name="BrillBGA"/> === ٻوليون === ابن حوقل جو سنڌ جي لساني تاريخ بابت بيان خاص اهميت رکي ٿو. سندس احوال موجب '''منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالهائبيون هيون'''، جڏهن تہ [[مڪران]] ۾ فارسي ۽ مڪران جي مقامي ٻولي رائج هئي.<ref name="Elliot"/> هي بيان ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي جاگرافيائي موجودگيءَ بابت قديم تحرير ٿيل شاهدين مان هڪ آهي. ان مان ساڳئي وقت عرب حڪمرانيءَ هيٺ وڏن شهري مرڪزن ۾ عربيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آباديءَ ۾ سنڌيءَ جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Footprints of Iranian Heritage in Baltistan |journal=International Journal of Contemporary Issues in Social Sciences |language=en}}</ref> === سنڌو درياهه === ابن حوقل جي جاگرافيائي بيان ۾ [[سنڌو درياهه]] کي ''مِهران'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس روايت موجب مهران اروڙ جي ڀرسان گذري، منصوره واري علائقي ڏانهن وهندو ۽ آخرڪار ديبل جي اوڀر طرف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن سنڌو جي موسمي چاڙهه کي [[نيل درياهه]] جي ٻوڏ سان ڀيٽيو ۽ لکيو تہ پاڻي لهڻ کان پوءِ ٻوڏ واري زمين تي پوک ڪئي ويندي هئي.<ref name="Elliot"/> === منصوره === ابن حوقل جي دور ۾ [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] سنڌ جي وڏن سياسي ۽ معاشي مرڪزن مان هو. سندس بيان موجب منصوره جو علائقو زرخيز، آباد ۽ زرعي پيداوار وارو هو. ڏهين صديءَ ۾ [[اصطخري]]، ابن حوقل ۽ پوءِ [[المقدسي]] جي بيانن مان منصوره جي اهميت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |title=Hadith Literature in Sind under the Arabs |pages=37–38 |language=en}}</ref> ابن حوقل منصوره ۽ ملتان جي ڀيٽ ڪندي منصوره کي وڌيڪ زرخيز ۽ وڌيڪ آباد علائقو ڄاڻايو. سنڌ جي واپار، ڪپڙن ۽ ماڻهن جي لباس بابت بہ سندس ڪتاب ۾ معلومات ملي ٿي.<ref name="Elliot"/> === ملتان === ابن حوقل [[ملتان]] کي منصوره کان ننڍو، پر قلعي وارو ۽ اهم شهر بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ملتان جي چوڌاري زرخيز زمين هئي، جيتوڻيڪ منصوره جو علائقو وڌيڪ آباد ۽ بهتر پوکيل هو. ملتان جو حڪمران شهر کان ٻاهر رهندو هو ۽ جمعي جي نماز لاءِ هاٿيءَ تي سوار ٿي شهر ۾ ايندو هو.<ref name="Elliot"/> ملتان بابت سندس بيان سياسي لحاظ کان پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت ملتان ۽ منصوره جدا سياسي مرڪز هئا. ملتان جو حڪمران منصوره جي امير جي تابع نہ هو، جيتوڻيڪ خطبي ۾ خليفي جو نالو ورتو ويندو هو.<ref name="Elliot"/> == سنڌ جو نقشو == ابن حوقل جي ڪتاب ۾ سنڌ جو هڪ جدا نقشو شامل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل شهرن ۽ علائقن کي schematic صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سنڌ بابت سندس cartographic مواد اسلامي دور جي برصغير جي قديم محفوظ نقشن مان آهي. تنهن هوندي بہ ان کي قطعي طور '''”دنيا جو سنڌ جو پهريون نقشو“''' چوڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ تہ ابن حوقل جو نقشو اڳوڻي [[اصطخري]] ۽ بلخي جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ ابن حوقل پاڻ اصطخريءَ جي نقشن کي ڏسي ۽ درست ڪري چڪو هو.<ref name="TDV"/><ref name="BrillBGA"/> سنڌي محقق ڊاڪٽر [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] ابن حوقل کي سنڌ ۽ هند جي ڊيگهه ۽ ويڪر بيان ڪرڻ ۽ سنڌ جو نقشو پيش ڪرڻ وارن اهم اوائلي مسلمان سياحن ۽ جاگرافيدانن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=سنڌي |first=ميمڻ عبدالمجيد |title=سنڌ–سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |place=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == سياسي ۽ مذهبي لاڙا == ڪجهه جديد ۽ پراڻن محققن ابن حوقل جي لکڻين ۾ [[فاطمي خلافت|فاطمين]] ڏانهن همدردي ڏسي کيس فاطمي يا اسماعيلي حلقن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر اهڙي تعلق بابت قطعي ثبوت موجود ناهي. Ramazan Şeşen نشاندهي ڪري ٿو تہ ابن حوقل جتي فاطمين بابت سٺا رايا ڏئي ٿو، اتي سخت سني [[ساماني سلطنت|سامانين]] جي پڻ واکاڻ ڪري ٿو؛ تنهنڪري کيس يقيني طور ”اسماعيلي جاسوس“ قرار ڏيڻ تاريخي ثبوت کان وڌيڪ قياس ٿيندو.<ref name="TDV"/> انهيءَ سبب سنڌيانا ۾ ملتان ڏانهن سندس سفر کي جلم بن شيبان جي اسماعيلي سرگرمين جي فوجي جائزي سان ڳنڍيندڙ بيان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران هڪ نظريي يا تعبير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جاگرافيائي طريقيڪار == ابن حوقل جا نقشا جديد ڪارٽوگرافي جي ماپ، ليٽيٽيوڊ ۽ لانگيٽيوڊ واري درست نظام مطابق نہ هئا. اهي [[بلخي جاگرافيائي مڪتب]] جي روايت موجب علائقن جي خاڪي واري نمائش هئا. سمنڊ، درياهه، شهر، ٻيٽ ۽ سرحدون سادي هندسي صورتن سان ڏيکاريون وينديون هيون ۽ ڪيترن نقشن ۾ ڏکڻ کي مٿي رکيو ويندو هو.<ref name="BrillBGA"/> هن جي اهميت رڳو نقشا ٺاهڻ ۾ نہ، پر نقشن سان گڏ انساني ۽ معاشي جاگرافيءَ جو تفصيلي متن ڏيڻ ۾ آهي. هو ڪنهن علائقي جي پنهنجي وقت واري حالت سان گڏ ان ۾ آيل سياسي تبديلين جو بہ ذڪر ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي تاريخ لاءِ بہ بنيادي ماخذ آهي.<ref name="TDV"/> == ڪتاب جا نسخا ۽ ڇاپا == ''صورة الأرض'' مختلف مرحلن مان گذريو. موجود مخطوطن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي متني درجا هئا. هڪ نسخو [[سيف الدوله حمداني]] (وفات 356هه/967ع) سان لاڳاپيل هو، ٻيو اهم متن 367هه/977ع ڌاري مڪمل ٿيو، جڏهن تہ ٽئين متني نسخي۾ 378هه/988ع تائين جون ڪجهه خبرون شامل آهن، جيڪي شايد ابن حوقل کان پوءِ شامل ڪيون ويون.<ref name="TDV"/> [[مائيڪل يان ڊي خويه]] 1873ع ۾ ابن حوقل جو عربي متن [[ليڊن]] مان ''Bibliotheca Geographorum Arabicorum'' جي ٻئي جلد طور شايع ڪيو. پوءِ J. H. Kramers مختلف مخطوطن جي مقابلي سان 1938–1939ع ۾ وڌيڪ تنقيدي ايڊيشن شايع ڪيو.<ref name="BrillBGA"/><ref name="TDV"/> ڪتاب جو انگريزي ترجمو [[وليم اوزلي]] 1800ع ۾ '''''دي اورينٽل جاگرافي آف ابن حوقل''''' (''The Oriental Geography of Ebn Haukal'') جي نالي سان شايع ڪيو. بعد ۾ [[يوهانس هينڊرڪ ڪرمرس|ڪرمرس]] جي ترجمي کي [[گاستون ويئت]] جي نظرثانيءَ سان 1964ع ۾ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ '''''ڪونفيگوراسيون دُ لا تير''''' (''Configuration de la Terre''؛ يعني ”ڌرتيءَ جي جوڙجڪ“) جي نالي سان شايع ڪيو ويو.<ref name="TDV"/> == وفات == ابن حوقل جي وفات جي تاريخ ۽ هنڌ يقيني طور معلوم ناهن. پراڻن يا ثانوي ماخذن ۾ 367هه/977ع کي ڪڏهن سندس وفات جي تاريخ لکيو ويو آهي، پر اها تاريخ سندس ڪتاب جي هڪ اهم تحرير/نسخي جي مڪمل ٿيڻ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان لاڳاپيل آهي. جديد علمي حوالا سندس وفات کي '''368هه/978ع کان پوءِ''' رکن ٿا يا تاريخ کي نامعلوم ڄاڻائين ٿا.<ref name="Iranica"/><ref name="TDV"/> == اهميت == ابن حوقل جو ڪم ڏهين صديءَ جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن جاگرافي، سفرنامي، نقشا سازي ۽ اقتصادي مشاهدي کي گڏ ڪيو. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس اهميت خاص طور منصوره، ملتان، مڪران، سنڌو درياهه، سنڌي ۽ عربي ٻولين، زرعي حالتن، لباس، واپار ۽ سياسي مرڪزن بابت ڏنل معلومات سبب آهي.<ref name="Elliot"/> سندس ڪتاب کي [[المقدسي]] جهڙن بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سان گڏ پڙهڻ سان ڏهين صديءَ جي سنڌ جي شهري ۽ معاشي زندگيءَ جي نسبتاً جامع تصوير ملي ٿي. ساڳئي وقت سندس مواد کي تنقيدي نموني استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪتاب ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ اصطخري ۽ ٻين اڳين ليکڪن کان ورتل مواد بہ شامل آهي.<ref name="BrillBGA"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Ibn Howqal World map.jpg|ابن حوقل سان منسوب دنيا جو نقشو. File:Ibn Howqal World map English.png|دنيا جي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو. File:صورة الأرض - ابن حوقل A Page 419.JPG|''صورة الأرض'' ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]] ۽ ڀرپاسي جو نقشو. File:Almassalik ibn hawqal.jpg|ڊي خويه جي 1873ع واري ڇاپي جو سرورق. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اصطخري]] * [[المقدسي]] * [[المسعودي]] * [[ابن خرداذبه]] * [[اسلامي جاگرافي]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Ibn Haukal |editor-last=de Goeje |editor-first=M. J. |title=Viae et Regna: Descriptio Ditionis Moslemicae |series=Bibliotheca Geographorum Arabicorum |volume=2 |publisher=Brill |place=Leiden |year=1873}} * {{cite book |last=Ibn Ḥawqal |title=Configuration de la Terre |translator-last1=Kramers |translator-first1=J. H. |translator-last2=Wiet |translator-first2=Gaston |volume=1–2 |place=Paris–Beirut |year=1964}} * {{cite book |last=Ouseley |first=William |title=The Oriental Geography of Ebn Haukal |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.21241 |place=London |year=1800}} * {{cite book |last=Soucek |first=Svat |title=A History of Inner Asia |url=https://archive.org/details/historyofinneras00souc |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/historyofinneras00souc/page/73 73] |isbn=9780521657044}} * {{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Ibn Ḥawqal e gli Arabi di Sicilia |journal=Rivista degli Studi Orientali |volume=36 |year=1961 |pages=245–253}} * {{cite journal |last=Levtzion |first=Nehemia |title=Ibn-Hawqal, the Cheque and Awdaghost |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1968_9_2/page/223 |journal=Journal of African History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=223–233}} * {{cite book |last=Miquel |first=André |title=La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle |place=Paris–The Hague |year=1967 |pages=299–309}} * {{cite book |last=Kračkovskij |first=I. J. |title=Tārīkh al-adab al-jughrāfī al-ʿArabī |volume=1 |place=Cairo |year=1963 |pages=200–205}} * {{cite encyclopedia |last=Khalidov |first=Anas B. |title=Ebn Ḥawqal |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VIII |pages=27–28}} * {{cite encyclopedia |last=Şeşen |first=Ramazan |title=İbn Havkal |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=20 |year=1999 |pages=34–35}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category|Ibn Hawqal}} * {{Commons category-inline|Ibn Hawqal maps}} {{اسلامي جاگرافي}} {{Authority control}} [[زمرو:10هين صديءَ جا جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عرب سياح]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جا عالم]] [[زمرو:نقشا ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا سياح]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] [[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]] 4tsguboz6yqxh4lp6u7p9thy3bkjx2g 0 18654 425525 423742 2026-10-26T19:36:45Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425525 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ ۽ جماعت اسلامي جو باني (1903–1979)}} {{Infobox religious biography | name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | image = أبو الأعلى المودودي وعبدالله العقيل (cropped).jpg | caption = سيد ابوالاعلى مودودي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | birth_name = سيد ابو الاعلىٰ مودودي | birth_date = {{Birth date|1903|9|25|df=y}} | birth_place = [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1979|9|22|1903|9|25|df=y}} | death_place = [[بفيلو، نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]] | resting_place = [[اڇرا]]، [[لاهور]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | occupation = اسلامي عالم، مفڪر، ليکڪ، صحافي، مفسر ۽ سياسي اڳواڻ | notable_works = ''[[تفہيم القرآن]]''، ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' | known_for = [[جماعت اسلامي]] جو قيام، اسلامي سياسي فڪر | movement = [[جماعت اسلامي]] | founder = [[جماعت اسلامي]] | awards = [[شاهه فيصل عالمي انعام]]، 1979ع }} '''سيد ابو الاعلىٰ مودودي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Abul A'la Maududi}} (25 سيپٽمبر 1903ع – 22 سيپٽمبر 1979ع) ننڍي کنڊ جو اسلامي عالم، قرآن جو مفسر، صحافي، ليکڪ، سياسي مفڪر ۽ [[جماعت اسلامي]] جو باني هو.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-509695-8 }}</ref> هن ويهين صديءَ ۾ اسلام کي رڳو شخصي عقيدي يا عبادتن جي دائري بدران سماجي، سياسي، قانوني ۽ معاشي نظام طور بيان ڪرڻ لاءِ هڪ منظم فڪري خاڪو پيش ڪيو. جديد تحقيق ۾ کيس جديد اسلامي احياءَ ۽ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم ترين نظريه سازن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Iqtidar2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009230438 |isbn=9781009230438 }}</ref> مودودي جي لکڻين ۾ [[قرآن جي تفسير]]، حديث، اسلامي قانون، سياست، معيشت، سماج، اخلاق، قومپرستي، سيڪيولرزم، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ اسلامي رياست جهڙا موضوع شامل آهن. سندس سڀ کان وڏي علمي تصنيف اردو تفسير ''[[تفہيم القرآن]]'' آهي، جڏهن تہ ''الجهاد في الإسلام''، ''اسلامي قانون ۽ آئين''، ''خلافت و ملوڪيت'' ۽ ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڻ سندس مشهور تصنيفن ۾ شامل آهن.<ref name="Nasr1996"/> سندس تحريرون اردو مان عربي، انگريزي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيون ۽ سندس فڪر ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ٻين مسلم معاشرن جي اسلامي احيائي تحريڪن تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Nasr1996"/> 26 آگسٽ 1941ع تي مودودي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پاڪستان آيو ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي ذريعي ملڪ جي آئين ۽ رياستي نظام کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي اصولن تي قائم ڪرڻ جي سياسي مهم هلائيندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> سندس سياسي ۽ مذهبي نظرين جا ڪيترائي پهلو—خاص ڪري اسلامي رياست، حاڪميت، جمهوريت، عورتن، غير مسلم شهرين، جهاد ۽ اسلامي قانون بابت موقف—علمي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Iqtidar2026"/> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت واري شعبي ۾ پهريون [[شاهه فيصل عالمي انعام]] ڏنو ويو.<ref name="KFP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul Ala'a Al-Mowdoodi |url=https://kingfaisalprize.org/ar/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |publisher=King Faisal Foundation |access-date=7 October 2026 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ابو الاعلىٰ مودودي 25 سيپٽمبر 1903ع تي [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، ان وقت جي نوابي [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="KFP1979"/> سندس خاندان دهليءَ جي اشرافيه سان تاريخي نسبت رکندڙ سيد خاندان هو.<ref name="Qasmi2017">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |editor-last1=Qasmi |editor-first1=Ali Usman |editor-last2=Robb |editor-first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |doi=10.1017/9781108628012 }}</ref> مودودي پنهنجي دور جي ڪيترن روايتي عالمن جي ابتڙ ڪنهن هڪ مدرسي جي باقاعده ڊگهي نصابي تعليم مان فارغ ٿيل عالم نه هو. سندس تعليم جو وڏو حصو گهر، ذاتي مطالعي ۽ مختلف استادن وٽ حاصل ڪيل تعليم تي ٻڌل هو. ان هوندي به هن عربي، فارسي ۽ اسلامي علوم جو مطالعو ڪيو ۽ بعد ۾ قرآن، حديث، فقه ۽ جديد سياسي فڪر بابت وسيع لکڻيون ڪيون. مورخ علي عثمان قاسمي موجب، مدرسي جي روايتي رسمي تربيت نه هئڻ باوجود مودودي ڪلاسيڪي اسلامي روايت سان گڏ جديد مغربي سياسي فڪر جي به قابل ذڪر ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> سندس والد سيد احمد حسن مودودي وڪالت سان وابسته هو ۽ مذهبي رجحان رکندو هو. ابتدائي عمر ۾ مودودي کي گهر ۾ عربي، فارسي، قرآن ۽ اسلامي تعليم ڏني وئي. سندس رسمي تعليم گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي؛ والد جي بيماري ۽ پوءِ خاندان جي معاشي حالتن سبب نوجوان مودودي کي نسبتاً ننڍي عمر ۾ عملي زندگي اختيار ڪرڻي پئي.<ref name="Nasr1996"/> == صحافتي زندگي == مودودي جي عملي زندگيءَ جي شروعات بنيادي طور [[صحافت]] سان ٿي، ۽ اهو تجربو سندس بعد واري لکڻيءَ جي اسلوب ۽ سياسي فڪر تي نمايان اثرانداز ٿيو. قاسمي موجب، مسجد يا مدرسي سان مستقل وابستگي بدران صحافت مان ڪيريئر شروع ڪرڻ کيس هندستان جي آئيني مستقبل، مسلمانن جي سياسي نمائندگي، هندو-مسلم لاڳاپن ۽ برطانوي اقتدار کان پوءِ ممڪن سياسي نظام بابت هلندڙ بحثن سان سڌي واقفيت ڏني.<ref name="Qasmi2017"/> نوجوانيءَ ۾ هن مختلف اخبارن سان ڪم ڪيو. 1918ع ڌاري سندس صحافتي زندگي شروع ٿي ۽ پوءِ هو جبلپور مان نڪرندڙ روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو. بعد ۾ دهليءَ ۾ مسلمان صحافت سان ڪم ڪيائين. هن ''مسلم'' ۽ پوءِ [[جمعيت علماءِ هند]] سان لاڳاپيل اخبار ''الجمعية'' جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="Nasr1996"/><ref name="Qasmi2017"/> صحافت مودودي لاءِ رڳو پيشو نه رهي؛ اها سندس سياسي ۽ مذهبي خيالن جي تشڪيل جو اهم ذريعو بڻجي وئي. سندس تحرير جو انداز روايتي عالماڻي نثر کان نسبتاً مختلف، سڌو ۽ عام پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ جوڳو هو. ان وسيلي هو پيچيده مذهبي ۽ سياسي تصورن کي جديد سياسي اصطلاحن سان پيش ڪرڻ لڳو.<ref name="Qasmi2017"/> == علمي ۽ فڪري تشڪيل == 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان ۾ فرقيواراڻي تشدد، خلافت تحريڪ کان پوءِ جي سياسي صورتحال ۽ اسلام ۽ جهاد بابت ٿيندڙ بحثن مودودي جي فڪري ارتقا تي اثر وڌو. ان ماحول ۾ هن جهاد جي اسلامي تصور بابت لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو نتيجو سندس ابتدائي اهم تصنيف ''الجهاد في الإسلام'' جي صورت ۾ نڪتو. ڪتاب جو مواد پهرين قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Iqtidar2026"/> ''الجهاد في الإسلام'' مودودي جي شروعاتي دور جي اهم تصنيفن مان هئي. جديد Cambridge edition هن ڪتاب کي سندس شروعاتي ۽ اثرائتي سياسي تحريرن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان کي نوآبادياتي دور، تشدد جي جواز، اسلامي سياسي نظام ۽ جديد رياست بابت سندس وسيع فڪر جي پسمنظر ۾ رکي ٿي.<ref name="Iqtidar2026"/> مودودي جو فڪر وقت سان هڪ اهڙي نظريي ڏانهن وڌيو جنهن ۾ اسلام کي مڪمل طرزِ حيات قرار ڏنو ويو. سندس نظر ۾ دين جي دائري ۾ فردي عبادت سان گڏ سياست، معيشت، قانون، سماج ۽ رياست پڻ شامل هئا. ولي نصر جي تجزيي موجب مودودي جديد دور ۾ سياسي اسلام جو هڪ منظم نظرياتي خاڪو تيار ڪيو ۽ ان نظريي کي عملي سماجي تحريڪ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> بهرحال، جديد علمي تحقيق مودودي جي فڪري تشڪيل کي صرف ”اولهه جي مخالفت“ جو نتيجو نٿي سمجهي. نصر ان کي برطانوي هندستان ۾ مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ سياسي طاقت، اجتماعي سڃاڻپ، قومپرستي ۽ نوآبادياتي نظام کان پوءِ مستقبل جي رياست بابت بحثن سان پڻ ڳنڍي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == ترجمان القرآن == 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مودودي پنهنجي رسالي ''ترجمان القرآن'' جي ادارت ۽ اشاعت شروع ڪئي. اهو رسالو اڳتي هلي سندس فڪر جي تشهير جو اهم ذريعو بڻيو. ''ترجمان القرآن'' ۾ هن قرآن، اسلامي تاريخ، سياست، قومپرستي، جديد تهذيب، مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽ اسلامي نظام بابت مسلسل مضمون لکيا.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> هن دور تائين مودودي روايتي صحافي کان هڪ منظم مذهبي-سياسي مفڪر ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو. سندس لکڻين ۾ اهو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو تہ مسلمانن جي مسئلن جو حل رڳو سياسي نمائندگي يا اقتدار ۾ حصي حاصل ڪرڻ ۾ نه، پر فرد ۽ سماج کي اسلامي اصولن مطابق نئين سر منظم ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Nasr1996"/> == علامه اقبال ۽ دارالاسلام == 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ مودودي جو رابطو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] ۽ چوڌري نياز علي خان سان ٿيو. چوڌري نياز علي خان پنجاب ۾ هڪ علمي ۽ ديني مرڪز قائم ڪرڻ لاءِ زمين وقف ڪئي هئي، جنهن کي ''دارالاسلام'' جي نالي سان سڃاتو ويو. 1938ع ۾ مودودي حيدرآباد دکن ڇڏي [[پٺاڻ ڪوٽ]] ڀرسان دارالاسلام منتقل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> دارالاسلام واري دور ۾ مودودي کي پنهنجي مذهبي ۽ سماجي فڪر کي هڪ منظم تحريڪ جي صورت ڏيڻ لاءِ ماحول مليو. جيتوڻيڪ اقبال اپريل 1938ع ۾ وفات ڪري ويو، دارالاسلام جو تجربو مودودي جي بعد واري تنظيمي سوچ ۽ جماعت اسلامي جي قيام کان اڳ واري فڪري مرحلي ۾ اهم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> == هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ بابت موقف == مودودي گڏيل هندستان ۾ رائج علائقائي يا قومي قومپرستيءَ جو سخت نقاد هو. سندس نظر ۾ مسلمانن جي بنيادي اجتماعي سڃاڻپ قوم، نسل يا جاگرافي بدران اسلام سان وابسته هئڻ گهرجي. انهيءَ بنياد تي هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي گڏيل هندستاني قومپرستيءَ سان گڏ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي مسلمان قومپرستيءَ جي سياسي صورت تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="Qasmi2017"/> اهو موقف هڪ اهم تاريخي فرق پيدا ڪري ٿو: مودودي مسلمانن لاءِ اسلامي سياسي نظام جو حامي هو، پر مسلم ليگ جي قيادت هيٺ هلي رهي پاڪستان تحريڪ جي سياسي نظريي ۽ حڪمت عمليءَ سان شروع کان متفق نه هو. علي عثمان قاسمي جي تحقيق موجب مودودي مسلم ليگ ۽ [[محمد علي جناح]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏنو تہ رڳو مسلمانن جي اڪثريت واري قومي رياست قائم ٿيڻ سان اها خود بخود ”اسلامي رياست“ نه بڻجي ويندي.<ref name="Qasmi2017"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو پاڪستان بابت ورهاڱي کان اڳ وارو موقف ۽ 1947ع کان پوءِ پاڪستان کي اسلامي رياست بنائڻ لاءِ سندس سياسي سرگرمي ٻه الڳ تاريخي مرحلا آهن؛ ٻنهي کي هڪٻئي سان ملائي پيش ڪرڻ سان سندس سياسي ارتقا جي صحيح تصوير سامهون نٿي اچي.<ref name="Qasmi2017"/><ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جو قيام == {{Main|جماعت اسلامي}} مودودي جي فڪري ۽ تنظيمي سرگرمين جو نتيجو 26 آگسٽ 1941ع تي [[لاهور]] ۾ [[جماعت اسلامي]] جي قيام جي صورت ۾ سامهون آيو. جماعت جي قيام جو مقصد اهڙي منظم جماعت تيار ڪرڻ هو جيڪا اسلامي اصولن مطابق فرد، سماج ۽ آخرڪار رياستي نظام جي تبديلي لاءِ ڪم ڪري. مودودي جماعت جو پهريون امير چونڊيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي جي تصور ۾ جماعت محض چونڊن لاءِ قائم ڪيل سياسي پارٽي نه هئي، بلڪه هڪ نظرياتي ۽ اصلاحي تحريڪ هئي. ان جو ابتدائي طريقو تعليم، تربيت، اشاعت ۽ چونڊيل ڪارڪنن جي تياري ذريعي سماج ۾ تدريجي تبديلي آڻڻ هو. نصر موجب مودودي جي اهم جدت اها هئي تہ هن پنهنجي سياسي-مذهبي نظريي سان گڏ ان کي عملي جامو پارائڻ لاءِ هڪ منظم سماجي ۽ سياسي تنظيم جو خاڪو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> ورهاڱي کان اڳ جماعت اسلامي سڄي برطانوي هندستان جي تنظيم هئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت جون هندستاني ۽ پاڪستاني شاخون جدا تنظيمي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ لڳيون، جڏهن تہ مودودي پاڪستان منتقل ٿيو ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي قيادت جاري رکي.<ref name="Nasr1996"/> == پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ مودودي پاڪستان لڏي آيو ۽ [[لاهور]] سندس سياسي، علمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. ورهاڱي کان اڳ مسلم ليگ جي پاڪستان واري تصور تي تنقيد ڪرڻ باوجود، نئين رياست قائم ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو مرڪز پاڪستان جي آئيني ۽ قانوني ڍانچي کي پنهنجي تصور مطابق اسلامي بنائڻ تي رکيو.<ref name="Nasr1996"/> هن ۽ جماعت اسلامي پاڪستان جي آئين ۾ خدا جي حاڪميت، اسلامي قانون جي بالادستي ۽ رياست جي اسلامي سڃاڻپ کي تسليم ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. پاڪستان جي رياست سان سندس تعلق ان ڪري مختلف وقتن تي تعاون، سياسي اختلاف، گرفتاري ۽ قيد جي مرحلن مان گذريو. سندس اسلامي رياست، جمهوريت ۽ آئين بابت تفصيلي نظريو بعد وارن حصن ۾ الڳ بيان ڪيو ويندو. == گرفتاريون ۽ رياست سان ٽڪراءُ == پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ مودودي ۽ حڪومت جا لاڳاپا جلد خراب ٿيا. 1948ع ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه عرصو قيد ۾ رکيو ويو. سندس سياسي سرگرمين ۾ پاڪستان کي اسلامي آئين ڏيڻ جو مطالبو مرڪزي حيثيت اختيار ڪندو ويو.<ref name="Nasr1996"/> 1953ع ۾ پنجاب، خاص طور [[لاهور]]، ۾ احمدين خلاف تحريڪ ۽ فسادن دوران مودودي جو لکيل رسالو ''قادياني مسئلو'' پڻ شديد سياسي تڪرار جو حصو بڻيو. مارشل لا اختيارين کيس گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ موت جي سزا ٻڌائي. سزا تي عمل نه ٿيو؛ بعد ۾ اها عمر قيد ۾ تبديل ڪئي وئي ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> ان واقعي مودودي جي سياسي حيثيت کي وڏي شهرت ڏني، پر 1953ع جي تشدد ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي تنظيمن جي ڪردار، جماعت اسلامي جي ذميواري ۽ مودودي جي تحريرن جي اثر بابت تاريخي بحث کي سندس حامين جي روايت کان الڳ، معتبر ثانوي ذريعن جي بنياد تي ڏسڻ ضروري آهي. ان موضوع کي سندس احمديت بابت نظرين واري حصي ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويندو. == تفسير تفهيم القرآن == {{Main|تفهيم القرآن}} مودودي 1942ع ۾ قرآن جي اردو تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' لکڻ شروع ڪئي. اهو منصوبو لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تائين جاري رهيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ ترجمي سان گڏ تاريخي پسمنظر، آيتن جي تشريح، سماجي ۽ قانوني مسئلن ۽ مودودي جي سياسي ۽ مذهبي فڪر بابت تفصيلي حاشيا شامل آهن. هي تفسير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ وسيع اثر رکندڙ تصنيفن مان بڻيو ۽ بعد ۾ ڪيترين ٻولين ۾ ان جا ترجما ٿيا. ''تفهيم القرآن'' سندس مجموعي فڪر کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي رياست، قانون، معيشت، عورت، جهاد، غير مسلمانن ۽ سماجي نظام بابت سندس ڪيترن نظرين جي قرآني استدلال جو تفصيلي اظهار ان ۾ ملي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> == جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا == مودودي تقريباً ٽن ڏهاڪن تائين جماعت اسلامي جي قيادت ڪئي. صحت جي مسئلن ۽ تنظيمي حالتن جي پسمنظر ۾ هن 1972ع ۾ جماعت اسلامي جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. امارت ڇڏڻ کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي فڪر ۽ جماعت سان فڪري لاڳاپي ۾ سرگرم رهيو.<ref name="Nasr1996"/> ساڳئي سال سندس ڊگهي عرصي کان جاري ''تفهيم القرآن'' پڻ مڪمل ٿي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو آخري دور بنيادي طور علمي ڪم، لکڻين ۽ خراب ٿيندڙ صحت سان لاڳاپيل رهيو. == آخري زندگي، بيماري ۽ وفات == مودودي پنهنجي زندگيءَ جي وڏي حصي دوران گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت خاص طور خراب رهي ۽ هو وقت بوقت بستري تائين محدود رهيو؛ 1969ع ۾ علاج لاءِ [[برطانيا]] پڻ ويو.<ref name="Nasr1996p127">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/127 127] |isbn=9780195096958 }}</ref> 1972ع ۾ هن [[جماعت اسلامي پاڪستان]] جي امير جي عهدي تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، مذهبي ۽ سياسي معاملن تي راءِ ڏيڻ ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري دور ۾ صحت جا مسئلا وڌندا ويا.<ref name="Nasr1996">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> 1979ع ۾ سندس پراڻي گردن جي بيماري وڌيڪ سنگين ٿي ۽ دل جا مسئلا پڻ پيدا ٿيا. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس هڪ پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيو يارڪ]] جي هڪ اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="Nasr1996p127"/> مودودي 22 سيپٽمبر 1979ع تي [[بفيلو، نيو يارڪ]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 75 سال هئي.<ref name="Tareen2011">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref> سندس مڙهه پاڪستان آندو ويو، جتي وڏي جنازي کان پوءِ کيس [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ سندس رهائشگاهه جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996"/> [[File:Grave maududi.jpg|thumb|مودودي جي قبر، [[اڇرا]]، [[لاهور]]]] سندس جنازي نماز سان لاڳاپيل تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهو شريڪ ٿيا. [[يوسف القرضاوي]] سندس جنازي نماز پڙهائيندڙ مشهور عالمن مان هو.<ref>{{cite web |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |url=https://dailypakistan.com.pk/02-Oct-2014/149195 |website=Daily Pakistan |date=2 October 2014 |access-date=7 October 2026 }}</ref> == فڪر ۽ نظريا == مودودي جي فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام رڳو فرد جي ذاتي عقيدي، عبادت يا روحاني زندگي تائين محدود مذهب نہ، پر انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ لاءِ هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، قانوني ۽ سياسي نظام آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت کي ان نظام جا بنيادي ماخذ قرار ڏنو ۽ جديد رياست، آئين، معيشت ۽ سماج بابت اسلامي اصطلاحن کي ويهين صديءَ جي سياسي ٻوليءَ سان ملائي هڪ منظم نظريو پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Iqtidar2020">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Theorizing Popular Sovereignty in the Colony: Abul Aʿla Maududi's “Theodemocracy” |journal=The Review of Politics |volume=82 |issue=4 |year=2020 |pages=595–617 |doi=10.1017/S0034670520000595 }}</ref> جديد عالمن مودودي جي هن فڪر کي رڳو قديم اسلامي سياسي تصورن جي بحالي قرار ڏيڻ بدران نوآبادياتي هندستان، جديد قومي رياست، عوامي حاڪميت، جمهوريت، سوشلزم ۽ يورپي سياسي نظرين سان سندس فڪري بحث جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهيو آهي.<ref name="Iqtidar2020"/><ref name="Iqtidar2026"/> خاص طور سندس ''حاڪميت''، ''اسلامي رياست'' ۽ ''اسلامي انقلاب'' جهڙا تصور بعد ۾ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ اسلام پسند سياسي فڪر جي اهم اصطلاحن ۾ شامل ٿيا.<ref name="Zaman2015">{{cite journal |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |title=The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=3 |year=2015 |pages=389–418 |doi=10.1017/S1356186314000561 }}</ref> === قرآن ۽ سنت === مودودي قرآن کي اسلامي فڪر ۽ قانون جو بنيادي ماخذ سمجهندو هو، پر قرآن سان گڏ [[سنت]] کي پڻ لازمي قانوني ۽ ديني حجت قرار ڏيندو هو. سندس دليل موجب قرآن پاڻ رسول جي اطاعت جو حڪم ڏئي ٿو، تنهنڪري اسلامي نظام کي صرف قرآن تائين محدود ڪري سنت کي قانوني حجيت کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Adams1983">{{cite book |last=Adams |first=Charles J. |chapter=Mawdudi and the Islamic State |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |title=Voices of Resurgent Islam |url=https://archive.org/details/voicesofresurgen00hcen |publisher=Oxford University Press |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/voicesofresurgen00hcen/page/99 99]–133 |isbn=9780195033404 }}</ref> سندس مشهور تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' صرف لفظي يا لغوي تفسير نہ هو؛ ان ۾ تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ سماجي معاملن بابت سندس فڪري موقف پڻ وڏي پيماني تي بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ''تفهيم القرآن'' مودودي جي سياسي ۽ سماجي فڪر کي سمجهڻ لاءِ به بنيادي ماخذ آهي.<ref name="Nasr1996"/> === حاڪميتِ الٰهي === مودودي جي سياسي فڪر جو هڪ اهم تصور '''حاڪميتِ الٰهي''' هو. سندس نظر ۾ آخري ۽ مطلق حاڪميت انسان، بادشاهه، پارليامينٽ يا قوم بدران خدا جي آهي؛ تنهنڪري انسان کي اهڙو مطلق قانون ساز اختيار حاصل نہ آهي جنهن تحت هو خدائي هدايت کان آزاد ٿي حلال ۽ حرام جا بنيادي معيار مقرر ڪري.<ref name="Zaman2015"/> محمد قاسم زمان موجب ''حاڪميتِ الٰهي'' جديد اسلام پسند سياسي فڪر جو نمايان تصور بڻيو ۽ مودودي ان جي ويهين صديءَ واري تشڪيل جي اهم ترين مفڪرن مان هو.<ref name="Zaman2015"/> جديد تحقيق ساڳئي وقت اهو پڻ واضح ڪري ٿي تہ مودودي جي حاڪميت واري تصور کي سڌي طرح وچئين دور جي اسلامي سياسي نظريي جو نقل سمجهڻ درست نہ ٿيندو؛ ان جي جديد صورت نوآبادياتي رياست، قانون سازي ۽ عوامي حاڪميت بابت جديد بحثن سان پڻ جڙيل هئي.<ref name="AlAzami2022">{{cite journal |last=Al-Azami |first=Usaama |title=Locating Ḥākimiyya in Global History: The Concept of Sovereignty in Premodern Islam and Its Reception after Mawdūdī and Quṭb |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=355–376 |doi=10.1017/S1356186321000605 }}</ref> مودودي انساني حاڪميت کي رد ڪندي اهو نہ چيو تہ رياستي انتظام ۾ ماڻهن جو ڪو ڪردار ئي نہ هجي. سندس تصور ۾ مسلمان خدا جا ''خليفا'' يا نائب آهن ۽ مقرر ڪيل اسلامي حدن اندر اجتماعي معاملن جي انتظام، مشاورت ۽ اهڙن معاملن بابت فيصلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا جن بابت شريعت ڪو واضح حڪم نہ ڏنو هجي.<ref name="ILC1977">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1977 }}</ref> === اسلامي رياست === {{further|اسلامي رياست}} مودودي جديد دور ۾ ''اسلامي رياست'' جي منظم نظريي کي ترقي ڏيندڙ نمايان مفڪرن مان هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس تصور ۾ اسلامي رياست جي بنياد جا ٽي اهم اصول '''توحيد'''، '''رسالت''' ۽ '''خلافت''' هئا. توحيد مان خدا جي حاڪميت، رسالت مان قرآن ۽ سنت جي رهنمائي، ۽ خلافت مان انسان جي محدود ۽ امانتي سياسي اختيار جو تصور اخذ ڪيو ويو.<ref name="ILC1977"/> هن اسلامي رياست کي ڪنهن مخصوص نسل، قوم يا جاگرافيءَ تي ٻڌل قومي رياست بدران هڪ '''نظرياتي رياست''' طور پيش ڪيو. سندس نظر ۾ رياست جي اسلامي هجڻ جو بنيادي معيار ان جي آباديءَ جو فقط مسلمان هجڻ نہ، پر ان جي قانوني ۽ سياسي نظام جو اسلامي اصولن سان مطابقت رکڻ هو.<ref name="Nasr1996"/> مودودي 1955ع ۾ پنهنجي مثالي نظام لاءِ ”خدا پرست جمهوري خلافت“ جهڙا لفظ پڻ استعمال ڪيا.<ref name="Nasr1996"/> سندس لکڻين ۾ اسلامي رياست جو دائرو وسيع آهي: خانداني معاملن کان وٺي معيشت، عدليه، انتظاميا، شهرين جي حقن ۽ فرضن، جنگ ۽ امن ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تائين شريعت کي هدايت جو بنياد قرار ڏنو ويو.<ref name="Adams1983"/> بهرحال سندس تصور ۾ رياست جو هر انتظامي تفصيل اڳواٽ مقرر ٿيل نہ هو. مودودي پاڻ تسليم ڪيو تہ انساني معاملن جو هڪ وڏو ميدان اهڙو آهي جنهن بابت شريعت خاموش آهي؛ اهڙن معاملن ۾ اسلامي رياست حالتن مطابق قانون ۽ ضابطا ٺاهي سگهي ٿي، بشرطيڪ اهي قرآن ۽ سنت جي واضح حڪمن سان ٽڪراءَ ۾ نہ هجن.<ref name="Adams1983"/> === ٿيئوڊيموڪريسي === مودودي پنهنجي مثالي سياسي نظام کي روايتي معنيٰ ۾ '''[[ٿيوڪريسي]]''' سڏڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن '''خدائي جمهوريت''' (Theodemocracy) يا ''خدائي جمهوري نظام'' جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ آخري حاڪميت خدا جي هجي، پر مسلمان اجتماعي طور خلافت جي حق کي استعمال ڪن.<ref name="Iqtidar2020"/> حميرا اقتدار جي تحقيق موجب مودودي جي ''خدائي جمھوريت'' کي فقط ”مذهبي آمريت“ جو مترادف سمجهڻ سندس نظريي جي پيچيدگي کي نظرانداز ڪري ٿو. مودودي هڪ طرف مطلق عوامي حاڪميت کي رد ڪيو، پر ٻئي طرف حڪمرانن کي خدا جي نمائندگي ڪندڙ پادري طبقي جي صورت ۾ مطلق اختيار ڏيڻ به قبول نہ ڪيو. سندس تصور ۾ اجتماعي مشاورت، نمائندگي ۽ عوام جي سياسي شموليت موجود هئي، پر اها شريعت جي حدن اندر هئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === جمهوريت ۽ شوريٰ === مودودي مغربي لبرل جمهوريت جي ان اصول سان اختلاف رکندو هو جنهن موجب عوام يا سندن چونڊيل پارليامينٽ آخري قانون ساز حاڪم آهي. سندس خيال ۾ جيڪڏهن اڪثريت کي اخلاقي يا خدائي حدن کان آزاد مڪمل قانون ساز اختيار ڏنو وڃي تہ مقبول خواهش پاڻ صحيح ۽ غلط جو معيار بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Iqtidar2020"/> هن آمريڪا ۾ شراب جي ممانعت ۽ پوءِ ان جي خاتمي کي مثال طور استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ عددي اڪثريت لازمي طور اخلاقي يا سماجي لحاظ کان درست فيصلو نٿي ڪري.<ref name="PoliticalTheory">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Political Theory of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |edition=8th |year=1993 |pages=23–25 }}</ref> ٻئي طرف، هو حڪومت جي معاملن ۾ '''شوريٰ''' يا گڏيل صلاح مشوري کي ضروري سمجهندو هو. حڪمران کي ماڻهن جي اعتماد جو حامل هئڻ گهرجي ۽ جن معاملن بابت شريعت ۾ قطعي حڪم موجود نہ هجي، انهن بابت مسلمانن جي صلاح ۽ اتفاق ذريعي فيصلا ڪري سگهجن ٿا.<ref name="ILC1977"/><ref name="Adams1983"/> انهيءَ سبب مودودي جي جمهوريت بابت موقف کي سادي نموني ”جمهوريت جي حمايت“ يا ”جمهوريت جي مڪمل مخالفت“ طور بيان ڪرڻ اڻپورو آهي. هو عوامي نمائندگي ۽ مشاورت قبول ڪندو هو، پر عوام جي غير محدود قانون ساز حاڪميت کي رد ڪندو هو.<ref name="Iqtidar2020"/> === رياستي ادارا ۽ آئين === مودودي جو خيال هو تہ اسلام جا بنيادي آئيني اصول قرآن، سنت، خلفاءِ راشدين جي روايت ۽ اسلامي قانوني ورثي مان اخذ ٿين ٿا، پر جديد رياست لاءِ انهن اصولن کي لکيل آئين جي صورت ڏيڻ ضروري آهي.<ref name="Nasr1996"/> هن جي تصور موجب رياست جو سربراهه چونڊيل هجي ۽ عوام جو اعتماد حاصل هجي. قانون ساز اداري ۾ اهڙا ماڻهو شامل هجن جيڪي اسلامي قانون کي سمجهڻ ۽ جديد مسئلن تي ان جي اصولن کي لاڳو ڪرڻ جي صلاحيت رکن. قانون سازيءَ جو اختيار اهڙن شعبن ۾ وسيع ٿي سگهي ٿو جن بابت شريعت واضح حڪم نہ ڏئي، پر قرآن ۽ سنت جي قطعي حڪمن کي تبديل ڪرڻ پارليامينٽ جي اختيار ۾ نہ هوندو.<ref name="ILC1977"/> مودودي جي عدليه بابت سوچ وقت سان تبديل ٿي. شروعاتي دور ۾ هن مغربي adversarial عدالتي نظام ۽ وڪيلن جي ڪردار تي تنقيد ڪئي، پر پاڪستان ۾ جماعت اسلامي خلاف سرڪاري ڪارروائين دوران عدالتن کان رليف ملڻ کان پوءِ هن آزاد عدليه، اپيل جي حق ۽ [[مخالف ڌرين وارو عدالتي نظام]] يا فريقي مقابلي وارو عدالتي نظام يا ايڊورسريل سسسٽم جي فائدن کي وڌيڪ قبول ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح سندس سياسي فڪر مڪمل طور جامد نہ رهيو؛ عملي پاڪستاني سياست ۽ رياستي ادارن سان تجربن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه آئيني تجويزون تبديل ٿينديون رهيون.<ref name="Nasr1996"/> === شريعت === مودودي لاءِ '''[[شريعت]]''' اسلامي رياست جي سڃاڻپ جو بنيادي معيار هئي. هن لکيو تہ جيڪڏهن مسلمان سماج شعوري طور شريعت کي رد ڪري پنهنجو قانون ان کان آزاد ڪنهن ٻئي ماخذ مان اخذ ڪري، تہ اهڙو سماج اسلامي نظام جي بنيادي دعويٰ کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref name="IslamicLaw1955">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=Islamic Law and Its Introduction |publisher=Islamic Publications |year=1955 |pages=13–14 }}</ref> سندس تصور ۾ شريعت رڳو عبادتن يا خانداني قانون تائين محدود نہ هئي، پر سماجي ۽ معاشي معاملا، انتظام، عدليه، شهري حق ۽ فرض ۽ جنگ ۽ امن جا اصول پڻ ان جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="Adams1983"/> مودودي اسلامي فوجداري قانون جي [[حدود]]، سود جي خاتمي ۽ ٻين شرعي حڪمن جي نفاذ جي حمايت ڪئي. هن مغربي يا مغرب زدہ مسلمانن طرفان حدود کي ظالماڻو قرار ڏيڻ واري تنقيد رد ڪئي، پر ساڳئي وقت دليل ڏنو تہ اهڙيون سزائون هڪ مڪمل اسلامي سماجي نظام ۽ اسلامي تعليم جي قيام کان اڳ الڳ نموني لاڳو ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو.<ref name="Nasr1996"/> 2026ع ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] پاران شايع ڪيل سندس چونڊ سياسي تحريرن جي اسڪالري ايڊيشن پڻ سندس ''Islamic Law and Constitution'' واري بحث کي ان ڪوشش طور بيان ڪري ٿي جنهن ۾ مودودي جديد رياستي حڪمراني ۽ شريعت جي وچ ۾ مطابقت جو سياسي-قانوني تصور پيش ڪيو.<ref name="Iqtidar2026"/> === اجتهاد === مودودي [[اجتهاد]] کي مڪمل طور رد نہ ڪيو، پر ان جي استعمال لاءِ سخت علمي شرطون رکندو هو. سندس نظر ۾ اجتهاد اهڙي شخص يا اداري جو ڪم هجڻ گهرجي جنهن کي قرآن، سنت، فقهي اصولن ۽ اسلامي علمي روايت تي عبور هجي ۽ جيڪو شريعت کي آخري معيار طور قبول ڪري.<ref name="Nasr1996"/> ان لحاظ کان سندس تصور جديديت پسند مفڪرن کان مختلف هو، جيڪي جديد عقل يا سماجي ضرورتن کي روايتي فقهي نتيجن جي وسيع نئين تشريح لاءِ وڌيڪ آزاد معيار طور استعمال ڪندا هئا. === اسلامي انقلاب === مودودي 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن کان اسلام کي هڪ ''انقلابي نظريي'' ۽ جماعت اسلامي کي سماجي تبديليءَ جي تحريڪ طور بيان ڪندو رهيو. سندس استعمال ڪيل '''اسلامي انقلاب''' جو تصور بعد ۾ ٻين اسلامي تحريڪن ۾ وڏي پيماني تي رائج ٿيو.<ref name="Nasr1996"/> پر مودودي جو ”انقلاب“ عام طور هٿياربند بغاوت يا اوچتي اقتدار تي قبضي جي معنيٰ ۾ نہ هو. هن سماج جي اخلاقي ۽ فڪري تبديلي، تربيت يافته ڪارڪنن جي تياري، تعليم ۽ دعوت ذريعي تدريجي تبديليءَ کي ترجيح ڏني. سندس خيال ۾ پائيدار سياسي تبديلي ان وقت ممڪن هئي جڏهن سماج ۾ ان لاءِ فڪري ۽ اخلاقي بنياد تيار ٿي وڃي.<ref name="Nasr1996"/> 1957ع ۾ جماعت اسلامي جي مستقبل جي حڪمت عملي بابت هن غير آئيني ذريعن سان سياسي نظام بدلائڻ جي مخالفت ڪئي. ايوب خان ۽ پوءِ ذوالفقار علي ڀٽي جي حڪومتن سان شديد اختلافن باوجود مودودي عام طور جماعت کي ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جي مخالفت ڪندو رهيو.<ref name="Nasr1996"/> اهڙيءَ طرح مودودي جو انقلابي سياسي vocabulary ۽ سندس تجويز ڪيل عملي طريقو الڳ رکڻ ضروري آهي: سندس لکڻين ۾ سماجي نظام جي بنيادي تبديلي لاءِ انقلابي اصطلاح موجود آهن، پر جماعت لاءِ سندس سياسي حڪمت عملي گهڻو ڪري تدريجي، تنظيمي ۽ آئيني رهي.<ref name="Nasr1996"/> === قومپرستي === مودودي '''[[قومپرستي]]''' کي جديد مغربي سياسي تصور سمجهندو هو ۽ مسلمانن جي بنيادي سياسي سڃاڻپ کي جاگرافي، نسل يا ٻوليءَ سان ٻڌڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Nasr1996"/> سندس خيال ۾ اسلامي امت سرحدن ۽ نسلي قوميتن کان مٿانهين مذهبي برادري آهي، تنهنڪري مسلمانن کي قومپرست وفاداريءَ بدران اسلام سان پنهنجي بنيادي اجتماعي وابستگي قائم رکڻ گهرجي. هن قومپرستيءَ جي ڪجهه صورتن کي ايتري حد تائين رد ڪيو جو انهن کي توحيد سان متصادم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ قوم کي آخري سياسي وفاداريءَ جو مرڪز بڻائڻ اسلام جي عالمگير دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> اهو ئي سبب هو جو ورهاڱي کان اڳ هو ڪانگريس جي گڏيل هندستاني قومپرستي ۽ مسلم ليگ جي مسلمان قومي رياست واري منصوبي ٻنهي کان فاصلو رکندو هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، البت، هن نئين ملڪ کي پنهنجي تصور واري اسلامي رياست ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ڪئي.<ref name="Iqtidar2020"/> === سيڪيولرزم === مودودي [[سيڪيولرزم]] جو پڻ سخت نقاد هو. هن ان لاءِ اردو ۾ اڪثر ''لادينيت'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ سيڪيولر سياست کي مذهب ۽ اخلاقيات کي اجتماعي حڪمرانيءَ کان جدا ڪرڻ واري نظام طور ڏٺو.<ref name="Adams1983"/> سندس نظر ۾ اخلاقي قدرن جو آخري سرچشمو خدا ۽ وحي هئا؛ تنهنڪري رياست کي مذهب کان اصولي طور آزاد ڪرڻ آخرڪار سياست کي مستقل خدائي اخلاقي معيار کان محروم ڪري ڇڏيندو. Charles J. Adams جي تجزيي موجب مودودي لاءِ سيڪيولرزم صرف رياست جي مذهبي غيرجانبداري نہ، پر هڪ اهڙو تصور هو جنهن ۾ انساني خواهش يا سياسي طاقت کي خدائي هدايت کان خودمختيار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Adams1983"/> هي تفسير جديد سيڪيولرزم جي سڀني نظرين جي غيرجانبدار وصف نہ، بلڪه '''مودودي جو پنهنجو تنقيدي تصور''' هو؛ تنهنڪري ان کي سندس موقف طور بيان ڪرڻ ضروري آهي. === اسلامي جديديت === مودودي جديديت ۽ مغربي تهذيب کي هڪ ئي شيءِ نہ سمجهندو هو. هن جديد سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ ڪارائتي ادارتي طريقن کي اصولي طور رد نہ ڪيو، پر مغربي تهذيب جي فلسفي، سيڪيولر اخلاقيات ۽ سماجي قدرن جي تقليد جي مخالفت ڪئي.<ref name="Nasr1996"/> هو [[اسلامي جديديت]] جي انهن مفڪرن سان متفق هو تہ اسلام عقل جي خلاف نہ آهي. اختلاف ان ڳالهه تي هو تہ قرآن ۽ سنت کي جديد انساني عقل جي معيار تي پرکيو وڃي يا عقل کي وحي جي دائري اندر استعمال ڪيو وڃي. مودودي جي نظر ۾ قرآن ۽ سنت آخري معيار هئا؛ عقل جو ڪم انهن جي معنائن ۽ نون حالتن ۾ انهن جي اطلاق کي سمجهڻ هو، نہ تہ وحي جي صحت جو آزاد حاڪم بڻجڻ.<ref name="Mortimer1982">{{cite book |last=Mortimer |first=Edward |title=Faith and Power: The Politics of Islam |url=https://archive.org/details/faithpowerpoliti0000mort |publisher=Vintage Books |year=1982 |page=[https://archive.org/details/faithpowerpoliti0000mort/page/204 204] |isbn=9780571119448 }}</ref> محققن ساڳئي وقت نشاندهي ڪئي آهي تہ مغربيت جي مخالفت باوجود مودودي پنهنجي فڪر ۾ جديد سياسي اصطلاحن—''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست''، ''آئين''، ''پارٽي'' ۽ ''نظام''—جو وسيع استعمال ڪيو. ان ڪري سندس فڪر روايتي اسلامي اصطلاحن ۽ جديد سياسي لغت جي هڪ نئين ميلاپ طور پڻ مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Iqtidar2026"/> === سائنس === مودودي جديد [[سائنس]] کي بذات خود ڪنهن مخصوص مذهبي يا سيڪيولر فلسفي سان لازم ملزوم نہ سمجهندو هو. سندس مشهور تشبيهه موجب جديد سائنس هڪ ''جسم'' وانگر هئي جنهن ۾ مختلف فلسفي يا قدرن جو ''روح'' داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيئن ريڊيو پاڻ پيغام جو نظريو مقرر نہ ڪندو آهي پر مختلف قسم جا پيغام نشر ڪري سگهي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> انهيءَ بنياد تي هن جديد سائنسي ۽ فني علم حاصل ڪرڻ جي مخالفت نہ ڪئي؛ سندس اعتراض ان وقت پيدا ٿيندو هو جڏهن سائنس سان گڏ مادي پرستي يا سيڪيولر فلسفي کي به لازمي سچ طور قبول ڪيو وڃي.<ref name="Nasr1996"/> === مغربي تهذيب بابت موقف === مودودي جديد مغربي تهذيب جي سائنس ۽ فني ڪاميابين ۽ ان جي اخلاقي ۽ سماجي قدرن وچ ۾ فرق ڪندو هو. سندس تنقيد خاص طور سيڪيولرزم، قومپرستي، آزاد جنسي سماجي لاڳاپن، سودي معيشت ۽ مطلق عوامي حاڪميت تي مرڪوز هئي.<ref name="Nasr1996"/> ان هوندي به جديد تحقيق سندس فڪر کي ”مغرب جي مڪمل رد“ تائين محدود نٿي ڪري. [[حميرا اقتدار]] موجب مودودي نوآبادياتي لبرل رياست کي هڪ طرف تنقيد جو نشانو بڻايو، پر ٻئي طرف جديد رياست، آئين، نمائندگي ۽ حاڪميت جي ڪيترن ئي ادارتي تصورن سان فڪري طور بحث ڪندي انهن کي پنهنجي اسلامي سياسي نظريي ۾ نئين صورت پڻ ڏني.<ref name="Iqtidar2020"/> === مغل سلطنت ۽ اڪبر بابت موقف === مودودي [[مغل سلطنت]] جي تاريخ کي مڪمل طور مثالي اسلامي حڪمراني نہ سمجهندو هو. خاص طور هن [[اڪبر اعظم]] جي مذهبي پاليسين ۽ جنهن کي بعد جي ادب ۾ ''[[دين الهي]]'' چيو ويو، ان تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي اسلامي عقيدي کان انحراف سان ڳنڍيو. بهرحال اڪبر جي مذهبي پاليسيءَ بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. [[ايس. ايم. اڪرام]] سميت ڪجهه محققن دليل ڏنو آهي تہ اڪبر جو مقصد نئون منظم مذهب قائم ڪرڻ بدران پنهنجي چونڊيل درٻارين سان ''ارادت'' يا روحاني شاگرديءَ جو تعلق پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Ikram1964">{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |editor-last=Embree |editor-first=Ainslie T. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati00ikra |chapter=Religion at Akbar's Court |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 }}</ref> ان ڪري اڪبر بابت مودودي جي راءِ کي تاريخي حقيقت جي قطعي بيان بدران سندس مذهبي-سياسي تفسير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === عالمن ۽ روايتي فقهي ورثي بابت موقف === مودودي روايتي [[علماء]] جو مڪمل مخالف نہ هو، پر هن پنهنجي دور جي مذهبي عالمن جي علمي ۽ سياسي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي. سندس خيال ۾ ڪيترائي عالم جديد سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان اڻواقف هئا ۽ فقهي روايت جي بنيادي اصولن ۽ تاريخي تفصيلن وچ ۾ فرق ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا هئا.<ref name="Nasr1996"/> هن قرآن ۽ سنت ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع ۽ جديد حالتن لاءِ اجتهاد تي زور ڏنو، پر ساڳئي وقت اجتهاد کي غير تربيت يافته ماڻهن لاءِ آزاد نہ ڇڏيو. سندس مثالي اسلامي نظام ۾ جديد ۽ روايتي ٻنهي علمن سان واقف عالمن ۽ قانوندانن کي اهم ڪردار حاصل هو.<ref name="Nasr1996"/> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس علماء سان تعلق پڻ تبديل ٿيو. جن روايتي مذهبي حلقن تي هو اڳ تنقيد ڪندو هو، انهن مان ڪيترن سان اسلامي آئين ۽ ٻين سياسي مسئلن تي جماعت اسلامي عملي اتحاد پڻ قائم ڪيو.<ref name="Nasr1996"/> === عورتن بابت خيال === مودودي جي سماجي فڪر ۾ [[عورت]]، خاندان، پردو ۽ مردن ۽ عورتن جي سماجي ڪردارن بابت سوالن کي خاص اهميت حاصل هئي. هن انهن موضوعن تي پنهنجي مشهور ڪتاب ''پردہ'' (''Purdah and the Status of Woman in Islam'') ۾ تفصيلي بحث ڪيو. ڪتاب پهريون ڀيرو 1939ع–1940ع جي لڳ ڀڳ شايع ٿيو ۽ شروع کان ئي بحث هيٺ رهيو.<ref name="IqtidarPardah2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=160–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> مودودي جو خيال هو تہ مرد ۽ عورت انساني ۽ اخلاقي قدر جي لحاظ کان خدا آڏو ذميوار آهن، پر سندن سماجي ڪردار مڪمل طور هڪجهڙا نہ آهن. هن اهڙي صنفي مساوات جي مخالفت ڪئي جنهن ۾ مرد ۽ عورت جا سماجي ڪردار هڪٻئي سان مڪمل طور مٽاسٽا لائق سمجهيا وڃن. جديد محقق [[حميرا اقتدار]] جي تجزيي موجب ''پردہ'' ۾ مودودي جو استدلال صرف روايتي صنفي علحدگيءَ جو دفاع نہ هو؛ هن جديد سرمائيداري، مارڪيٽ ۾ عورت جي محنت جي وڪري ۽ خاندان تي مارڪيٽ جي اثرن بابت پڻ تنقيدي دليل ڏنا.<ref name="IqtidarEquality2021">{{cite journal |last=Iqtidar |first=Humeira |title=Conservative Anti-Colonialism: Maududi, Marx and Social Equality |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=32 |issue=2 |year=2022 |pages=295–310 |doi=10.1017/S1356186321000332 }}</ref> [[عرفان احمد]] موجب مودودي جديد شهري زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌندڙ عوامي موجودگيءَ کي اسلامي اخلاقي ۽ خانداني نظام لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهندو هو. هن بازارن، ڪاليجن، ٿيئٽرن ۽ ٻين گڏيل سماجي هنڌن ۾ مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول، ۽ جديد تفريحي ثقافت جي ڪيترن پاسن تي تنقيد ڪئي.<ref name="IrfanAhmad2013">{{cite book |last=Ahmad |first=Irfan |chapter=Cracks in the 'Mightiest Fortress' |editor1-last=Osella |editor1-first=Filippo |editor2-last=Osella |editor2-first=Caroline |title=Islamic Reform in South Asia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |page=322 |isbn=9781107276673 }}</ref> ==== خاندان ۽ گهريلو ڪردار ==== مودودي خاندان کي اسلامي سماج جي بنيادي اداري طور ڏٺو. ''Towards Understanding Islam'' ۾ هن عورت جي بنيادي ذميوارين ۾ گهر جي انتظام، ٻارن جي تربيت ۽ پرورش ۽ خانداني زندگيءَ جي سنڀال کي شامل ڪيو.<ref name="TUIWomen">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |others=Khurshid Ahmad, translator |year=1979 |page=112 }}</ref> سندس نظر ۾ خاندان اندر مرد ۽ عورت جي ذميوارين جي ورهاست سندن برابريءَ جي نفي نہ، پر مختلف سماجي ڪردارن جي تقسيم هئي. تنهن هوندي بہ جديد صنفي مطالعي ۾ سندس هن تصور کي واضح طور درجابنديءَ تي ٻڌل تصور پڻ سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس تجويز ڪيل سماجي نظام عورت جي عوامي، سياسي ۽ معاشي سرگرميءَ تي مرد جي ڀيٽ ۾ گهڻيون پابنديون لاڳو ڪندو هو.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== پردو ۽ صنفي علحدگي ==== مودودي [[پردو|پردي]] کي رڳو لباس جو مسئلو نہ، پر مردن ۽ عورتن جي سماجي تعلقن کي منظم ڪندڙ وسيع نظام سمجهندو هو. هن غير محرم مردن ۽ عورتن جي آزاد ميل جول جي مخالفت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ ضرورت کان سواءِ عورتن جو گهر کان ٻاهر نڪرڻ محدود رهڻ گهرجي.<ref name="IqtidarPardah2026"/> هن [[سورة النور]] جي آيتن 30–31 ۽ [[سورة الأحزاب]] جي آيتن 32–33 ۽ 59 کي پردي ۽ صنفي اخلاق بابت پنهنجي استدلال جي اهم بنيادن طور استعمال ڪيو.<ref name="PardahCommands2026">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Commandments regarding Pardah |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=191–199 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> منهن ۽ هٿن جي پردي بابت فقهي اختلاف ۾ مودودي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام حالتن ۾ گهر کان ٻاهر نڪرندڙ عورت لاءِ منهن ۽ هٿن کي به ڍڪڻ جي حمايت ملي ٿي، جڏهن تہ حقيقي ضرورت جي حالت ۾ ان جي گنجائش تسليم ڪئي وئي.<ref name="TUIWomen"/><ref name="Ruthven329">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |url=https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_v5v6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_v5v6/page/329 329] }}</ref> مودودي جو عورتن بابت هي موقف جماعت اسلامي اندر هميشه اڻبدليل نہ رهيو. عرفان احمد جي تحقيق موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جماعت جي ڪجهه ڪارڪنن ۽ مفڪرن عورتن جي تعليم، ملازمت، سياسي شموليت ۽ چهري جي پردي بابت مودودي جي تشريح کان مختلف رايا پيش ڪيا.<ref name="AhmadWomen2008">{{cite journal |last=Ahmad |first=Irfan |title=Cracks in the 'Mightiest Fortress': Jamaat-e-Islami's Changing Discourse on Women |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=549–575 |doi=10.1017/S0026749X07003101 }}</ref> ==== عورتن جي سياسي ڪردار بابت موقف ==== مودودي عورت کي رياست جي سربراهه ٿيڻ يا مردن ۽ عورتن تي مشتمل عام قانون ساز اداري ۾ ساڳي سياسي ڪردار ادا ڪرڻ جي حمايت نہ ڪندو هو. سندس تجويز موجب عورتون پنهنجي نمائندن تي مشتمل هڪ الڳ مجلس چونڊي سگهن ٿيون، جيڪا عورتن جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل معاملن تي راءِ ڏئي ۽ عام قومي معاملن تي تنقيد پڻ ڪري سگهي.<ref name="ILC308">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=308 }}</ref> بعد واري جماعت اسلامي جي عملي سياست هن ابتدائي نظريي کان ڪيترن معاملن ۾ اڳتي وڌي. ڏکڻ ايشيا ۾ جماعت سان لاڳاپيل عورتن تعليم، سياسي مهمن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪيو؛ بنگلاديش بابت مطالعي پڻ جماعت جي بعد واري عورتن بابت discourse ۽ مودودي جي ابتدائي موقف وچ ۾ تبديليءَ جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Shehabuddin2008">{{cite journal |last=Shehabuddin |first=Elora |title=Jamaat-i-Islami in Bangladesh: Women, Democracy and the Transformation of Islamist Politics |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=2–3 |year=2008 |pages=577–603 |doi=10.1017/S0026749X07003210 }}</ref> ==== خانداني منصوبابندي ==== مودودي جديد [[خانداني منصوبابندي]] ۽ خاص طور آباديءَ کي سرڪاري پاليسيءَ وسيلي محدود ڪرڻ جو مخالف هو. هن اهڙي پاليسيءَ کي فطري نظام ۾ مداخلت ۽ خدا جي رزق ۽ آباديءَ بابت تدبير تي اعتماد جي کوٽ سان ڳنڍيو.<ref name="BirthControl">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Birth Control |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1978 |page=73 }}</ref> هن آباديءَ جي واڌ کي لازمي طور معاشي تباهيءَ جو سبب سمجهڻ کان به انڪار ڪيو. محمد نجات الله صديقي موجب مودودي ان دليل سان به اختلاف ڪيو تہ ننڍو خاندان لازمي طور ٻارن کي بهتر غذا ۽ تعليم فراهم ڪري ٿو؛ مودودي مشڪلات ۽ محدود وسيلن کي ڪڏهن ڪڏهن انساني شخصيت ۽ محنت لاءِ محرڪ پڻ سمجهندو هو.<ref name="Siddiqi2007">{{cite book |last=Siddiqi |first=Mohammad Nejatullah |title=Muslim Economic Thinking: A Survey of Contemporary Literature |publisher=The Islamic Foundation |location=Leicester |year=2007 |page=41 }}</ref> === موسيقي ۽ تفريح === مودودي [[موسيقي]] ۽ ناچ جي ڪيترين مروج صورتن کي پنهنجي اسلامي اخلاقي نظام سان ناموافق سمجهندو هو. سندس معاشي ۽ سماجي لکڻين ۾ موسيقارن، ناچ ڪندڙن ۽ تفريحي صنعت کي اهڙي عياش معاشري جي مثالن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دولت ضرورتن ۽ سماجي ڀلائيءَ بدران اهڙين سرگرمين تي خرچ ٿئي ٿي جن کي هو اخلاقي طور نقصانڪار سمجهندو هو.<ref name="EconomicSystem1941">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |orig-year=1941 }}</ref> ان موقف کي مودودي جي مجموعي سماجي فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو جديد تجارتي تفريح، جنسي نمائش ۽ صارف پرستيءَ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل مسئلا سمجهندو هو. سندس موسيقي بابت موقف کي سڀني اسلامي فقهي مڪتبن جو متفقه موقف سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي تاريخ ۾ موسيقي ۽ سماع بابت مختلف فقهي ۽ صوفيانه رايا موجود رهيا آهن. === معاشي فڪر === مودودي جديد '''اسلامي معاشيات''' جي ابتدائي اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ''The Economic Problem of Man and Its Islamic Solution'' ۽ ''Economic System of Islam'' جديد اسلامي معاشي فڪر جي تشڪيل ۾ اثرانداز ٿيا.<ref name="NasrEconomics">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/103 103]–106 |isbn=9780195096958 }}</ref> اقتصاديات جي ماهر [[محمد عمر چپرا]] مودودي کي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو آهي جن جديد دور ۾ اسلامي معاشيات کي هڪ جدا فڪري موضوع طور اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |url=https://archive.org/details/sim_muslim-world_2004-04_94_2/page/163 |journal=The Muslim World |volume=94 |issue=2 |year=2004 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> مودودي جو معاشي نظريو سرمائيداري ۽ سوشلزم ٻنهي کان پاڻ کي الڳ پيش ڪندو هو. سندس خيال ۾ اسلام خانگي ملڪيت ۽ واپار کي تسليم ڪري ٿو، پر ملڪيت کي مڪمل ۽ غير مشروط حق نہ بڻائي ٿو؛ زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، اخلاقي پابنديون ۽ سماجي ذميواري ملڪيت جي استعمال تي حدون مقرر ڪن ٿيون.<ref name="EconomicSystem1941"/> جديد اسلامي معاشيات بابت وسيع علمي ادب ۾ پڻ خانگي ملڪيت ۽ مارڪيٽ کي عام طور قبول ڪرڻ، پر انهن کي شريعت ۽ اخلاقي ذميوارين سان محدود ڪرڻ، اسلامي معاشي فڪر جون اهم خصوصيتون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="OxfordIslamicEconomics">{{cite encyclopedia |last=Wilson |first=Rodney |title=Islamic Economic Principles |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.685 }}</ref> ==== سرمائيداريءَ تي تنقيد ==== مودودي [[سرمائيداري]] کي ان جي غير محدود صورت ۾ رد ڪيو. سندس تنقيد جو هڪ حصو سودي مالياتي نظام، دولت جي ارتڪاز، استحصال ۽ دولت کي اخلاقي ذميواريءَ کان آزاد سمجهڻ تي مرڪوز هو.<ref name="EconomicSystem1941"/> هن جديد اقتصاديات جي بچت ۽ سيڙپڪاريءَ بابت ڪجهه بنيادي مفروضن تي پڻ سخت تنقيد ڪئي. سندس دليل هو تہ آمدنيءَ جو وڏي پيماني تي خرچ کان هٽي مالي بچت ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ ڏانهن وڃڻ مجموعي طلب کي گهٽائي سگهي ٿو ۽ ان مان وڌيڪ پيداوار، واپاري مقابلو ۽ معاشي بحران پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="MaududiSaving">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=21–24 }}</ref> هي معاشي تجزيو جديد mainstream economics جو متفقه نتيجو نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي مودودي جي معاشي نظريي طور ئي بيان ڪرڻ مناسب آهي. ==== سوشلزم بابت موقف ==== مودودي [[سوشلزم]] ۽ [[ڪميونزم]] جو پڻ سخت مخالف هو. سندس خيال ۾ پيداوار جي ذريعن کي وڏي پيماني تي رياست جي ملڪيت ۾ ڏيڻ معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت به حڪومت وٽ مرڪوز ڪري ڇڏي ٿو ۽ فرد جي آزادي ۽ ملڪيت جي حق کي خطري ۾ وجهي ٿو.<ref name="EconomicSystemSocialism">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=25–28 }}</ref> هن غربت ۽ معاشي استحصال جي وجود کي تسليم ڪيو، پر مارڪسي تجزيي سان اختلاف ڪيو تہ انهن جو بنيادي سبب خانگي ملڪيت يا نفعي جو تصور آهي. سندس نظر ۾ اصل مسئلو دولت جي استعمال ۾ اخلاقي ضابطن، سماجي ذميواري ۽ شرعي حدن جي کوٽ هو.<ref name="RuthvenEconomic">{{cite book |last=Ruthven |first=Malise |title=Islam in the World |url=https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_v5v6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_v5v6/page/329 329]–330 }}</ref> حميرا اقتدار جي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جي سوشلزم سان سخت اختلاف باوجود سندس سرمائيداري ۽ مارڪيٽائيزيشن بابت ڪجهه دليلن ۾ مارڪسي تنقيد سان قابل ذڪر فڪري مشابهت موجود هئي، خاص طور سماجي تعلقن کي مارڪيٽ جي منطق هيٺ آڻڻ بابت.<ref name="IqtidarEquality2021"/> ==== اسلامي معاشي نظام ==== مودودي پنهنجي تجويز ڪيل نظام کي ليسي فيئر (گهٽ حڪومتي مداخلت واري آزاد معاشي پاليسي) سرمائيداري ۽ رياستي سوشلزم جي وچ ۾ صرف هڪ '''مخلوط معيشت''' نہ سمجهندو هو. سندس دعويٰ هئي تہ اسلامي معاشي نظام جو بنياد هڪ الڳ اخلاقي ۽ قانوني worldview تي آهي، جنهن ۾ حلال ۽ حرام، زڪوات، وراثت، سود جي ممانعت، سماجي ذميواري ۽ خانگي ملڪيت گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NasrEconomics"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مودودي جي بيان ڪيل معاشي نظامن جو تقابلي خاڪو ! پهلو ! سرمائيداري بابت سندس تنقيد ! سوشلزم بابت سندس تنقيد ! سندس تجويز ڪيل اسلامي نظام |- | ملڪيت | خانگي ملڪيت کي حد کان وڌيڪ آزادي | رياستي ملڪيت جو حد کان وڌيڪ غلبو | خانگي ملڪيت، پر شرعي ۽ سماجي ذميوارين سان |- | سرمايو | سودي سرمايي ۽ دولت جي ارتڪاز تي تنقيد | سرمايي تي رياستي ڪنٽرول | سود کان پاڪ سيڙپڪاري ۽ نفعي-نقصان ۾ شراڪت |- | سماجي انصاف | مارڪيٽ پاڻ ڪافي نہ آهي | جبري مساوات فردي آزادي گهٽائي سگهي ٿي | زڪوات، وراثت، خيرات ۽ اخلاقي ذميواري |- | رياست | غير محدود مارڪيٽ جي مخالفت | مڪمل معاشي مرڪزيت جي مخالفت | شرعي حدن اندر ضابطو ۽ سماجي ڀلائي |} هي جدول مودودي جي پنهنجي اصولي درجابندي جو خلاصو آهي؛ جديد معاشي علم ۾ سرمائيداري ۽ سوشلزم جون گهڻيون مختلف صورتون موجود آهن ۽ اهي لازمي طور انهن ٽن سادن خانن تائين محدود نہ آهن.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== سود جي ممانعت ==== مودودي جي معاشي فڪر ۾ سڀ کان اهم مسئلن مان هڪ '''[[ربا|سود (ربا)]]''' هو. هن قرض تي ورتل هر مقرر واڌ کي ربا قرار ڏيندي ان جي مڪمل خاتمي جي حمايت ڪئي. سندس نظر ۾ قرآن جي سود بابت ممانعت صرف انتهائي يا استحصالي وياج تائين محدود نہ هئي.<ref name="MaududiRiba">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Economic System of Islam |publisher=Islamic Publications |pages=166–199 }}</ref> هن ”مناسب“ يا گهٽ شرح واري سود ۽ استحصالي سود جي وچ ۾ بنيادي شرعي فرق قبول نہ ڪيو. سندس دليل موجب جيڪڏهن قرض تي اڳواٽ مقرر واڌ جو اصول تسليم ڪيو وڃي تہ شرح گهٽ يا وڌيڪ هجڻ ان جي بنيادي نوعيت تبديل نٿي ڪري.<ref name="MaududiRiba"/> سودي قرض جي متبادل طور مودودي '''سڌي حصيداريءَ واري سيڙپڪاري''' ۽ [[نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت]] تي زور ڏنو، جنهن ۾ سرمايو فراهم ڪندڙ کي اڳواٽ مقرر وياج بدران ڪاروبار جي حقيقي نتيجي ۾ حصو ملي.<ref name="MaududiRiba"/> اهو تصور بعد ۾ اسلامي بئنڪنگ جي نظرياتي ادب ۾ [[مضاربت]] ۽ [[مشارڪت]] جهڙن risk-sharing طريقن سان ڳنڍيو ويو. جديد اسلامي ماليات ۾، البت، عملي ادارا صرف equity finance تي نہ هلن ٿا ۽ مرابحه، اجاره ۽ ٻين شريعت مطابق معاهدن جو پڻ وسيع استعمال ڪن ٿا.<ref name="OxfordIslamicEconomics"/> ==== مودودي جي معاشي فڪر تي تنقيد ==== معاشيات جي محقق [[فيصل خان]] دليل ڏنو آهي تہ مودودي جو سودي ماليات جو بيان گهڻو ڪري ڏکڻ ايشيا جي ڳوٺاڻي قرض ڏيندڙ ۽ غريب هاريءَ جي استحصالي تعلق سان مشابهت رکي ٿو، جڏهن تہ جديد تجارتي بئنڪنگ جا ڪيترائي پاسا ان کان وڌيڪ پيچيدا آهن.<ref name="FeisalKhan">{{cite book |last=Khan |first=Feisal |title=Islamic Banking in Pakistan: Shariah-Compliant Finance and the Quest to Make Pakistan More Islamic |publisher=Routledge |year=2015 |pages=57–65 |isbn=9780415712699 }}</ref> خان اهو سوال پڻ اٿاري ٿو تہ سود جي بدران equity financing اختيار ڪرڻ پاڻمرادو اهڙي منصوبي ڏانهن سرمايو ڇو منتقل ڪندو جيڪو سماجي طور فائديمند هجي پر مالي طور گهٽ منافعي وارو هجي. ان ڪري مودودي جي تجويزن کي جديد اسلامي معاشيات جي تاريخ ۾ اثرائتو نظرياتي قدم سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جي عملي معاشي نتيجن بابت بحث جاري رهيو آهي.<ref name="FeisalKhan"/> ==== زمينداري ۽ زرعي سڌارا ==== مودودي خانگي ملڪيت جي حق جو مضبوط حامي هو ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ وڏي پيماني جي [[زرعي سڌارا|زرعي سڌارن]] ۽ زمين جي جبري ورهاست بابت شڪي موقف اختيار ڪيائين. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنجاب ۾ زمين جي مالڪيءَ تي سخت حدون لاڳو ڪرڻ جي ڪجهه تجويزن جي مخالفت ڪئي.<ref name="NasrLand">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/74 74] }}</ref> سندس دليل جو بنياد اهو هو تہ جيڪڏهن ملڪيت شرعي طور جائز طريقي سان حاصل ڪئي وئي هجي تہ صرف ان جي وڏي مقدار رياست کي ان جي ضبط يا ورهاست جو پاڻمرادو حق نٿي ڏئي. بعد ۾ هن معاشي انصاف ۽ دولت جي منصفاڻي ورڇ تي وڌيڪ زور ڏنو، پر [[مساوات پسندي]] ۽ خانگي ملڪيت جي جبري خاتمي جي مخالفت جاري رکي.<ref name="NasrLand"/> === تصوف === مودودي جو [[تصوف]] بابت موقف وقت سان تبديل ٿيو ۽ ان کي فقط ”تصوف جي مخالفت“ طور بيان ڪرڻ درست نہ آهي. پنهنجي ابتدائي دور ۾ هو برصغير ۾ رائج تصوف جي ڪيترين رسمن، پير پرستي، مزارن سان لاڳاپيل عقيدن ۽ اهڙين صوفيانه تشريحن جو سخت نقاد هو جيڪي سندس نظر ۾ قرآن، سنت ۽ شريعت کان پري ٿي ويون هيون.<ref name="NasrSufism">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/122 122]–124 |isbn=9780195096958 }}</ref> هن پنهنجي جوانيءَ ۾ اسلامي روحانيت ۽ تصوف جي ڪجهه علمن جو باقاعده مطالعو پڻ ڪيو. سندس فڪري پسمنظر تي [[ديوبندي]] اصلاح پسند روايت، [[ابن تيميه]] ۽ ٻين اهڙن عالمن جي اثر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي، جيڪي روحاني تزڪيي کي قبول ڪندي غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="Sirriyeh2013">{{cite book |last=Sirriyeh |first=Elizabeth |title=Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World |publisher=Routledge |year=2013 |pages=162–164 |isbn=9781136812767 }}</ref> ==== تصوف ۽ شريعت ==== مودودي پنهنجي بعد واري لکڻين ۾ واضح ڪيو تہ سندس اعتراض '''تصوف بذات خود''' تي نہ، پر اهڙي تصوف تي آهي جيڪو شريعت کان آزاد ٿيڻ جي دعويٰ ڪري. هن ''Towards Understanding Islam'' ۾ فقہ ۽ تصوف جي وچ ۾ فرق کي نماز جي مثال سان بيان ڪيو: فقہ نماز جي ظاهري شرطن ۽ عملن کي ڏسي ٿي، جڏهن تہ تصوف عبادت جي اندروني توجهه، اخلاص ۽ انسان جي اخلاق تي ان جي اثر کي ڏسي ٿو.<ref name="MaududiTasawwuf">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1977 |page=111 }}</ref> هن اهڙي روحاني تربيت کي قبول ڪيو جيڪا قرآن، سنت ۽ شريعت جي پابنديءَ سان گڏ هجي، پر انهن صوفيانه دعوائن جي مخالفت ڪئي جن موجب ڪو روحاني مقام حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان عام شرعي فرضن کان مٿانهون ٿي سگهي ٿو.<ref name="Sirriyeh2013"/> ==== موقف ۾ تبديلي ==== Vali Nasr موجب مودودي جي شروعاتي تحريرن ۾ تصوف بابت ٻولي ڪافي سخت هئي، پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس موقف وڌيڪ تفريقي بڻيو. هن تصوف جي روحاني ۽ اخلاقي پهلو کي قبول ڪندي پنهنجي تنقيد کي خاص طور غير شرعي سمجهيل عوامي رسمن تائين محدود ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="NasrSufism"/> 1951ع ۾ هن واضح طور چيو تہ نہ هو ۽ نہ جماعت اسلامي تصوف جي اصل روحاني تصور جا مخالف آهن. هن شرعي پابنديءَ ۾ رهندڙ تصوف ۽ مزارن، ميلن ۽ ٻين اهڙين عوامي رسمن جي وچ ۾ فرق ڪيو جن کي هو بعد ۾ پيدا ٿيل بدعتون سمجهندو هو.<ref name="NasrSufism"/> مودودي جي وفات کان پوءِ جماعت اسلامي جو تصوف سان عملي تعلق به هڪجهڙو نہ رهيو. مثال طور جماعت جي امير [[قاضي حسين احمد]] 1987ع ۾ لاهور جي مشهور صوفي درگاهه [[داتا درٻار]] جو دورو ڪيو، جڏهن تہ جماعت جي ٻين حلقن صوفي رسمن جي ڪجهه صورتن تي تنقيد جاري رکي.<ref name="NasrSufism"/><ref name="Sirriyeh2013"/> ان ڪري مودودي جي تصوف بابت فڪر کي ٽن پاسن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: روحاني تزڪيي ۽ احسان جي قبوليت، شريعت کان آزاد باطنيت جي مخالفت، ۽ مزارن يا اولياءَ سان لاڳاپيل انهن عوامي رسمن تي تنقيد جن کي هو قرآن ۽ سنت سان غير موافق سمجهندو هو. === غير مسلمانن بابت خيال === مودودي جي سياسي نظريي ۾ غير مسلمانن جي حيثيت سندس '''اسلامي رياست''' جي تصور سان ڳنڍيل هئي. هو غير مسلمانن جي جان، مال، عبادت ۽ شخصي قانونن جي تحفظ جو حامي هو، پر ساڳئي وقت سندس تجويز ڪيل رياست هڪ نظرياتي اسلامي رياست هئي، جنهن جي بنيادي پاليسي ۽ اعليٰ حڪمراني سندس نظر ۾ انهن ماڻهن جي هٿ ۾ رهڻ گهرجي جيڪي ان جي اسلامي نظريي کي قبول ڪن.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> برطانوي هند واري دور ۾ مودودي اقليتن جي مسئلي کي اڪثريتي قومي جمهوريت جي تنقيد سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال هو تہ جيڪڏهن رياست ۾ سياسي اقتدار رڳو عددي اڪثريت جي بنياد تي هجي تہ مستقل مذهبي اقليتون اڪثريت جي سياسي غلبي هيٺ اچي سگهن ٿيون. ان ڪري سندس قومپرستيءَ خلاف لکڻين ۾ ''بنيادي حقن'' ۽ اقليتن جي تحفظ جو سوال نمايان رهيو.<ref name="Iqtidar2026Rights">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |editor-last=Iqtidar |editor-first=Humeira |chapter=Fundamental Rights |title=Abul A‘la Maududi: Al Jihad fil Islam and Other Writings |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |pages=129–143 |doi=10.1017/9781009230438 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس حل سيڪيولر شهريت بدران اسلامي نظرياتي رياست جي اندر اقليتن جي تحفظ تي ٻڌل ٿيو. سندس لکڻين موجب غير مسلمانن جي مذهبي عقيدن، عبادتن ۽ ذاتي سماجي رسمن ۾ عام طور مداخلت نہ ٿيڻ گهرجي، پر رياست جي بنيادي اسلامي پاليسيءَ کي تبديل ڪرڻ يا ان جي اعليٰ نظرياتي قيادت تي اثرانداز ٿيڻ جو کين ساڳيو حق حاصل نہ هوندو.<ref name="ILC237">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237 }}</ref> هن تصور ۾ غير مسلمان عام سرڪاري ملازمتن ۾ ڪم ڪري سگهن ٿا، پر اهڙن اهم عهدن کان محروم رهندا جن وسيلي اسلامي رياست جي بنيادي پاليسي طئي ٿئي. مودودي الڳ نمائندگيءَ جو تصور پڻ پيش ڪيو، جنهن موجب غير مسلم شهري پنهنجا نمائندا چونڊي سگهن ٿا.<ref name="ILCMinorities">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1977 |pages=236–237, 282, 288–297 }}</ref> اهڙي نموني سندس فڪر ۾ مذهبي آزادي ۽ قانوني تحفظ سان گڏ سياسي اختيار جي غير مساوي ورڇ موجود هئي. جديد سياسي معيارن، خاص طور برابر شهريت جي تصور، جي لحاظ کان اهو پاسو تنقيد جو موضوع رهيو آهي؛ جڏهن تہ مودودي پاڻ اهڙي فرق کي مذهبي امتياز بدران نظرياتي رياست جي منطقي نتيجي طور پيش ڪندو هو.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/> ==== جزيه ==== مودودي روايتي اسلامي [[جزيه]] جي ادائيگيءَ کي اسلامي رياست ۾ غير مسلم مرد شهرين جي حيثيت سان ڳنڍيو. سندس تشريح موجب بالغ ۽ قابل غير مسلم مرد جزيه ادا ڪندا، جڏهن تہ عورتون، ٻار ۽ ڪجهه ٻين مستثنيٰ طبقن تي اهو لاڳو نہ ٿيندو؛ فوجي خدمت ڪندڙ غير مسلمانن کي پڻ ان کان ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="ILC292">{{cite book |last=Maududi |first=Sayyid Abul A'la |title=The Islamic Law and Constitution |publisher=Islamic Publications |year=1983 |page=292 }}</ref> مودودي جزيي کي صرف مالي محصول نہ، پر اسلامي رياست جي سياسي حاڪميت سان پڻ ڳنڍيو. ''تفہيم القرآن'' ۾ سندس تشريح موجب جزيي جي ادائيگي غير مسلم سياسي گروهن جي آزاد حاڪميت ختم ٿيڻ ۽ اسلامي سياسي اقتدار جي قبوليت جي علامت پڻ هئي.<ref name="TafhimJizya">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=The Meaning of the Qur'an |publisher=Islamic Publications |location=Lahore |year=1993 |volume=2 |pages=183–186 }}</ref> ان ڪري مودودي جي جزيي بابت تصور کي رڳو جديد ''tax in lieu of military service'' سان برابر سمجهڻ سندس مڪمل موقف جي عڪاسي نہ ڪندو؛ سندس پنهنجي لکڻين ۾ ان جا دفاعي ذميواري ۽ سياسي حاڪميت ٻئي پاسا موجود آهن. === احمديه مسئلو === [[احمديه جماعت]] بابت مودودي جو موقف پاڪستان جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ سندس سڀ کان تڪراري موقفن مان هڪ رهيو. هو احمدين کي اسلامي عقيدي جي دائري کان ٻاهر سمجهندو هو ۽ خاص طور [[ختم نبوت]] جي مسئلي تي سندن عقيدن جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Valentine2008">{{cite book |last=Valentine |first=Simon Ross |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |url=https://archive.org/details/islamahmadiyyaja0000vale |publisher=Columbia University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/islamahmadiyyaja0000vale/page/228 228]–229 |isbn=9780231700948 }}</ref> 1953ع جي پنجاب ۽ لاهور واري احمديه مخالف تحريڪ دوران مودودي ''قادياني مسئلو'' نالي رسالو لکيو. ان ۾ هن احمدين جي مذهبي حيثيت ۽ پاڪستاني رياست ۾ سندن آئيني حيثيت بابت پنهنجا دليل پيش ڪيا. سندس تحرير ان دور جي وسيع احمديه مخالف سياسي مهم جو حصو بڻجي وئي.<ref name="Valentine2008"/> 1953ع جي فسادن کان پوءِ لاڳو ٿيل مارشل لا هيٺ هڪ فوجي عدالت مودودي کي موت جي سزا ٻڌائي. اها سزا عملي طور نافذ نہ ٿي؛ پوءِ ان کي عمر قيد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ آخرڪار کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Nasr1996Ahmadi">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }}</ref> احمدين ۽ مودودي جي اسلامي رياست جي تصور جي تعلق تي جديد تحقيق پڻ خاص ڌيان ڏنو آهي. مذهبي قوميت ۽ جديد اسلامي رياست بابت مطالعي ۾ مودودي جي احمدين بابت موقف کي ان وڏي سوال سان ڳنڍيو ويو آهي تہ هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ ''مسلمان'' جي قانوني تعريف ڪرڻ جو اختيار ڪنهن وٽ هوندو ۽ اهڙي تعريف اقليتي شهريت تي ڪهڙا اثر وجهي سگهي ٿي.<ref name="Haj2023">{{cite book |last=Haj |first=Samira |chapter=Abul Ala Mawdudi's Islamic State and Minority Ahmadis |title=Sunni Chauvinism and the Roots of Muslim Modernism |publisher=Stanford University Press |year=2023 |pages=135–167 |doi=10.1515/9781503636255-008 }}</ref> === جهاد === مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''[[جهاد]]''' هڪ مرڪزي تصور هو. سندس پهريون وڏو علمي ڪم ''الجهاد في الاسلام'' هو، جيڪو 1927ع کان اخبار ۾ قسطوار شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. اهو ڪتاب ان وقت لکيو ويو جڏهن هندستان برطانوي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ هو ۽ برصغير ۾ جنگ، آزادي، عدم تشدد ۽ اسلامي سياسي اختيار بابت شديد بحث جاري هئا.<ref name="Khalidi2012">{{cite book |last=Khalidi |first=Omar |chapter=Muslim Debates on Jihad in British India: The Writings of Chiragh ‘Ali and Abu al-A‘la Mawdudi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=305–321 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199755042.003.0015 }}</ref> مودودي جهاد کي فقط ذاتي روحاني جدوجهد يا صرف دفاعي جنگ تائين محدود نہ ڪيو. سندس نظريي ۾ اسلام هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي ۽ سياسي نظام هو، تنهنڪري جهاد اهڙي منظم جدوجهد جو نالو پڻ هو جنهن جو مقصد انسان جي انسان تي حاڪميت بدران خدا جي حاڪميت تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظام قائم ڪرڻ هو.<ref name="MawdudiThemes">{{cite book |chapter=Central themes of Mawdudi's writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 }}</ref> ==== ''الجهاد في الاسلام'' ==== ''الجهاد في الاسلام'' ۾ مودودي قومپرست جنگ ۽ اسلامي جهاد ۾ فرق ڪيو. سندس دليل موجب اسلامي جهاد جو مقصد ڪنهن خاص قوم، نسل يا علائقي جي سياسي طاقت وڌائڻ نہ، پر اهڙي سياسي ۽ سماجي نظام کي ختم ڪرڻ آهي جنهن کي هو غير اسلامي ۽ ظالماڻو سمجهي ٿو، ۽ ان جي جاءِ تي اسلامي نظام قائم ڪرڻ آهي.<ref name="AlJihad">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Al Jihad fil Islam |publisher=Islamic Publications |location=Lahore }}</ref> ان ڪري سندس لکڻين ۾ اسلامي تحريڪ جي دائري کي ڪنهن هڪ ''وطن'' تائين محدود نہ ڪيو ويو. مودودي اسلامي پيغام کي عالمگير سمجهندو هو ۽ سياسي نظام جي تبديليءَ کي به ان عالمگير دعويٰ سان ڳنڍيندو هو.<ref name="MawdudiThemes"/> جديد محققن هن نظريي کي مختلف نمونن سان پڙهيو آهي. عمر خالدي ان کي برطانوي هند ۾ جهاد بابت جديد مسلم بحثن جي مخصوص تاريخي تناظر ۾ رکي ٿو، جڏهن تہ بين الاقوامي قانون بابت ڪجهه محقق مودودي کي ويهين صديءَ جي '''offensive theory of jihad''' جي اهم جديد نمائندن مان شمار ڪن ٿا.<ref name="Khalidi2012"/><ref name="UseForce2013">{{cite journal |title=Use of Force under Islamic Law |journal=European Journal of International Law |volume=24 |issue=1 |year=2013 |pages=343–365 |doi=10.1093/ejil/cht013 }}</ref> اهڙي scholarly classification کي مودودي جي پنهنجي اصطلاحن سان خلط نہ ڪرڻ گهرجي: هو پنهنجي تصور کي سامراجي توسيع يا قومي فتح طور پيش نہ ڪندو هو، بلڪه ان کي ظلم ۽ انسان جي انسان تي حاڪميت ختم ڪرڻ جي انقلابي جدوجهد قرار ڏيندو هو. تنهن هوندي بہ سندس نظريي ۾ ضرورت پوڻ تي سياسي نظام بدلائڻ لاءِ هٿياربند طاقت جي استعمال جي گنجائش موجود هئي.<ref name="UseForce2013"/> ==== جنگ ۽ غير جنگي جهاد ==== مودودي وٽ جهاد صرف جنگ جي ميدان ۾ وڙهڻ جو نالو نہ هو. سندس تشريح ۾ سياسي تنظيم، دعوت، تعليم، فڪري جدوجهد، مالي مدد ۽ جنگ لاءِ تياري پڻ وسيع جهاد جو حصو ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ سڌي هٿياربند جنگ لاءِ هن ''قتال'' جو تصور استعمال ڪيو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding">{{cite book |last=Maududi |first=Abul A'la |title=Towards Understanding Islam |publisher=Islamic Publications |year=1979 |pages=104–105 }}</ref> هو جنگ ۾ جاني ۽ مالي نقصان کي سنجيده قرباني سمجهندو هو، پر سندس استدلال موجب جيڪڏهن وڏي اخلاقي ۽ سياسي برائي کي روڪڻ لاءِ محدود نقصان ناگزير هجي تہ اهو جائز ٿي سگهي ٿو.<ref name="MawdudiJihadUnderstanding"/> ==== جهاد جو اعلان ۽ ڪشمير ==== مودودي جي نظرياتي لکڻين جي باوجود، هو هر فرد يا مذهبي جماعت کي پنهنجي طور تي هٿياربند جهاد شروع ڪرڻ جو اختيار نہ ڏيندو هو. 1947ع–1948ع جي [[ڪشمير تڪرار]] دوران هن دليل ڏنو تہ منظم جنگ يا جهاد جو اعلان جائز سياسي حڪومت جي اختيار هيٺ هجڻ گهرجي.<ref name="NasrKashmir">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/74 74] }}</ref> ان سبب ڪشمير بابت سندس موقف سندس وسيع انقلابي ٻوليءَ جي مقابلي ۾ وڌيڪ رياست-مرڪوز هو: غير رياستي مذهبي اڳواڻ يا جماعت پنهنجي طور تي جنگ شروع ڪرڻ جا مجاز نہ هئا. اهو فرق مودودي جي جهاد جي نظريي کي بعد ۾ پيدا ٿيل ڪيترن غير رياستي هٿياربند اسلام پسند تصورن کان ڌار ڪري ٿو.<ref name="NasrKashmir"/> === شخصيت ۽ ذاتي زندگي === [[جماعت اسلامي]] جي امير طور مودودي پنهنجي جماعت جي ڪارڪنن سان نسبتاً ويجهو رابطو رکندو هو. سندس گهر ۾ عصر ۽ مغرب جي نمازن جي وچ واري وقت ۾ ڪارڪنن ۽ مهمانن سان غير رسمي ملاقاتون ۽ بحث ٿيندا هئا.<ref name="NasrPersonality">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/127 127]–140 }}</ref> سندس سوانح نگارن ۽ همعصرن کيس خاموش طبع، منظم، مضبوط ارادي وارو ۽ پنهنجي فڪري موقف تي قائم رهندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي. سندس تقرير جو انداز عام جذباتي خطابت کان مختلف هو؛ هو دليل کي مرحليوار ترتيب ڏيندي قرآن، حديث ۽ سياسي منطق مان نتيجا اخذ ڪندو هو.<ref name="NasrPersonality"/> اردو سندس فڪري اظهار جو بنيادي وسيلو هو. جيتوڻيڪ هو عربي ۽ فارسي علمي روايتن سان واقف هو ۽ جديد مغربي سياسي فڪر به پڙهيو هئائين، هن پنهنجي گهڻي تصنيف [[اردو]] ۾ ڪئي. ان سان سندس لکڻيون برصغير جي پڙهيل مسلم وچولي طبقي تائين وڏي پيماني تي پهتيون.<ref name="Qasmi2018">{{cite book |last=Qasmi |first=Ali Usman |chapter=Differentiating between Pakistan and Napak-istan: Maulana Abul Ala Maududi's Critique of the Muslim League and Muhammad Ali Jinnah |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2018 }}</ref> مودودي روايتي مدرسي مان مڪمل رسمي تعليم حاصل ڪندڙ عالم نہ هو. سندس علمي شخصيت صحافت، ذاتي مطالعي، عربي ۽ اسلامي علوم جي تعليم ۽ جديد سياسي ادب جي مطالعي جي ميلاپ مان ٺهي. جديد مؤرخ علي عثمان قاسمي کيس پنهنجي دور جي عالمن ۾ هڪ غير معمولي شخصيت قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مدرسي جي روايتي مڪمل تعليم کان سواءِ به هن ڪلاسيڪي اسلامي علم ۽ جديد مغربي سياسي فڪر ٻنهي تي قابل ذڪر دسترس حاصل ڪئي.<ref name="Qasmi2018"/> ==== خاندان ==== مودودي پنهنجي گهرواري محمودہ بيگم سان شادي ڪئي ۽ سندن ڪيترائي پٽ ۽ ڌيئرون ٿيون. سندس سياسي، تصنيفي ۽ دعوتي مصروفيتن سبب گهريلو زندگيءَ لاءِ وقت محدود هوندو هو. Vali Nasr موجب سندس نون ٻارن مان فقط هڪ مستقل طور جماعت اسلامي سان تنظيمي طور وابسته ٿيو، جڏهن تہ سندس ڌيءَ اسماءَ کي علمي دلچسپيءَ جي لحاظ کان نمايان قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NasrFamily">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |page=[https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr/page/127 127] }}</ref> مودودي کي روايتي [[يوناني طب]] سان پڻ دلچسپي هئي ۽ هو ذاتي سطح تي ان جي ڪجهه طريقن کان واقف ۽ عملي طور استعمال ڪندڙ هو، جيتوڻيڪ اها سندس عوامي سڃاڻپ جو بنيادي حصو نہ هئي.<ref name="NasrPersonality"/> ==== صحت ==== مودودي زندگيءَ جي وڏي حصي ۾ گردن جي بيماريءَ ۾ مبتلا رهيو. 1945ع ۽ 1946ع دوران سندس صحت ايتري خراب ٿي جو هو گهڻو وقت بستري تائين محدود رهيو. 1969ع ۾ علاج لاءِ انگلينڊ به ويو.<ref name="NasrFamily"/> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين گردن جي پراڻي بيماري سان گڏ دل جون تڪليفون به وڌي ويون. ان وقت سندس عمر ۽ ڊگهي سياسي ۽ علمي سرگرميءَ سبب صحت مسلسل ڪمزور ٿيندي وئي. === آخري سال ۽ وفات === 1972ع ۾ مودودي جماعت اسلامي جي امارت تان استعيفا ڏني. ان کان پوءِ به هو لکڻ، ديني فڪر ۽ جماعت جي فڪري رهنمائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي سال سندس لڳ ڀڳ ٽيهن سالن تي پکڙيل قرآن جي تفسير '''[[تفہيم القرآن]]''' جي تصنيف مڪمل ٿي.<ref name="NasrLateLife">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> 1979ع ۾ کيس اسلام جي خدمت تي پهريون '''[[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]]''' ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري موجب سندس اسلامي فڪر، تفسير، سياسي نظريي ۽ اسلامي قانون بابت لکڻين کي ان اعزاز جو بنيادي سبب سمجهيو ويو.<ref name="KFIP1979">{{cite web |title=Sayyid Abul A'la Al-Mawdudi |url=https://kingfaisalprize.org/sayyid-abul-alaa-al-mowdoodi/ |website=King Faisal Prize |access-date=7 October 2026 }}</ref> اپريل 1979ع کان سندس گردن ۽ دل جون بيماريون وڌيڪ شديد ٿي ويون. علاج لاءِ هو [[آمريڪا]] ويو، جتي سندس پٽ ڊاڪٽر طور ڪم ڪندو هو. کيس [[بفيلو، نيويارڪ]] ۾ اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي طبي آپريشن ٿيا.<ref name="NasrFamily"/> '''22 سيپٽمبر 1979ع''' تي 75 ورهين جي عمر ۾ آمريڪا ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="KFIP1979"/> سندس ميت پاڪستان آندي وئي، جتي لاهور ۾ وڏي جنازي کان پوءِ کيس سندس رهائشگاهه [[اڇره]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NasrLateLife"/> سندس جنازي نماز مشهور عالم [[يوسف القرضاوي]] پڙهائي. جنازي ۾ وڏي انگ ۾ ماڻهن جي شرڪت سندس پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا ۾ حاصل ڪيل اثر جي عڪاسي ڪئي.<ref name="MaududiFuneral">{{cite news |last=Baloch |first=Liaqat |title=سید ابوالاعلیٰ مودودیؒ: فکری، علمی، انقلابی رہنما |work=Daily Pakistan |date=2 October 2020 }}</ref> == ورثو ۽ اثر == ابوالاعلى مودودي ويهين صديءَ جي جديد اسلامي سياسي فڪر جي سڀ کان اثرائتن مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو. [[ولفريڊ ڪينٽويل سمٿ]] کيس جديد اسلام جي انتهائي منظم مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ بعد جي محققن سندس اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ ڏٺي آهي تہ هن اسلام کي رڳو عقيدي ۽ عبادت تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مڪمل اخلاقي، سماجي، معاشي ۽ سياسي '''نظامِ حيات''' طور منظم نظرياتي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو.<ref name="Smith1957">{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=Islam in Modern History |url=https://archive.org/details/islaminmodernhis0_gxbc |publisher=Princeton University Press |year=1957 |page=[https://archive.org/details/islaminmodernhis0_gxbc/page/233 233] |oclc=397585 }}</ref><ref name="Hartung2014">{{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }}</ref> [[سيد ولي رضا نصر]] موجب مودودي جديد اسلامي احياءَ جي ابتدائي ۽ اهم نظرياتي معمارن مان هو. سندس لکڻين ۽ [[جماعت اسلامي]] جي تنظيمي سرگرمين سندس خيالن کي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر وڏي مسلم دنيا تائين پهچايو؛ نصر سندس اثر جي جاگرافيائي دائري کي [[مراڪش]] کان [[ملائيشيا]] تائين پکڙيل قرار ڏئي ٿو.<ref name="Nasr1996Legacy">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 |doi=10.1093/oso/9780195096958.001.0001 }}</ref> مودودي جو اثر صرف سندس سياسي جماعت تائين محدود نہ رهيو. قرآن جي تفسير، حديث، اسلامي قانون، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم بابت سندس تصنيفون وڏي پيماني تي پڙهيون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب [[عربي]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا، جنهن ڪري اردو کان ٻاهر به سندس فڪري اصطلاح ۽ دليل اسلامي تحريڪن ۽ علمي بحثن جو حصو بڻيا.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> === جديد اسلام پسنديءَ تي اثر === جديد تحقيق ۾ مودودي کي '''[[اسلام پسندي]]''' يا سياسي اسلام جي نظرياتي ارتقا جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس فڪر جو مرڪزي تصور اهو هو تہ اسلام هڪ مڪمل نظام آهي، جنهن ۾ مذهب ۽ سياست کي الڳ نٿو ڪري سگهجي ۽ جنهن ۾ قانوني ۽ سياسي اقتدار آخرڪار خدا جي حاڪميت جي تابع آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013">{{cite book |last1=White |first1=Joshua T. |last2=Siddiqui |first2=Niloufer A. |chapter=Mawlana Mawdudi |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=144–156 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0033 }}</ref> [[شير علي ترين]] مودودي کي ان فڪري رجحان جي اهم نظرياتي معمارن مان قرار ڏئي ٿو جنهن ۾ جديد قومي رياست جي سياسي مشينري کي مستند اسلامي قانوني نظام لاڳو ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو. ساڳئي وقت جديد scholarship اهو به ڏيکاري ٿي تہ مودودي جو فڪر رڳو روايتي اسلامي سياسي اصطلاحن جي بحالي نہ هو؛ هن ''نظريو''، ''انقلاب''، ''رياست'' ۽ ''نظام'' جهڙن جديد سياسي تصورن کي اسلامي اصطلاحن سان نئين ترتيب ۾ جوڙيو.<ref name="TareenMawdudi">{{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }}</ref><ref name="Hartung2014"/> اهڙيءَ طرح مودودي جي فڪر کي صرف ''مغربي جديديت جي رد'' طور سمجهڻ اڻپورو آهي. [[يان-پيٽر هارٽنگ]] جي تجزيي موجب مودودي مغربي سياسي ۽ فلسفيانه جديديت سان مقابلو ڪندي ساڳئي جديد دور جي ڪيترن نظرياتي تصورن کي اسلامي قالب ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو. ان لحاظ کان سندس اسلام پسندي جديديت جي مخالفت سان گڏ جديديت جي سياسي ٻوليءَ سان هڪ پيچيده لاڳاپو پڻ رکي ٿي.<ref name="Hartung2014"/> === پاڪستان === [[پاڪستان]] مودودي جي سياسي سرگرمين ۽ سندس فڪر جي عملي اثر جو سڀ کان اهم ميدان بڻيو. 1947ع کان پوءِ هن ۽ جماعت اسلاميءَ پاڪستان کي اسلامي آئين ۽ [[شريعت]] تي ٻڌل رياست بڻائڻ لاءِ منظم مهم هلائي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> پاڪستان ٺهڻ وقت ملڪ جي اسلامي يا سيڪيولر آئيني نوعيت بابت مڪمل اتفاق موجود نہ هو. مودودي انهن مذهبي سياسي مفڪرن ۾ شامل هو جيڪي رياست جي قانوني ۽ آئيني ڍانچي ۾ اسلام کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ جو مطالبو ڪندا رهيا.<ref name="Jaffrelot2015">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience |url=https://archive.org/details/pakistanparadoxi0000jaff |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=[https://archive.org/details/pakistanparadoxi0000jaff/page/439 439]–480 |isbn=9780190235185 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190235185.003.0009 }}</ref> مودودي جي سياسي فڪر ۾ '''حاڪميتِ الٰهي''' خاص اهميت رکي ٿي. [[محمد قاسم زمان]] موجب خدا جي حاڪميت جو تصور پاڪستاني اسلام پسند فڪر جي مرڪزي تصورن مان بڻيو، جنهن ۾ مودودي جو ڪردار انتهائي نمايان هو. ان تصور موجب آخري قانوني ۽ سياسي اختيار خدا جو آهي ۽ انساني قانونسازي قرآن ۽ سنت جي حدن اندر ٿيڻ گهرجي.<ref name="Zaman2018">{{cite book |last=Zaman |first=Muhammad Qasim |chapter=Islamism and the Sovereignty of God |title=Islam in Pakistan: A History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |pages=135–163 |isbn=9780691149226 |doi=10.23943/princeton/9780691149226.003.0005 }}</ref> ان جي باوجود، پاڪستان جي آئيني اسلامائيزيشن کي فقط مودودي يا جماعت اسلاميءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[عالمن]]، ٻين مذهبي جماعتن، مسلم ليگ جي سياستدانن ۽ مختلف اسلامي فڪري روايتن پڻ ملڪ جي اسلامي آئيني سڃاڻپ جي تشڪيل ۾ حصو ورتو.<ref name="Zaman2018"/><ref name="Jaffrelot2015"/> ==== جماعت اسلامي ==== مودودي جو سڀ کان واضح تنظيمي ورثو [[جماعت اسلامي]] آهي، جيڪا هن 1941ع ۾ قائم ڪئي. جماعت جو ابتدائي مقصد هڪ اهڙي منظم نظرياتي جماعت تيار ڪرڻ هو جنهن جا تربيت يافته ڪارڪن اسلامي اصولن مطابق سماج ۽ آخرڪار رياست جي تبديلي لاءِ ڪم ڪن.<ref name="Pervez2026">{{cite book |last=Pervez |first=Saulat |chapter=Sayyid Abul A'la al-Maududi and the Jama'at-e-Islami |editor1-last=Hamdeh |editor1-first=Emad |editor2-last=DeLong-Bas |editor2-first=Natana J. |title=The Oxford Handbook of Islamic Reform |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=416–432 |doi=10.1093/oxfordhb/9780197532805.013.55 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جماعت جا الڳ تنظيمي ڍانچا پاڪستان ۽ هندستان ۾ قائم ٿيا، جڏهن تہ بعد ۾ بنگلاديش ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ جماعت سان لاڳاپيل تحريڪون وجود ۾ آيون. پاڪستان ۾ جماعت مذهبي تحريڪ مان باقاعده سياسي جماعت جي صورت اختيار ڪئي ۽ چونڊن، آئيني سياست، شاگرد تنظيم، سماجي خدمتن ۽ عوامي مهمن ذريعي ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="Bokhari2013">{{cite book |last=Bokhari |first=Kamran |chapter=Jama'at-i Islami in Pakistan |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |editor2-last=Shahin |editor2-first=Emad El-Din |title=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=574–586 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.0006 }}</ref> جماعت پاڪستان جي سڀ کان منظم اسلام پسند سياسي تنظيمن مان هڪ رهي آهي، جيتوڻيڪ قومي چونڊن ۾ ان جي ووٽن ۽ پارلياماني سيٽن جو حصو گهڻو ڪري ان جي تنظيمي اثر کان گهٽ رهيو آهي. ان تضاد کي محقق جماعت جي مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ ان جي نسبتاً محدود عوامي چونڊ مقبوليت جي فرق طور بيان ڪن ٿا.<ref name="Bokhari2013"/> ==== ضياءُ الحق جي اسلامائيزيشن ==== [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي حڪومت (1977ع–1988ع) دوران پاڪستان ۾ رياستي اسلامائيزيشن جي عمل ۽ جماعت اسلاميءَ وچ ۾ اهم سياسي لاڳاپا پيدا ٿيا. ضياءَ جي حڪومت [[زڪوات]] ۽ عشر جي سرڪاري نظام، سود کان پاڪ مالي قدمن، [[حدود آرڊيننس]] ۽ ٻين اسلامي قانوني قدمن کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jaffrelot2015"/> انهن پاليسين مان ڪيترائي اهڙا موضوع هئا جن جي حمايت مودودي ۽ جماعت اسلامي اڳ ئي ڪندا رهيا هئا؛ تنهن هوندي بہ ضياءَ جي اسلامائيزيشن کي مودودي جي پروگرام جي سڌي يا مڪمل عملداري سمجهڻ صحيح نہ آهي. رياستي اقتدار، فوجي حڪومت جي سياسي ضرورتن، فقهي عالمن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي مطالبن پڻ ان عمل کي شڪل ڏني.<ref name="IslamicLeviathan">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Islamic Leviathan: Islam and the Making of State Power |url=https://archive.org/details/islamicleviathan00nasr_0 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=9780195144260 }}</ref> ان دور ۾ جماعت اسلاميءَ جا ڪيترائي ڪارڪن ۽ همدرد رياستي ادارن، تعليم ۽ سياسي عمل ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿيا. اهڙي طرح مودودي جي حياتيءَ ۾ مڪمل طور حاصل نہ ٿيل اسلامي رياست جو تصور سندس وفات کان پوءِ پاڪستان جي رياستي پاليسيءَ جي ڪجهه شعبن تي بالواسطه اثرانداز ٿيو.<ref name="Jaffrelot2015"/> === ڀارت ۽ بنگلاديش === ورهاڱي کان پوءِ مودودي پاڻ پاڪستان هليو ويو، پر سندس قائم ڪيل تحريڪ جو هندستاني حصو [[جماعت اسلامي هند]] جي صورت ۾ جاري رهيو. نئين سياسي حالتن ۾ هندستاني جماعت پنهنجي حڪمت عملي کي مسلمان اقليت جي مذهبي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن سان هم آهنگ ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پڻ جماعت اسلامي منظم ٿي. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ پاڪستان جي ورهاڱي کان پوءِ بنگلاديش ۾ جماعت جي تاريخ شديد سياسي تڪرار جو موضوع بڻجي. تنهنڪري بنگلاديش ۾ مودودي جي فڪري اثر کي جماعت جي بعد واري سياسي تاريخ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي: مودودي جو فڪر تنظيم جو نظرياتي بنياد رهيو، پر بنگلاديشي جماعت جون بعد واريون سياسي پاليسيون مخصوص مقامي حالتن ۾ ٺهيون. === عرب دنيا ۽ اخوان المسلمين === مودودي جي اردو تصنيفن جا عربي ترجما سندس عالمي اثر وڌائڻ ۾ انتهائي اهم ثابت ٿيا. سندس اسلامي رياست، حاڪميتِ الٰهي، جاهليت، انقلاب ۽ اسلام کي مڪمل نظام سمجهڻ بابت خيالن کي عرب دنيا جي اسلام پسند حلقن ۾ پڙهيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> خاص طور [[مصر]] جي [[اخوان المسلمين]] سان لاڳاپيل مفڪرن ۾ مودودي جي تحريرن جي reception اهم رهي. هارٽنگ موجب سندس نظرياتي نظام کي وچ اوڀر، خاص طور مصري اخوان المسلمين جي فڪري حلقن ۾ قبول، ترجمو ۽ مقامي سياسي حالتن مطابق تبديل ڪيو ويو.<ref name="Hartung2014"/> ==== سيد قطب ==== [[سيد قطب]] ۽ مودودي جي فڪري تعلق تي وڏي علمي ادب موجود آهي. ٻنهي وٽ اسلام کي مڪمل نظام، جديد جاهليت جي تنقيد ۽ خدا جي حاڪميت جي مرڪزيت جهڙا موضوع ملي سگهن ٿا. جديد تحقيق موجب مودودي جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لکڻين ۾ الٰهي قانوني حاڪميت جو نظريو قطب جي آخري دور جي تحريرن کان اڳ ئي واضح صورت ۾ موجود هو.<ref name="TheonomicShift">{{cite book |chapter=Mawdudi and Qutb: The Theonomic Shift |title=Salafi Political Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |pages=164–239 |doi=10.1017/9781108850407.007 }}</ref> قطب انهن خيالن کي پنهنجي مصري، انقلابي ۽ قيد واري تجربي جي پسمنظر ۾ وڌيڪ مختلف ۽ ڪڏهن وڌيڪ سخت رخ ڏنو. تنهنڪري قطب کي صرف ''مودودي جو شاگرد'' يا سندس فڪر جي سادي نقل قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو؛ ٻنهي جي وچ ۾ اثر، ترجمي، مشترڪ اسلامي ذريعن ۽ الڳ سياسي تجربن جو پيچيده تعلق هو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> قطب جي بعد واري لکڻين، خاص طور حاڪميت ۽ جاهليت جي تشريح، 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه [[سلفي جهاديت|شدت پسند سلفي]] حلقن تي اثر وڌو. ان ڪري مودودي کان قطب ۽ پوءِ هر جديد جهادي تنظيم تائين سڌي فڪري لڪير ٺاهڻ تاريخي طور حد کان وڌيڪ سادو نتيجو ٿيندو؛ بعد واريون تحريڪون انهن تصورن کي نون سياسي ۽ فقهي معنائن ۾ استعمال ڪنديون رهيون.<ref name="TheonomicShift"/> === ايران === مودودي جون تحريرون [[ايران]] ۾ پڻ فارسي ترجمن ذريعي پهتيون. ويهين صديءَ ۾ اردو کان فارسي ترجمي جي وسيع فڪري عمل ۾ سندس ڪتاب به شامل هئا ۽ ايراني اسلامي سياسي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا.<ref name="IranTranslation">{{cite journal |title=From Persianate Cosmopolis to Persianate Modernity: Translating from Urdu to Persian in Twentieth-Century Iran and Afghanistan |journal=Iranian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=2022 }}</ref> [[روح الله خميني]] ۽ مودودي جي سڌي فڪري تعلق بابت محققن ۾ اختلاف آهي. ٻنهي 1963ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ملاقات ڪئي ۽ سياسي معاملن تي ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي؛ 1979ع ۾ خميني جي ايران واپسيءَ کان اڳ سندس نمائندن مودودي سان پاڪستان ۾ ملاقات پڻ ڪئي.<ref name="IranTranslation"/> پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ تہ خميني جو اسلامي حڪومت وارو نظريو سڌي طرح مودودي کان ورتل هو، علمي اتفاق ناهي. ايراني انقلاب جي مؤرخ [[سعيد امير ارجمند]] اهڙي سڌي نظرياتي اثر تي شڪ ظاهر ڪيو آهي؛ ساڳئي وقت تحقيق ڏيکاري ٿي تہ مودودي جون عربي ۽ فارسي ترجمو ٿيل لکڻيون خميني جي ڪيترن حامين ۾ پڙهيون وينديون هيون ۽ 1979ع جي انقلاب جي سياسي ٻولي ۽ نعرن تي سندس اصطلاحن جو ڪجهه اثر پيو.<ref name="IranTranslation"/> ان ڪري مودودي ۽ ايراني انقلاب جي لاڳاپي کي '''فڪري اثر ۽ اصطلاحي مشابهت''' جي سطح تي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي، نہ تہ خميني جي [[ولايت فقيه]] واري نظريي کي مودودي مان نڪتل قرار ڏيڻ. === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ مودودي جو نالو عام طور '''Mevdudi''' جي صورت ۾ لکيو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي کان سندس تصنيفن جا ترڪي ترجما تيزيءَ سان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ ڪجهه سالن اندر سندس اهم لکڻين جو وڏو حصو ترڪي پڙهندڙن لاءِ موجود ٿي ويو.<ref name="Vomel2022">{{cite book |last=Vömel |first=Jan-Markus |chapter=Global Intellectual Transfers and the Making of Turkish High Islamism, c. 1960–1995 |title=The Turkish Connection: Global Intellectual Histories of the Late Ottoman Empire and Republican Turkey |publisher=De Gruyter |year=2022 |page=256 }}</ref> انهن ترجمن مودودي کي ترڪي جي اسلامي فڪري حلقن ۾ سڃاتل شخصيت بڻايو. تنهن هوندي بہ ترڪي جي اسلام پسند سياست پنهنجي عثماني ورثي، جمهوريه جي سيڪيولر نظام ۽ مقامي مذهبي تحريڪن مان پڻ ٺهي، تنهنڪري ان کي مودودي جي فڪر جو سادو تسلسل قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Vomel2022"/> === ڏکڻ اوڀر ايشيا === مودودي جو اثر [[ملائيشيا]]، [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلم سماجن تائين پڻ پهتو. سندس ڪتابن جا ترجما، اسلامي شاگرد تحريڪون ۽ بين الاقوامي اسلامي تنظيمي رابطا سندس فڪر جي منتقلي جا اهم وسيلا بڻيا.<ref name="Nasr1996Legacy"/> خاص طور تعليم يافته مسلمان نوجوانن ۾ اسلام کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام طور ڏسڻ، اسلامي رياست، اخلاقي اصلاح ۽ منظم دعوتي تحريڪ جا تصور مودودي جي تحريرن وسيلي گردش ۾ آيا. پر انهن ملڪن ۾ سندس فڪر کي مقامي سياسي ۽ مذهبي روايتن مطابق تبديل ڪري قبول ڪيو ويو؛ ان ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي اسلامي تحريڪن کي جماعت اسلاميءَ جون سڌيون نقلون سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> === اسلامي معاشيات ۽ بئنڪنگ === مودودي جديد '''[[اسلامي معاشيات]]''' جي ابتدائي نظرياتي ليکڪن مان پڻ شمار ٿئي ٿو. سندس 1941ع واري تقرير ۽ بعد ۾ شايع ٿيل ''Economic System of Islam'' ۾ سود جي خاتمي، زڪوات، ملڪيت جي حق، معاشي انصاف ۽ سرمائي ۽ محنت جي تعلق بابت خيال پيش ڪيا ويا. اسلامي معاشيات بابت بعد واري ادب ۾ سندس اهم اثر خاص طور [[ربا]] کي جديد بئنڪ جي هر قسم جي مقرر سود سان ڳنڍڻ ۽ سود کان پاڪ مالي نظام کي اسلامي رياست جي لازمي حصي طور پيش ڪرڻ ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Chapra2004">{{cite journal |last=Chapra |first=M. Umer |title=Mawlana Mawdudi's Contribution to Islamic Economics |url=https://archive.org/details/sim_muslim-world_2004-04_94_2/page/163 |journal=The Muslim World |year=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=163–180 |doi=10.1111/j.1478-1913.2004.00046.x }}</ref> هن سودي قرض جي متبادل طور نفعي ۽ نقصان ۾ شراڪت تي ٻڌل سرمائيڪاريءَ جي حمايت ڪئي. بعد واري اسلامي بئنڪنگ صنعت ۾ اهڙا تصور اهم ٿيا، جيتوڻيڪ جديد اسلامي بئنڪن جا عملي مالي اوزار مودودي جي اصل تجويزن کان گهڻو وڌيڪ پيچيده آهن. مودودي کي جديد اسلامي معاشيات جو اڪيلو باني قرار ڏيڻ بہ درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ساڳئي دور ۽ ان کان پوءِ ٻين مسلمان معاشيات دانن ۽ فقيهن پڻ هن شعبي جي نظرياتي ۽ عملي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="Chapra2004"/> === قرآن جي تفسير تي اثر === مودودي جو سڀ کان وسيع پڙهيو ويندڙ علمي ڪم '''[[تفہيم القرآن]]''' آهي. هي اردو تفسير تقريباً ٽيهن سالن جي عرصي ۾ تيار ٿيو ۽ 1972ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ قرآن جي روايتي تفسير سان گڏ جديد سماجي، سياسي ۽ اخلاقي مسئلن بابت تشريح شامل ڪئي وئي. ''تفہيم القرآن'' جو انداز خاص طور جديد تعليم يافته عام پڙهندڙ کي سامهون رکي تيار ڪيو ويو هو. مودودي آيتن جي لغوي ۽ تاريخي وضاحت سان گڏ انهن مان سماجي ۽ سياسي اصول اخذ ڪندو هو. سندس سليس اردو ۽ منظم استدلال سبب هي تفسير ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيو ويو ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو.<ref name="Mir2026"/> ان جي تفسيرن تي اختلاف پڻ رهيا آهن. روايتي عالمن مان ڪن سندس سياسي اصطلاحن ۽ قرآن جي ڪجهه بنيادي لفظن—جهڙوڪ ''الهٰ''، ''رب''، ''دين'' ۽ ''عبادت''—جي سياسي ۽ حاڪميت سان ڳنڍيل تشريح تي تنقيد ڪئي. ان جي باوجود، انهن اصطلاحن بابت سندس تشريح جديد اسلام پسند فڪر جي لغت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Hartung2014"/> === بعد وارين اسلام پسند ۽ شدت پسند تحريڪن تي اثر === مودودي جي فڪر جو سڀ کان تڪراري ورثو ان جو بعد وارين اسلام پسند ۽ ڪجهه شدت پسند تحريڪن سان تعلق آهي. جديد مطالعي ۾ کيس [[حسن البنا]] ۽ [[سيد قطب]] سان گڏ ويهين صديءَ جي اسلام پسند فڪر جي اهم canonical ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PrincetonIslamist">{{cite book |editor1-last=Euben |editor1-first=Roxanne L. |editor2-last=Zaman |editor2-first=Muhammad Qasim |title=Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts from al-Banna to Bin Laden |publisher=Princeton University Press |year=2009 |pages=79–106 }}</ref> سندس '''حاڪميتِ الٰهي'''، اسلامي نظام، جاهليت ۽ اسلامي انقلاب جهڙا تصور بعد جي مختلف تحريڪن ۾ ٻيهر استعمال ٿيا. خاص طور سيد قطب جي ذريعي انهن مان ڪجهه تصورن جو اثر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ سخت گير تحريڪن تائين پهتو.<ref name="TheonomicShift"/> پر هتي هڪ اهم تاريخي فرق ضروري آهي: مودودي پاڻ منظم جماعت، ڊگهي مدي واري اخلاقي ۽ تعليمي تربيت، ۽ وڏي حد تائين آئيني سياسي عمل کي سماجي تبديليءَ جو طريقو سمجهندو هو. هن پاڪستان ۾ پنهنجي جماعت کي حڪومت جي سخت دٻاءَ باوجود مسلسل ڳجهي هٿياربند تنظيم ۾ تبديل نہ ڪيو. تنهنڪري هر اهڙي بعد واري تنظيم جيڪا سندس اصطلاح استعمال ڪري، ان جي حڪمت عملي يا تشدد کي سڌو مودودي ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست ناهي.<ref name="Nasr1996Legacy"/> ان جي ابتڙ، سندس لکڻين ۾ عالمي اسلامي نظام، غير اسلامي سياسي حاڪميت جي خاتمي ۽ جهاد بابت اهڙا نظرياتي عنصر ضرور موجود آهن جن کي بعد وارين وڌيڪ انقلابي تحريڪن پنهنجي مخصوص حالتن مطابق نئين معنيٰ ڏني. ان ڪري scholarship ۾ سندس ورثي بابت ٻنهي پاسن—'''آئيني جماعت سازي''' ۽ '''انقلابي اسلامي نظريي'''—کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Hartung2014"/><ref name="TheonomicShift"/> === فڪري اثر جو خلاصو === مودودي جي عالمي اثر کي هيٺين ريت اختصار سان ڏيکاري سگهجي ٿو: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#274c77; color:white;" | ميدان ! style="background:#3a6ea5; color:white;" | بنيادي تصور يا ڪم ! style="background:#6096ba; color:white;" | بعد وارو اثر ! style="background:#a3cef1;" | اهم علائقو |- | سياسي فڪر | حاڪميتِ الٰهي، اسلامي رياست، اسلامي جمهوريت | جديد اسلام پسند سياسي نظريي جي تشڪيل | ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر |- | تنظيمي سياست | [[جماعت اسلامي]] | نظرياتي ڪارڪنن تي ٻڌل اسلامي سياسي جماعت جو نمونو | پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش |- | قرآن جي تفسير | ''[[تفہيم القرآن]]'' | جديد سماجي ۽ سياسي رخ رکندڙ قرآن فهم | ڏکڻ ايشيا ۽ ترجمن وسيلي ٻيا ملڪ |- | اسلامي معاشيات | ربا جي خاتمي ۽ اسلامي معاشي نظام | اسلامي معاشيات ۽ سود کان پاڪ بئنڪنگ جي بحثن تي اثر | پاڪستان ۽ وسيع مسلم دنيا |- | عرب اسلام پسندي | حاڪميت، جاهليت، انقلاب ۽ نظام | [[سيد قطب]] سميت اسلام پسند فڪري حلقن ۾ قبول ۽ نئين تشريح | مصر ۽ عرب دنيا |- | ايران | اسلامي حڪومت ۽ مغربي سياسي نظام جي تنقيد | فارسي ترجما ۽ انقلابي اسلامي سياسي ٻوليءَ تي محدود/بحث هيٺ اثر | ايران |- | ترڪي | اسلام کي مڪمل نظام طور پيش ڪرڻ | 1960ع کان پوءِ اسلام پسند فڪري حلقن ۾ ترجما ۽ مطالعو | ترڪي |- | عالمي اسلامي احياءُ | دين کي مڪمل سماجي ۽ سياسي نظام سمجهڻ | مختلف اسلامي تحريڪن طرفان مقامي حالتن مطابق قبول ۽ تبديلي | آفريڪا کان ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين |} === علمي جائزو === مودودي بابت جديد علمي جائزو هڪ رخ وارو ناهي. سندس حامين لاءِ هو اسلامي فڪر جي تجديد ڪندڙ، قرآن جو مفسر ۽ جديد حالتن ۾ اسلامي سماجي نظام جي تشريح ڪندڙ مفڪر آهي. سياسي اسلام جي تاريخ پڙهندڙ ڪيترن محققن لاءِ هو جديد اسلام پسنديءَ جو بنيادي نظرياتي معمار آهي، جڏهن تہ نقادن سندس نظرياتي رياست، مذهبي اقليتن، عورتن، سياسي پليورلزم ۽ حاڪميت بابت تصورن کي جديد برابر شهريت ۽ لبرل جمهوريت سان تڪرار ۾ ڏٺو آهي.<ref name="WhiteSiddiqui2013"/><ref name="Hartung2014"/> انهيءَ ڪري سندس تاريخي اهميت ڪنهن هڪ سياسي نتيجي ۾ نہ، پر ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن ويهين صديءَ ۾ اسلام بابت بحث جي ٻولي تبديل ڪرڻ ۾ حصو ورتو. ''اسلامي رياست''، ''اسلامي انقلاب''، ''اسلامي نظامِ حيات'' ۽ خدا جي سياسي حاڪميت جهڙا تصور سندس لکڻين وسيلي وڏي مسلم عوامي ۽ سياسي بحث ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪري ويا.<ref name="Nasr1996Legacy"/><ref name="Pervez2026"/> سندس اثر جي پائيداريءَ جو هڪ سبب سندس لکڻين جو انداز پڻ هو. هن پيچيده مذهبي ۽ سياسي دليلن کي نسبتاً سليس اردو ۾ پيش ڪيو، جنهن ڪري اهي رڳو روايتي عالمن بدران جديد تعليم يافته مسلمانن تائين به پهتا. سندس تحريرون سندس حياتيءَ کان پوءِ به ترجمن، جماعت اسلاميءَ جي ادارن ۽ ٻين اسلامي تحريڪن وسيلي گردش ۾ رهيون آهن.<ref name="Mir2026"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل ''آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف اسلامڪ ريفارم'' پڻ مودودي کي جديد اسلامي اصلاح ۽ احياءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو ۽ سندس عالمي اثر کي سندس وسيع تصنيفي ڪم، خدا جي حاڪميت جي نظريي ۽ هڪ پائيدار تنظيم ــ جماعت اسلامي ــ جي قيام سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Pervez2026"/> == اعزاز == مودودي کي 1979ع ۾ [[King Faisal International Prize|شاهه فيصل عالمي انعام]] جي اسلامي خدمتن واري شعبي جو انعام ڏنو ويو. اهو سندس زندگيءَ جي آخري سال ۾ ملندڙ اهم بين الاقوامي اعزازن مان هو. == تصنيفي ڪم == مودودي هڪ انتهائي گهڻو لکندڙ مصنف، صحافي، مفسر ۽ سياسي مفڪر هو. سندس لکڻيون قرآن جي تفسير، [[حديث]] ۽ [[سنت]]، علمِ ڪلام، اسلامي قانون، اخلاق، سياسي نظريي، معاشيات، تاريخ ۽ تعليم سميت ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن.<ref name="Mir2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }}</ref> سندس لکڻين جو بنيادي گڏيل موضوع اسلام کي هڪ مڪمل ۽ باهمي طور ڳنڍيل '''نظامِ حيات''' طور پيش ڪرڻ هو. [[مستنصر مير]] موجب مودودي مختلف علمي شعبن تي لکندي به انهن کي هڪ ئي وسيع تصور سان ڳنڍيو: اسلام فرد جي عقيدي ۽ عبادت تائين محدود نه، پر اخلاقي، سماجي، اقتصادي ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ پڻ هڪ جامع نظام آهي.<ref name="Mir2026"/> مودودي پنهنجي لکڻين لاءِ بنيادي طور [[اردو]] استعمال ڪئي. سندس ڪيترائي مضمون پهرين سندس رسالي ''ترجمان القرآن'' ۾ قسطن جي صورت ۾ ڇپيا ۽ بعد ۾ ڪتابن جي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس اهم ڪتابن مان گهڻن جا [[عربي]]، [[انگريزي]] ۽ ٻين اسلامي ۽ مغربي ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="MirLife2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Introduction: Mawdudi’s life, personality, and works |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=1–18 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0001 }}</ref> سندس سليس ۽ عام پڙهندڙ لاءِ نسبتاً رسائي لائق اردو سندس فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[شير علي ترين]] موجب سندس اهم لکڻين جا انگريزيءَ ۾ ۽ ڪيترن جا عربي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا، جڏهن تہ ''تفہيم القرآن'' ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ان کان ٻاهر پڻ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.<ref name="Tareen2011"/> === تفهيم القرآن === {{main|تفهيم القرآن}} مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف '''''[[تفهيم القرآن]]''''' آهي، جيڪا قرآن جو اردو ترجمو ۽ گهڻ-جلدي تفسير آهي. هن ان تي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين ڪم ڪيو ۽ 1972ع ۾ ان کي مڪمل ڪيو.<ref name="Mir2026"/> ''تفهيم القرآن'' ۾ آيتن جي ترجمي ۽ تشريح سان گڏ سورتن جو تاريخي پسمنظر، موضوعاتي تعارف، سماجي ۽ سياسي مسئلن بابت بحث ۽ مختلف هنڌن بابت وضاحتي مواد شامل آهي. مودودي قرآن کي جديد پڙهندڙ لاءِ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندي ان جي هدايت کي انفرادي ۽ اجتماعي زندگي ٻنهي سان ڳنڍيو.<ref name="MirDomains2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Domains of thought and action |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=57–144 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0003 }}</ref> هي تفسير بعد ۾ مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ مودودي جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="Tareen2011"/> === الجهاد في الاسلام === مودودي جي ابتدائي اهم تصنيف '''''الجهاد في الاسلام''''' هئي. هن ان تي ڪم 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيو؛ ان جو مواد پهرين قسطن ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين. ڪتاب ۾ مودودي اسلامي قانون ۽ تاريخ جي تناظر ۾ جنگ، امن ۽ جهاد بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. هي تصنيف سندس شروعاتي فڪري شهرت جو اهم سبب بڻي ۽ بعد جي لکڻين ۾ اسلامي سياسي نظام، رياست ۽ جهاد بابت سندس خيالن جي تشڪيل لاءِ پڻ اهم رهي.<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Jamal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām: A Neglected Document |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |year=2009 |volume=17 |issue=1 |pages=61–84 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 }}</ref> === پرده === '''''پرده''''' ۾ مودودي عورتن ۽ مردن جي سماجي تعلق، لباس، حجاب، خاندان ۽ صنفي اختلاط بابت پنهنجا نظريا تفصيل سان بيان ڪيا. هي ڪتاب سندس سماجي فڪر جي اهم تصنيفن مان آهي، پر عورتن جي سماجي ۽ سياسي ڪردار بابت ان ۾ پيش ڪيل خيال جديد دور ۾ تنقيد ۽ بحث جو موضوع پڻ رهيا آهن. === اسلامي قانون ۽ دستور === '''''Islamic Law and Constitution''''' جي نالي سان انگريزيءَ ۾ مشهور لکڻين جي مجموعي ۾ مودودي اسلامي رياست، شريعت، قانونسازي، حاڪميت، خلافت، جمهوريت، اقليتن ۽ آئين بابت پنهنجا سياسي ۽ قانوني تصور بيان ڪيا. سندس جديد '''اسلامي رياست''' واري تصور کي سمجهڻ لاءِ هي سندس اهم ترين سياسي تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="Nasr1996"/> === خلافت ۽ ملوڪيت === '''''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]''''' مودودي جي تاريخي ۽ سياسي طور سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل ڪتابن مان آهي. ان ۾ هن ابتدائي اسلامي خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن سياسي تبديليءَ جو تنقيدي جائزو ورتو. ڪتاب خاص طور پهرين مسلمان حڪمرانن کان پوءِ اسلامي سياسي اقتدار جي نوعيت بابت بحث سبب مختلف مذهبي عالمن وچ ۾ اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="MirDomains2026"/> === قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون === '''''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون''''' ۾ مودودي قرآن جي چئن اصطلاحن ــ '''الهٰ، رب، عبادت ۽ دين''' ــ جي تشريح ڪئي. هن انهن لفظن کي رڳو محدود مذهبي معنائن ۾ نه، پر اقتدار، اطاعت ۽ زندگيءَ جي مجموعي نظام سان پڻ ڳنڍيو. اهي تشريحون سندس سياسي-مذهبي فڪر جي اهم بنيادن مان بڻيون، جيتوڻيڪ ٻين اسلامي عالمن سندس ڪجهه تعبيرن سان اختلاف پڻ ڪيو آهي.<ref name="MirThemes2026">{{cite book |last=Mir |first=Mustansir |chapter=Central themes of Mawdudi’s writings |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |pages=19–56 |doi=10.1093/oso/9780198998624.003.0002 }}</ref> == چونڊ ڪتابيات == مودودي جي لکڻين جو تعداد تمام وڏو آهي ۽ مختلف ڇاپن، مجموعن ۽ ترجمن ۾ ڪتابن جا عنوان ڪڏهن مختلف صورتن ۾ ڏنا ويا آهن. سندس اهم تصنيفن مان هيٺيان شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#264653;color:white;" | تصنيف ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | موضوع ! style="background:#457b9d;color:white;" | مختصر وضاحت |- | ''[[تفهيم القرآن]]'' | قرآن جي تفسير | گهڻ-جلدي اردو ترجمو ۽ تفسير؛ مودودي جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور تصنيف |- | ''الجهاد في الاسلام'' | جهاد، جنگ ۽ سياسي نظريو | سندس ابتدائي اهم تصنيفن مان؛ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ لکڻ شروع ڪيائين |- | ''دينيّات'' / ''Towards Understanding Islam'' | اسلام جو تعارف | اسلام جي بنيادي عقيدن، عبادتن ۽ نظامِ زندگيءَ جو عام پڙهندڙ لاءِ تعارف |- | ''پردہ'' | عورت، خاندان ۽ سماج | حجاب، صنفي تعلقن ۽ اسلامي سماجي نظام بابت سندس نظريا |- | ''اسلامي قانون ۽ دستور'' | قانون ۽ سياست | اسلامي رياست، شريعت، آئين، حاڪميت ۽ قانونسازي |- | ''[[خلافت ۽ ملوڪيت]]'' | اسلامي سياسي تاريخ | خلافت کان موروثي بادشاهت ڏانهن تبديليءَ جو تنقيدي مطالعو |- | ''قرآن جون چار بنيادي اصطلاحون'' | قرآني اصطلاح | الهٰ، رب، عبادت ۽ دين جي مودودي واري تشريح |- | ''اسلامي نظامِ زندگي'' | سماجي ۽ سياسي فڪر | اسلام کي جامع نظامِ حيات طور بيان ڪندڙ تحريرون |- | ''اسلام جو معاشي نظام'' | [[اسلامي معاشيات]] | ملڪيت، ربا، زڪوات، سرمائي ۽ معاشي انصاف بابت بحث |- | ''اسلامي رياست'' | سياسي نظريو | اسلامي حڪومت ۽ رياست جي اصولن بابت تحريرون |- | ''تجديد و احياءِ دين'' | اسلامي تجديد | اسلامي تاريخ ۾ مجدد ۽ تجديد جي تصور بابت بحث |- | ''سنت جي آئيني حيثيت'' | حديث ۽ سنت | اسلامي قانون ۽ ديني حجت طور سنت جي حيثيت جو دفاع |- | ''رسائل و مسائل'' | مختلف مذهبي موضوع | مختلف سوالن جي جوابن ۽ فڪري مضمونن جا مجموعا |- | ''سيرت سرور عالم'' | [[محمد|محمد ﷺ]] جي سيرت | پيغمبر اسلام جي زندگي ۽ پيغام بابت تصنيف |} === انگريزي ترجمن ۾ مشهور ڪتاب === سندس ڪيترين تصنيفن جا انگريزي ترجما مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيا آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * ''Towards Understanding Islam'' * ''Purdah and the Status of Woman in Islam'' * ''The Islamic Law and Constitution'' * ''Let Us Be Muslims'' * ''The Islamic Way of Life'' * ''A Short History of the Revivalist Movement in Islam'' * ''Human Rights in Islam'' * ''Four Basic Qur'anic Terms'' * ''The Process of Islamic Revolution'' * ''Unity of the Muslim World'' * ''The Moral Foundations of the Islamic Movement'' * ''Economic System of Islam'' * ''The Road to Peace and Salvation'' * ''The Qadiani Problem'' * ''The Question of Dress'' * ''The Rights of Non-Muslims in Islamic State'' * ''Caliphate and Kingship'' * ''Islamic Law and its Introduction in Pakistan'' * ''Khutabat: Fundamentals of Islam'' == چونڊ زماني وار خاڪو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#283618;color:white;" | سال ! style="background:#606c38;color:white;" | واقعو |- | 1903ع | [[اورنگ آباد]]، [[حيدرآباد رياست]]، برطانوي هندستان ۾ ڄائو |- | 1918ع | صحافت سان عملي وابستگي شروع ڪئي |- | 1920ع | جبلپور جي روزاني ''تاج'' سان وابسته ٿيو |- | 1920ع وارو ڏهاڪو | دهليءَ ۾ صحافت ۽ ديني مطالعي سان لاڳاپيل رهيو |- | 1927ع | ''الجهاد في الاسلام'' لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ابتدائي سلسلو شروع ٿيو |- | 1932ع–1933ع | ''ترجمان القرآن'' سان سندس ڊگهي ادارت ۽ فڪري سرگرميءَ جو دور شروع ٿيو |- | 1938ع | [[پٺاڻ ڪوٽ]] ويجهو دارالاسلام منصوبي سان وابسته ٿيو |- | 1941ع | [[جماعت اسلامي]] قائم ڪئي ۽ ان جو پهريون امير چونڊيو ويو |- | 1942ع | ''[[تفهيم القرآن]]'' تي ڪم شروع ڪيو |- | 1947ع | ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان منتقل ٿيو |- | 1948ع | پاڪستان ۾ اسلامي آئين ۽ رياست لاءِ مهم؛ بعد ۾ گرفتار ٿيو |- | 1953ع | احمديه مخالف تحريڪ جي پسمنظر ۾ فوجي عدالت موت جي سزا ٻڌائي؛ سزا بعد ۾ عمر قيد ۾ تبديل ۽ پوءِ ختم ڪئي وئي |- | 1964ع | جماعت اسلامي خلاف حڪومتي ڪارروائي دوران ٻيهر قيد ٿيو |- | 1972ع | ''تفهيم القرآن'' مڪمل ڪيو؛ جماعت اسلاميءَ جي امير جي عهدي تان پڻ الڳ ٿيو |- | 1979ع | [[شاهه فيصل عالمي انعام]] حاصل ڪيو |- | 22 سيپٽمبر 1979ع | [[بفيلو، نيو يارڪ]]، آمريڪا ۾ وفات |- | 1979ع | [[اڇرا]]، [[لاهور]] ۾ دفن ڪيو ويو |} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism |url=https://archive.org/details/mawdudimakingofi0000nasr |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195096958 }} * {{cite book |last=Hartung |first=Jan-Peter |title=A System of Life: Mawdudi and the Ideologisation of Islam |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199361779 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199361779.001.0001 }} * {{cite book |last=Mir |first=Mustansir |title=Mawdudi: Makers of Islamic Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2026 |isbn=9780198998624 |doi=10.1093/oso/9780198998624.001.0001 }} * {{cite encyclopedia |last=Tareen |first=SherAli |title=Sayyid Abu'l-A'la Mawdudi |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |year=2011 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0129 }} == پڻ ڏسو == * [[جماعت اسلامي]] * [[جماعت اسلامي پاڪستان]] * [[اسلام پسندي]] * [[اسلامي رياست]] * [[اسلامي احياءُ]] * [[اسلامي معاشيات]] * [[تفهيم القرآن]] * [[خلافت ۽ ملوڪيت]] * [[سيد قطب]] * [[محمد اقبال]] == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Abul A'la Maududi}} {{Wikiquote}} == حوالا == {{Reflist}} {{Authority control}} kcpp8a43am3wsk5bo9jkdbd44reqoty 0 30604 425485 423712 2026-10-26T18:09:44Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425485 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏکڻ ايشيا جو ڌئونري تي ٻڌل روايتي مشروب}} {{Infobox food | name = لسي | image = Salt lassi.jpg | caption = لوڻياٺي لسي | alternate_name = | country = [[ننڍو کنڊ]] | associated_cuisine = [[سنڌي کاڌا|سنڌي]]، [[پنجابي کاڌا|پنجابي]]، [[پاڪستاني کاڌا|پاڪستاني]]، [[ڀارتي کاڌا|ڀارتي]] | served = ٿڌي | main_ingredient = [[ڌئونرو]]، پاڻي | variations = لوڻياٺي لسي، مٺي لسي، ميويدار لسي | type = ڌئونري تي ٻڌل مشروب }} '''لسي''' ({{lang-en|Lassi}}) [[ڌئونرو|ڌئونري]] تي ٻڌل هڪ روايتي مشروب آهي، جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]]، خاص طور [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. ان جي بنيادي تياريءَ ۾ ڌئونري کي پاڻيءَ سان ولوڙي يا ملائي مشروب ٺاهيو ويندو آهي، جنهن ۾ ذائقي موجب [[لوڻ]]، [[کنڊ]]، مصالحا يا ميوو پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Britannica">{{cite web |last=Siciliano-Rosen |first=Laura |title=Lassi |url=https://www.britannica.com/topic/lassi |website=Encyclopædia Britannica |access-date=1 October 2026}}</ref><ref name="NDDB">{{cite web |title=Fermented Dairy Products |url=https://www.nddb.coop/services/ppd/dairyproducts/fermented |publisher=National Dairy Development Board |access-date=1 October 2026}}</ref> لسيءَ جي بناوت عام کير کان وڌيڪ گاڙهي پر ڌئونري کان وڌيڪ پاڻياٺي هوندي آهي. ان جا ٻه بنيادي روايتي قسم '''لوڻياٺي لسي''' ۽ '''مٺي لسي''' آهن، جڏهن تہ جديد دور ۾ انب، اسٽرابيري ۽ ٻين ميون سان تيار ٿيندڙ ميويدار لسيون پڻ عام ٿيون آهن.<ref name="Kurlansky">{{cite book |last=Kurlansky |first=Mark |year=2018 |title=Milk! A 10,000-Year Food Fracas |url=https://archive.org/details/milk10000yearfoo0000kurl |publisher=Bloomsbury Publishing |location=New York |isbn=978-1632863829 |page=[https://archive.org/details/milk10000yearfoo0000kurl/page/266 266]}}</ref><ref name="Smithsonian">{{cite web |last=Fiegl |first=Amanda |title=What's a Lassi? |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/whats-a-lassi-92519178/ |website=Smithsonian Magazine |date=1 July 2010 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي روايتي کير وارين شين بابت مطالعي ۾ لسيءَ جي پيداوار وارن علائقن طور پاڪستان ۾ [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]]، جڏهن تہ ڀارت ۾ پنجاب ۽ هرياڻا درج ٿيل آهن. ساڳئي ماخذ موجب روايتي طريقي ۾ ڳئون، مينهن، رڍ يا ٻڪريءَ جي کير مان ٺهيل ڌئونرو استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="FAO">{{cite web |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=1 October 2026}}</ref> == نالو == لفظ '''لسي''' ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ معمولي صوتياتي فرق سان استعمال ٿئي ٿو. انگريزي ٻوليءَ ۾ پڻ ''lassi'' جي صورت ۾ اهو لفظ ڏکڻ ايشيائي ٻولين مان داخل ٿيو آهي.<ref>{{cite web |title=Lassi |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/lassi |website=Merriam-Webster |access-date=1 October 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم اشتقاق بابت مختلف رايا پيش ڪيا ويا آهن. ڪجهه لغوي ذريعا ان کي سنسڪرت سان ڳنڍين ٿا، پر ان جي آخري اشتقاق بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref name="Smithsonian"/> == روايتي تياري == [[File:Patiyala Lassi.jpg|thumb|هڪ وڏي گلاس ۾ پيش ڪيل لسي]] لسي ٺاهڻ جو طريقو علائقي، گهر ۽ قسم موجب مختلف هوندو آهي. عام طريقي ۾ ڌئونري کي ٿڌي پاڻيءَ سان گڏ ولوڙي هڪجهڙو ڪيو ويندو آهي. روايتي گهرن ۾ ان ڪم لاءِ ڪاٺ جو [[منڌيئڙو]] يا جهرڻو استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ جديد رڌڻن ۽ تجارتي پيداوار ۾ برقي بلينڊر ۽ ٻين مشيني اوزارن جو استعمال پڻ عام آهي.<ref name="Review2026">{{cite journal |title=A Multidisciplinary Review of the Microbial, Functional, and Consumer Advancement of Indian Lassi |journal=Probiotics and Antimicrobial Proteins |year=2026 |doi=10.1007/s12602-026-11028-4}}</ref> سنڌ ۽ پنجاب جي روايتي طريقي ۾ ڌئونري کي ولوڙي ان مان [[مکڻ]] الڳ ڪرڻ جي روايت پڻ رهي آهي. FAO جي بيان موجب اهڙي ولوڙيل ڌئونري مان مکڻ نڪرڻ کان پوءِ رهيل کٽي پاڻياٺ ۾ ٿورو ٿڌو پاڻي ملائي لسي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref name="FAO"/> سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ ڌئونرو مٽيءَ جي ٿانوَ يا '''چاڏي''' ۾ وجهي منڌيئڙي سان ولوڙڻ جو رواج رهيو آهي. اهڙي طريقي سان مکڻ ڌار ڪري باقي پاڻياٺ کي لسي يا مقامي استعمال موجب جھڻ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. روايتي ۽ جديد اصطلاحن ۾ '''لسي'''، '''جھڻ''' ۽ '''ڇاڇ''' ڪڏهن هڪ ٻئي جي ويجهو معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر فني لحاظ کان هر صورت لازمي طور ساڳي پيداوار ناهي. خاص طور مکڻ ڪڍڻ کان پوءِ بچيل پاڻياٺ ۽ ڌئونري، پاڻي ۽ ٻين جزن کي سڌي طرح ملائي تيار ڪيل جديد لسيءَ جي تياريءَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="FAO"/><ref name="FSSAI">{{cite web |title=Food Safety and Standards: Fermented Milk Products |url=https://www.fssai.gov.in/upload/uploadfiles/files/compendium.pdf |publisher=Food Safety and Standards Authority of India |access-date=1 October 2026}}</ref> == قسم == لسيءَ جا قسم ترڪيب، ذائقي ۽ علائقائي روايتن موجب مختلف آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#d9ead3;" | قسم ! style="background:#fff2cc;" | بنيادي جزا ! style="background:#cfe2f3;" | خاصيت |- | '''لوڻياٺي لسي''' | ڌئونرو، پاڻي، لوڻ؛ ڪڏهن جيرو ۽ ٻيا مصالحا | کٽي يا هلڪي لوڻياٺي ذائقي واري روايتي لسي |- | '''مٺي لسي''' | ڌئونرو، پاڻي يا کير ۽ کنڊ | مٺو ۽ نسبتاً گاڙهو مشروب |- | '''انب واري لسي''' | ڌئونرو، انب، پاڻي يا کير ۽ کنڊ | ميويدار مٺي لسي |- | '''ڦودني واري لسي''' | ڌئونرو، پاڻي، ڦودنو، لوڻ ۽ مصالحا | خوشبودار ۽ لوڻياٺي صورت |- | '''مصالحيدار لسي''' | ڌئونرو، پاڻي ۽ مختلف مصالحا | جيرو، مرچ، ادرڪ يا ٻين مصالحن سان تيار ڪيل |- | '''ڀنگ لسي''' | لسي ۽ ڀنگ | ڀارت جي ڪجهه علائقن ۾ ڀنگ سان تيار ٿيندڙ مخصوص صورت |} === لوڻياٺي لسي === [[File:Mint lassi.jpg|thumb|ڦودني ۽ مصالحن واري لوڻياٺي لسي]] '''لوڻياٺي لسي''' لسيءَ جي بنيادي روايتي قسمن مان هڪ آهي. ان ۾ ڌئونري ۽ پاڻيءَ سان گڏ لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. علائقائي ترڪيبن ۾ ڀُڳل [[جيرو]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڦودنو]] يا ٻيا مصالحا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Kurlansky"/> پاڪستان جي پنجاب ۾ لوڻياٺي ۽ مٺي ٻنهي قسمن جي لسي عام آهي. پاڪستاني اخبار ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ ۾ پنجاب جي ٻهراڙيءَ ۾ لوڻياٺي لسيءَ جي روايت ۽ شهري علائقن ۾ مٺي ۽ ميويدار صورتن جي مقبوليت جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Yasin |first=Aamir |title=Lassi – a desi respite from the summer heat |url=https://www.dawn.com/news/1338951/lassi-a-desi-respite-from-the-summer-heat |work=Dawn |date=12 June 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> === مٺي لسي === '''مٺي لسي''' ۾ لوڻ بدران [[کنڊ]] شامل ڪئي ويندي آهي. ان ۾ [[کير]]، [[الائچي]]، [[زعفران]] يا [[گلاب جو عرق]] پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kurlansky"/> مٺي لسي عام طور لوڻياٺي لسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گاڙهي رکي سگهجي ٿي. ڪجهه هنڌن تي ان جي مٿان ڪريم، ملائي يا مکڻ پڻ وڌو ويندو آهي. === ميويدار لسي === [[File:Banaras-ki-Lassi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ پيش ڪيل لسي]] ميويدار لسي روايتي ڌئونري واري مشروب جي جديد ۽ مشهور صورت آهي. ان ۾ [[انب]]، اسٽرابيري، ڪيلا يا ٻيا ميوا يا انهن جو گودو شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Smithsonian"/> '''انب واري لسي''' بين الاقوامي سطح تي مشهور ميويدار صورتن مان هڪ آهي. ان جي بناوت عام طور ڌئونري، انب جي گودي، پاڻي يا کير ۽ ضرورت موجب کنڊ کي گڏ ملائڻ سان تيار ڪئي ويندي آهي. === ڀنگ لسي === '''ڀنگ لسي''' لسيءَ جو اهڙو قسم آهي جنهن ۾ [[ڀنگ]] شامل ڪئي ويندي آهي. اها خاص طور ڀارت جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي ۽ بعض هندو مذهبي ۽ ثقافتي موقعن، خاص طور [[هولي]] ۽ [[مها شيو راتري]] سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. ڀنگ ۾ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ نفسي اثر رکندڙ جزا ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ڀنگ لسي عام کير واري لسيءَ کان فارماڪولوجيڪل ۽ قانوني لحاظ کان مختلف پيداوار آهي. ان جي قانوني حيثيت مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ مختلف آهي. == ڌئونرو ۽ خمير == لسيءَ جو بنياد [[ڌئونرو]] آهي، جيڪو کير جي [[خمير]] ٿيڻ سان ٺهندو آهي. کير ۾ موجود ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا [[ليڪٽوز]] کي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن سان تيزابيت وڌي ٿي ۽ کير جا پروٽين ڄمي مخصوص بناوت ۽ کٽو ذائقو پيدا ڪن ٿا. ڌئونري ۽ يوگرٽ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي ڪلچر هڪجهڙا هجڻ لازمي ناهن. جديد يوگرٽ ۾ ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' ذيلي قسم ''bulgaricus'' وڏي اهميت رکن ٿا، جڏهن تہ روايتي ڌئونري ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي تياريءَ جي طريقي ۽ علائقي موجب وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |title=The intricate symbiotic relationship between lactic acid bacterial starters in the milk fermentation ecosystem |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2023 |doi=10.1080/10408398.2023.2280706}}</ref> لسي بابت ليبارٽري تحقيق ۾ ''Lactobacillus''، ''Streptococcus'' ۽ ''Enterococcus'' نسلن سان تعلق رکندڙ ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا پڻ سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Behare |first1=P. V. |last2=Singh |first2=R. |last3=Tomar |first3=S. K. |last4=Nagpal |first4=R. |last5=Kumar |first5=M. |last6=Mohania |first6=D. |title=Effect of exopolysaccharide-producing strains of Streptococcus thermophilus on technological attributes of fat-free lassi |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dairy-science_2010-07_93_7/page/2874 |journal=Journal of Dairy Science |volume=93 |issue=7 |year=2010 |pages=2874–2879 |doi=10.3168/jds.2009-2300 |pmid=20630204}}</ref> == صنعتي پيداوار == روايتي گهريلو لسي ۽ جديد تجارتي لسيءَ جي پيداوار ۾ فرق آهي. کير جي صنعت ۾ معياري ڌئونرو تيار ڪرڻ کان پوءِ ان کي ٽوڙي ۽ گهربل مقدار ۾ پاڻي، کنڊ، ذائقو يا ٻيا منظور ٿيل جزا شامل ڪري هڪجهڙي بناوت پيدا ڪئي ويندي آهي.<ref name="NDDB"/> [[نيشنل ڊيري ڊولپمينٽ بورڊ]] موجب تجارتي لسي پلاسٽڪ پائوچ، پولِي پروپيلين پيالا، پي اي ٽي بوتلون يا ٽيٽرا پيڪ جهڙين پيڪيجنگ صورتن ۾ وڪرو ڪري سگهجي ٿي. ٿڌي زنجير ۾ رکيل روايتي پيسچرائز ٿيل پيداوار جي محفوظ رکڻ جو عرصو نسبتاً مختصر هوندو آهي، جڏهن تہ انتهائي تيز گرميءَ واري پروسيسنگ ۽ جراثيم کان پاڪ پيڪيجنگ سان وڌيڪ ڊگهي عرصي واري پيداوار تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref name="NDDB"/> ڀارت جي خوراڪ جي معيارن ۾ لسي کي خمير ٿيل کير تي ٻڌل مشروبن جي زمري ۾ شامل ڪيو ويو آهي. اهڙن مشروبن ۾ خمير ٿيل کير کي پيئڻ لائق پاڻي ۽ اجازت ڏنل ٻين جزن سان ملائي سگهجي ٿو.<ref name="FSSAI"/> == بناوت ۽ خوراڪي خاصيتون == لسيءَ جي خوراڪي بناوت هڪ مقرر مقدار نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ تہ اها استعمال ٿيل کير جي چرٻي، ڌئونري جي مقدار، پاڻي، کنڊ ۽ ٻين جزن تي دارومدار رکي ٿي. مٺي لسيءَ ۾ شامل ڪيل کنڊ توانائي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ وڌائي ٿي، جڏهن تہ مڪمل چرٻي واري کير يا ملائيءَ سان ٺهيل لسيءَ ۾ چرٻي وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. تحقيقي مطالعي موجب لسيءَ جي گاڙهاڻ ۽ وهڪري جون خاصيتون مجموعي کير وارين ٺوس مادن، کنڊ ۽ استعمال ٿيل اسٽيبلائيزر جي مقدار سان تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Acidified Milk – Lassi |url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/acidified-milk |website=ScienceDirect Topics |access-date=1 October 2026}}</ref> خمير ٿيل کير جي پيداوار هجڻ سبب غير گرميءَ سان ختم ڪيل لسيءَ ۾ تياريءَ دوران استعمال ٿيل زنده ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا موجود ٿي سگهن ٿا. بهرحال، هر تجارتي لسيءَ کي پاڻمرادو '''پروبايوٽڪ''' چوڻ درست ناهي؛ پروبايوٽڪ دعويٰ لاءِ مخصوص زنده جراثيمي strain، مناسب مقدار ۽ ثابت ٿيل صحت فائدي بابت وڌيڪ مخصوص معيار گهربل هوندا آهن.<ref name="Review2026"/> == لسي ۽ جھڻ ۾ فرق == لسي ۽ '''جھڻ''' جا لفظ ڪيترن علائقن ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو مفهوم ۾ استعمال ٿين ٿا، پر تياريءَ جي لحاظ کان فرق ٿي سگهي ٿو. روايتي مکڻ ٺاهڻ واري عمل ۾ ڌئونري کي ولوڙي چرٻيءَ کي مکڻ جي صورت ۾ ڌار ڪيو ويندو آهي ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌيءَ ۾ جھڻ ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي ٻولين ۾ ڇاڇ، ڇاس يا ٻين نالن سان سڃاتو وڃي سگهي ٿو. ٻئي طرف جديد مٺي يا ميويدار لسيءَ ۾ مکڻ ڪڍڻ ضروري ناهي؛ ڌئونري کي پاڻي، کير، کنڊ يا ٻين جزن سان سڌو ملائي پڻ لسي تيار ڪئي ويندي آهي. ان ڪري مختلف ماخذن ۾ لسيءَ جون وصفون روايتي ۽ جديد پيداوار جي لحاظ کان ڪجهه مختلف ملن ٿيون.<ref name="FAO"/><ref name="NDDB"/> == ثقافت ۽ استعمال == [[File:Lassi shop.jpg|thumb|[[وارانسي]] ۾ لسي وڪڻندڙ دڪان]] لسي ننڍي کنڊ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿي. پاڪستان ۾ اها سنڌ ۽ پنجاب سميت مختلف علائقن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن تہ ڀارت ۾ پنجاب، هرياڻا، راجسٿان، اتر پرديش ۽ ٻين علائقن ۾ ان جون مختلف مقامي صورتون ملن ٿيون.<ref name="FAO"/> گرم موسم ۾ لسي کي ٿڌو ڪري پيئڻ عام آهي. پاڪستان جي پنجاب ۾ اها ناشتي سان گڏ [[پراٺو]] يا ڪلچي جهڙن کاڌن سان پڻ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite news |last=Yasin |first=Aamir |title=Lassi – a desi respite from the summer heat |url=https://www.dawn.com/news/1338951/lassi-a-desi-respite-from-the-summer-heat |work=Dawn |date=12 June 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> روايتي طور لسي مٽيءَ جي پيالي يا ٿانوَ ۾ پڻ پيش ڪئي ويندي رهي آهي. اتر هندستان ۾ اهڙي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ مٽيءَ جي پيالي کي '''ڪلڙ''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Britannica"/> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيائي کاڌن جي عالمي ڦهلاءَ سان لسي به ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ريسٽورنٽن ۽ تجارتي مشروب طور مشهور ٿي آهي. آمريڪا بابت ''Smithsonian Magazine'' جي جائزي موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان آمريڪي اخبارن ۾ لسيءَ جا حوالا ملڻ شروع ٿين ٿا ۽ پوءِ اها ڏکڻ ايشيائي ريسٽورنٽن ۾ وڌيڪ سڃاتل مشروب بڻجي وئي.<ref name="Smithsonian"/> == لسيءَ جا ڪجهه مشهور قسم == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#DDEBF7;" | قسم ! style="background:#E2F0D9;" | عام جزا ! style="background:#FFF2CC;" | ذائقو يا خاصيت |- | لوڻياٺي لسي | ڌئونرو، پاڻي، لوڻ | لوڻياٺي ۽ کٽي |- | جيري واري لسي | ڌئونرو، پاڻي، لوڻ، ڀڳل جيرو | مصالحيدار |- | ڦودني واري لسي | ڌئونرو، پاڻي، ڦودنو ۽ مصالحا | خوشبودار ۽ تازگيءَ وارو ذائقو |- | مٺي لسي | ڌئونرو، پاڻي يا کير، کنڊ | مٺي ۽ اڪثر گاڙهي |- | الائچي واري لسي | مٺي لسي ۽ الائچي | خوشبودار |- | انب واري لسي | ڌئونرو، انب، پاڻي يا کير | مٺي ۽ ميويدار |- | زعفراني لسي | ڌئونرو، کنڊ ۽ زعفران | خوشبودار مٺي صورت |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="160"> File:Salt lassi.jpg|لوڻياٺي لسي File:Mint lassi.jpg|ڦودني واري لسي File:Patiyala Lassi.jpg|پٽيالا ۾ وڏي گلاس ۾ لسي File:Banaras-ki-Lassi.jpg|مٽيءَ جي پيالي ۾ بنارسي لسي File:Lassi Sweet or Salted.JPG|لسيءَ جي مٺي ۽ لوڻياٺي صورت File:Lassi shop.jpg|وارانسي ۾ لسيءَ جو دڪان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڌئونرو]] * [[جھڻ]] * [[مکڻ]] * [[منڌيئڙو]] * [[کير]] * [[ڇاڇ]] * [[ايران (مشروب)|ايران]] * [[دوغ]] * [[خمير ٿيل کاڌو]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Lassi}} [[زمرو:لسي]] [[زمرو:ڌئونري تي ٻڌل مشروب]] [[زمرو:سنڌي مشروب]] [[زمرو:پنجابي مشروب]] [[زمرو:پاڪستاني مشروب]] [[زمرو:ڀارتي مشروب]] [[زمرو:بنگلاديشي مشروب]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل مشروب]] [[زمرو:الڪوحل کان پاڪ مشروب]] o98f0ur61jzcl3udq3vinkgnaqo559e 14 34696 425583 323443 2026-10-27T06:26:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 425583 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:تهذيبون]] [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:سماجي تاريخ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] 8gkecogis36pk27ylcor4xb6oh2baj4 425585 425583 2026-10-27T06:28:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 425585 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماجي تاريخ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] e4rias0shx2sfbcboue6syqs6w3ff4y 0 35369 425514 424448 2026-10-26T18:56:58Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425514 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل شهنشاهت ۽ سنڌ جا سياسي، فوجي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي لاڳاپا، سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين}} {{Infobox historical event | event = مغل سلطنت ۽ سنڌ | image = Shah Jahan Mosque, Thatta.JPG | caption = ٺٽي جي شاهجهان مسجد، سنڌ ۾ مغل دور جي تعميراتي ورثي جو هڪ اهم مثال | date = 1526ع–1739ع (وسيع تاريخي پسمنظر) | location = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | result = سنڌ جي مختلف حصن جي مغل سلطنت ۾ شموليت؛ بعد ۾ ڪلهوڙن جي خودمختياري }} '''مغل سلطنت ۽ سنڌ''' ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جو اهو موضوع آهي، جنهن ۾ [[مغل سلطنت]] ۽ [[سنڌ]] وچ ۾ سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين قائم سياسي، فوجي، انتظامي، معاشي، مذهبي، علمي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. مغل شهنشاهت سان سنڌ جا لاڳاپا سڌي فوجي فتح کان اڳ شروع ٿيا. [[همايون]] پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ۾ رهيو ۽ 1542ع ۾ [[عمرڪوٽ]] ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] پيدا ٿيو. اڪبر جي حڪومت ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] خلاف فوجي مهم هلائي وئي ۽ 1591ع–1592ع ۾ ٺٽي واري حڪومت مغل بالادستي قبول ڪئي.<ref name="Richards1993">{{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032 |language=en}}</ref><ref name="Naz2020">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-iShahjahani |journal=Pakistan Perspectives |volume=24 |issue=2 |year=2019 |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/view/367 |language=en}}</ref> [[فائل:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|300px|[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان، جنهن ۾ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دورن سان لاڳاپيل تعميراتي يادگارون موجود آهن.]] مغل دور ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز رهيا. سنڌو درياهه جا رستا، زرخيز زرعي علائقا، ٺٽي جي ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي بندرگاهه مغل حڪومت لاءِ معاشي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم هئا. ساڳئي وقت مقامي زميندارن، قبيلن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ محصول، سياسي اختيار ۽ علائقائي انتظام بابت اختلاف ۽ مزاحمت جا واقعا پڻ ٿيندا رهيا.<ref name="Zaidi1989">{{cite journal |last=Zaidi |first=Sunita |title=The Mughal State and tribes in seventeenth century Sind |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_july-september-1989_26_3/page/343 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=26 |issue=3 |pages=343–362 |year=1989 |doi=10.1177/001946468902600304 |language=en}}</ref><ref name="Subrahmanyam1991">{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |year=1991 |url=https://www.icm.gov.mo/rc/viewer/20013/959 |language=en}}</ref> ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي اقتدار وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جو سڌو انتظامي اثر گهٽجڻ لڳو. جيتوڻيڪ ڪلهوڙا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا، پر مغل شهنشاهت سان سندن رسمي خراجي لاڳاپا 1739ع تائين جاري رهيا. انهيءَ سال [[نادر شاهه]] جي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي وابستگيءَ ۾ نئين تبديلي آئي.<ref name="Verma2016">{{cite thesis |last=Verma |first=Esha |title=Sindh in Transition: From Mughal Rule to British Annexation, Early Eighteenth Century to 1843 |type=PhD thesis |publisher=Victoria University of Wellington |year=2016 |url=https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/thesis/Sindh_in_Transition_From_Mughal_Rule_to_British_Annexation_Early_Eighteenth_Century_to_1843/17143394 |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۽ اتر هندستان جون سياسي قوتون === مغل سلطنت جي قيام کان اڳ سنڌ ۾ [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] ۽ پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪومت رهي. سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما حڪمرانن جو اقتدار ڪمزور ٿيو ۽ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي حملو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. سندس جانشين [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي وچ ايشيائي، افغان، ايراني ۽ هندستاني قوتن جا اثر موجود رهيا.<ref name="Masumi">{{cite book |author=Mir Muhammad Masum |title=Tarikh-i Sind, also known as Tarikh-i Masumi |language=fa}}</ref><ref name="ElliotDowson1867">{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |language=en}}</ref> شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ سياسي اختلاف وڌيا. [[مرزا عيسيٰ ترخان اول]] ڏکڻ سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي، جڏهن ته اتر سنڌ جي بکر واري علائقي جي سياسي حيثيت الڳ رهي. انهيءَ ڪري سورهين صديءَ جي سنڌ کي هڪ ئي حڪمران جي مڪمل ۽ مستقل اختيار هيٺ سمجهڻ مناسب نه آهي.<ref name="Tahiri">{{cite book |author=Mir Tahir Muhammad Nisyani |title=Tarikh-i Tahiri |language=fa}}</ref><ref name="TarkhanNama">{{cite book |title=Tarkhan Nama |language=fa}}</ref> === بابر ۽ سنڌ === [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وڌو. بابر جي دور ۾ سنڌ سندس نئين قائم ٿيل هندستاني سلطنت جي سڌي انتظامي قبضي ۾ نه آئي. تنهنڪري 1526ع کي سنڌ ۾ مغل حڪومت جي شروعات سمجهڻ تاريخي طور درست نه آهي. سنڌ سان مغل گهراڻي جا وڌيڪ واضح سياسي لاڳاپا همايون جي دور ۾ سامهون آيا.<ref name="Richards1993"/><ref name="Dale2018">{{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |language=en}}</ref> == همايون ۽ سنڌ (1540ع–1543ع) == {{Main|همايون}} === همايون جي شڪست ۽ سنڌ ڏانهن اچڻ === [[همايون]] کي 1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۽ 1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]] ۾ [[شير شاهه سوري]] شڪست ڏني. مغل اقتدار وڃائڻ کان پوءِ همايون پنجاب ۽ ٻين علائقن مان گذرندي سنڌ ڏانهن آيو. سنڌ ۾ سندس موجودگي مغل گهراڻي ۽ سنڌ جي تاريخ جو اهم گڏيل مرحلو آهي.<ref name="Gulbadan1902">{{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humayun (Humayun-nama) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}</ref> همايون سنڌ ۾ سياسي پناهه، فوجي مدد ۽ پنهنجي اقتدار جي بحاليءَ لاءِ وسيلا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس سفر ۽ رهائش دوران مقامي حڪمرانن سان ڳالهين، فوجي تڪرارن ۽ رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌ جي جاگرافي، درياهي لنگهن ۽ مقامي سياسي اختلافن سندس منصوبن تي اثر وڌو.<ref name="Masumi"/><ref name="Gulbadan1902"/> === شاهه حسن ارغون سان لاڳاپا === همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران [[شاهه حسن ارغون]] سنڌ جي اهم حڪمرانن مان هو. همايون ۽ شاهه حسن وچ ۾ سياسي ڳالهين ۽ اختلافن جو ذڪر سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. همايون کي گهربل فوجي مدد ۽ مستقل پناهه حاصل ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي. انهن واقعن کي صرف مذهبي يا ذاتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي؛ سنڌ جي حڪمرانن جي پنهنجي سياسي بقا، فوجي وسيلن ۽ پاڙيسري قوتن سان لاڳاپن کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي.<ref name="Masumi"/><ref name="Gulbadan1902"/> === عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش === {{Main|اڪبر|عمرڪوٽ قلعو}} 1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني. 15 آڪٽوبر 1542ع تي همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي عمرڪوٽ ۾ پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر اعظم]] جي نالي سان مغل سلطنت جو مشهور شهنشاهه بڻيو.<ref name="Gulbadan1902"/> عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ ۽ مغل گهراڻي جي تاريخ ۾ هڪ نمايان واقعو آهي. هي واقعو انهيءَ ڳالهه جو مثال پڻ آهي ته ان دور جا سياسي لاڳاپا مذهبي سڃاڻپ کان علاوه مقامي اتحاد، مهمان نوازي ۽ حڪمرانن جي عملي ضرورتن سان پڻ جڙيل هئا. === همايون جي سنڌ مان روانگي === سنڌ ۾ مستقل فوجي بنياد قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ همايون پنهنجي سياسي جدوجهد جاري رکي. هو پوءِ [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] کان مدد حاصل ڪيائين. 1555ع ۾ همايون اتر هندستان ۾ مغل اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Gulbadan1902"/><ref name="Richards1993"/> == آزاد ترخان حڪومت ۽ مغل سلطنت == === ترخان حڪمرانن جي سياسي حيثيت === سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ٺٽي جي ترخان حڪمرانن پنهنجي علائقائي اقتدار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن حڪومت جي بنيادي قوت ڏکڻ سنڌ جي زميندارن، مقامي فوجي وسيلن، سنڌو درياهه جي رستن ۽ ٺٽي جي واپاري آمدنيءَ سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Tahiri"/><ref name="Subrahmanyam1991"/> ترخان حڪمرانن جي حڪومت کي اڪبر جي فتح کان اڳ مغل سلطنت جو عام صوبائي انتظام قرار ڏيڻ درست نه آهي. مغل سلطنت ۽ ٺٽي جي حڪومت وچ ۾ سياسي لاڳاپا هئا، پر ڏکڻ سنڌ تي سڌي مغل بالادستي 1591ع–1592ع جي فوجي مهم کان پوءِ قائم ٿي. === مرزا جاني بيگ === {{Main|مرزا جاني بيگ}} [[مرزا جاني بيگ]] ٺٽي جي ترخان حڪمران گهراڻي جو اهم حڪمران هو. هن پنهنجي حڪومت دوران ڏکڻ سنڌ جي سياسي خودمختياري برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس اختيار ۾ مقامي فوجي دستا، درياهي ٻيڙيون ۽ علائقائي حمايت شامل هئي. اڪبر جي سلطنت جي توسيع سان سنڌ جي آزاد ترخان حڪومت تي دٻاءُ وڌيو. مغل شهنشاهه لاءِ سنڌ جو علائقو فوجي ۽ سياسي اهميت کان علاوه سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ سامونڊي واپار سبب پڻ اهم هو.<ref name="Masumi"/><ref name="Naz2020"/> == اڪبر جي سنڌ تي فوجي مهم (1591ع–1592ع) == {{Main|عبدالرحيم خان خانان|مرزا جاني بيگ}} === مهم جا سبب === [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغل سلطنت اتر ۽ اولهه هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وسيع ڪيو. سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ ترخان حڪومت جو برقرار رهڻ مغل سلطنت جي علائقائي حڪمت عمليءَ لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. ٺٽي تي اقتدار سان سنڌو درياهه جي هيٺئين حصي، سامونڊي واپار ۽ اولهه ڏانهن ويندڙ رستن تي سياسي اثر وڌائي سگهجي پيو. مغل سلطنت جي سنڌ ڏانهن توسيع کي سياسي بالادستي، فوجي سلامتي ۽ معاشي مفادن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Richards1993"/><ref name="Subrahmanyam1991"/> === عبدالرحيم خان خانان جي مقرري === اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي سنڌ خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي. خان خانان مغل درٻار جو بااثر امير، فوجي اڳواڻ ۽ شاعر هو. سندس فوج سنڌ ۾ داخل ٿي ۽ مرزا جاني بيگ جي قوتن خلاف ڪارروايون شروع ڪيون.<ref name="Masumi"/><ref name="Naz2020"/> === سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي فوجي اهميت === [[سيوهڻ]] وچ سنڌ جو اهم تاريخي قلعو ۽ درياهي رستن جي نگرانيءَ جو مرڪز هو. سنڌو درياهه جي وهڪري، ٻيڙين ۽ لنگهن فوجي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مرزا جاني بيگ مغل فوج جي پيشقدميءَ کي روڪڻ لاءِ پنهنجي درياهي ۽ زميني وسيلن کي استعمال ڪيو. مغل فوج کي رسد، پاڻيءَ جي رستن ۽ مقامي مزاحمت جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌ جي فتح بابت تفصيلي بيان ''تاريخ معصومي'' ۽ بعد وارن سنڌي تاريخي ماخذن ۾ موجود آهن، پر جنگين جي جزوي تفصيلن کي مختلف روايتن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي.<ref name="Masumi"/><ref name="ElliotDowson1867"/> === جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح === 1591ع–1592ع جي مهم دوران مرزا جاني بيگ جي قوتن کي شڪست آئي. آخرڪار هن مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ ڏکڻ سنڌ مغل سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي. جاني بيگ جي شڪست کان پوءِ ترخان خاندان جو سياسي ڪردار هڪدم ختم نه ٿيو. مغل حڪومت مقامي حڪمران خاندانن ۽ سردارن کي مختلف عهدن ۽ انتظامي انتظامن ذريعي پنهنجي نظام ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masumi"/><ref name="Naz2020"/> === فتح جا نتيجا === هن فوجي مهم کان پوءِ ٺٽو مغل سلطنت جو اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. سنڌ جي مختلف علائقن تي مغل اقتدار جو درجو ۽ انتظامي وابستگي وقت سان بدلجندي رهي. سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت کي هڪجهڙي ۽ مڪمل مرڪزي ڪنٽرول جي قيام سان برابر نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي قبيلائي قوتن، زميندارن ۽ علائقائي سردارن جي سياسي حيثيت برقرار رهي.<ref name="Zaidi1989"/> == مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست == === صوبائي ۽ علائقائي انتظام === مغل سلطنت ۾ صوبن کي '''صوبا'''، انهن جي هيٺين وڏن انتظامي علائقن کي '''سرڪار''' ۽ ننڍن علائقن کي '''پرڳڻا''' چيو ويندو هو. سنڌ ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] مختلف وقتن تي اهم انتظامي مرڪز رهيا. انهن جي صوبائي وابستگي ۽ عملي حدون سڄي مغل دور ۾ هڪجهڙيون نه رهيون.<ref name="AinAkbari">{{cite book |author=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |translator-last1=Blochmann |translator-first1=H. |translator-last2=Jarrett |translator-first2=H. S. |language=en}}</ref><ref name="Naz2020"/> === اهم انتظامي عهدا === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9ebbd0;" |+ style="background:#205779;color:white;padding:11px;" | '''مغل دور ۾ سنڌ جي انتظام سان لاڳاپيل عهدا''' ! style="background:#dcecf5;" | عهدو ! style="background:#dcecf5;" | ذميواري ! style="background:#dcecf5;" | مقامي اهميت |- | '''صوبيدار / ناظم''' | صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام | شاهي اقتدار جي نمائندگي |- | '''ديوان''' | آمدني ۽ محصولي حساب ڪتاب | زميني محصول ۽ سرڪاري خزانو |- | '''فوجدار''' | فوجي نگراني ۽ امن امان | مزاحمت ۽ علائقائي تڪرارن سان مقابلو |- | '''عامل''' | مقامي محصول ۽ انتظام | پرڳڻن ۾ آمدنيءَ جي وصولي |- | '''قانونگو''' | محصولي رڪارڊ ۽ مقامي معلومات | زمين ۽ محصول جي حساب ۾ مدد |- | '''جاگيردار''' | مقرر علائقي مان محصولي حق | شاهي خدمت جي بدلي آمدني |- | '''زميندار''' | مقامي زميني ۽ سماجي اثر | محصول، آبادڪاري ۽ مقامي طاقت سان لاڳاپا |} مغل حڪومت جي عملي ڪاميابيءَ جو دارومدار مقامي قوتن سان ٺاهه، محصول جي وصولي ۽ فوجي طاقت جي استعمال تي پڻ هوندو هو.<ref name="Richards1993"/><ref name="Zaidi1989"/> === بکر سرڪار === [[بکر]] سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع پنهنجي قلعي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. بکر جي نگرانيءَ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت ۽ اهم لنگهن تي اثر قائم رکڻ ممڪن هو. مغل دور ۾ بکر سان لاڳاپيل علائقن جي محصولي ۽ فوجي انتظام ۾ مقامي سردارن ۽ شاهي عملدارن جي وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.<ref name="Masumi"/><ref name="Naz2020"/> === سيوهڻ سرڪار === [[سيوهڻ]] مغل دور جي سنڌ جي اهم سرڪارن مان هڪ هئي. ان جي انتظام ۾ مختلف پرڳڻا، زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ قبيلائي آباديون شامل هيون. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مقامي سياسي حالتن، محصولي مسئلن ۽ قبيلن بابت تفصيل موجود آهن. هن تاريخي ماخذ ۾ [[بوبڪ]]، [[ڳاها]]، [[سن]] ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل روايتون سنڌ جي مقامي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. انهن جي انتظامي حدن ۽ نالن جي مختلف نسخن مطابق جاچ ضروري آهي.<ref name="Mazhar1962">{{cite book |author=Yusuf Mirak |editor-last=Rashidi |editor-first=Husamuddin |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani: Dar Bayan-i Ahwal-i Wilayat-i Sind az Bhakkar ta Thatta |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1962 |language=fa}}</ref> === ٺٽو سرڪار === [[ٺٽو]] ڏکڻ سنڌ جو وڏو انتظامي، شهري ۽ واپاري مرڪز هو. ٺٽي سان سنڌو درياهه جي ڊيلٽا، زرعي علائقن، دستڪاريءَ ۽ سامونڊي واپار جا لاڳاپا هئا. مغل دور ۾ ٺٽي جي اهميت صرف صوبائي انتظام تائين محدود نه هئي؛ اهو شهر هندي وڏي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪ سان پڻ ڳنڍيل هو.<ref name="Subrahmanyam1991"/> == مغل عملدار ۽ مقامي قبيلن جا لاڳاپا == === مقامي خودمختياري ۽ مزاحمت === مغل حڪومت سنڌ ۾ هر هنڌ هڪجهڙو انتظامي ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهي. ڪيترن علائقن ۾ قبيلائي سردارن، زميندارن ۽ ڳوٺاڻين برادرين وٽ پنهنجي سياسي ۽ سماجي طاقت موجود هئي. سنيتا زيدي جي تحقيق مطابق سترهين صديءَ جي سنڌ ۾ قبيلن جي تنظيم ۽ مرڪزي حڪومت سان سندن لاڳاپن ۾ نمايان فرق هو. ڪجهه برادريون مغل عملدارن سان تعاون ڪنديون هيون، جڏهن ته ٻين سان محصول ۽ سياسي اختيار بابت تڪرار ٿيندا هئا.<ref name="Zaidi1989"/> === تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ قبيلن جو ذڪر === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مقامي قبيلن، مغل عملدارن ۽ زميندارن جي لاڳاپن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي. ان ۾ سيوهڻ جي علائقن ۾ محصول جي وصولي، مقامي اتحاد، فوجي ڪاررواين ۽ انتظامي مسئلن جو بيان ملي ٿو. هن ڪتاب جي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مقامي سماج مغل حڪومت جو غيرفعال حصو نه هو، پر پنهنجي مفادن، زمينن ۽ سياسي اختيارن لاءِ مختلف طريقن سان عمل ڪندو هو.<ref name="Mazhar1962"/><ref name="Zaidi1989"/> === انتظامي بدعنواني ۽ شڪايتون === يوسف ميرڪ جي بيانن ۾ مغل عملدارن جي ڪارڪردگي، مقامي تڪرارن ۽ محصولي انتظام بابت تنقيدي مواد موجود آهي. انهن بيانن کي مغل دور جي سنڌ جي انتظامي مسئلن بابت اهم شاهد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر مصنف جي پنهنجي سياسي ۽ سماجي حيثيت کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي. مغل عملدارن جي هر ڪارروائيءَ کي هڪجهڙي ظلم يا هر مقامي مزاحمت کي هڪ ئي منظم قومي تحريڪ جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور محتاط روش نه آهي.<ref name="Naz2023">{{cite book |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Origin and Development of Historiography (1591–1737 CE) |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780190701284 |language=en}}</ref> == سنڌ جي معاشي حالت ۽ مغل پاليسيون == === زراعت ۽ زميني محصول === مغل دور ۾ سنڌ جي معيشت جو بنيادي حصو زراعت سان لاڳاپيل هو. سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ جي حالتن موجب زرعي آبادڪاريءَ ۾ تبديليون اينديون رهنديون هيون. مغل حڪومت زميني محصول مان آمدني حاصل ڪندي هئي. محصول جي وصوليءَ لاءِ نقد ادائيگي، پيداوار جي حصيداري ۽ ٻين مقامي طريقن جو استعمال مختلف علائقن ۾ ٿيندو هو. سنڌ جي هر پرڳڻي ۾ محصول جي هڪجهڙي شرح يا هڪجهڙو نظام لاڳو هجڻ جو مفروضو درست نه آهي.<ref name="AinAkbari"/><ref name="Zaidi1989"/> === جاگيرداري ۽ مقامي معيشت === مغل منصبدارن کي ڪڏهن سنڌ جي مختلف علائقن مان محصولي آمدنيءَ جا حق جاگير طور ڏنا ويندا هئا. جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن وچ ۾ محصولي حقن ۽ وصوليءَ بابت اختلاف پيدا ٿي سگهندا هئا. اهڙا اختلاف زرعي آبادين ۽ مقامي سماجي لاڳاپن تي اثرانداز ٿيندا هئا. سنڌ ۾ جاگيرداري نظام جي عملي صورت کي مقامي قبيلائي تنظيم ۽ درياهي زرعي معيشت کان الڳ سمجهي نٿو سگهجي.<ref name="Zaidi1989"/> === ٺٽي جي ڪپڙي جي صنعت === سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ ٺٽو ڪپڙي جي پيداوار ۽ واپار جو اهم مرڪز هو. سنڌ جي مختلف علائقن مان ڪپهه ۽ ٻيو خام مال ٺٽي جي دستڪاريءَ سان لاڳاپيل هو. سنجي سبرهمڻيم جي تحقيق مطابق ٺٽي ۽ لاڙي بندر جو واپار فارسي نار، گجرات ۽ هندي وڏي سمنڊ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل هو.<ref name="Subrahmanyam1991"/> === لاڙي بندر ۽ سامونڊي واپار === {{Main|لاڙي بندر}} [[لاڙي بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا سان لاڳاپيل اهم تاريخي بندرگاهه هو. ان وسيلي ٺٽي جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا سامونڊي رستن سان قائم رهندا هئا. واپار ۾ ڪپڙو ۽ ٻيون مقامي پيداوارون اهم هيون. سامونڊي رستن وسيلي سنڌ جو رابطو فارسي نار، گجرات ۽ ٻين بندرگاهن سان هو. درياهي وهڪرن جي تبديلي ۽ بندرگاهن جي رسائيءَ ۾ مشڪلاتن ٺٽي جي سامونڊي واپار تي ڊگهي عرصي ۾ اثر وڌو.<ref name="Subrahmanyam1991"/> === پورچوگيزن سان لاڳاپا === سورهين صديءَ ۾ پورچوگيز واپاري ۽ فوجي قوتون هندي وڏي سمنڊ جي واپاري سياست ۾ اهم بڻجي ويون. ٺٽي ۽ سنڌ جي بندرگاهن سان سندن واپاري لاڳاپا موجود هئا، پر اهي لاڳاپا هميشه پرامن نه رهيا. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ ٺٽي تي پورچوگيز حملي ۽ ڦرلٽ جا واقعا تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل آهن. اهي واقعا ڏکڻ سنڌ تي سڌي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان اڳ جا هئا، تنهنڪري انهن کي مغل حڪومت جي ڪنهن فوجي حڪم سان ڳنڍڻ درست نه آهي.<ref name="Subrahmanyam1991"/> === ڊچ ۽ انگريز واپارين جون سرگرميون === سترھين صديءَ ۾ يورپي واپاري ڪمپنين سنڌ جي واپار ۾ دلچسپي ورتي. ڊچ ۽ انگريز واپارين ٺٽي ۽ سنڌ جي بندرگاهن سان تجارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن سرگرمين جي ڪاميابيءَ تي مقامي حڪومت، سامونڊي رستن، قيمتن ۽ درياهي رسائيءَ جو اثر پوندو هو. ٺٽي ۾ انگريزن جي واپاري ڪارخانن، يعني واپاري ڪوٺين، ۽ ڊچ واپارين جي سرگرمين جو ذڪر يورپي واپاري رڪارڊن ۾ ملي ٿو.<ref name="Subrahmanyam1991"/> === درياهي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ واپار === سترھين صديءَ جي وچ کان ٺٽي جي ٻاهرين واپار کي درياهي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ بندرگاهن جي رسائيءَ بابت مسئلا پيش اچڻ لڳا. انهن حالتن ۾ ٻين بندرگاهن جي اهميت وڌڻ لڳي. مغل دور ۾ اورنگا بندر جي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪوششن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ٺٽي جي معاشي زوال کي صرف هڪ حڪمران جي پاليسيءَ سان منسوب ڪرڻ بدران درياهي جاگرافي، سامونڊي واپار ۽ علائقائي سياسي تبديلين جي گڏيل نتيجي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Subrahmanyam1991"/> == مغل دور ۾ سنڌ جي مذهبي زندگي == === مذهبي برادريون === مغل دور جي سنڌ ۾ مسلمانن سان گڏ هندو ۽ ٻيون مذهبي برادريون رهنديون هيون. سنڌ جي مذهبي زندگيءَ ۾ صوفي خانقاهن، مسجدن، مدرسن، مندرن ۽ مقامي مذهبي روايتن کي اهميت حاصل هئي. مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون، جڏهن ته سنڌ جي مقامي مذهبي زندگيءَ ۾ پنهنجون سماجي ۽ تاريخي خصوصيتون برقرار رهيون.<ref name="Naz2023"/><ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 |language=en}}</ref> === اڪبر جي مذهبي پاليسي ۽ سنڌ === اڪبر جي دور ۾ غير مسلم رعيت سان لاڳاپيل ڪجهه محصول ختم ڪيا ويا ۽ مختلف مذهبي روايتن جي عالمن سان درٻاري بحث مباحثا ڪرايا ويا. سنڌ ۾ اڪبر جي پاليسين جو اثر مقامي انتظام ۽ شاهي اقتدار جي ذريعي پهچي سگهيو، پر سنڌ جي هر ڳوٺ يا مذهبي اداري ۾ انهن پاليسين جي هڪجهڙي عملداريءَ جو ثبوت موجود نه آهي.<ref name="Richards1993"/> === صوفي سلسلا === سنڌ ۾ صوفي روايتن جي تاريخ مغل حڪومت کان گهڻي پراڻي آهي. مغل دور ۾ صوفي بزرگن، خانقاهن ۽ مذهبي عالمن جو سماجي ۽ علمي ڪردار جاري رهيو. انهن ادارن جا مقامي حڪمرانن، زميندارن ۽ عوام سان مختلف لاڳاپا هئا. ڪجهه صوفي خاندانن وٽ مذهبي اثر سان گڏ زمين، عطائن ۽ سياسي حمايت جا وسيلا پڻ موجود هئا.<ref name="Naz2023"/> === سرمد ڪاشاني ۽ سنڌ === {{Main|سرمد ڪاشاني}} [[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جي زندگيءَ بابت روايتن ۾ سنڌ، خاص طور ٺٽي، جو ذڪر ملي ٿو. سرمد بعد ۾ دهليءَ جي علمي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل ٿيو ۽ [[دارا شڪوه]] سان سندس رابطن جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ موجود آهي. اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي موت جي سزا ڏني وئي. سندس زندگيءَ جي ڪجهه تفصيلن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن، تنهنڪري انهن کي يقيني واقعن بدران تاريخي روايتن طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref name="Schimmel1975"/> === اورنگزيب جي مذهبي پاليسي === [[اورنگزيب]] جي دور ۾ اسلامي قانوني روايتن کي شاهي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي ۽ 1679ع ۾ جزيي کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ جو سنڌ جي مختلف مذهبي برادرين تي عملي اثر طئي ڪرڻ لاءِ مقامي محصولي ۽ انتظامي رڪارڊ گهربل آهن. اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ جي مذهبي زندگيءَ بابت نتيجا ڪڍندي شاهي فرمانن، مقامي عملدارن جي ڪاررواين ۽ سماجي روايتن کي الڳ الڳ ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Truschke2017">{{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |language=en}}</ref> == تعليم، علم ۽ تاريخ نويسي == === ٺٽو هڪ علمي مرڪز === [[ٺٽو]] مغل دور کان اڳ ئي علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. مغل حڪومت دوران پڻ شهر ۾ عالمن، صوفين، شاعرن ۽ تاريخ نويسن جون سرگرميون جاري رهيون. تعليم جو انتظام جديد سرڪاري اسڪولي نظام جهڙو نه هو. علمي تربيت گهڻو ڪري مدرسن، استادن، مذهبي ادارن، خاندانن ۽ سرپرستيءَ جي مقامي نظامن سان لاڳاپيل هئي. سنڌ ۾ مغل دور جي تعليمي تاريخ بابت شاهي پاليسين کان وڌيڪ مقامي علمي ادارن ۽ مصنفن جا ڪم اهم شاهد آهن.<ref name="Naz2023"/> === فارسي ٻولي ۽ سرڪاري لکت === مغل سلطنت ۾ فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي هئي. سنڌ ۾ پڻ فارسي تاريخ نويسي، سرڪاري خط و ڪتابت ۽ علمي تصنيفن ۾ استعمال ٿيندي هئي. سنڌي ٻولي عوامي ۽ مقامي سماجي زندگيءَ ۾ موجود رهي. فارسيءَ جي سرڪاري اهميت مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه آهي ته سنڌي ٻوليءَ جو استعمال ختم ٿي ويو هو. سنڌ ۾ فارسي تاريخ نويسيءَ جي ترقي مغل دور جي اهم علمي خصوصيتن مان هئي.<ref name="Naz2023"/> === تاريخ معصومي === {{Main|تاريخ معصومي}} ''[[تاريخ معصومي]]'' يا ''تاريخ سنڌ'' [[مير محمد معصوم بکري]] جي فارسي تاريخي تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور کان وٺي ارغونن، ترخانن ۽ اڪبر جي سنڌ تي فوجي مهم تائين مختلف واقعن جو بيان موجود آهي. مير محمد معصوم مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو. انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ۾ سنڌ جي مقامي تاريخ سان گڏ مغل درٻار جي سياسي نقطه نظر جو اثر پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Masumi"/><ref name="ElliotDowson1867"/> === تاريخ طاهري === ''[[تاريخ طاهري]]'' مير طاهر محمد نسياني جي فارسي تصنيف آهي، جيڪا سنڌ جي تاريخ، حڪمران خاندانن ۽ مقامي حالتن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿي. هن ڪتاب جو تقابلي مطالعو ''تاريخ معصومي'' ۽ ٻين فارسي ماخذن سان ڪرڻ سنڌ جي سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref name="Tahiri"/> === بيگلارنامه ۽ ترخان نامه === ''[[بيگلارنامه]]'' ۽ ''[[ترخان نامه]]'' سنڌ جي ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماخذ آهن. انهن ۾ حڪمران خاندانن، سياسي لاڳاپن ۽ علائقائي واقعن بابت معلومات موجود آهي. انهن ڪتابن کي مغل فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ مغل حڪومت سان ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="ElliotDowson1867"/> === تاريخ مظهر شاهجهاني === {{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}} ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' [[يوسف ميرڪ]] جي فارسي تصنيف آهي، جيڪا 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکجي مڪمل ٿي. هي ڪتاب خاص طور سنڌ جي مغل انتظام، مقامي قبيلن، زميندارن، محصولي مسئلن ۽ فوجي ڪاررواين بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. ڪتاب جو فارسي متن پير [[حسام الدين راشدي]] جي تصحيح ۽ حاشين سان سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو.<ref name="Mazhar1962"/> === تحفة الڪرام === {{Main|تحفة الڪرام}} ''[[تحفة الڪرام]]'' [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي ۽ سوانحي تصنيف آهي. ان ۾ سنڌ جي حڪمرانن، عالمن، صوفين، شاعرن ۽ تاريخي شخصيتن بابت معلومات موجود آهي. هي ڪتاب مغل دور کان پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان کي مغل دور جي واقعن بابت بعد وارو تاريخي ماخذ سمجهڻ گهرجي.<ref name="TuhfatKiram">{{cite book |last=Qani |first=Mir Ali Sher |title=Tuhfat-ul-Kiram |language=fa}}</ref> == سنڌ ۾ مغل دور جو فن تعمير == === تعميراتي روايتون === سنڌ جي مغل دور جي تعميراتي تاريخ ۾ مقامي سنڌي، فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني اثرن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي آرائش، پٿر جي نقاشي، خطاطي، گنبذن ۽ محرابن کي مختلف عمارتن ۾ استعمال ڪيو ويو. مغل دور ۾ تعمير ٿيل هر عمارت لازمي طور شهنشاهه جي ذاتي حڪم سان نه ٺهي هئي؛ ڪيترين عمارتن جا سرپرست صوبائي عملدار، امير، زميندار ۽ مذهبي شخصيتون هيون.<ref name="Asher1992">{{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281 |language=en}}</ref> === ٺٽي جي شاهجهان مسجد === {{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}} [[فائل:Shah Jahan Mosque, Thatta.JPG|thumb|300px|ٺٽي جي شاهجهان مسجد، جيڪا سترهين صديءَ ۾ مغل شاهي سرپرستيءَ هيٺ تعمير ٿي.]] [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] ٺٽي جي اهم تاريخي مسجدن مان هڪ آهي. ان جي تعمير [[شاهجهان]] جي دور ۾ سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي. مسجد جي تعمير عام طور 1644ع کان 1647ع واري عرصي سان لاڳاپيل ڄاڻائي ويندي آهي، جڏهن ته آرائش ۽ تعمير جي ڪجهه مرحلن بابت ماخذن ۾ مختلف تاريخون ملن ٿيون. مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي رنگين ڪم، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي. هيءَ عمارت سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن ۽ مغل دور جي شاهي سرپرستيءَ جي گڏيل اثرن جو اهم مثال آهي.<ref name="Asher1992"/> === مڪليءَ جو تاريخي قبرستان === {{Main|مڪلي قبرستان}} [[مڪلي]] سنڌ جي اهم تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي، جنهن ۾ مختلف دورن جي حڪمرانن، اميرن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جون قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. مڪليءَ جي تعميراتي تاريخ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دورن تائين پکڙيل آهي. يونيسڪو مطابق مڪليءَ جون يادگارون چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ تعميراتي تاريخ جي شاهدي ڏين ٿيون. مڪليءَ کي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |language=en}}</ref> === مير محمد معصوم بکري ۽ سکر === {{Main|مير محمد معصوم بکري}} [[مير محمد معصوم بکري]] سنڌ جو مشهور مؤرخ، شاعر ۽ مغل دور جو عملدار هو. سندس نالي سان [[معصوم شاهه جو منارو]] پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو سکر جي تاريخي يادگارن مان آهي. مير محمد معصوم جي علمي ۽ انتظامي سرگرمين مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جا ڪجهه مقامي عالم ۽ امير مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي نظام ۾ اهم حيثيت حاصل ڪري سگهيا.<ref name="Masumi"/> === مقامي سرپرستي ۽ مقبرا === مڪليءَ ۽ ٻين تاريخي ماڳن تي موجود مقبرا ۽ مسجدون ظاهر ڪن ٿيون ته سنڌ ۾ فن تعمير صرف شاهي درٻار تائين محدود نه هو. مقامي اميرن، ترخان خاندانن، مغل عملدارن ۽ مذهبي شخصيتن پڻ تعميراتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. انهن يادگارن جي مطالعي مان سنڌ جي مقامي فني روايتن ۽ مغل سلطنت سان ثقافتي رابطن بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="UNESCOMakli"/> == سنڌ ۾ مغل دور جي آخري مرحلي جون سياسي تبديليون == === مرڪزي مغل اقتدار جي ڪمزوري === سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت کي مختلف فوجي ۽ مالي مسئلا پيش آيا. دکن جون ڊگهيون جنگيون، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، صوبائي قوتن جو وڌندڙ اثر ۽ جانشينيءَ جون جنگيون مرڪزي حڪومت جي ڪمزوريءَ جا اهم سبب هئا. انهن تبديلين جو اثر سنڌ تي پڻ پيو، جتي مقامي سياسي قوتون وڌيڪ خودمختيار ٿيڻ لڳيون.<ref name="Richards1993"/><ref name="Verma2016"/> === ميانوال تحريڪ ۽ ڪلهوڙن جو اڀار === {{Main|ڪلهوڙا گهراڻو}} سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو سياسي اڀار مذهبي ۽ سماجي اثر، مقامي حمايت ۽ فوجي تنظيم سان لاڳاپيل هو. [[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کي ڪلهوڙا تحريڪ جي ابتدائي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. ميانوال تحريڪ بابت جديد تحقيق ۾ ان جي سماجي بنيادن، مذهبي تنظيم ۽ مغل عملدارن سان تڪرارن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Chandio2021">{{cite journal |last1=Chandio |first1=Nornag |last2=Chandio |first2=Amir Ali |title=Mianwal Tahreek (Movement) as a Struggle for the Independence of Sindh during Mughal Rule |journal=Grassroots |volume=55 |issue=2 |year=2021 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/Grassroots/article/view/23817 |language=en}}</ref> === ميان يار محمد ڪلهوڙو === {{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}} [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو. ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪلهوڙن پنهنجي عملي سياسي طاقت وڌائي، جيتوڻيڪ مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا برقرار رهيا. سنڌ جي هن دور کي مڪمل آزادي يا مڪمل مغل انتظامي قبضي جي ٻن سادن قسمن ۾ ورهائڻ مناسب نه آهي؛ عملي خودمختياري ۽ رسمي بالادستي گڏ موجود رهي سگهنديون هيون.<ref name="Verma2016"/> === ميان نور محمد ڪلهوڙو === {{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}} [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهيءَ عرصي ۾ سنڌ جي سياسي لاڳاپن تي مغل سلطنت جي زوال ۽ ايران ۽ افغانستان جي وڌندڙ طاقت جو اثر پيو. 1739ع ۾ نادر شاهه جي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي خراجي ۽ سياسي وابستگيءَ ۾ تبديلي آئي.<ref name="Verma2016"/> === 1739ع کان پوءِ جي صورتحال === 1739ع کان پوءِ سنڌ جا سياسي ۽ خراجي لاڳاپا ايران سان وابسته ٿيا. 1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ افغانستان جي دراني حڪومت سنڌ جي سياست ۾ اهم بڻجي وئي. 1783ع ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو. انهيءَ ڪري سنڌ ۾ مغل دور جي خاتمي کي 1857ع جي دهليءَ واري مغل شهنشاهت جي خاتمي سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Verma2016"/> == مغل سلطنت ۽ سنڌ جا اهم تاريخي واقعا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9ebbd0;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205779;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | '''سنڌ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن جي وقتوار ترتيب''' ! style="background:#dcecf5;color:#173b54;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#173b54;" | واقعو ! style="background:#dcecf5;color:#173b54;" | تاريخي اهميت |- | 1526ع | بابر جي هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام | سنڌ سان مستقبل جي سياسي لاڳاپن جو پسمنظر |- | 1540ع | همايون جي شڪست | مغل شهنشاهه جي جلاوطنيءَ جي شروعات |- | 1542ع | همايون جو عمرڪوٽ ۾ رهڻ ۽ اڪبر جي پيدائش | سنڌ ۽ مغل گهراڻي جي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو |- | 1550ع وارو ڏهاڪو | ٺٽي تي پورچوگيز حملي جا واقعا | سنڌ جي سامونڊي سياست ۽ واپار جي اهميت |- | 1591ع–1592ع | عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ ۾ مهم | مرزا جاني بيگ جي حڪومت خلاف مغل پيشقدمي |- | 1592ع | جاني بيگ طرفان مغل بالادستيءَ جي قبوليت | ڏکڻ سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت |- | سترھين صديءَ جي شروعات | ٺٽي ۽ ٻين مرڪزن ۾ مغل انتظام | محصولي ۽ سياسي ادارن جي واڌ |- | 1634ع–1635ع | تاريخ مظهر شاهجهاني جي تصنيف | سنڌ جي مقامي انتظام ۽ سماج جو اهم ماخذ |- | 1640ع وارو ڏهاڪو | ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير | مغل دور جو تعميراتي ورثو |- | سترھين صديءَ جو وچ | ٺٽي جي واپار ۽ درياهي رسائيءَ ۾ تبديليون | سامونڊي ۽ شهري معيشت تي اثر |- | 1701ع کان پوءِ | ڪلهوڙن جي عملي خودمختياريءَ ۾ واڌ | سنڌ ۾ مرڪزي مغل اقتدار جي ڪمزوري |- | 1739ع | نادر شاهه جي ڪاهه | سنڌ جي رسمي خراجي وابستگيءَ ۾ تبديلي |- | 1747ع | دراني سلطنت جو قيام | سنڌ جي سياسي لاڳاپن ۾ افغان اثر |- | 1783ع | ٽالپرن جي حڪومت جو قيام | ڪلهوڙا دور جو خاتمو |} == تاريخي اهميت ۽ جائزو == سنڌ ۽ مغل سلطنت جا لاڳاپا صرف 1591ع–1592ع جي فوجي فتح تائين محدود نه هئا. انهن لاڳاپن ۾ جلاوطني، سياسي پناهه، فوجي مهمون، مقامي خودمختياري، محصولي انتظام، واپار، مذهبي ادارا، تاريخ نويسي ۽ فن تعمير جا مختلف پهلو شامل هئا. مغل حڪومت سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ تي اثر وڌو، پر مقامي سماج، قبيلائي قوتن ۽ مذهبي ادارن جون پنهنجون روايتون برقرار رهيون. سنڌ جي فارسي تاريخ نويسيءَ ۾ مغل دور کي خاص اهميت حاصل آهي. ''تاريخ معصومي''، ''تاريخ طاهري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ''تحفة الڪرام'' جهڙا ماخذ سنڌ جي تاريخي مطالعي لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿا. ٺٽي جو سامونڊي واپار، سنڌو درياهه جي معاشي اهميت، شاهجهان مسجد ۽ مڪليءَ جون يادگارون انهيءَ دور جي معاشي ۽ ثقافتي رابطن کي ظاهر ڪن ٿيون. ارڙهين صديءَ ۾ ڪلهوڙن جي خودمختياريءَ جو اڀار اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو ته مغل سلطنت جي زوال سان سنڌ ۾ مقامي رياستي اقتدار جون نيون صورتون پيدا ٿيون.<ref name="Naz2023"/><ref name="Verma2016"/> == پڻ ڏسو == * [[مغل سلطنت]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[مرزا جاني بيگ]] * [[عبدالرحيم خان خانان]] * [[همايون]] * [[اڪبر]] * [[مير محمد معصوم بکري]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] * [[مڪلي قبرستان]] * [[ڪلهوڙا گهراڻو]] * [[ٽالپر گهراڻو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://oup.com.pk/academic-generalbooks/sindh-under-the-mughals.html سنڌ ۾ مغل دور بابت حميره ناز جو ڪتاب — آڪسفرڊ يونيورسٽي پريس] * [https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/view/367 سنڌ ۾ مغل انتظام بابت تحقيقي مضمون — پاڪستان پرسپيڪٽوز] * [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001946468902600304 سنڌ جي قبيلن ۽ مغل رياست بابت سنيتا زيدي جي تحقيق] * [https://www.icm.gov.mo/rc/viewer/20013/959 ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻاهرين واپار بابت سنجي سبرهمڻيم جي تحقيق] * [https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/thesis/Sindh_in_Transition_From_Mughal_Rule_to_British_Annexation_Early_Eighteenth_Century_to_1843/17143394 سنڌ جي سياسي تبديليءَ بابت ايشا ورما جو تحقيقي مقالو] * [https://whc.unesco.org/en/list/143 مڪليءَ جون تاريخي يادگارون — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shah_Jahan_Mosque,_Thatta شاهجهان مسجد جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Makli_Necropolis مڪلي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل سلطنت]] [[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي حڪومتون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] mpxr91t3eti36qgxij40fm1d3nyhwn1 0 40091 425491 425138 2026-10-26T18:16:16Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425491 wikitext text/x-wiki {{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}} {{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}} '''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.<ref name="HashimiJawahir"/><ref name="IranicaBalaghat"/> بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia"/> [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.<ref name="Jotwani1996"/> مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.<ref name="MallahGlossary"/> مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.<ref name="AristotleRhetoric"/><ref name="RappSEP"/> عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. == لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم == بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.<ref name="IranicaBalaghat"/> عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن: # ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي. # ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي. انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.<ref name="HashimiJawahir"/> === بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق === انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.<ref name="LiddellScott"/> يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي. ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي. == بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق == [[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي. فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.<ref name="IranicaBalaghat"/><ref name="HashimiJawahir"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#DCEBFA;color:#183B61;" | فصاحت ! style="background:#DDF2E7;color:#18543A;" | بلاغت |- ! style="background:#EDF3F9;" | بنيادي مفهوم | لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني | فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار |- ! style="background:#EDF3F9;" | بنيادي ڌيان | لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي | لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت |- ! style="background:#EDF3F9;" | مقصد | ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ | ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ |- ! style="background:#EDF3F9;" | دائرو | لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ | ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ |- ! style="background:#EDF3F9;" | پاڻ ۾ تعلق | بلاغت جو هڪ بنيادي شرط | فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو |} ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.<ref name="HashimiJawahir"/> == علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا == عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].<ref name="AwqafBalagha"/><ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia"/> === علم المعاني === '''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي. ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.<ref name="HashimiJawahir"/> === علم البيان === '''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.<ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia"/> === علم البديع === '''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.<ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;" ! style="background:#245487;color:white;" | شعبو ! style="background:#245487;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#245487;color:white;" | اهم صنعتون ۽ طريقا |- | style="background:#E7F0FB;font-weight:bold;" | علم المعاني | موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب | ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير |- | style="background:#E5F4EA;font-weight:bold;" | علم البيان | معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار | تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو |- | style="background:#FFF1DC;font-weight:bold;" | علم البديع | ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن | جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون |} == بلاغت جا اهم ادبي وسيلا == === ايجاز === '''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.<ref name="IranicaBalaghat"/> === اطناب === '''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.<ref name="HashimiJawahir"/> === مساوات === '''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.<ref name="IranicaBalaghat"/> === تشبيهه === '''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي. مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي. === استعاره === '''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي. === ڪنايو ۽ اشاريت === '''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي. بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia"/> == بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن == مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي. ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).<ref name="AristotleRhetoric"/><ref name="RappSEP"/> === ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر === '''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري. ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === پيٿوس: جذباتي اثر === '''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي. خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي. === لوگوس: منطقي دليل === '''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي. ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.<ref name="RappSEP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #B7C9DA;" ! style="background:#245487;color:white;" | طريقو ! style="background:#245487;color:white;" | سنڌي مفهوم ! style="background:#245487;color:white;" | بنيادي اثر |- | style="background:#E7F0FB;font-weight:bold;" | ايٿوس (Ethos) | ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار | مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ |- | style="background:#E5F4EA;font-weight:bold;" | پيٿوس (Pathos) | جذباتي اپيل | مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ |- | style="background:#FFF1DC;font-weight:bold;" | لوگوس (Logos) | دليل ۽ منطقي استدلال | سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ |} اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي. == مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول == قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.<ref name="CiceroDeOratore"/><ref name="KennedyHistory"/> === دليلن جي دريافت === '''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي. هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن. === ترتيب === '''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن. ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا. === اسلوب === '''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي. هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن. === يادگيري === '''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي. === ادائگي === '''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو. ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#245487;color:white;" | لاطيني اصطلاح ! style="background:#245487;color:white;" | سنڌي نالو ! style="background:#245487;color:white;" | ڪم |- | style="background:#E7F0FB;" | Inventio | دليلن جي دريافت | مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ |- | style="background:#E5F4EA;" | Dispositio | ترتيب | دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ |- | style="background:#FFF1DC;" | Elocutio | اسلوب | مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ |- | style="background:#F3E9F9;" | Memoria | يادگيري | تقرير جي مواد کي ياد رکڻ |- | style="background:#E5F2F4;" | Pronuntiatio | ادائگي | تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ |} == بلاغت جي تاريخ == بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.<ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia"/> ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.<ref name="IranicaBalaghat"/> فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.<ref name="IranicaBalaghat"/> === قديم تهذيبن ۾ خطابت === مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.<ref name="LipsonBinkley"/> ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي. قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.<ref name="FoxEgyptian"/> قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي. انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === قديم يونان ۾ بلاغت === قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي. [[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.<ref name="KennedyHistory"/> [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.<ref name="PlatoGorgias"/> [[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.<ref name="RappSEP"/> === ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم === ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو: # '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ. # '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ. # '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ. اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.<ref name="AristotleRhetoric"/> === قديم روم ۾ خطابت === قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي. [[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو. سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.<ref name="CiceroDeOratore"/> [[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="KennedyHistory"/> === اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت === اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي. [[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا. [[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي. هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.<ref name="IranicaBalaghat"/><ref name="HashimiJawahir"/> === وچئين دور ۾ مغربي خطابت === رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو. وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو. [[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.<ref name="AugustineDoctrine"/> يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.<ref name="ConleyRhetoric"/> === نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ === يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي. [[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو. سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.<ref name="OngRamus"/> سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني. ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.<ref name="ConleyRhetoric"/> === جديد دور ۾ بلاغت === ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو. جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.<ref name="BurkeMotives"/><ref name="PerelmanNewRhetoric"/> == عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت == بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن. قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي. ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.<ref name="RappSEP"/> === خطابت ۽ اخلاقي ذميواري === بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن. افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي. ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.<ref name="PlatoGorgias"/><ref name="CiceroDeOratore"/> انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. === سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا === جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو. بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي. == تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت == بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي. قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي. وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.<ref name="ConleyRhetoric"/> جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي. === تحرير ۽ تقرير جي تربيت === بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي. مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي. === ثقافتي بلاغت === جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو. هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref name="CobosCultural"/> == جديد ميڊيا ۾ بلاغت == جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي. ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. === بصري بلاغت === '''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي. اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. === اشتهارن ۾ بلاغت === اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو. === ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات === سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو. ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا. گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.<ref name="DiazDisinformation"/> == جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر == ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا. === ڪينيٿ برڪ === [[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو. هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني. برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.<ref name="BurkeMotives"/> === شائم پيرلمان === [[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو. هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="PerelmanNewRhetoric"/> === آءِ. اي. رچرڊس === [[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو. هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.<ref name="RichardsPhilosophy"/> === مارشل ميڪلوهان === [[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا. سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="McLuhanMedia"/> === اسٽيفن ٽولمن === [[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو. سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.<ref name="ToulminArgument"/> == بلاغت ۽ علم جو تعلق == جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''ايپسٽومولاجي'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. [[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ'' «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.<ref name="ScottEpistemic"/> بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا. [[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.<ref name="HarpineEpistemic"/> انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي. == بلاغتي تنقيد == '''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي. هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="BlackCriticism"/> بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو. === بلاغتي صورتحال === '''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي. ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون. [[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''دي ريٽاريڪل سٽوئيشن'' «بلاغتي صورتحال» ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.<ref name="BitzerSituation"/> === نظرياتي تنقيد === '''نظرياتي تنقيد''' متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي. === فريم تجزيو === '''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو. ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي. === بياني تنقيد === '''بياني تنقيد''' ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي. === صنفي تنقيد === '''صنفي تنقيد''' (''جينر ڪرٽسزم'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي. مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا. === بلاغتي تنقيد جو مقصد === بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو. [[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.<ref name="KuypersCriticism"/> بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي. == سنڌي ادب ۾ بلاغت == سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي. === سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت === سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو. [[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت === مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو. == ادبي تنقيد ۾ اهميت == بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو. بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.<ref name="HashimiJawahir"/> جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي. == پڻ ڏسو == * [[فصاحت]] * [[علم المعاني]] * [[علم البيان]] * [[علم البديع]] * [[تشبيهه]] * [[استعاره]] * [[ڪنايو]] * [[ايجاز]] * [[ادبي تنقيد]] * [[سنڌي شاعري]] * [[خطابت]] * [[منطق]] * [[استدلال]] * [[لسانيات]] * [[ارسطو]] * [[افلاطون]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |chapter=Balaghat |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="MallahGlossary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd |chapter=بلاغت }}</ref> <ref name="IranicaBalaghat">{{cite encyclopedia |last=de Bruijn |first=Johannes Thomas Pieter |title=Balāḡat |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=1988-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> <ref name="HashimiJawahir">{{cite book |last=الهاشمي |first=أحمد |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع |language=ar |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/ |access-date=2026-10-17 }}</ref> <ref name="AwqafBalagha">{{cite web |title=البلاغة |website=وزارة الأوقاف المصرية |publisher=وزارة الأوقاف |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة |language=ar |access-date=2026-10-17 }}</ref> <ref name="ArabicRhetoricEncyclopedia">{{cite encyclopedia |title=Arabic rhetoric |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> <ref name="LiddellScott">{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1940 |chapter=ῥητορικός |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374 |language=en }}</ref> <ref name="AristotleRhetoric">{{cite book |author=Aristotle |author-link=ارسطو |title=Rhetoric |translator-last=Roberts |translator-first=W. Rhys |language=en |at=Book I, chapters 2–3 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html }}</ref> <ref name="RappSEP">{{cite encyclopedia |last=Rapp |first=Christof |title=Aristotle's Rhetoric |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ |language=en }}</ref> <ref name="CiceroDeOratore">{{cite book |author=Cicero |title=De Oratore |year=1839 |url=https://archive.org/details/mtulliiciceroni01kinggoog |language=la }}</ref> <ref name="KennedyHistory">{{cite book |last=Kennedy |first=George A. |title=A New History of Classical Rhetoric |url=https://archive.org/details/newhistoryofclas00geor |publisher=Princeton University Press |year=1994 |language=en }}</ref> <ref name="LipsonBinkley">{{cite book |editor-last1=Lipson |editor-first1=Carol S. |editor-last2=Binkley |editor-first2=Roberta A. |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks |url=https://archive.org/details/rhetoricbeforebe0000unse |publisher=State University of New York Press |year=2004 |isbn=9780791460993 |language=en }}</ref> <ref name="FoxEgyptian">{{cite journal |last=Fox |first=Michael V. |title=Ancient Egyptian Rhetoric |journal=Rhetorica |year=1983 |volume=1 |issue=1 |pages=9–22 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9 |language=en }}</ref> <ref name="PlatoGorgias">{{cite book |author=Plato |author-link=افلاطون |title=Gorgias |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672 |language=en }}</ref> <ref name="AugustineDoctrine">{{cite book |author=Augustine of Hippo |title=De doctrina Christiana |at=Book IV |language=la }}</ref> <ref name="ConleyRhetoric">{{cite book |last=Conley |first=Thomas M. |title=Rhetoric in the European Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |language=en }}</ref> <ref name="OngRamus">{{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue |url=https://archive.org/details/ramusmethoddecay0000ongw_j9z4 |publisher=University of Chicago Press |year=2004 |orig-year=1958 |language=en }}</ref> <ref name="BurkeMotives">{{cite book |last=Burke |first=Kenneth |title=A Rhetoric of Motives |url=https://archive.org/details/rhetoricofmotive00burk |publisher=University of California Press |year=1969 |orig-year=1950 |language=en }}</ref> <ref name="PerelmanNewRhetoric">{{cite book |last1=Perelman |first1=Chaïm |last2=Olbrechts-Tyteca |first2=Lucie |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation |url=https://archive.org/details/newrhetorictreat0000pere_f2p7 |publisher=University of Notre Dame Press |year=1969 |orig-year=1958 |language=en }}</ref> <ref name="CobosCultural">{{cite journal |last1=Cobos |first1=Casie |last2=Ríos |first2=Gabriela Raquel |last3=Sackey |first3=Donnie Johnson |last4=Sano-Franchini |first4=Jennifer |last5=Haas |first5=Angela M. |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call |journal=Rhetoric Review |year=2018 |volume=37 |issue=2 |pages=139–154 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470 |language=en }}</ref> <ref name="DiazDisinformation">{{cite journal |last1=Diaz Ruiz |first1=Carlos |last2=Nilsson |first2=Tomas |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies |journal=Journal of Public Policy & Marketing |year=2023 |volume=42 |issue=1 |pages=18–35 |doi=10.1177/07439156221103852 |language=en }}</ref> <ref name="RichardsPhilosophy">{{cite book |last=Richards |first=I. A. |title=The Philosophy of Rhetoric |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich |publisher=Oxford University Press |year=1965 |orig-year=1936 |language=en }}</ref> <ref name="McLuhanMedia">{{cite book |last=McLuhan |first=Marshall |title=Understanding Media: The Extensions of Man |url=https://archive.org/details/understandingmed0000mars_s3z9 |publisher=McGraw-Hill |year=1964 |language=en }}</ref> <ref name="ToulminArgument">{{cite book |last=Toulmin |first=Stephen |title=The Uses of Argument |url=https://archive.org/details/usesofargument0000toul_v7v3 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |orig-year=1958 |isbn=9780521534833 |language=en }}</ref> <ref name="ScottEpistemic">{{cite journal |last=Scott |first=Robert L. |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic |journal=Central States Speech Journal |year=1967 |volume=18 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.1080/10510976709362856 |language=en }}</ref> <ref name="HarpineEpistemic">{{cite journal |last=Harpine |first=William D. |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic? |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-rhetoric_2004_37_4/page/335 |journal=Philosophy & Rhetoric |year=2004 |volume=37 |issue=4 |pages=335–352 |doi=10.1353/par.2004.0026 |language=en }}</ref> <ref name="BlackCriticism">{{cite book |last=Black |first=Edwin |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method |url=https://archive.org/details/rhetoricalcritic0000blac |publisher=University of Wisconsin Press |year=1978 |orig-year=1965 |language=en }}</ref> <ref name="BitzerSituation">{{cite journal |last=Bitzer |first=Lloyd F. |title=The Rhetorical Situation |url=https://archive.org/details/philosophy-rhetoric_1968_1_1-4/page/1 |journal=Philosophy & Rhetoric |year=1968 |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |jstor=40236733 |language=en }}</ref> <ref name="KuypersCriticism">{{cite book |last=Kuypers |first=Jim A. |chapter=Rhetorical Criticism as Art |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action |url=https://archive.org/details/rhetoricalcritic0000unse_q1y9 |editor-last=Kuypers |editor-first=Jim A. |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=9780739127742 |language=en }}</ref> </references> == وڌيڪ مطالعو == * [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''. * [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''. * [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''. * [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''. * احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''. * شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''. * ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»). * جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»). * ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»). * ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»). * شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»). * آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»). * ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»). * مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا] * [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف] * [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي] * [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن] {{DEFAULTSORT:بلاغت}} [[زمرو:بلاغت]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:ادبي تنقيد]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:عربي ادب]] [[زمرو:خطابت]] [[زمرو:ابلاغيات]] f286no27gpttuhs19um6o1qb55vr8lt 0 40954 425528 425149 2026-10-26T19:49:59Z InternetArchiveBot 13773 Add 11 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425528 wikitext text/x-wiki {{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}} {{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}} '''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.<ref name="WHOAbortion2025">{{cite web |title=Abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |publisher=World Health Organization |date=2025-12-08 |language=en |access-date=2026-10-24 }}</ref> اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.<ref name="RobertsonAbortion2004">{{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |chapter=Abortion |page=1 |language=en }}</ref> '''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.<ref>قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.</ref> == طبي تعريف ۽ قسم == === پاڻمرادو اسقاطِ حمل === پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي. === ارادي سان اسقاطِ حمل === ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHOAbortion2025"/> === غيرمحفوظ اسقاطِ حمل === غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن. عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.<ref name="WHOAbortion2025"/> == تاريخي پسمنظر == اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن. اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو. ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.<ref name="RobertsonAbortion2004"/> === سوويت يونين === 1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو. بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي. انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون. ==اسقاطِ حمل جي تاريخ== قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.<ref name="Paul2009">{{cite book |last1=Paul |first1=Maureen |last2=Lichtenberg |first2=E. Steve |last3=Borgatta |first3=Lynn |last4=Grimes |first4=David A. |last5=Stubblefield |first5=Phillip G. |last6=Creinin |first6=Mitchell D. |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=9781444312935 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |language=en }}</ref> اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.<ref name="Mohr1978">{{cite book |last=Mohr |first=James C. |title=Abortion in America |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900 |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=9780195026160 |language=en }}</ref> قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون. بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Himes1963">{{cite book |last=Himes |first=Norman E. |title=Medical History of Contraception |publisher=Gamut Press |year=1963 |pages=109–110 |language=en }}</ref> قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا. ''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.<ref name="Misra2006">{{cite book |last=Misra |first=Preeti |title=Domestic Violence Against Women |subtitle=Legal Control and Judicial Response |publisher=Deep & Deep Publications |year=2006 |pages=79–80 |isbn=9788176298964 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&pg=PA79 |language=en }}</ref> قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن. تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.<ref name="Paul2009"/> قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا. ''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي. انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Miles2005">{{cite book |last=Miles |first=Steven H. |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780195188202 |language=en }}</ref> يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو. هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو. ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="AristotlePolitics">{{cite book |last=Aristotle |title=Politics |translator-last=Rackham |translator-first=H. |publisher=Harvard University Press |year=1944 |at=Book VII, 1335b |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b |language=en }}</ref> قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا. رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا. انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Paul2009"/> [[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي. هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي. [[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]] هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="Mould1996">{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=Mould's Medical Anecdotes |publisher=CRC Press |year=1996 |page=406 |isbn=9780852741191 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406 |language=en }}</ref> سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا. انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا. ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.<ref name="Reagan1997">{{cite book |last=Reagan |first=Leslie J. |title=When Abortion Was a Crime |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973 |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=9780520216570 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html |language=en }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو. هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو. ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.<ref name="Reagan1997"/> 1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو. 1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا. بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.<ref name="Mohr1978"/><ref name="Reagan1997"/> 1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي. تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي. هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.<ref name="Mohr1978"/><ref name="Siegel1992">{{cite journal |last=Siegel |first=Reva B. |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection |journal=Stanford Law Review |year=1992 |volume=44 |issue=2 |pages=261–381 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf |language=en }}</ref> برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا. 1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون. انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو. اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا. ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. [[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]] اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Hull2004">{{cite book |editor-last1=Hull |editor-first1=N. E. H. |editor-last2=Hoffer |editor-first2=Williamjames |editor-last3=Hoffer |editor-first3=Peter Charles |title=The Abortion Rights Controversy in America |subtitle=A Legal Reader |publisher=University of North Carolina Press |year=2004 |page=17 |isbn=9780807828731 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو. ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو. 1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.<ref name="Bullough2001">{{cite book |last=Bullough |first=Vern L. |title=Encyclopedia of Birth Control |publisher=ABC-CLIO |year=2001 |page=5 |isbn=9781576071816 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&pg=PA5 |language=en }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون. 1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا. اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون. [[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون. حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا. ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون. تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.<ref name="Proctor1988">{{cite book |last=Proctor |first=Robert N. |title=Racial Hygiene |subtitle=Medicine Under the Nazis |publisher=Harvard University Press |year=1988 |pages=122–123 |isbn=9780674745780 |language=en }}</ref> 1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي. هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون. بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c7d6;" |+ style="background:#244d6a;color:white;padding:10px;" | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا''' ! style="background:#dceaf5;" | دور يا سال ! style="background:#dceaf5;" | علائقو ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1550 ق.م. | قديم مصر | ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن |- | لڳ ڀڳ 350 ق.م. | قديم يونان | ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال |- | style="background:#e5f1e8;" | لڳ ڀڳ 1150ع | ڪمبوڊيا | انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي |- | 1803ع | برطانيا | ايلنبرو ايڪٽ |- | 1821ع | آمريڪا | ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون |- | 1857ع | آمريڪا | منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم |- | 1861ع | برطانيا | ''Offences Against the Person Act'' |- | style="background:#e5f1e8;" | 1920ع | سوويت روس | سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت |- | 1935ع | آئس لينڊ | مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت |- | 1936ع | سوويت يونين | پابندين جي ٻيهر نفاذ |- | 1938ع | سويڊن | مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت |- | 1948ع | جاپان | ''Eugenic Protection Law'' |- | style="background:#e5f1e8;" | 1955ع | سوويت يونين | اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي |- | 1973ع | آمريڪا | ''Roe v. Wade'' فيصلو |- | 2022ع | آمريڪا | ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد |} ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون. قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون. 1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.<ref name="Dobbs2022History">{{cite web |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School |date=2022-06-24 |language=en }}</ref> == اسقاطِ حمل ۽ انساني حق == اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا. === جسماني خودمختياري ۽ رازداري === اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا. انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون. === جنين جي زندگيءَ جو تحفظ === اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا. انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي. === حقن جي وچ ۾ توازن === ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="RobertsonAbortion2004"/> == آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون == === رو بمقابله ويڊ === 1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو. ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو. پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي. بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي. === ڊابس بمقابله جيڪسن === 24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا. عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.<ref name="Dobbs2022">{{cite court |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization |vol=597 |reporter=U.S. |opinion=215 |date=2022-06-24 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 }}</ref> == ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل == 1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو. اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو. == آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون == آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون. 2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو. ''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="Ireland2018">{{cite web |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html |publisher=Irish Statute Book |year=2018 |language=en |access-date=2026-10-24 }}</ref> == جرمني ۾ قانوني نظام == جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن. جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي. جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن. == عالمي قانوني نظامن جو تقابلو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c8d5;" |+ style="background:#244b69;color:white;padding:10px;" | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا''' ! style="background:#dceaf5;" | ملڪ ! style="background:#dceaf5;" | اهم واقعو ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي يا قانوني اهميت |- | آمريڪا | ''Roe v. Wade''، 1973ع | وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف |- | style="background:#e6f2e8;" | ڪئناڊا | ''R. v. Morgentaler''، 1988ع | اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ |- | آئرلينڊ | آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع | مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت |- | style="background:#e6f2e8;" | آمريڪا | ''Dobbs''، 2022ع | ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ |} هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري. == عالمي صحت جا انگ اکر == عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا. تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا. 2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.<ref name="WHOAbortion2025"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c8d5;" |+ style="background:#28506b;color:white;padding:10px;" | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر''' ! style="background:#dceaf5;" | اشارو ! style="background:#dceaf5;" | اندازو ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل | لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک | عالمي اندازو |- | غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل | لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو | عالمي اندازو |- | غيرمحفوظ اسقاطِ حمل | لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو | 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل |} <ref name="WHOAbortion2025"/> == اخلاقي ۽ سماجي بحث == اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن. ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا. انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي. == طريقا == === دوائن ذريعي اسقاطِ حمل === {{Main|دوائن ذريعي اسقاطِ حمل}} {{Distinguish|هنگامي حمل روڪڻ}} [[File:Abortionmethods.png|thumb|300px|حمل جي مدت (Gestational age) مطابق اسقاطِ حمل جا مختلف طبي ۽ جراحي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.]] '''دوائن ذريعي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Medical abortion}}) اهڙو اسقاطِ حمل آهي، جيڪو مخصوص دوائن جي استعمال سان ڪيو ويندو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] سان مشابهت رکندڙ دوائن (Prostaglandin analogues) ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پروجيسٽيرون هارمون جي اثر کي روڪيندڙ دوا [[ميفيپرسٽون]] (Mifepristone)، جنهن کي RU-486 پڻ چيو وڃي ٿو، جي دستيابيءَ کان پوءِ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل هڪ اهم متبادل طريقو بڻيو.<ref name="Creinin2009">{{cite book |last1=Creinin |first1=Mitchell D. |last2=Gemzell-Danielsson |first2=Kristina |chapter=Medical abortion in early pregnancy |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford |year=2009 |pages=111–134 |isbn=9781405176965 |language=en }}</ref><ref name="Kapp2009">{{cite book |last1=Kapp |first1=Nathalie |last2=von Hertzen |first2=Helena |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford |year=2009 |pages=178–192 |isbn=9781405176965 |language=en }}</ref> حمل جي پهرين ٽه ماهي (First trimester) ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل لاءِ عام طور ميفيپرسٽون ۽ [[ميسوپروسٽول]] (Misoprostol) گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول بدران پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ ٻي دوا، جهڙوڪ [[جيمپروسٽ]] (Gemeprost)، پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) طرفان منظور ٿيل ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو طريقو حمل جي 10 هفتن، يعني 70 ڏينهن تائين، استعمال لاءِ مقرر آهي.<ref name="FDAmifepristone">{{cite web |author=Center for Drug Evaluation and Research |title=Mifeprex (mifepristone) Information |url=https://www.fda.gov/drugs/postmarket-drug-safety-information-patients-and-providers/mifeprex-mifepristone-information |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en }}</ref> ٻين دوائن وارن طريقن ۾ [[ميٿوٽريڪسيٽ]] (Methotrexate) کي پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوا سان گڏ استعمال ڪرڻ، يا ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول اڪيلي استعمال ڪرڻ شامل آهي. تحقيق موجب ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل استعمال ميٿوٽريڪسيٽ ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران گڏيل دوائن وارا طريقا ميسوپروسٽول جي اڪيلي استعمال کان وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Creinin2009"/><ref name="Wildschut2011">{{cite journal |last1=Wildschut |first1=H. |last2=Both |first2=M. I. |last3=Medema |first3=S. |last4=Thomee |first4=E. |last5=Wildhagen |first5=M. F. |last6=Kapp |first6=N. |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2011 |issue=1 |id=CD005216 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2 |pmid=21249669 |language=en }}</ref> ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ميسوپروسٽول کي ڳل ۽ مسوڙن جي وچ ۾ رکڻ (Buccal administration) وارو طريقو حمل جي 70 ڏينهن کان اڳ اثرائتو ثابت ٿيو آهي.<ref name="FDAmifepristone"/><ref name="Chen2015">{{cite journal |last1=Chen |first1=Melissa J. |last2=Creinin |first2=Mitchell D. |title=Mifepristone With Buccal Misoprostol for Medical Abortion: A Systematic Review |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2015 |volume=126 |issue=1 |pages=12–21 |doi=10.1097/AOG.0000000000000897 |pmid=26241251 |url=https://escholarship.org/uc/item/2pw521h5 |language=en }}</ref> [[File:Abortion pill.jpg|thumb|ساڄو|دوائن ذريعي شروعاتي اسقاطِ حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جون دوائون. تصوير ۾ ڏيکاريل عام طبي ترتيب ۾ 200 ملي گرام ميفيپرسٽون ۽ 800 مائڪروگرام ميسوپروسٽول شامل آهن.]] حمل جي پهرين ستن هفتن دوران ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل طريقو ڪجهه حالتن ۾ جراحي اسقاطِ حمل، خاص طور [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration)، جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. اهو فرق خاص طور تڏهن اهم ٿي سگهي ٿو، جڏهن جراحي عمل کان پوءِ ڪڍيل بافتن جي تفصيلي چڪاس نه ڪئي وڃي.<ref name="WHOFAQ2006">{{cite book |author=World Health Organization |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion |publisher=World Health Organization |location=Geneva |year=2006 |isbn=9241594845 |url=https://iris.who.int/ |language=en }}</ref> ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ڳل جي اندر يا اندام نهاني ذريعي ميسوپروسٽول استعمال ڪرڻ وارا شروعاتي طريقا حمل جي نون هفتن تائين لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو اثرائتا ٻڌايا ويا آهن. نون کان ڏهن هفتن جي وچ ۾ اثرائتي هجڻ جي شرح ڪجهه گهٽجي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ٿي سگهي ٿي. اهي شرحون مخصوص مطالعي، استعمال ٿيل طريقي ۽ حمل جي مدت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Chen2015"/><ref name="Fjerstad2009">{{cite journal |last1=Fjerstad |first1=M. |last2=Sivin |first2=I. |last3=Lichtenberg |first3=E. S. |last4=Trussell |first4=J. |last5=Cleland |first5=K. |last6=Cullins |first6=V. |title=Effectiveness of medical abortion with mifepristone and buccal misoprostol through 59 gestational days |journal=Contraception |year=2009 |volume=80 |issue=3 |pages=282–286 |doi=10.1016/j.contraception.2009.03.010 |pmid=19698822 |pmc=3766037 |language=en }}</ref> جيڪڏهن دوائن ذريعي اسقاطِ حمل مڪمل نه ٿئي، ته وڌيڪ طبي جائزي ۽ علاج جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ حمل جي باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ جراحي طريقيڪار استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Holmquist2008">{{cite book |last1=Holmquist |first1=Susan |last2=Gilliam |first2=Melissa |chapter=Induced abortion |title=Danforth's Obstetrics and Gynecology |edition=10th |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2008 |pages=586–603 |isbn=9780781769372 |language=en }}</ref> === مختلف ملڪن ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل === برطانيا، فرانس، سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۽ اتر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي شروعاتي مرحلي دوران دوائن ذريعي اسقاطِ حمل وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. برطانيا ۾ 2022ع جي سرڪاري انگن اکرن موجب شروعاتي حملن جي خاتمي لاءِ دوائن وارا طريقا اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="UKStatistics2022">{{cite report |title=Abortion Statistics, England and Wales: 2022 |publisher=Office for Health Improvement and Disparities |year=2023 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/abortion-statistics-for-england-and-wales-2022 |language=en }}</ref> ڪئناڊا، يورپ جي ڪيترن ملڪن، چين ۽ هندستان ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران پڻ ميفيپرسٽون ۽ پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوائن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Kapp2009"/> آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران جراحي طريقي ''Dilation and Evacuation'' (D&E) جو استعمال تاريخي طور وڌيڪ عام رهيو آهي. اصل ماخذ ۾ اهڙن اسقاطِ حملن مان 96 سيڪڙو لاءِ جراحي طريقي جو ذڪر ٿيل آهي؛ اها شرح مخصوص وقت ۽ ماخذ سان لاڳاپيل آهي ۽ موجوده عالمي شرح نه سمجهڻ گهرجي. === گهر ۾ دوائن جي استعمال بابت تحقيق === 2020ع جي ڪوڪرين منظم جائزي (Cochrane Systematic Review) موجب شروعاتي دوائن واري اسقاطِ حمل جي ٻئي مرحلي لاءِ عورتن کي گهر ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏيڻ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. بهرحال، ان جائزي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته گهر ۾ پاڻ دوا استعمال ڪرڻ ۽ طبي عملي جي موجودگيءَ ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي حفاظت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت هئي. تحقيق ۾ اهڙين عورتن جي مناسب مدد، معلومات ۽ طبي خدمتن تائين رسائيءَ بابت پڻ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت بيان ڪئي وئي.<ref name="Gambir2020">{{cite journal |last1=Gambir |first1=K. |last2=Kim |first2=C. |last3=Necastro |first3=K. A. |last4=Ganatra |first4=B. |last5=Ngo |first5=T. D. |title=Self-administered versus provider-administered medical abortion |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |volume=2020 |issue=3 |id=CD013181 |doi=10.1002/14651858.CD013181.pub2 |pmid=32150279 |pmc=7062143 |language=en }}</ref> === جراحي اسقاطِ حمل === {{Main|جراحي اسقاطِ حمل}} [[File:Vacuum-aspiration (single).svg|thumb|حمل جي اٺين هفتي دوران ويڪيوم اسپائريشن ذريعي اسقاطِ حمل جو خاڪو. '''1:''' امنيوٽڪ ٿيلهو؛ '''2:''' جنين؛ '''3:''' رحم جي اندروني استر؛ '''4:''' اسپيڪيولم؛ '''5:''' ويڪيوم ڪينولا؛ '''6:''' سکشن پمپ سان ڳنڍيل نلي.]] '''جراحي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Surgical abortion}}) اهڙو طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص اوزارن ۽ سکشن ذريعي رحم مان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن. حمل جي لڳ ڀڳ 15 هفتن تائين [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration) اسقاطِ حمل جو عام جراحي طريقو آهي. ويڪيوم اسپائريشن جا ٻه اهم قسم آهن: * '''مينوئل ويڪيوم اسپائريشن''' (Manual Vacuum Aspiration؛ MVA): هن طريقي ۾ هٿ سان هلندڙ سرنج ذريعي سکشن پيدا ڪيو ويندو آهي. * '''اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن''' (Electric Vacuum Aspiration؛ EVA): هن طريقي ۾ بجليءَ سان هلندڙ پمپ ذريعي سڪشن پيدا ڪيو ويندو آهي. ٻنهي طريقن ۾ جنين يا ايمبريو، پلاسنيٽا ۽ حمل سان لاڳاپيل جھليون رحم مان ڪڍيون وينديون آهن. مينوئل ويڪيوم اسپائريشن حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي ۽ ڪجهه طبي هدايتن مطابق 14 هفتن تائين پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن ڪجهه وڌيڪ اڳتي وڌيل حملن ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Meckstroth2009">{{cite book |last1=Meckstroth |first1=Karen |last2=Paul |first2=Maureen |chapter=First-trimester aspiration abortion |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford |year=2009 |pages=135–156 |isbn=9781405176965 |language=en }}</ref> === ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج === '''ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج''' (Dilation and Curettage؛ D&C) هڪ زناني طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ رحم جي مُنهن (Cervix) کي کولڻ کان پوءِ رحم جي اندروني بافتن کي سکشن يا مخصوص اوزارن ذريعي ڪڍيو ويندو آهي. هي طريقو صرف اسقاطِ حمل لاءِ استعمال نٿو ٿئي، پر رحم جي اندروني استر جي جاچ، غيرمعمولي رت وهڻ جي سببن جي تحقيق ۽ ٻين زناني بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. عالمي صحت تنظيم جديد اسقاطِ حمل جي خدمتن ۾ تيز اوزار سان رحم جي اندروني سطح کي کرچڻ (Sharp curettage) جي روايتي طريقي بدران ويڪيوم اسپائريشن کي ترجيح ڏئي ٿي. === ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن === '''ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن''' (Dilation and Evacuation؛ D&E) هڪ جراحي طريقو آهي، جيڪو عام طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي. ان ۾ رحم جي مُنهن کي کولڻ کان پوءِ سکشن ۽ مخصوص جراحي اوزارن جي مدد سان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن. هي عمل اندام نهاني ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور پيٽ تي جراحي چير ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.<ref name="Rao2006">{{cite journal |last1=Rao |first1=Kamini A. |last2=Faúndes |first2=Aníbal |title=Access to safe abortion within the limits of the law |journal=Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology |year=2006 |volume=20 |issue=3 |pages=421–432 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2006.01.020 |language=en }}</ref> === انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن === '''انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن''' (Intact Dilation and Extraction؛ D&X) ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن جو هڪ مخصوص قسم آهي. هي طريقو ڪجهه حالتن ۾ حمل جي 18 کان 20 هفتن کان پوءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن جنين کي نسبتاً مڪمل حالت ۾ ڪڍڻ سان طبي حفاظت يا ٻين طبي ضرورتن ۾ مدد ملي سگهي ٿي. هن طريقي جو استعمال قانوني ضابطن، طبي حالتن ۽ ماهر عملي جي دستيابيءَ تي منحصر هوندو آهي. === هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي === '''هسٽروٽومي ذريعي اسقاطِ حمل''' (Hysterotomy abortion) اهڙو جراحي طريقو آهي، جيڪو ڪجهه حد تائين سيزيرين سيڪشن سان مشابهت رکي ٿو. هن ۾ رحم تائين پهچڻ لاءِ پيٽ ۽ رحم تي جراحي چير ڏنو ويندو آهي. اهو طريقو عام طور مخصوص ۽ غيرمعمولي طبي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. '''گريوڊ هسٽريڪٽومي''' (Gravid hysterectomy) ۾ حمل سميت سڄو رحم ڪڍيو ويندو آهي. هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي، ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن يا دوائن ذريعي حمل جي خاتمي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين طبي پيچيدگين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ACOG2013">{{cite journal |title=ACOG Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2013-06_121_6/page/1394 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2013 |volume=121 |issue=6 |pages=1394–1406 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc |pmid=23812485 |language=en }}</ref> === بيهوشي ۽ سور جو انتظام === حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ڪيترائي جراحي طريقا مقامي بيهوشي (Local anesthesia) سان ڪري سگهجن ٿا. ٻئي ٽه ماهي دوران ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ گهري سڪون آور دوا (Deep sedation) يا مڪمل بيهوشي (General anesthesia) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. بيهوشيءَ جي چونڊ حمل جي مدت، طبي طريقيڪار، عورت جي صحت ۽ طبي سهولتن تي منحصر هوندي آهي.<ref name="Templeton2011">{{cite journal |last1=Templeton |first1=Allan |last2=Grimes |first2=David A. |title=Clinical Practice: A Request for Abortion |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-12-08_365_23/page/2198 |journal=The New England Journal of Medicine |year=2011 |volume=365 |issue=23 |pages=2198–2204 |doi=10.1056/NEJMcp1103639 |pmid=22150038 |language=en }}</ref><ref name="Allen2018">{{cite journal |last1=Allen |first1=Rebecca H. |last2=Singh |first2=R. |title=Society of Family Planning clinical guidelines: Pain control in surgical abortion part 1—Local anesthesia and minimal sedation |journal=Contraception |year=2018 |volume=97 |issue=6 |pages=471–477 |doi=10.1016/j.contraception.2018.01.014 |pmid=29407363 |language=en }}</ref><ref name="Cansino2021">{{cite journal |last1=Cansino |first1=C. |last2=Denny |first2=C. |last3=Carlisle |first3=A. S. |last4=Stubblefield |first4=P. |title=Society of Family Planning clinical recommendations: Pain control in surgical abortion part 2—Moderate sedation, deep sedation, and general anesthesia |journal=Contraception |year=2021 |volume=104 |issue=6 |pages=583–592 |doi=10.1016/j.contraception.2021.08.007 |pmid=34425082 |language=en }}</ref> === ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل === '''ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل''' (Labor induction abortion) اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن ذريعي رحم جي سُڪڙڻ ۽ ويم جي عمل کي شروع ڪيو ويندو آهي ته جيئن حمل ختم ٿي سگهي. هي طريقو خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي. اهڙين حالتن ۾، جتي ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن لاءِ گهربل ماهر عملو موجود نه هجي، يا طبي عملي ۽ مريض جي گڏيل فيصلي مطابق اهو مناسب هجي، ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ جنين جي دل جي ڌڙڪڻ کي ختم ڪرڻ بابت الڳ طبي قدم پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا؛ انهن جي ضرورت حمل جي مدت، طبي صورتحال ۽ لاڳو قانوني هدايتن تي منحصر هوندي آهي. هن طريقي کي ڪڏهن ڪڏهن ''Induced miscarriage'' پڻ چيو ويندو آهي. اهو طريقو حمل جي 13 هفتن کان پوءِ استعمال ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مخصوص حالتن ۾ حمل جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ پڻ اختيار ڪيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران هي طريقو نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته سويڊن ۽ ڪجهه ٻين اتر يورپي ملڪن ۾ دوائن ذريعي ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref name="Borgatta2014">{{cite journal |last=Borgatta |first=Lynn |title=Labor Induction Termination of Pregnancy |journal=Global Library of Women's Medicine |year=2014 |doi=10.3843/GLOWM.10444 |url=https://www.glowm.com/section-view/heading/Labor%20Induction%20Termination%20of%20Pregnancy/item/443 |language=en }}</ref><ref name="BorgattaKapp2011">{{cite journal |last1=Borgatta |first1=Lynn |last2=Kapp |first2=Nathalie |title=Clinical guidelines: Labor induction abortion in the second trimester |journal=Contraception |year=2011 |volume=84 |issue=1 |pages=4–18 |doi=10.1016/j.contraception.2011.02.005 |pmid=21664506 |language=en }}</ref> == حفاظت == [[File:Abortion Quick & Pain Free sign, Joe Slovo Park, Cape Town, South Africa-3869.jpg|thumb|ساڄو|[[ڏکڻ آفريڪا]] جي شهر [[ڪيپ ٽائون]] ۾ اسقاطِ حمل جي خدمتن جو هڪ اشتهار، جيڪو ممڪن طور غيرقانوني خدمتن سان لاڳاپيل آهي.]] [[اسقاطِ حمل]] سان لاڳاپيل صحت جا خطرا بنيادي طور ان ڳالهه تي منحصر هوندا آهن ته اهو ڪهڙي طريقي سان ۽ ڪهڙين طبي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو. [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب '''غيرمحفوظ اسقاطِ حمل''' (Unsafe abortion) اهڙو عمل آهي، جيڪو گهربل طبي ڄاڻ يا مهارت نه رکندڙ ماڻهن طرفان، يا گهٽ ۾ گهٽ طبي معيارن تي پورو نه لهندڙ ماحول ۾، يا ٻنهي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو.<ref name="WHOunsafe2011">{{cite book |author=World Health Organization |title=Unsafe Abortion: Global and Regional Estimates of the Incidence of Unsafe Abortion and Associated Mortality in 2008 |edition=6th |publisher=World Health Organization |location=Geneva |year=2011 |isbn=9789241501118 |url=https://iris.who.int/ |language=en }}</ref> مناسب طبي معيارن، تربيت يافته عملي ۽ گهربل سهولتن جي موجودگيءَ ۾ ڪيل اسقاطِ حمل طب جي نسبتاً محفوظ طريقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Grimes2006">{{cite journal |last1=Grimes |first1=David A. |last2=Benson |first2=Janice |last3=Singh |first3=Susheela |last4=Romero |first4=Mariana |last5=Ganatra |first5=Bela |last6=Okonofua |first6=Friday E. |last7=Shah |first7=Iqbal H. |title=Unsafe abortion: the preventable pandemic |journal=The Lancet |year=2006 |volume=368 |issue=9550 |pages=1908–1919 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6 |pmid=17126724 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69481-6/fulltext |language=en }}</ref><ref name="GrimesCreinin2004">{{cite journal |last1=Grimes |first1=David A. |last2=Creinin |first2=Mitchell D. |title=Induced abortion: an overview for internists |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2004-04-20_140_8/page/n83 |journal=Annals of Internal Medicine |year=2004 |volume=140 |issue=8 |pages=620–626 |doi=10.7326/0003-4819-140-8-200404200-00009 |pmid=15096333 |language=en }}</ref> === اسقاطِ حمل ۽ ويم جي حفاظت جو تقابلي جائزو === 2012ع ۾ طبي رسالي ''Obstetrics & Gynecology'' ۾ شايع ٿيل آمريڪي تحقيق موجب قانوني طور ڪيل اسقاطِ حمل جي ڀيٽ ۾ ويم سان لاڳاپيل موت جو خطرو لڳ ڀڳ 14 ڀيرا وڌيڪ هو. تحقيق جو نتيجو اهو هو ته آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل، ويم جي ڀيٽ ۾، ماءُ جي موت ۽ ڪيترين طبي پيچيدگين جي لحاظ کان وڌيڪ محفوظ هو.<ref name="RaymondGrimes2012">{{cite journal |last1=Raymond |first1=Elizabeth G. |last2=Grimes |first2=David A. |title=The comparative safety of legal induced abortion and childbirth in the United States |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2012-02_119_2/page/215 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2012 |volume=119 |issue=2 |pages=215–219 |doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923 |pmid=22270271 |language=en }}</ref> آمريڪا جي بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن (CDC) جي 2019ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ 2011ع کان 2015ع تائين حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 17.2 موت في 100,000 زنده ڄمڻ ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Petersen2019">{{cite journal |last1=Petersen |first1=Emily E. |last2=Davis |first2=Nicole L. |last3=Goodman |first3=David |last4=Cox |first4=Shanna |display-authors=4 |title=Vital Signs: Pregnancy-Related Deaths, United States, 2011–2015, and Strategies for Prevention, 13 States, 2013–2017 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |year=2019 |volume=68 |issue=18 |pages=423–429 |doi=10.15585/mmwr.mm6818e1 |pmid=31071074 |pmc=6542194 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، CDC جي 2022ع ۾ شايع ٿيل نگراني رپورٽ موجب 2013ع کان 2019ع تائين آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 0.43 موت في 100,000 اسقاطِ حمل هئي.<ref name="CDC2022">{{cite journal |last=Kortsmit |first=Katherine |title=Abortion Surveillance — United States, 2020 |journal=MMWR Surveillance Summaries |year=2022 |volume=71 |issue=10 |pages=1–27 |doi=10.15585/mmwr.ss7110a1 |pmid=36417304 |pmc=9707346 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/ss/ss7110a1.htm |language=en }}</ref> اهي ٻئي شرحون مختلف دورن، تعريفن ۽ ڳڻپ جي بنيادن سان تعلق رکن ٿيون؛ تنهنڪري انهن کي سڌي طرح هڪجهڙن شمارياتي ماپن طور استعمال ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. برطانيا جي [[رائل ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس]] جي طبي رهنمائيءَ ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته عورتن کي ٻڌايو وڃي ته عام طور اسقاطِ حمل، حمل کي مڪمل مدت تائين جاري رکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite news |last=Donnelly |first=Laura |title=Abortion is Safer than Having a Baby, Doctors Say |work=The Telegraph |date=26 February 2011 |language=en }}</ref> 2007ع جي هڪ مطالعي موجب ان وقت دنيا جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو حملن جو خاتمو ارادي طور اسقاطِ حمل ذريعي ٿيندو هو، جڏهن ته غيرمحفوظ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت عالمي ماءُ جي موت جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصي سان منسوب ڪيا ويا هئا.<ref name="DixonMueller2007">{{cite journal |last1=Dixon-Mueller |first1=Ruth |last2=Germain |first2=Adrienne |title=Fertility regulation and reproductive health in the Millennium Development Goals: the search for a perfect indicator |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2007-01_97_1/page/45 |journal=American Journal of Public Health |year=2007 |volume=97 |issue=1 |pages=45–51 |doi=10.2105/AJPH.2005.068056 |pmid=16571693 |pmc=1716248 |language=en }}</ref> انڊونيشيا بابت 2000ع جي تخمينن موجب لڳ ڀڳ 20 لک حمل اسقاطِ حمل ذريعي ختم ٿيا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 45 لک حمل ويم تائين پهتا. ان دور جي تخمينن موجب ماءُ جي موت مان 14 کان 16 سيڪڙو موت اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite report |title=Abortion in Indonesia |publisher=Guttmacher Institute |year=2008 |url=https://www.guttmacher.org/sites/default/files/report_pdf/ib_abortion_indonesia_0.pdf |language=en }}</ref> 2000ع کان 2009ع تائين آمريڪا جي انگن اکرن تي ٻڌل هڪ تحقيق موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح پلاسٽڪ سرجريءَ جي ڪجهه طريقن کان گهٽ هئي. تحقيق ۾ ان جو تقابلي جائزو ميراٿن ڊوڙڻ ۽ موٽر گاڏيءَ ۾ سفر ڪرڻ جهڙين سرگرمين سان پڻ ڪيو ويو.<ref name="Raymond2014">{{cite journal |last1=Raymond |first1=Elizabeth G. |last2=Grossman |first2=Daniel |last3=Weaver |first3=Mark A. |last4=Toti |first4=Silvia |last5=Winikoff |first5=Beverly |title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States |journal=Contraception |year=2014 |volume=90 |issue=5 |pages=476–479 |doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012 |pmid=25152259 |language=en }}</ref> اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جو خطرو حمل جي مدت وڌڻ سان وڌندو آهي، پر آمريڪا جي تاريخي مطالعي ۾ اهو خطرو ويم سان لاڳاپيل موت جي خطري کان گهٽ رهيو.<ref name="RaymondGrimes2012"/> 2015ع جي هڪ مطالعي موجب حمل جي 64 کان 70 ڏينهن تائين ٻاهرين مريضن جي بنياد تي ڪيل دوائن وارو اسقاطِ حمل، 63 ڏينهن کان اڳ ڪيل ساڳئي طريقي جي ڀيٽ ۾، حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي لحاظ کان مشابهت رکندڙ هو.<ref name="Abbas2015">{{cite journal |last1=Abbas |first1=Deborah |last2=Chong |first2=Elizabeth |last3=Raymond |first3=Elizabeth G. |title=Outpatient medical abortion is safe and effective through 70 days gestation |journal=Contraception |year=2015 |volume=92 |issue=3 |pages=197–199 |doi=10.1016/j.contraception.2015.06.018 |pmid=26118638 |language=en }}</ref> 2019ع جي هڪ ڊگهي مدي واري آمريڪي تحقيق ۾ معلوم ٿيو ته جن عورتن کي اسقاطِ حمل جي درخواست ڪرڻ باوجود اها سهولت نه ملي ۽ پوءِ انهن ويم ڪيو، انهن مان ڪيترين عورتن پنجن سالن کان پوءِ پنهنجي جسماني صحت انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خراب ڄاڻائي، جن پهرين يا ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل ڪرايو هو.<ref name="Ralph2019">{{cite journal |last1=Ralph |first1=Lauren J. |last2=Schwarz |first2=Eleanor Bimla |last3=Grossman |first3=Daniel |last4=Foster |first4=Diana Greene |title=Self-reported Physical Health of Women Who Did and Did Not Terminate Pregnancy After Seeking Abortion Services: A Cohort Study |journal=Annals of Internal Medicine |year=2019 |volume=171 |issue=4 |pages=238–247 |doi=10.7326/M18-1666 |pmid=31181576 |language=en }}</ref><ref name="Foster2021">{{cite book |last=Foster |first=Diana Greene |title=The Turnaway Study: Ten Years, a Thousand Women, and the Consequences of Having—or Being Denied—an Abortion |publisher=Scribner |year=2021 |page=290 |isbn=9781982141578 |language=en }}</ref> === اسقاطِ حمل جي مختلف طريقن جي حفاظت === حمل جي پهرين ڏهن هفتن تائين ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال سان ڪيل دوائن واري اسقاطِ حمل ۽ ويڪيوم اسپائريشن ذريعي ڪيل جراحي اسقاطِ حمل جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ ۾ عام طور وڏو فرق نه هوندو آهي.<ref name="WHOmedicalFAQ2006">{{cite book |author=World Health Organization |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion |publisher=World Health Organization |location=Geneva |year=2006 |isbn=9241594845 |language=en }}</ref> ميسوپروسٽول کي اڪيلي استعمال ڪرڻ وارو طريقو، ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾، عام طور گهٽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مطالعي ۾ ان سان وڌيڪ سور پڻ رپورٽ ٿيو آهي.<ref>{{cite web |last=Grossman |first=Daniel |title=Medical methods for first trimester abortion: RHL commentary |publisher=World Health Organization |date=3 September 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028054620/http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html |archive-date=28 October 2011 |url=http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html |language=en }}</ref> === حفاظت ۽ حمل جي مدت === حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران [[ويڪيوم اسپائريشن]] محفوظ جراحي طريقن مان هڪ آهي. اهو بنيادي صحت مرڪز، مخصوص اسقاطِ حمل ڪلينڪ يا اسپتال ۾ مناسب طبي سهولتن سان ڪري سگهجي ٿو. ان جون پيچيدگيون نسبتاً گهٽ ٿينديون آهن، پر انهن ۾ هي حالتون شامل ٿي سگهن ٿيون: * رحم ۾ سوراخ ٿيڻ (Uterine perforation)؛ * رحم يا حوض جي حصي ۾ انفيڪشن (Pelvic infection)؛ * حمل سان لاڳاپيل ڪجهه بافتن جو رحم ۾ رهجي وڃڻ (Retained products of conception)؛ * باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ ٻئي طبي طريقيڪار جي ضرورت.<ref name="Westfall1998">{{cite journal |last1=Westfall |first1=John M. |last2=Sophocles |first2=Anne |last3=Burggraf |first3=Heidi |last4=Ellis |first4=Sharon |title=Manual vacuum aspiration for first-trimester abortion |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-family-medicine_november-december-1998_7_6/page/559 |journal=Archives of Family Medicine |year=1998 |volume=7 |issue=6 |pages=559–562 |doi=10.1001/archfami.7.6.559 |pmid=9821831 |language=en }}</ref> آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي ڪجهه تاريخي تجزين موجب انفيڪشن اهڙن موتن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name="Dempsey2012">{{cite journal |last=Dempsey |first=Angela |title=Serious infection associated with induced abortion in the United States |url=https://archive.org/details/sim_clinical-obstetrics-and-gynecology_2012-12_55_4/page/888 |journal=Clinical Obstetrics and Gynecology |year=2012 |volume=55 |issue=4 |pages=888–892 |doi=10.1097/GRF.0b013e31826fd8f8 |pmid=23090457 |language=en }}</ref> 2015ع جي هڪ منظم جائزي موجب حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ويڪيوم اسپائريشن سان لاڳاپيل پيچيدگين جي شرح ۾ اسپتال، جراحي مرڪز يا مناسب سهولتن واري ڪلينڪ ۾ عمل ٿيڻ سبب ڪو نمايان فرق نه مليو.<ref name="White2015">{{cite journal |last1=White |first1=Kari |last2=Carroll |first2=Erin |last3=Grossman |first3=Daniel |title=Complications from first-trimester aspiration abortion: a systematic review of the literature |journal=Contraception |year=2015 |volume=92 |issue=5 |pages=422–438 |doi=10.1016/j.contraception.2015.07.013 |pmid=26238336 |language=en }}</ref> جراحي اسقاطِ حمل کان اڳ انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ ڊاڪسي سائيڪلين (Doxycycline) يا ميٽرونيڊازول (Metronidazole) جهڙيون اينٽي بايوٽڪ دوائون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن جو مقصد عمل کان پوءِ رحم جي انفيڪشن جو خطرو گهٽائڻ هوندو آهي.<ref name="ACOG2009Antibiotics">{{cite journal |title=ACOG Practice Bulletin No. 104: Antibiotic Prophylaxis for Gynecologic Procedures |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2009-05_113_5/page/1180 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2009 |volume=113 |issue=5 |pages=1180–1189 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181a6d011 |pmid=19384149 |language=en }}</ref><ref name="Sawaya1996">{{cite journal |last1=Sawaya |first1=George F. |last2=Grady |first2=Deborah |last3=Kerlikowske |first3=Karla |last4=Grimes |first4=David A. |title=Antibiotics at the time of induced abortion: the case for universal prophylaxis based on a meta-analysis |journal=Obstetrics & Gynecology |year=1996 |volume=87 |issue=5 |pages=884–890 |pmid=8677129 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به، صرف دوائن ذريعي ڪيل اسقاطِ حمل ۾ اينٽي بايوٽڪ دوائون عام طور معمول موجب نه ڏنيون وينديون آهن.<ref name="Achilles2011">{{cite journal |last1=Achilles |first1=Sharon L. |last2=Reeves |first2=Matthew F. |title=Prevention of infection after induced abortion |journal=Contraception |year=2011 |volume=83 |issue=4 |pages=295–309 |doi=10.1016/j.contraception.2010.11.006 |pmid=21397086 |language=en }}</ref> 2015ع جي ڪوڪرين جائزي موجب تربيت يافته ڊاڪٽرن ۽ مناسب تربيت رکندڙ وچولي سطح جي صحت عملي طرفان ڪيل اسقاطِ حمل جي عملن جي ناڪاميءَ جي شرح ۾ ڪو واضح فرق ثابت نه ٿيو.<ref name="Barnard2015">{{cite journal |last1=Barnard |first1=Sharmani |last2=Kim |first2=Carina |last3=Park |first3=Min Hae |last4=Ngo |first4=Thao D. |title=Doctors or mid-level providers for abortion |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2015 |issue=7 |id=CD011242 |doi=10.1002/14651858.CD011242.pub2 |pmid=26214844 |pmc=9188302 |language=en }}</ref> ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل کان پوءِ ٿيندڙ پيچيدگيون پهرين ٽه ماهي وارين پيچيدگين سان نوعيت ۾ مشابهت رکي سگهن ٿيون، پر انهن جو خطرو اختيار ڪيل طريقي ۽ حمل جي مدت مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lerma2017">{{cite journal |last1=Lerma |first1=Katherine |last2=Shaw |first2=Kate A. |title=Update on second trimester medical abortion |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology |year=2017 |volume=29 |issue=6 |pages=413–418 |doi=10.1097/GCO.0000000000000409 |pmid=28922193 |language=en }}</ref> آمريڪي ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس جي 2013ع واري رهنمائي موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح اٺن هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ لڳ ڀڳ 0.1 موت في 100,000 عمل هئي، جڏهن ته 21 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ اها لڳ ڀڳ 8.9 موت في 100,000 عمل تائين پهتي هئي.<ref name="ACOG2013Second">{{cite journal |title=Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2013-06_121_6/page/1394 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2013 |volume=121 |issue=6 |pages=1394–1406 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc |pmid=23812485 |language=en }}</ref><ref name="Bartlett2004">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Linda A. |last2=Berg |first2=Cynthia J. |last3=Shulman |first3=Holly B. |last4=Zane |first4=Suzanne B. |display-authors=4 |title=Risk factors for legal induced abortion-related mortality in the United States |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2004-04_103_4/page/729 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2004 |volume=103 |issue=4 |pages=729–737 |doi=10.1097/01.AOG.0000116260.81570.60 |pmid=15051566 |language=en }}</ref> 2016ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ڄاڻايو ويو ته اڳ ۾ رحم مان حمل جون بافتون جراحي طريقي سان ڪڍرائڻ، پوءِ اهو ارادي اسقاطِ حمل سبب هجي يا پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ کان پوءِ، مستقبل جي حملن ۾ وقت کان اڳ ويم (Preterm birth) جي خطري ۾ معمولي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. بهرحال، لاڳاپيل مطالعي ۾ ڪجهه ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي مڪمل طور قابو نه ڪيو ويو هو، تنهنڪري ان تعلق مان سڌي سبب ۽ نتيجي واري نسبت ثابت نٿي ٿئي.<ref name="Saccone2016">{{cite journal |last1=Saccone |first1=Gabriele |last2=Perriera |first2=Lisa |last3=Berghella |first3=Vincenzo |title=Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |year=2016 |volume=214 |issue=5 |pages=572–591 |doi=10.1016/j.ajog.2015.12.044 |pmid=26743506 |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Averbach |first1=Sarah H. |last2=Seidman |first2=Daniel |last3=Steinauer |first3=Jody |last4=Darney |first4=Philip |title=Re: Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |year=2017 |volume=216 |issue=1 |page=87 |doi=10.1016/j.ajog.2016.08.038 |pmid=27596618 |language=en }}</ref> === ذهني صحت === {{Main|اسقاطِ حمل ۽ ذهني صحت}} موجود طبي تحقيق موجب اڪثر ارادي اسقاطِ حملن ۽ ڊگهي مدي وارن ذهني صحت جي مسئلن وچ ۾ سڌو سبب ۽ نتيجي وارو تعلق ثابت نه ٿيو آهي. خاص طور غيرارادي حمل جي خاتمي کان پوءِ ذهني صحت جي نتيجن جو جائزو وٺندي ان ڳالهه کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي ته غيرارادي حمل پاڻ به نفسياتي دٻاءَ جو سبب ٿي سگهي ٿو.<ref name="Horvath2017">{{cite journal |last1=Horvath |first1=Sarah |last2=Schreiber |first2=Courtney A. |title=Unintended Pregnancy, Induced Abortion, and Mental Health |journal=Current Psychiatry Reports |year=2017 |volume=19 |issue=11 |article-number=77 |doi=10.1007/s11920-017-0832-4 |pmid=28905259 |language=en }}</ref> [[آمريڪي نفسياتي انجمن]] (American Psychological Association) جي 2008ع واري رپورٽ موجب پهرين ٽه ماهي دوران پهريون اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ عورتن ۾ ذهني صحت جي مسئلن جو خطرو انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ثابت نه ٿيو، جيڪي غيرارادي حمل کي ويم تائين جاري رکن ٿيون. ساڳئي رپورٽ موجب ٻئي يا ان کان وڌيڪ اسقاطِ حملن جي ذهني صحت تي اثرن بابت ثبوت گهٽ واضح هئا.<ref name="APA2008">{{cite report |author=American Psychological Association |title=Report of the APA Task Force on Mental Health and Abortion |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=2008 |url=https://www.apa.org/pi/women/programs/abortion/mental-health.pdf |language=en }}</ref> ڪجهه پراڻن مطالعي ۽ جائزي ۾ اسقاطِ حمل کي نفسياتي مسئلن جي وڌيل خطري سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Coleman2011">{{cite journal |last=Coleman |first=Priscilla K. |title=Abortion and mental health: quantitative synthesis and analysis of research published 1995–2009 |journal=The British Journal of Psychiatry |year=2011 |volume=199 |issue=3 |pages=180–186 |doi=10.1192/bjp.bp.110.077230 |pmid=21881096 |language=en }}</ref> بهرحال، بعد وارن تحقيقي جائزي ۾ اهڙن مطالعي جي طريقه ڪار، خاص طور مناسب تقابلي گروهن جي غيرموجودگيءَ، تي تنقيد ڪئي وئي. مناسب تقابلي گروهن سان ڪيل مطالعي ۾ اسقاطِ حمل کي خراب ذهني صحت جي نتيجن جو سڌو سبب ثابت نه ڪيو ويو آهي. ٻئي طرف، اسقاطِ حمل جي سهولت گهرندڙ عورتن کي اها سهولت نه ملڻ کان پوءِ پريشاني ۽ اضطراب ۾ واڌ رپورٽ ٿي آهي.<ref name="Horvath2017"/> جنين ۾ سنگين طبي خرابين سبب حمل جي ٻئي ٽه ماهي يا ان کان پوءِ اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ ڪجهه عورتن ۾ منفي نفسياتي تجربا رپورٽ ٿيا آهن. انهن تجربن جي سببن ۽ ڊگهي مدي وارن اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ معياري تحقيق ضروري آهي.<ref name="Steinberg2011">{{cite journal |last=Steinberg |first=Julia R. |title=Later abortions and mental health: psychological experiences of women having later abortions—a critical review of research |journal=Women's Health Issues |year=2011 |volume=21 |issue=3 Suppl |pages=S44–S48 |doi=10.1016/j.whi.2011.02.002 |pmid=21530839 |language=en }}</ref> ڪجهه اسقاطِ حمل مخالف تنظيمن طرفان منفي نفسياتي اثرن کي '''پوسٽ ابورشن سنڊروم''' (Post-abortion syndrome) جو نالو ڏنو ويو آهي، پر آمريڪا جي طبي ۽ نفسياتي ماهرن طرفان ان کي هڪ الڳ تسليم ٿيل طبي تشخيص طور قبول نه ڪيو ويو آهي.<ref name="Kelly2014">{{cite journal |last=Kelly |first=Kimberly |title=The spread of 'Post Abortion Syndrome' as social diagnosis |journal=Social Science & Medicine |year=2014 |volume=102 |pages=18–25 |doi=10.1016/j.socscimed.2013.11.030 |pmid=24565137 |language=en }}</ref> 2020ع ۾ شايع ٿيل آمريڪي ڊگهي مدي واري تحقيق موجب اسقاطِ حمل کان پنج سال پوءِ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو شرڪت ڪندڙ عورتن محسوس ڪيو ته انهن پنهنجي صورتحال مطابق درست فيصلو ڪيو هو. ان مطالعي ۾ سڪون يا راحت (Relief) سڀ کان عام احساس هو، جڏهن ته اداسي، ڏوهه جو احساس ۽ پڇتاءُ نسبتاً گهٽ رپورٽ ٿيا. سماجي بدنامي (Social stigma) ۽ فيصلي جي ڏکيائي منفي احساسن ۽ پڇتاءَ سان لاڳاپيل اهم عنصر هئا. محققن موجب عورتن جا احساس سندن ذاتي ۽ سماجي حالتن سان گهڻو لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="Rocca2020">{{cite journal |last1=Rocca |first1=Corinne H. |last2=Samari |first2=Goleen |last3=Foster |first3=Diana Greene |last4=Gould |first4=Heather |last5=Kimport |first5=Katrina |title=Emotions and decision rightness over five years following an abortion: An examination of decision difficulty and abortion stigma |journal=Social Science & Medicine |year=2020 |volume=248 |article-number=112704 |doi=10.1016/j.socscimed.2019.112704 |pmid=31941577 |language=en }}</ref> == واقع ٿيڻ جي شرح == [[حمل ڪيرائڻ]] (اسقاط حمل) جي واقع ٿيڻ جي شرح کي ماپڻ لاءِ عام طور تي ٻه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن: * '''حمل ڪيرائڻ جي شرح (Abortion rate):''' توليدي عمر جي هر 1,000 عورتن مان هڪ سال دوران حمل ڪيرائيندڙ عورتن جو انگ. توليدي عمر عام طور تي 15 کان 44 سال يا 15 کان 49 سال تائين شمار ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on Induced Abortion Worldwide|date=January 2012|publisher=World Health Organization|url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|access-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309200507/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|archive-date=9 March 2021|url-status=live}}</ref><ref name="Ehiri2026">{{cite book|last1=Kulczycki|first1=Andrzej|editor1-last=Ehiri|editor1-first=John E.|title=Maternal and Child Health: Global Challenges, Programs, and Policies|date=2026|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-0716-5431-6|pages=239–260|edition=Second|chapter-url=https://books.google.com/books?id=z8n5EQAAQBAJ&pg=PT238|language=en|chapter=11. Abortion and post-abortion care|volume=2}}</ref> * '''حمل ڪيرائڻ جو سيڪڙو (Abortion percentage):''' هر 100 ڄاتل حملن مان ڪيرايل حملن جو تعداد. انهن حملن ۾ جيئري ٻار جي پيدائش، ڄاڻي واڻي ڪيرايل حمل ۽ پاڻمرادو ضايع ٿيندڙ حمل شامل هوندا آهن. ڪيترن ئي هنڌن تي، جتي حمل ڪيرائڻ غيرقانوني هجي يا ان سان سخت سماجي بدنامي لاڳاپيل هجي، اتي حمل ڪيرائڻ بابت طبي رپورٽنگ قابل اعتماد نه هوندي آهي.<ref name="Sedgh 2007">{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Henshaw S, Singh S, Ahman E, Shah IH|date=October 2007|title=Induced abortion: estimated rates and trends worldwide|journal=Lancet|volume=370|issue=9595|pages=1338–1345|doi=10.1016/S0140-6736(07)61575-X|pmid=17933648|s2cid=28458527}}</ref> انهيءَ سبب حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح جا تخمينا تيار ڪرڻا پوندا آهن، جڏهن ته انهن تخمينن جي يقيني درستگي ۽ [[معياري غلطي]] (standard error) بابت مڪمل ڄاڻ حاصل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي.<ref name="Sedgh 2012"/> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي تعداد کي نسبتاً مستحڪم قرار ڏنو ويو. 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 16 لک (41.6 ملين) حمل ڪيرايا ويا، جڏهن ته 2008ع ۾ اهو انگ 4 ڪروڙ 38 لک (43.8 ملين) هو.<ref name="Sedgh 2012"/> سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي سالياني شرح هر 1,000 عورتن مان 28 هئي. ترقي يافته ملڪن ۾ اها شرح هر 1,000 عورتن مان 24 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 29 هئي.<ref name="Sedgh 2012"/> ساڳئي 2012ع واري مطالعي موجب، 2008ع ۾ دنيا جي سڀني ڄاتل حملن مان اندازاً 21 سيڪڙو حمل ڪيرايا ويا. ترقي يافته ملڪن ۾ اهو سيڪڙو 26 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 20 هو.<ref name="Sedgh 2012"/> سراسري طور حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح انهن ملڪن ۾ هڪجهڙي ڏٺي وئي آهي، جتي حمل ڪيرائڻ بابت قانون سخت آهن، ۽ انهن ملڪن ۾ به، جتي حمل ڪيرائڻ جون سهولتون نسبتاً آسانيءَ سان دستياب آهن.<ref name="nytimes-abortion-rates"/> البت سخت پابندين وارن قانونن جو تعلق غيرمحفوظ طريقي سان ڪيرايل حملن جي وڌيڪ تناسب سان ڏٺو ويو آهي.<ref name="IJGO10"/><ref>{{cite journal|vauthors=Shah I, Ahman E|title=Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges|journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada|volume=31|issue=12|pages=1149–1158|date=December 2009|pmid=20085681|doi=10.1016/s1701-2163(16)34376-6|s2cid=35742951|quote=However, a woman's chance of having an abortion is similar whether she lives in a developed or a developing region: in 2003 the rates were 26 abortions per 1,000 women aged 15 to 44 in developed areas and 29 per 1,000 in developing areas. The main difference is in safety, with abortion being safe and easily accessible in developed countries and generally restricted and unsafe in most developing countries.}}</ref><ref name="nytimes-abortion-rates">{{cite news|vauthors=Rosenthal E|url=https://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|title=Legal or Not, Abortion Rates Compare|newspaper=The New York Times|date=12 October 2007|access-date=18 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828173628/http://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|archive-date=28 August 2011}}</ref> ترقي پذير ملڪن ۾ غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جي وڌيڪ شرح جو هڪ سبب جديد [[حمل روڪڻ جا طريقا|حمل روڪڻ جي طريقن]] تائين محدود پهچ پڻ آهي. [[گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] موجب، جيڪڏهن حمل روڪڻ جون سهولتون وڌيڪ دستياب ڪيون وڃن ته سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 45 لک (14.5 ملين) غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جا واقعا ۽ انهن سان لاڳاپيل 38,000 موت گهٽجي سگهن ٿا.<ref name="Singh"/> قانوني طور ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي شرح دنيا جي مختلف ملڪن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي محققن جي رپورٽ موجب، 2008ع ۾ مڪمل شماريات رکندڙ ملڪن ۾ اها شرح جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ هر 1,000 عورتن مان 7 کان وٺي ايسٽونيا ۾ هر 1,000 عورتن مان 30 تائين هئي. انهن ئي ملڪن ۾ ڪيرايل حملن جو تناسب اسرائيل، نيدرلينڊز ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ۽ ايسٽونيا ۾ 30 سيڪڙو هو. هنگري ۽ رومانيا ۾ اهو تناسب 36 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ٻنهي ملڪن جي شماريات کي نامڪمل قرار ڏنو ويو هو.<ref>{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Singh S, Henshaw SK, Bankole A|title=Legal abortion worldwide in 2008: levels and recent trends|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=43|issue=3|pages=188–198|date=September 2011|pmid=21884387|doi=10.1363/4318811|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107111306/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|date=2011-05-15|chapter=Populație|url=http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|access-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515195102/http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|archive-date=15 May 2011|title=Romanian Statistical Yearbook|page=62|publisher=National Institute of Statistics}}</ref> 2002ع ۾ آمريڪا ۾ ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتون حمل ٺهڻ وقت ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[حمل روڪڻ جو طريقو]] استعمال ڪري رهيون هيون. [[ڪنڊوم]] استعمال ڪندڙ عورتن مان لڳ ڀڳ اڌ ۽ [[گڏيل زباني حمل روڪڻ واري گوري]] استعمال ڪندڙ عورتن مان ٽي چوٿون انهن طريقن جي غيرمستقل يا غيرباقاعده استعمال بابت ٻڌايو. ڪنڊوم استعمال ڪندڙن مان 42 سيڪڙو ٻڌايو ته ڪنڊوم جي سِرڪي وڃڻ يا ڦاٽي پوڻ سبب حمل روڪڻ جو طريقو ناڪام ٿيو هو.<ref name=":8">{{cite journal|vauthors=Jones RK, Darroch JE, Henshaw SK|title=Contraceptive use among U.S. women having abortions in 2000-2001|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=34|issue=6|pages=294–303|year=2002|pmid=12558092|doi=10.2307/3097748|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060615011127/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|archive-date=15 June 2006|jstor=3097748}}</ref> باقي اڌ عورتون، جيڪي حمل ٺهڻ وقت حمل روڪڻ جو ڪو طريقو استعمال نه ڪري رهيون هيون، انهن مان وڏي اڪثريت ماضيءَ ۾ اهڙا طريقا استعمال ڪري چڪي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته موجود حمل روڪڻ جي طريقن بابت ڪنهن حد تائين عدم اطمينان موجود هو. انهن عورتن مان 32 سيڪڙو حمل روڪڻ جا طريقا استعمال نه ڪرڻ جو سبب انهن طريقن بابت خدشن کي قرار ڏنو.<ref name=":8"/> هڪ وڌيڪ تازي مطالعي ۾ به اهڙا نتيجا سامهون آيا.<ref>{{cite journal|last1=Mosher|first1=William|last2=Jones|first2=Jo|last3=Abma|first3=Joyce|date=2015|title=Nonuse of contraception among women at risk of unintended pregnancy in the United States|journal=Contraception|volume=92|issue=2|pages=170–176|doi=10.1016/j.contraception.2015.05.004|issn=0010-7824|pmc=6413311|pmid=25998937}}</ref> انهن انگن اکرن مان اندازو ٿئي ٿو ته حمل روڪڻ جا نوان طريقا، جهڙوڪ غير هارموني طريقا يا [[مردن لاءِ حمل روڪڻ جا طريقا]]، اڻرٿيل حملن ۽ حمل ڪيرائڻ جي شرح کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Dorman|first1=Emily|last2=Perry|first2=Brian|last3=Polis|first3=Chelsea B.|last4=Campo-Engelstein|first4=Lisa|last5=Shattuck|first5=Dominick|last6=Hamlin|first6=Aaron|last7=Aiken|first7=Abigail|last8=Trussell|first8=James|last9=Sokal|first9=David|date=2018|title=Modeling the impact of novel male contraceptive methods on reductions in unintended pregnancies in Nigeria, South Africa, and the United States|journal=Contraception|volume=97|issue=1|pages=62–69|doi=10.1016/j.contraception.2017.08.015|issn=0010-7824|pmc=5732079|pmid=28887053}}</ref> گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تحقيق موجب، آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ جا گهڻا واقعا نسلي ۽ قومي اقليتي گروهن سان تعلق رکندڙ عورتن ۾ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن عورتن ۾ اڻرٿيل حملن جي شرح نسبتاً وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen SA|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|title=Abortion and Women of Color: The Bigger Picture|journal=Guttmacher Policy Review|year=2008|volume=11|issue=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915094346/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|archive-date=15 September 2008}}</ref> 2022ع ۾ [[ڪيزر فيملي فائونڊيشن]] جي تجزيي موجب، آمريڪا جي رياستن مسيسيپي، ٽيڪساس، لوزيانا ۽ الاباما ۾ غيرسفيد آباديءَ جو تناسب ترتيبوار 44، 59، 42 ۽ 35 سيڪڙو هو، جڏهن ته انهن رياستن ۾ حمل ڪيرائيندڙ ماڻهن مان انهن گروهن جو تناسب ترتيبوار 80، 74، 72 ۽ 70 سيڪڙو هو.<ref>{{cite news|vauthors=Pettus EW, Willingham L|title=Minority women most affected if abortion is banned, limited|url=https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|access-date=1 February 2022|work=Associated Press|date=1 February 2022|archive-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144918/https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|url-status=live}}</ref> === حمل جي مدت ۽ حمل ڪيرائڻ جا طريقا === {{multiple image | align = right | image1 = UK abortion by gestational age 2019 histogram.svg | width1 = 200 | alt1 = 2019ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام | caption1 = انگلينڊ ۽ ويلز، 2019ع | image2 = US abortion by gestational age 2016 histogram.svg | width2 = 200 | alt2 = 2016ع ۾ آمريڪا ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام | caption2 = آمريڪا، 2016ع | footer = [[هسٽوگرام]]: حمل جي مدت موجب حمل ڪيرائڻ جي ورڇ؛ کاٻي پاسي انگلينڊ ۽ ويلز (2019ع) ۽ ساڄي پاسي آمريڪا (2016ع). }} حمل ڪيرائڻ جي شرح، حمل جي مدت ۽ استعمال ٿيندڙ طريقي موجب مختلف هوندي آهي. 2003ع ۾ آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن]] (CDC) ٻڌايو ته آمريڪا ۾ رپورٽ ٿيل قانوني ۽ ڄاڻي واڻي ڪيرايل حملن مان: * 26 سيڪڙو حمل 6 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ ڪيرايا ويا؛ * 18 سيڪڙو حمل 7 هفتن تي؛ * 15 سيڪڙو حمل 8 هفتن تي؛ * 18 سيڪڙو حمل 9 کان 10 هفتن دوران؛ * 10 سيڪڙو حمل 11 کان 12 هفتن دوران؛ * 6 سيڪڙو حمل 13 کان 15 هفتن دوران؛ * 4 سيڪڙو حمل 16 کان 20 هفتن دوران؛ * ۽ 1 سيڪڙو حمل 21 هفتن کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا. انهن مان 91 سيڪڙو کي [[ڪيوريٽيج]] (curettage) جي زمري ۾ رکيو ويو، جنهن ۾ [[سڪشن ايسپيريشن ذريعي حمل ڪيرائڻ|سڪشن ايسپيريشن]]، [[ڊائليشن ۽ ڪيوريٽيج]] (D&C) ۽ [[ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن]] (D&E) شامل هئا. 8 سيڪڙو حمل [[دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ|دوائن جي استعمال]]، جهڙوڪ [[مائيفيپرسٽون]]، ذريعي ڪيرايا ويا؛ 1 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ رحم اندر محلول يا دوا داخل ڪرڻ جو طريقو، جهڙوڪ لوڻياٺ وارو محلول يا [[پروسٽاگلينڊن]]، استعمال ڪيو ويو؛ جڏهن ته لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ڪيس ٻين طريقن، جهڙوڪ [[هسٽيروٽومي]] يا [[هسٽيريڪٽومي]]، جي زمري ۾ شامل هئا.<ref name="cdc2003">{{cite journal|vauthors=Strauss LT, Gamble SB, Parker WY, Cook DA, Zane SB, Hamdan S|title=Abortion surveillance--United States, 2003|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries|volume=55|issue=11|pages=1–32|date=November 2006|pmid=17119534|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|url-status=live|author7=Centers for Disease Control Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602171423/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|archive-date=2 June 2017}}</ref> سي ڊي سي موجب، معلومات گڏ ڪرڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سبب انهن انگن اکرن کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. 20 هفتن کان پوءِ رپورٽ ٿيل جنين جي موت جا ڪجهه واقعا اصل ۾ پاڻمرادو ٿيل جنيني موت ٿي سگهن ٿا، جن کي غلطيءَ سان ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي زمري ۾ شامل ڪيو ويو هجي، ڇاڪاڻ ته فوت ٿيل جنين کي رحم مان ڪڍڻ لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ساڳيو طبي طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="guttmacher">{{cite web|publisher=The Guttmacher Institute|title=The limitations of U.S. statistics on abortion|work=Issues in Brief|location=New York|year=1997|url=http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404080239/http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-date=4 April 2012}}</ref> گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تخميني موجب، آمريڪا ۾ 2000ع دوران لڳ ڀڳ 2,200 حمل [[انٽيڪٽ ڊائليشن ۽ ايڪسٽريڪشن]] (intact dilation and extraction) ذريعي ڪيرايا ويا. اهو انگ ان سال ڪيرايل سڀني حملن جي 0.2 سيڪڙو کان به گهٽ هو.<ref>{{cite journal|vauthors=Finer LB, Henshaw SK|title=Abortion incidence and services in the United States in 2000|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=35|issue=1|pages=6–15|year=2003|pmid=12602752|doi=10.1363/3500603|doi-broken-date=3 September 2025|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204324/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|archive-date=22 January 2016|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ طرح انگلينڊ ۽ ويلز ۾ 2006ع دوران 89 سيڪڙو حمل 12 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾، 9 سيڪڙو حمل 13 کان 19 هفتن دوران ۽ 2 سيڪڙو حمل 20 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا. رپورٽ ٿيل ڪيسن مان 64 سيڪڙو ۾ ويڪيوم ايسپيريشن، 6 سيڪڙو ۾ ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن (D&E)، ۽ 30 سيڪڙو ۾ دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ جو طريقو استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author=Department of Health|year=2007|title=Abortion statistics, England and Wales: 2006|access-date=12 October 2007|url=http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206002417/http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-date=6 December 2010}}</ref> چين، ڀارت ۽ ويٽنام جهڙن ترقي پذير ملڪن ۾ حمل جي ٻئي ٽه ماهي (second trimester) دوران حمل ڪيرائڻ جا واقعا ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿين ٿا.<ref name="cochrane-2ndtri-2025">{{cite journal|vauthors=Atrio JM, Sonalkar S, Kopp Kallner H, Rapkin RB, Gemzell-Danielsson K, Lohr PA|title=Surgical versus medical methods for second-trimester induced abortion|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|article-number=CD006714|date=July 2025|pmid=40626417|pmc=12235704|doi=10.1002/14651858.CD006714.pub3|doi-access=free}}</ref> حمل جي پوئين مرحلي، يعني 20 هفتن کان پوءِ، حمل ڪيرائڻ جا طبي ۽ غيرطبي ٻئي قسم جا سبب ٿي سگهن ٿا. 2008ع کان 2010ع دوران [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سان فرانسسڪو]] ۾ هڪ مطالعو ڪيو ويو، جنهن ۾ 440 کان وڌيڪ عورتن کان حمل ڪيرائڻ جي طبي سهولتن تائين پهچ ۾ دير ٿيڻ جي سببن بابت پڇيو ويو. مطالعي مان معلوم ٿيو ته 20 هفتن کان پوءِ حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتن کي حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ پنهنجي ڳورهاري هجڻ جو شڪ ئي نه ٿيو هو.<ref name=":7">{{cite web|date=December 5, 2019|title=Abortions Later in Pregnancy|url=https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|website=KFF (Kaiser Family Foundation)|access-date=10 November 2023|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191733/https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|url-status=live}}</ref> مطالعي ۾ حمل ڪيرائڻ جي سهولتن تائين پهچ ۾ ٻيون رڪاوٽون پڻ سامهون آيون، جن ۾ هيٺيان سبب شامل هئا: * حمل ڪيرائڻ جون سهولتون ڪٿي موجود آهن، ان بابت معلومات جي کوٽ؛ * آمدورفت ۽ سفر جون ڏکيائيون؛ * صحت جي انشورنس جي سهولت نه هجڻ؛ * ۽ حمل ڪيرائڻ جي طبي ڪارروائيءَ جو خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ.<ref name=":7"/> حمل جي پوئين مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ جا طبي سبب [[جنين جون پيدائشي خرابيون]] ۽ ڳورهاري عورت جي صحت لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=":6">{{cite book|last=Vaughn|first=Lewis|title=Bioethics: Principles, Issues, and Cases|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-760902-6|edition=5th|page=328}}</ref> حمل دوران ڪيل ڪجهه طبي ٽيسٽن جي مدد سان [[ڊائون سنڊروم]] يا [[سسٽڪ فائبروسس]] جهڙين حالتن جي سڃاڻپ حمل جي ڏهين هفتي کان ئي ٿي سگهي ٿي. البت جنين جي جسماني بناوت سان لاڳاپيل خرابيون گهڻو ڪري حمل جي وڌيڪ پوئين مرحلي ۾ معلوم ٿينديون آهن.<ref name=":7"/> جنين جي ڪجهه بناوتي خرابيون اهڙيون هونديون آهن، جيڪي زندگيءَ سان مطابقت نه رکنديون آهن. انهن حالتن ۾ جنين جو ڄمڻ کان اڳ يا ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ فوت ٿيڻ لڳ ڀڳ يقيني هوندو آهي.<ref name=":7"/> حمل جي پوئين مرحلي ۾ ڪجهه اهڙيون طبي حالتون پڻ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ لاءِ خطرو بڻجن ٿيون. انهن ۾ هيٺيان مثال شامل آهن: * [[پري ايڪليمپسيا]] جي شروعاتي ۽ شديد صورت؛ * تازو تشخيص ٿيل [[ڪينسر]]، جنهن لاءِ فوري علاج جي ضرورت هجي؛ * [[ڪوريوامنيونائٽس]] (chorioamnionitis)، يعني رحم اندر جنيني جھلين ۽ لاڳاپيل بافتن جو انفيڪشن، جيڪو گهڻو ڪري [[وقت کان اڳ جنيني جھلين جو ڦاٽڻ]] (PPROM) سان گڏ پيدا ٿئي ٿو.<ref name=":7"/> جيڪڏهن اهڙيون سنگين طبي حالتون جنين جي رحم کان ٻاهر زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان اڳ پيدا ٿين، ته ڳورهاري عورت پنهنجي صحت ۽ زندگيءَ کي بچائڻ لاءِ حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي.<ref name=":7"/> == حمل ڪيرائڻ جا سبب == === ذاتي سبب === [[File:AGIAbortionReasonsBarChart.png|thumb|upright=1.8|1998ع ۾ [[ايلن گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] (AGI) جي هڪ [[ميٽا مطالعو|ميٽا مطالعي]] مان چونڊيل انگن اکرن تي ٻڌل بار چارٽ، جنهن ۾ عورتن پاران حمل ڪيرائڻ جا بيان ڪيل سبب ڏيکاريا ويا آهن.]] عورتن پاران [[حمل ڪيرائڻ]] جا سبب مختلف هوندا آهن ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ انهن ۾ فرق ڏٺو ويندو آهي.<ref name="guttmacher"/><ref name="bankole98"/><ref name="Chae_2017">{{cite journal|last1=Chae|first1=Sophia|last2=Desai|first2=Sheila|last3=Crowell|first3=Marjorie|last4=Sedgh|first4=Gilda|date=2017-10-01|title=Reasons why women have induced abortions: a synthesis of findings from 14 countries|journal=Contraception|volume=96|issue=4|pages=233–241|doi=10.1016/j.contraception.2017.06.014|pmid=28694165|pmc=5957082|doi-access=free}}</ref> انهن سببن ۾ ٻار جي پرورش جا خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ، [[گهريلو تشدد]]، خاندان يا ساٿيءَ جي مدد نه ملڻ، پاڻ کي ماءُ بڻجڻ لاءِ عمر ۾ تمام ننڍو سمجهڻ، تعليم مڪمل ڪرڻ جي خواهش يا پنهنجي پيشورانه زندگيءَ ۾ اڳتي وڌڻ جي ضرورت شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name=":5">{{cite journal|last=Stotland|first=Nada L|author-link=Nada Stotland|title=Update on Reproductive Rights and Women's Mental Health|journal=The Medical Clinics of North America|volume=103|issue=4|pages=751–766|date=July 2019|pmid=31078205|doi=10.1016/j.mcna.2019.02.006|s2cid=153307516}}</ref> ٻين سببن ۾ [[جنسي ڏاڍائي]] يا [[محرم رشتن ۾ جنسي تعلق]] جي نتيجي ۾ ٺهيل حمل مان پيدا ٿيندڙ ٻار جي پرورش ڪرڻ جي خواهش نه هجڻ يا ان جي پرورش ڪرڻ کان لاچار هجڻ پڻ شامل آهي.<ref name="bankole98">{{cite journal|vauthors=Bankole A, Singh S, Haas T|date=September 1998|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2411798.html|title=Reasons Why Women Have Induced Abortions: Evidence from 27 Countries|journal=International Family Planning Perspectives|volume=24|issue=3|pages=117–127, 152|doi=10.2307/3038208|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060117191716/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2411798.html|archive-date=17 January 2006|jstor=3038208}}</ref><ref name="finer2005">{{cite journal|vauthors=Finer LB, Frohwirth LF, Dauphinee LA, Singh S, Moore AM|title=Reasons U.S. women have abortions: quantitative and qualitative perspectives|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=37|issue=3|pages=110–118|date=September 2005|pmid=16150658|doi=10.1111/j.1931-2393.2005.tb00045.x|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3711005.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092446/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3711005.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}</ref> === سماجي سبب === ڪجهه عورتون سماجي دٻاءَ جي نتيجي ۾ حمل ڪيرائينديون آهن.<ref>{{cite encyclopedia|veditors=Fried MG|title=From Privacy to Autonomy: The Conditions for Reproductive and Sexual Freedom|vauthors=Copelon R|author-link=Rhonda Copelon|encyclopedia=From Abortion to Reproductive Freedom: Transforming a Movement|date=1990|publisher=South End Press|isbn=978-0-89608-387-5|url=https://books.google.com/books?id=keE5EmSKYr0C&q=abortion%20poverty%20autonomy&pg=PA38|pages=27–43|access-date=29 October 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126082936/https://books.google.com/books?id=keE5EmSKYr0C&q=abortion%20poverty%20autonomy&pg=PA38|url-status=live}}</ref> اهڙن سماجي سببن ۾ مخصوص جنس يا نسل جي ٻار کي ترجيح ڏيڻ، شاديءَ کان سواءِ ماءُ بڻجڻ يا ننڍي عمر ۾ ماءُ بڻجڻ کي سماجي طور ناپسند ڪرڻ، [[معذوري]] رکندڙ ماڻهن بابت سماجي بدنامي، خاندانن لاءِ مناسب معاشي سهڪار جي کوٽ، حمل روڪڻ جي طريقن تائين پهچ نه هجڻ يا انهن کي استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ، ۽ [[آباديءَ تي ضابطو]] آڻڻ جون ڪوششون شامل ٿي سگهن ٿيون. اهڙين ڪوششن جو هڪ مثال چين جي [[هڪ ٻار واري پاليسي]] آهي. اهي عنصر ڪڏهن ڪڏهن عورتن کي زبردستي حمل ڪيرائڻ تي مجبور ڪري سگهن ٿا يا [[جنس جي چونڊ جي بنياد تي حمل ڪيرائڻ]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا.<ref name="MissingWomen">{{cite journal|vauthors=Oster E|author-link=Emily Oster|title=Explaining Asia's "Missing Women": A New Look at the Data|journal=Population and Development Review|date=September 2005|volume=31|issue=3|pages=529–535|url=https://www.researchgate.net/publication/4994961|access-date=5 February 2019|doi=10.1111/j.1728-4457.2005.00082.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207131815/https://www.researchgate.net/publication/4994961_Explaining_Asia%27s_Missing_Women_A_New_Look_at_the_Data|archive-date=7 February 2019|url-status=live}}</ref> انهن ثقافتن ۾، جتي ڇوڪرن کي ڇوڪرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي آهي، ڪجهه عورتون جنين جي جنس جي بنياد تي حمل ڪيرائينديون آهن. اهڙي عمل جزوي طور اڳ ۾ موجود نياڻين جي [[ٻار ڪشي|ڄمڻ کان پوءِ قتل]] ڪرڻ واري عمل جي جاءِ ورتي آهي.<ref name="MissingWomen"/> === ماءُ جي صحت === ڪجهه حمل ڳورهاري عورت جي صحت بابت خدشن سبب ڪيرايا ويندا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 27 ملڪن جي انگن اکرن جي تجزيي دوران ٽن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڀاڱي ٽي عورتن ماءُ جي صحت کي حمل ڪيرائڻ جو بنيادي سبب قرار ڏنو. وڌيڪ ستن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو حمل ماءُ جي صحت سان لاڳاپيل سببن جي ڪري ڪيرايا ويا.<ref name="guttmacher"/><ref name="bankole98"/> آمريڪا ۾ سپريم ڪورٽ جي تاريخي ڪيسن ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' (Roe v. Wade) ۽ ''[[ڊو بمقابله بولٽن]]'' (Doe v. Bolton) جي فيصلن موجب، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ بابت رياست جو مفاد ان وقت وڌيڪ اهم قانوني حيثيت اختيار ڪري ٿو، جڏهن جنين زندهه رهڻ جي قابل ٿي وڃي، يعني جڏهن هو ماءُ جي رحم کان ٻاهر زندهه رهي سگهي. انهن فيصلن موجب، جنين جي زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان پوءِ به رياست جنين جي زندگيءَ کي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ يا صحت تي ترجيح نه ٿي ڏئي سگهي. رازداريءَ جي حق تحت، ڊاڪٽرن کي ماءُ جي زندگي يا صحت جي تحفظ لاءِ پنهنجي طبي فيصلي ڪرڻ جي آزادي هجڻ گهرجي. جنهن ڏينهن عدالت ''رو بمقابله ويڊ'' جو فيصلو ڏنو، ساڳئي ڏينهن ''ڊو بمقابله بولٽن'' جو فيصلو پڻ ڏنو ويو. ٻئي فيصلي ۾ عدالت صحت جي مفهوم کي وسيع معنيٰ ۾ بيان ڪيو. عدالت موجب طبي فيصلو ڪرڻ وقت مريض جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي نظر ۾ رکي سگهجي ٿو، جن ۾ جسماني، جذباتي، نفسياتي ۽ خانداني حالتون، گڏوگڏ عورت جي عمر پڻ شامل آهن. اهي سڀ عنصر صحت سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا ۽ ڊاڪٽر کي مناسب طبي فيصلو ڪرڻ لاءِ گهربل گنجائش فراهم ڪن ٿا.<ref>George J. Annas and Sherman Elias. "Legal and Ethical Issues in Obstetrical Practice". Chapter 54 in ''Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies'', 6th edition. Eds. Steven G. Gabbe, et al. 2012 Saunders, an imprint of Elsevier. {{ISBN|978-1-4377-1935-2}}</ref>{{rp|1200–1201}} ==== ڪينسر ==== {{Update section|date=September 2022}} حمل دوران [[ڪينسر]] جي واقع ٿيڻ جي شرح 0.02 کان 1 سيڪڙو تائين ٻڌائي وئي آهي. ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ماءُ کي ڪينسر هجڻ سبب سندس زندگي بچائڻ لاءِ، يا علاج دوران جنين کي ممڪن نقصان پهچڻ جي خدشي سبب، حمل ڪيرائڻ تي غور ڪيو ويندو آهي. اهو معاملو خاص طور تي [[رحم جي ڳچيءَ جو ڪينسر]] (cervical cancer) ۾ اهم آهي، جنهن جي سڀ کان عام قسم جو هڪ ڪيس هر 2,000 کان 13,000 حملن مان سامهون اچي ٿو. اهڙي ڪينسر ۾ علاج شروع ڪرڻ ۽ جنين جي زندگي برقرار رکڻ ڪڏهن ڪڏهن هڪٻئي سان مطابقت نٿا رکن، سواءِ انهن حالتن جي جن ۾ [[نيو ايڊجوانٽ ڪيموٿراپي]] (neoadjuvant chemotherapy) جو طريقو اختيار ڪيو وڃي. رحم جي ڳچيءَ جي ڪينسر جي تمام شروعاتي مرحلن، يعني مرحلي I ۽ IIa، ۾ [[ريڊيڪل هسٽيريڪٽومي]]، حوض واري حصي جي [[لمفي ڳنڍ|لمفي ڳنڍن]] کي جراحي طريقي سان ڪڍڻ، [[تابڪاريءَ ذريعي علاج]] يا انهن طريقن جي گڏيل استعمال سان علاج ڪري سگهجي ٿو. ڪينسر جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ تابڪاريءَ ذريعي علاج ڪيو ويندو آهي. ڪيموٿراپي پڻ ساڳئي وقت استعمال ڪري سگهجي ٿي. حمل دوران [[ڇاتيءَ جي ڪينسر]] جي علاج ۾ پڻ جنين جي صحت ۽ حفاظت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ عام طور تي [[لمپيڪٽومي]] جي ڀيٽ ۾ تبديل ٿيل [[ريڊيڪل ميسٽيڪٽومي]] کي ترجيح ڏني ويندي آهي، سواءِ ان حالت جي، جڏهن حمل پنهنجي آخري مرحلي ۾ هجي ۽ ٻار جي پيدائش کان پوءِ تابڪاريءَ جو علاج ڪرڻ ممڪن هجي.<ref name="Weisz">{{cite journal|vauthors=Weisz B, Schiff E, Lishner M|title=Cancer in pregnancy: maternal and fetal implications|journal=Human Reproduction Update|volume=7|issue=4|pages=384–393|year=2001|pmid=11476351|doi=10.1093/humupd/7.4.384|doi-access=free}}</ref> هڪڙي ڪيموٿراپي واري دوا جي استعمال سان جنين ۾ [[جنين جي پيدائشي خرابين جو سبب بڻجندڙ اثر|پيدائشي خرابين]] (teratogenic effects) جو خطرو 7.5 کان 17 سيڪڙو تائين اندازو لڳايو ويو آهي. هڪ کان وڌيڪ دوائن جي گڏيل استعمال سان اهو خطرو وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. 40 [[گري (ماپ جو ايڪو)|گري]] (Gy) کان وڌيڪ تابڪاريءَ جي مقدار سان علاج عام طور تي پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران، خاص طور تي جنين جي واڌ ويجهه جي اٺين کان پندرهين هفتي تائين، تابڪاريءَ جي گهڻي گهٽ مقدار سان به [[ذهني معذوري]] يا [[مائڪروسيفالي]] (microcephaly)، يعني مٿي جي غيرمعمولي ننڍي هجڻ، جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. حمل جي انهيءَ يا ان کان پوءِ واري مرحلي ۾ تابڪاريءَ جي اثر سبب رحم اندر جنين جي واڌ ويجهه گهٽجي سگهي ٿي ۽ ٻار جو ڄمڻ وقت وزن گهٽ ٿي سگهي ٿو. 0.005 کان 0.025 گري کان وڌيڪ تابڪاريءَ جي مقدار سان واسطو [[ذهانت جي حاصل نسبت]] (IQ) ۾ مقدار جي لحاظ کان گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Weisz"/> پيٽ کي تابڪاريءَ کان بچائيندڙ حفاظتي ڍڪ (abdominal shielding) استعمال ڪرڻ سان جنين تائين پهچندڙ تابڪاريءَ جي مقدار گهڻي حد تائين گهٽائي سگهجي ٿي. ان جي اثرائتي هجڻ جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته تابڪاريءَ سان علاج هيٺ ايندڙ جسم جو حصو جنين کان ڪيترو پري آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Mayr NA, Wen BC, Saw CB|title=Radiation therapy during pregnancy|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_1998-06_25_2/page/301|journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America|volume=25|issue=2|pages=301–321|date=June 1998|pmid=9629572|doi=10.1016/s0889-8545(05)70006-1}}</ref><ref name="pmid11237773">{{cite journal|vauthors=Fenig E, Mishaeli M, Kalish Y, Lishner M|title=Pregnancy and radiation|journal=Cancer Treatment Reviews|volume=27|issue=1|pages=1–7|date=February 2001|pmid=11237773|doi=10.1053/ctrv.2000.0193}}</ref> ٻار جي پيدائش جو عمل پاڻ به ڪينسر ۾ مبتلا ماءُ لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهي ٿو. لي ۽ سندس ساٿي محققن موجب، اندام نهانيءَ ذريعي ٻار ڄڻڻ دوران ڪينسر وارا خليا لمف ۽ رت جي نالين ۾ پکڙجي سگهن ٿا، رت وهڻ، رحم جي ڳچيءَ ۾ ڦاٽ پوڻ ۽ [[ايپيزيوٽومي]] واري هنڌ تي ڪينسر جي خلين جي منتقل ٿي لڳڻ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. ٻئي پاسي، پيٽ ذريعي ٻار جي پيدائش ڪرائڻ سبب غيرجراحي علاج شروع ڪرڻ ۾ دير ٿي سگهي ٿي.<ref name="pmid19197101">{{cite journal|vauthors=Li WW, Yau TN, Leung CW, Pong WM, Chan MY|title=Large-cell neuroendocrine carcinoma of the uterine cervix complicating pregnancy|journal=Hong Kong Medical Journal = Xianggang Yi Xue Za Zhi|volume=15|issue=1|pages=69–72|date=February 2009|pmid=19197101}}</ref> === جنين جي صحت === [[پيدائشي بيماريون ۽ خرابيون]]، جيڪي [[پيدائش کان اڳ جا اسڪريننگ ٽيسٽ|پيدائش کان اڳ ٿيندڙ اسڪريننگ]] ذريعي معلوم ٿينديون آهن، ڪجهه عورتن کي حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪرڻ تي آماده ڪري سگهن ٿيون.<ref name="bankole98"/> [[وقت کان اڳ ڄاول ٻارن جي صحت جا نتيجا|وقت کان اڳ ڄمندڙ ٻارن جي صحت]] بابت تحقيق موجب، حمل جي 29 هفتن کان اڳ ڄاول ٻارن ۾ ڊگهي عرصي تائين [[اعصابي ۽ نشونمائيءَ جون خرابيون]] پيدا ٿيڻ جو نمايان امڪان هوندو آهي. حمل جي مدت جيتري گهٽ هوندي، اهڙين خرابين جو امڪان اوترو وڌيڪ هوندو.<ref name="z309">{{cite journal|last1=Sarda|first1=Sujata P.|last2=Sarri|first2=Grammati|last3=Siffel|first3=Csaba|title=Global prevalence of long-term neurodevelopmental impairment following extremely preterm birth: a systematic literature review|journal=Journal of International Medical Research|volume=49|issue=7|date=2021|issn=0300-0605|pmid=34284680|pmc=8299900|doi=10.1177/03000605211028026|page=030006052110280}}</ref> آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ بابت عوامي راءِ ۾ ان وقت تبديلي آئي، جڏهن ٽيليويزن جي مشهور شخصيت [[شيري فنڪبائن]] حمل جي پنجين مهيني دوران [[ٿاليڊومائيڊ]] نالي دوا جي اثر هيٺ آئي. اها دوا جنين ۾ پيدائشي خرابيون پيدا ڪرڻ واري (teratogenic) دوا آهي.{{citation needed|date=July 2026}} آمريڪا ۾ قانوني طور حمل ڪيرائڻ جي سهولت حاصل نه ٿيڻ سبب فنڪبائن سوئيڊن وئي.{{citation needed|date=July 2026}} 1962ع کان 1965ع دوران [[روبيلا]]، جنهن کي جرمن خسرو پڻ چيو ويندو آهي، جي وبا سبب 15,000 ٻار شديد پيدائشي خرابين سان پيدا ٿيا.{{citation needed|date=July 2026}} 1967ع ۾ [[آمريڪن ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] عوامي طور حمل ڪيرائڻ بابت قانونن ۾ نرمي آڻڻ جي حمايت ڪئي.{{citation needed|date=July 2026}} 1965ع ۾ [[نيشنل اوپينين ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي موجب، 73 سيڪڙو ماڻهن ماءُ جي زندگيءَ کي خطرو هجڻ جي صورت ۾، 57 سيڪڙو ماڻهن جنين ۾ پيدائشي خرابيون هجڻ جي صورت ۾، ۽ 59 سيڪڙو ماڻهن جنسي ڏاڍائي يا محرم رشتن ۾ جنسي تعلق جي نتيجي ۾ حمل ٺهڻ جي صورت ۾ حمل ڪيرائڻ جي حمايت ڪئي.{{sfn|Doan|2007|p=57}} == مذهب == {{Main|مذهب ۽ حمل ڪيرائڻ}} === عيسائيت === [[ڪيٿولڪ چرچ ۽ حمل ڪيرائڻ|ڪيٿولڪ چرچ]] ۾ تاريخي طور ان ڳالهه بابت اختلاف رهيا آهن ته حمل ڪيرائڻ کي [[حمل روڪڻ]]، زباني جنسي عمل يا مقعدي جنسي عمل جهڙن عملن جي ڀيٽ ۾ ڪيترو سنگين سمجهڻ گهرجي.<ref name="Noonan"/>{{rp|155–167}} [[ڪيٿولڪ چرچ]] اڻويهين صديءَ تائين حمل ڪيرائڻ جي منظم ۽ سخت مخالفت ڪرڻ شروع نه ڪئي هئي.<ref name="Management of Abortion, Chp 1"/><ref name="Georgian 2022"/> جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 100ع ۾ لکيل عيسائي مذهبي متن ''[[ديداڪي]]'' (Didache) ۾ حمل ڪيرائڻ کي گناهه قرار ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web|date=9 September 2016|title=Didache|website=Legacy Icons|url=https://legacyicons.com/content/didache.pdf|access-date=16 May 2022|url-status=live|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108201133/https://legacyicons.com/content/didache.pdf}}</ref> ڪيترن ئي تاريخدانن جو خيال آهي ته اڻويهين صديءَ کان اڳ گهڻا ڪيٿولڪ ليکڪ حمل دوران جنين جي حرڪت محسوس ٿيڻ (quickening) يا جنين ۾ روح داخل ٿيڻ (ensoulment) کان اڳ حمل ختم ڪرڻ کي حمل ڪيرائڻ جي ساڳئي مذهبي درجي ۾ نه رکندا هئا.<ref>Joan Cadden, "Western medicine and natural philosophy", in Vern L. Bullough and James A. Brundage, eds., ''Handbook of Medieval Sexuality'', Garland, 1996, pp. 51–80.</ref><ref>Cyril C. Means Jr., "A historian's view", in Robert E. Hall, ed., ''Abortion in a Changing World'', vol. 1, Columbia University Press, 1970, pp. 16–24.</ref><ref>John M. Riddle, "Contraception and early abortion in the Middle Ages", in Vern L. Bullough and James A. Brundage, eds., ''Handbook of Medieval Sexuality'', Garland, 1996, pp. 261–277, {{ISBN|978-0-8153-1287-1}}.</ref> 1588ع ۾ [[پوپ سڪسٽس پنجون]] (1585ع–1590ع) پهريون پوپ هو، جنهن چرچ جي اهڙي پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن تحت حمل جي ڪنهن به مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ کي انسان جي قتل جي برابر قرار ڏئي ان جي مذمت ڪئي وئي.<ref>{{cite web|author=Pope Sixtus V|year=1588|title=Effraenatam|via=The Embryo Project Encyclopedia|url=https://embryo.asu.edu/pages/effraenatam-1588-pope-sixtus-v|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526144925/https://embryo.asu.edu/pages/effraenatam-1588-pope-sixtus-v|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021}}</ref><ref name="Noonan">{{cite book|vauthors=Noonan JT|title=Contraception: A History of Its Treatment by the Catholic Theologians and Canonists|edition=2nd|publisher=Harvard University Press|year=1986}}</ref>{{rp|362–364}}<ref name="riddle2"/>{{rp|157–158}} 1591ع ۾ [[پوپ گريگوري چوڏهون]] سڪسٽس پنجين جي انهيءَ حڪم کي واپس ورتو.<ref>{{cite web|vauthors=Gershon L|date=13 February 2018|title=What a 16th-Century Abortion Ban Revealed|url=https://daily.jstor.org/what-a-16th-century-abortion-ban-revealed/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526144922/https://daily.jstor.org/what-a-16th-century-abortion-ban-revealed/|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021|website=JSTOR Daily}}</ref> 1917ع ۾ [[ڪينن قانون جي ضابطي، 1917ع]] جي نئين ترتيب دوران ''Apostolicae Sedis'' جي ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو ويو. ان جو هڪ مقصد اهڙي ممڪن تشريح کي ختم ڪرڻ هو، جنهن موجب حمل ڪيرائيندڙ ماءُ کي چرچ مان خارج ڪرڻ واري سزا کان مستثنيٰ سمجهي سگهجي.<ref>{{cite web|title=Apostolicae Sedis Moderationi|website=New Advent|url=https://www.newadvent.org/cathen/01645a.htm|access-date=16 May 2022|url-status=live|archive-date=16 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516174009/https://www.newadvent.org/cathen/01645a.htm}}</ref> ''[[ڪيٿولڪ چرچ جو ڪيٽيچزم]]''، جيڪو چرچ جي تعليمات جو منظم مجموعو آهي، حمل ٺهڻ جي لمحي کان ئي ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ کي قتل جي برابر قرار ڏئي ٿو ۽ قانوني حمل ڪيرائڻ جي خاتمي جو مطالبو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|date=1992|title=Catechism of the Catholic Church, chapter 2, article 5|url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a5.htm|website=Vatican|access-date=4 December 2019|archive-date=14 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514012545/https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a5.htm|url-status=live}}</ref> عيسائيت جا ڪجهه فرقا مخصوص حدن ۽ شرطن سان حمل ڪيرائڻ جي حق جي حمايت ڪن ٿا. انهن ۾ [[يونائيٽيڊ ميٿڊسٽ چرچ]]، [[ايپسڪوپل چرچ (آمريڪا)]]، [[آمريڪا جو ايوانجيليڪل لوٿرن چرچ]] ۽ [[پريسبائيٽيرين چرچ (آمريڪا)]] شامل آهن.<ref name="Masci 2020">{{cite web|last=Masci|first=David|title=Where major religious groups stand on abortion|website=Pew Research Center|date=2020-05-30|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/06/21/where-major-religious-groups-stand-on-abortion/|access-date=2023-01-22|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160816/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/06/21/where-major-religious-groups-stand-on-abortion/|url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ گٽماڪر انسٽيٽيوٽ پاران آمريڪا ۾ حمل ڪيرائيندڙ مريضن بابت ڪيل سروي موجب، انهن مان ڪيترين عورتن ڪنهن نه ڪنهن مذهبي وابستگيءَ جو اظهار ڪيو. انهن مان 24 سيڪڙو ڪيٿولڪ ۽ 30 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هيون.<ref>{{cite report|url=https://www.guttmacher.org/report/characteristics-us-abortion-patients-2014|title=Characteristics of U.S. Abortion Patients in 2014 and Changes Since 2008|vauthors=Jerman J, Jones RK, Onda T|date=10 May 2016|publisher=Guttmacher|access-date=25 February 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224085344/https://www.guttmacher.org/report/characteristics-us-abortion-patients-2014|url-status=live}}</ref> 1995ع جي هڪ سروي موجب، ڪيٿولڪ عورتن ۾ حمل ختم ڪرائڻ جو امڪان عام آباديءَ جي عورتن جيترو هو، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ]] عورتن ۾ اهو امڪان گهٽ ۽ [[ايوانجيليڪل عيسائي]] عورتن ۾ سڀ کان گهٽ هو.<ref name="guttmacher"/><ref name="bankole98"/> [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2019ع واري مطالعي موجب، آمريڪا ۾ اڪثر عيسائي فرقن سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ماڻهن ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' واري فيصلي کي رد ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، جنهن آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ کي قانوني تحفظ ڏنو هو. ان جي ابتڙ سفيد ايوانجيليڪل عيسائين ۾ اهو تناسب 35 سيڪڙو هو.<ref name="PewReseach2019">{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/20/8-key-findings-about-catholics-and-abortion/|title=8 key findings about Catholics and abortion|first=Dahlia|last=Fahmy|date=20 October 2020|publisher=Pew Research Center|access-date=15 May 2022|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515173202/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/20/8-key-findings-about-catholics-and-abortion/|url-status=live}}</ref> === يهوديت === [[يهوديت ۽ حمل ڪيرائڻ|يهوديت]] جي ڪجهه مذهبي تشريحن موجب، جنين کي ان وقت تائين مڪمل انساني روح وارو وجود نه سمجهيو ويندو آهي، جيستائين اهو ماءُ جي جسم کان ٻاهر محفوظ نموني پيدا نه ٿئي، زندهه رهڻ جي قابل نه هجي ۽ پنهنجو پهريون ساهه نه کڻي.<ref>{{cite journal|vauthors=Schenker JG|date=June 2008|title=The beginning of human life: status of embryo. Perspectives in Halakha (Jewish Religious Law)|journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics|volume=25|issue=6|pages=271–276|doi=10.1007/s10815-008-9221-6|pmc=2582082|pmid=18551364}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=T7w2oAmohpEC|title=Biomedical Ethics and Jewish Law|vauthors=Rosner F|publisher=KTAV Publishing House|year=2001|isbn=978-0-88125-701-4|access-date=27 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124173418/https://books.google.com/books?id=T7w2oAmohpEC|archive-date=24 January 2023|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web|date=23 January 2022|title=When Does Life Begin? A Jewish View|url=http://www.reclaimingjudaism.org/teachings/when-does-life-begin-jewish-view|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803233439/http://www.reclaimingjudaism.org/teachings/when-does-life-begin-jewish-view|archive-date=3 August 2022|access-date=30 June 2022|website=Reclaiming Judaism|vauthors=Milgram G}}</ref> يهودي مذهبي قانون جي هڪ تشريح موجب، ماءُ جي رحم اندر موجود جنين کي مڪمل آزاد انساني زندگيءَ جي برابر قانوني حيثيت نه ڏني ويندي آهي. هن تشريح لاءِ [[خروج جو ڪتاب]] (Exodus 21:22–23) جو == پڻ ڏسو == * [[انساني حق]] * [[توليدي حق]] * [[عورتن جا حق]] * [[جسماني خودمختياري]] * [[عالمي صحت تنظيم]] * [[طبي اخلاقيات]] * [[رازداري جو حق]] * [[زندگيءَ جو حق]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو] * [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو] * [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو] * [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:اسقاط حمل]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:عورتن جا حق]] [[زمرو:توليدي صحت]] [[زمرو:طبي اخلاقيات]] [[زمرو:آئيني قانون]] == حوالا == {{حوالا}} 2cqmcf25584wvdzdtuy2i9xgch1kt59 0 47421 425445 417302 2026-10-26T16:03:38Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425445 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي ڪيميا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:حياتياتي ڪيميا]] [[Category:Nutrition]] [[Category:Nutrients]] ==حوالا== {{حوالا}} a7stgn95mo0o5udk5m8tt2imnj4xep8 425446 425445 2026-10-26T16:04:19Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Nutrition]]; added [[Category:غذائيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425446 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي ڪيميا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:حياتياتي ڪيميا]] [[زمرو:غذائيت]] [[Category:Nutrients]] ==حوالا== {{حوالا}} d616nrwym1x9s2zw7hv8hbjgjzams97 425447 425446 2026-10-26T16:05:33Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:نامياتي ڪيميا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425447 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} 4xxy0568teqm1287epp20a66xehzwum 425448 425447 2026-10-26T16:09:04Z Ibne maryam 17680 425448 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== A '''carbohydrate''' ({{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}}) is a [[sugar]] (saccharide), a [[polysaccharide]] such as [[starch]], or a derivative of these compounds.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> For many carbohydrates such as [[simple sugar]]s, the carbon-to-hydrogen-to-oxygen atomic ratio is 1:2:1 so their [[empirical formula]] is {{chem2|CH2O}} and their [[molecular formula]]s have the form {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }}. Along with [[Amino acid|amino acids]], [[Fatty acid|fats]], and [[Nucleic acid|nucleic acids]], the carbohydrates are one of the major families of biomolecules.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} 0o1xsu107xnb5u4sbhlh1spki22nj5m 425450 425448 2026-10-26T16:19:27Z Ibne maryam 17680 /* اصطلاحات */ 425450 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} i8bmnsm0ic3ksie7u4futl7mxdw49mv 425451 425450 2026-10-26T16:20:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 425451 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] ==اصطلاحات== '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} 02a79a8cb4rxrvqrv96x1566lz7bu49 425452 425451 2026-10-26T16:20:38Z Ibne maryam 17680 425452 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلاڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} 47j7laqom2hsf0u3v4qpwcpgpe18754 425453 425452 2026-10-26T16:23:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 425453 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سڪرائڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽ، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} 539gqggn02vqvcsnwb2qai2zf22dwdk 425454 425453 2026-10-26T16:25:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 425454 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compound that consists only of carbon, hydrogen, and oxygen}} [[File:Lactose.svg|thumb|upright=1.25|ليڪٽوز هڪ ڊائي سڪرائيڊ آهي جيڪو جانورن جي کير ۾ ملي ٿو. اهو ڊي-گلڪٽوس (D-galactose) جي هڪ ماليڪيول تي مشتمل آهي ۽ بيٽا-1-4 گلائڪوسيڊڪ لنڪيج سان ڳنڍيل ڊي-گلوڪوز جو هڪ ماليڪيول آهي.]] [[File:XBio illustration – Carbohydrate.png|thumb|Sugars (e.g. glucose) and their polymers (such as starch, cellulose).]] '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سڪرائڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽ، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> '''ڪاربوهائيڊريٽ''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشڻ ٿا ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھن. ڪاربوهائيڊريٽ جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ ڪاربوهائيڊريٽ کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ضرورت کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. ڪاربوهائيڊريٽ (Carbohydrate) هڪ بايوماليڪيول آهي جنهن ۾ ڪاربن (C)، هائيڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) ايٽم شامل آهن، عام طور تي هائيڊروجن-آڪسيجن ايٽم جي 2:1 جي تناسب سان (جيئن پاڻي ۾) ۽ اهڙيءَ طرح تجرباتي فارمولا C<sub>2n</sub>H<sub>n</sub>O<sub>m</sub> (جتي m ٿي سگھي ٿو n کان مختلف نه هجي)، جنهن جو مطلب اهو ناهي ته H وٽ O سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي (مثال طور C<sub>12</sub>H <sub>6</sub>O<sub>12</sub> سان، H وٽ C سان ڪوويلنٽ بانڊ آهي پر O سان نه). جڏهن ته، سڀئي ڪاربوهائيڊريٽ هن درست اسٽوڪيوميٽريڪ وصف جي مطابق نه آهن (مثال طور، يورونڪ ايسڊ (uronic acid)، ڊي اوڪسي-کنڊ جهڙوڪ فيوڪوس (deoxy-sugars such as fucose) ۽ نه ئي سڀئي ڪيميائي شيئون جيڪي هن تعريف سان مطابقت رکن ٿيون (مثال طور، فارملڊيهائڊ ۽ ايسيٽڪ ايسڊ) خودڪار طور تي ڪاربوهائيڊريٽ آهن. اصطلاح، ڪاربوهائيڊريٽ، حياتياتي ڪيميا ۾ تمام گهڻو عام آهي، جتي اهو سيڪارائڊ<ref name="avenas2">{{cite book|title=The European Polysaccharide Network of Excellence (EPNOE)|vauthors=Avenas P|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|year=2012|veditors=Navard P|location=Wien|chapter=Etymology of main polysaccharide names|access-date=January 28, 2018|chapter-url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193|archive-date=February 9, 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209064118/https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783709104200-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1364512-p174060193 |date=February 9, 2018 }}</ref> (saccharides)، يوناني لفظ (Sakcharon، معنيٰ:کنڊ)، جو مترادف آهي، هڪ گروهه جنهن ۾ کنڊ، نشاستو ۽ سيلولوز شامل آهن. سيڪارائڊ چار ڪيميائي گروپن ۾ ورهايل آهن: مونو سيڪارائڊ، ڊائي سيڪارائڊ، اوليگو سيڪرائڊ ۽ پولي سيڪرائڊ. مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ، سڀ کان ننڍڙو (گهٽ ماليڪيولر وزن وارا) ڪاربوهائيڊريٽ، عام طور تي کنڊ جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flitsch SL, Ulijn RV|date=January 2003|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–220|bibcode=2003Natur.421..219F|doi=10.1038/421219a|pmid=12529622|s2cid=4421938}}</ref> جڏهن ته ڪاربوهائيڊريٽ جو سائنسي نالو پيچيده آهي، مونو سيڪرائڊ ۽ ڊائي سيڪرائڊ جا نالا اڪثر ڪري لاحقي-ose ۾ ختم ٿيندا آهن، جيڪو اصل ۾ گلوڪوز لفظ مان ورتو ويو آهي (گلوڪوز مان، جنهن جي معنيٰ آهي 'شراب، لازمي') ۽ تقريبن سڀ کنڊن، مثال طور، فرڪٽوز (ميون جي کنڊ)، سوڪروز (چقندر يا ڪماد جي کنڊ)، رائبوز، ليڪٽوز (کير جي کنڊ)، لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪاربوهائيڊريٽ جاندارن ۾ ڪيترائي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Carroll GT, Wang D, Turro NJ, Koberstein JT|date=January 2008|title=Photons to illuminate the universe of sugar diversity through bioarrays|journal=Glycoconjugate Journal|volume=25|issue=1|pages=5–10|doi=10.1007/s10719-007-9052-1|pmc=7088275|pmid=17610157}}</ref> پولي سيڪارائڊ (Polysaccharides) توانائي جي ذخيري جي طور تي ڪم ڪن ٿا (مثال طور نشاستي ۽ گلائڪوجن) ۽ ساخت جي جزن جي طور تي (مثال طور ٻوٽن ۾ سيلولوز ۽ آرٿروپوڊ ۽ فنگس ۾ چيٽين). 5-ڪاربن وارو مونو سيڪارائڊ، رائبوس (ribose) ڪو اينزائم (مثال طور ATP، FAD ۽ NAD) جو هڪ اهم جزو آهي، ۽ جينياتي ماليڪيول، RNA جي اصل بنياد آهي. لاڳاپيل ڊي اوڪسي رائبوس ڊي اين اي جو هڪ جزو آهي. سيڪرائڊ ۽ انهن مان نڪتل ٻين ڪيترن ئي اهم بايوماليڪول شامل آهن جيڪي مدافعتي نظام، توليد، بيماري ۽ رت جي جمن جي روڪٿام ۽ ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52|title=Human Biology and Health|vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD|publisher=Prentice Hall|year=1993|isbn=978-0-13-981176-0|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52–59]|url-access=registration}}</ref> ڪاربوهائيڊريٽ غذائيت لاء مرڪزي آهن ۽ مختلف قسم جي قدرتي ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ ۾ ملڻ ٿا. نشاستو هڪ پولي سيڪرائڊ آهي ۽ اناج (ڪڻڪ، مڪئي، چانور)، آلو ۽ اناج جي اٽي تي ٻڌل پروسيس ٿيل کاڌي، جهڙوڪ ماني، پيزا يا پاستا ۾ تمام گهڻو آهي. کنڊ انساني غذا ۾ خاص طور تي عام استعمال جي کنڊ (سڪروز، ڪمند يا چقندر مان نڪتل)، ليڪٽوز (کير ۾ گهڻي مقدار ۾)، گلوڪوز ۽ فرڪٽوز جي طور تي ظاهر ٿئي ٿي، اهي ٻئي قدرتي طور تي ماکي، ڪيترن ئي ميون ۽ ڪجهه ڀاڄين ۾ ملڻ ٿا. عام کنڊ، کير، يا ماکي اڪثر مشروبات ۽ تيار ڪيل کاڌن جهڙوڪ جام، بسڪٽ ۽ ڪيڪ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. سيلولوز، سڀني ٻوٽن جي جيو گھرڙن جي ڀتين ۾ مليل پولي سيڪرائڊ، ناقابل حل غذائي فائبر جي مکيه حصن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ اهو انسانن لاءِ هضم نه ٿيندو آهي، سيلولوز ۽ غير حل ٿيندڙ غذائي ريشا عام طور تي، آنڊن جي حرڪت کي آسان بڻائي، هڪ صحتمند هاضمي واري نظام کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref>USDA National Nutrient Database, 2015, p. 14</ref> غذائي ريشن ۾ موجود ٻيا پولي سيڪارائڊ مزاحمتي نشاستي ۽ انولن (Inulin) ۾ شامل آهن، جيڪا وڏي آنت جي مائڪرو بائيوٽا ۾ ڪجهه بيڪٽيريا کي کارائيندا آهن، ۽ انهن بيڪٽيريا طرفان ميٽابولائيز ٿي ويندا آهن ته جيئن شارٽ چين فيٽي ايسڊ پيدا ٿئين.<ref name="CRC Handbook of Dietary Fiber in Human Nutrition">{{cite book| vauthors = Cummings JH | title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition| date=2001| publisher=CRC Press| location=Boca Raton, Florida| isbn=978-0-8493-2387-4| pages=184| edition=3rd| url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| access-date=April 24, 2022| archive-date=April 2, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190402203003/https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874| url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Byrne CS, Chambers ES, Morrison DJ, Frost G | title = The role of short chain fatty acids in appetite regulation and energy homeostasis | journal = International Journal of Obesity | volume = 39 | issue = 9 | pages = 1331–1338 | date = September 2015 | pmid = 25971927 | pmc = 4564526 | doi = 10.1038/ijo.2015.84 }}</ref> ==اصطلاحات== '''ڪاربوهائيڊريٽ''' <small>(carbohydrate</small><small>؛ {{IPAc-en|ˌ|k|ɑːr|b|oʊ|ˈ|h|aɪ|d|r|eɪ|t}})</small> هڪ قسم جي [[چيني]] (<small>saccharide</small>) آهي، يا اهو هڪ پولي سيڪرائيڊ (<small>polysaccharide</small>) آهي (جيئن ته نشاستو)، يا وري انهن مرڪبن مان نڪتل ڪو ٻيو مرڪب آهي.<ref>{{cite web |title=Carbohydrate |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09809 |website=IUPAC Gold Book}}</ref> ڪيترن ئي ڪاربوهائيڊريٽس، جهڙوڪ سادي چيني ۾، [[ڪاربان]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي ايٽمي نسبت 1:2:1 هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جو سادو فارمولا (<small>empirical formula</small>) {{chem2|CH2O}} آهي ۽ انهن جا ماليڪيولر فارمولا {{chem2|C_{''n''}(H2O)_{''n''} }} جي شڪل ۾ هوندا آهن. [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊز]]، [[چرٻي|چرٻين]] (<small>fats</small>) ۽ نيوڪليڪ ايسڊز سان گڏ، ڪاربوهائيڊريٽس پڻ بايو ماليڪيولز (<small>biomolecules</small>) جي اهم خاندانن مان هڪ آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK579927/#top|title=Essentials of Glycobiology|website = National Library of Medicine}}</ref> ==تاريخ== '''نشاستو''' (Carbohydrate) جسم کي توانائي بخشي ٿو ۽ جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت ۾ نشاستي کي گلوڪوز (Glucose) ۾ تبديل ڪري ٿو. ھي گلوڪوز توانائي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا جيو گهرڙن، تاندورن ۽ جيري ۾ استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ Glucose جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ۽ ڏورن ۾ مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي. نشاستي کي ڪارب بہ چيو وڃي ٿو خاص ڪري اٽي ۽ [[ڪڻڪ]] مان ٺھيل ھر شي ۽ کنڊ ۾ گلقاڻ پاتي وڃي ٿي. ڪارب رت ۾ شامل ٿي رت ۾ شڳر جي مقدار وڌائي ٿي. رت ۾ شڳر جي مقدار وڌيڪ ٿيڻ سان انسولين خارج ٿئي ٿي جنھن سان ھن شڳر جي مطلوبہ مقدار ڏورن ۾ توانائي ٺاھڻ لاء ھلي وڃي ٿي باقي بچيل شڳر کي جيرو چرٻي ۾ تبديل ڪري جسم جي مختلف حصن ۾ جمع ڪرڻ شروع ڪري ٿو جيڪڏھن ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ وٺڻ جو ھي سلسلو جاري رھي تہ جيرو لڳاتار چرٻي جمع ڪري ٿو جنھن سان ماڻھو ٿلهو ٿي وڃي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏھن ڪوبہ انسان خوراڪ کان گهٽ نشاستو ۽ مجموعي خوراڪ جون ڪيلريون گهٽ مقدار ۾ وٺڻ شروع ڪري تہ مرحلو ابتو ٿي وڃي ٿو. جيرو جسم ۾ جمع ٿيل تيل چرٻي کي واپس تحليل ڪري رت ۾ غذائيت جي مقدار پوري ڪرڻ شروع ڪري ٿو ۽ جيڪڏھن ائين اھو لڳاتار سلسلو رھي تہ ماڻھو سنهو ٿي وڃي ٿو. نشاستي مان پيدا ٿيل چرٻي جو وڌيڪ ھجڻ نقصانڪار آھي جيترو گهٽجڻ ۔ گهٽجڻ ۽ وڌڻ سان بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ڄڻ تہ چرٻي جمع ۽ خارج ٿيڻ جو ڪم جيري جي ھٿان ٿئي ٿو. جڏھن ھي چرٻي حد کان وڌيڪ جمع ٿئي ٿي تہ انسان جا عضوا متاثر ٿين ٿا ۽ وڌيڪ متاثر ٿيندڙ دل ۽ لبلبو ٿين ٿا. رت ۾ چرٻي جي وڌيڪ مقدار ھجڻ ڪري دل جون بيماريون ٿين ٿيون ۽ چرٻي جو لبلبي تي اثرانداز ٿيڻ ڪري شڳر جي بيماري شروع ٿي وڃي ٿي. ان کان سوا جسم جا اھم عضوا جيڪي انسان جي زندگي لاء ضروري آھن اھي چرٻي سان ڍڪجي وڃن ٿا جنھن سان انهن جي ناڪام ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. وزن وڌيڪ ٿيڻ جي ڪري پير ۔ جوڙ ۽ تمام وزن کڻندڙ عضوا گس گاٺ جو شڪار ٿي وڃن ٿا ۽ مريض ھلڻ ڦرڻ کان قاصر ٿي وڃي ٿو. [[پاڪستان]] ۾ متوازن غذا جو تصور ناھي جڏھن تہ انگريزن جي ملڪ ۾ کاڌو پروٽين ۽ سبزين تي مشتمل ٿئي ٿو ۽ اتي گھ تمام ننڍي بوتل ۾ ملي ٿو ايترو جيترو اسان وٽ مٿي کي تيل ھنيو وڃي ٿو ھڪ ننڍي شيشي تيل جي اتان کنيل تيل چانھن جي چمچي جيترو اھو اٻريل سبزي ۾ پوي ٿو ۽ ٻين کاڌن ۾ ملايو وڃي ٿو پڪائڻ کان پوء. ھڪ گرام نشاستي ۾ 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي C سان لکيو وڃي ٿو ۽ انجنيرنگ ۾استعمال ٿيندڙ ننڍي c کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي يعني kcal = kilocalories = Calories نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن ۽ سبزين ۾ پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ ۽ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي ۾ نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ۾ ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ (حيواني نشاستو) Glycogen جي شڪل ۾ جيري ۽ مشڪن ۾ رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز Sucrose چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي ۾ 30 ڪيلريون ٿين ٿيون. نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا  تہ نشاستا Carbs ڏورن ۾ موجود حيواڻ Glycogen ۽ خون ۾ موجود گلقاڻ Glucose استعمال ڪندي ATP ٺاھي ٿو. ATP اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو. پھريون فاسفوڄن Phosphagen جنھن کي ATP جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران ATP فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار ۾ نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت Glycolysis شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي ۽ پيرو ايسڊ Pyruvate ۽ ATP ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي ۾ پيرو ايسڊ Pyruvate سائيڪل krebs ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل Krebs ڳوٽ Mitochondria سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم ۾ مناسب مقدار ۾ گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب Pyruvate جي بغير Krebs سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو ۽ توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو. مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت Metabolism وزن ۾ گهٽتائي آھي. نشاستا جسم ۾ گلقاڻ Glucose  پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ۽ ان دوران چرٻي ڳري ٿي ۽ مثبت انداز ۾ نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي. نشاستو بنيادي طور تي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. (1) سادو نشاستو ۔ سادو ڪارب      Monosaccharides (2) پيچيدھ نشاستو ۔ پيچيدھ ڪارب    Disaccharides سادي ڪارب ۾ کنڊ شامل ٿئي ٿي جڏھن تہ پيچيدھ ڪارب ۾  نشاستي کان غذائي تاندورن Fibers تائين قسم اچي وڃن ٿا. 1) سادو نشاستو      Monosaccharides سادو نشاستو مونوساچيريڊ سڏجي ٿو. مونو معنا سادو ۽ چيريڊ معنا کنڊ. ھن سادي نشاستي کي ٽوڙي نہ ٿو سگهجي. سادي نشاستي جا ٽي قسم آھن. (1) گلقاڻ ۔ گلوڪاڻ           Glucose ھڪ سادي کنڊ جيڪا ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي. (2) نمٺاڻ ۔ نباتاتي مٺاڻ     Fructose اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ۽ ٻين ٻوٽن ۾ پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري ۾ سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي. (3) شيراڻ                        Galactose ھي سادي کنڊ کير ۾ پاتي وڃي ٿي. ھي ٻارڻ جي گهرڙبدليت لاء سڀ کان پھرين ذريعو آھي جيڪو جسم ۾ توانائي جي پيداوار جو عمل آھي. سادي نشاستي ۾ قدرتي طور تي کنڊ شامل آھي ۽ ميوا ۔ سبزيون۔ کير ۔ کير واريون شيون. ان کان علاوہ سادي کنڊ سان گڏ پيداوار جي عمل دوران ڪجهه مصنوعات يقيني طور تي مالامال آھن. (2) پیچیدھ نشاستو        Disaccharides پيچيدھ نشاستو متوقع طور تي سادي نشاستي Monosaccharides جو ھڪ کان وڌيڪ ڪيميائي مجموعو آھي جنھن کي سمجهڻ لاء ھيٺيون شيون مددگار ٿي سگهن ٿيون. (1) گلقاڻ Glucose ۽ نمٺاڻ Fructose جو گڏيل نتيجو پيچيدھ ڪارب جا ذريعا ھوندا. اسان انهن ذريعن کي روازانو جي بنياد استعمال ڪري سگهون ٿا. ھي کنڊ توھان دڪان تان حاصل ڪري سگهو ٿا ۽ چانھن جي مٺاڻ لاء استعمال ڪري سگهو ٿا. (2) گلقاڻ Glucose مجموعو آھي جيڪو شيراڻ Galactose سان گڏ کيراڻ Lectose جي پيداوار ڪري ٿو جيئن کير ۾ مٺاڻ وغيرھ. (3) گلقاڻ مجموعو خود گل ماکي Meltose جي پيداوار ڪري ٿو جيڪو کنڊ ۾ شامل آھي. پيچيدھ نشاستا خالص شين مان حاصل ڪري سگهجن ٿا جيئن اناج ۔ ماني خالص ۔ نشاستي واريون سبزيون ۽ ترڪاريون وغيرھ. اڪثر پيچيدھ ڪارب ريشي وارين غذائن جا بھترين وسيلا آھن. احتياط ۽ اپاء :- نشاستا قدرتي غذا مان حاصل ڪيا وڃن تہ بھتر آھي. قدرتي غذا ۾ سبزيون ۔ ميوو ۔ اناج ۽ ڪڻڪ جي مصنوعات شامل آھن. ھي مصنوعات ڀرپور غذائيت سان گڏ تاندورن جي غيرمعمولي مقدار سان لبريز ٿئي ٿي. سفيد چانور ۔ سفيد [[پستا]] ۔۽ سفيد ماني ڪارب جي وافر مقدار رکن ٿا. قدرتي غذا ۾  خوراڪ جي عمل دوران وٽامن ۔ معدنيات ۽ ريشيدار غذائون جلدي ھضم ٿين ٿيون. صحت جي ماھرن مطابق صحيح ڪارب ھيٺين شين کي سمجهڻ ۾ مدد ڪندا. سوڌيل کاڌي Refined food کان بچجي. قدرتي خوراڪ ۽ سڄي ان وارين اپتن تي ڀاڙجي. ڪڻڪ جي اٽي مان ڇلي نہ ڪڍجي. لوبيا وڌيڪ کائجي. تازا ميوا ۽ سبزيون کائجن. کنڊ وارن مشروبن ۽ رسن کان بچجي. ==ساخت== ==تقسيم== ==مونو سيڪارائڊ== ==ڊائي سيڪارائڊ== ==اوليگو ۽ پولي سيڪرائڊ== ==غذائيت== ==ذريعا== ==ميٽابولزم== ==ڪيميائي ڪاربوهائيڊريٽ== ==ڪيميائي ترڪيب== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Carbohydrates}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20130629185521/http://www2.ufp.pt/~pedros/bq/carb_en.htm Carbohydrates, including interactive models and animations] (Requires [https://web.archive.org/web/20060320002451/http://www.mdl.com/products/framework/chime/ MDL Chime]) * [https://web.archive.org/web/20050124032405/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/2carb/ IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature] * [http://arquivo.pt/wayback/20160516074319/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/carbhyd.htm Carbohydrates detailed] * [http://biochemweb.fenteany.com/carbohydrates.shtml Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [http://www.functionalglycomics.org/ Functional Glycomics Gateway], a collaboration between the [[Consortium for Functional Glycomics]] and [[Nature Publishing Group]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪاربوهائيڊريٽ]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] ==حوالا== {{حوالا}} 62akoe16hyduh0vbfwomm9uwu7wrku6 0 48552 425515 424623 2026-10-26T19:00:32Z InternetArchiveBot 13773 Add 5 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425515 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |date=18 March 2020 }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |url=https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=[https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/page/87 87]}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_october-4-10-1997_32_40/page/2551 |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129073441/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-development-studies_2008-11_44_10/page/1474 |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_august-7-14-1993_28_32-33/page/1671 |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_november-8-14-1997_32_44-45/page/2885 |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228214857/https://www.iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50 |date=2024-02-28 }}</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> == رانديون == {{Main|مهاراشٽر ۾ رانديون}} [[File:Cricket Chinawal.jpg|thumb|[[جلگائون ضلعو|جلگائون ضلعي]] جي [[چناوال]] ڳوٺ کان ٻاهر هڪ کيت ۾ ڪرڪيٽ کيڏندڙ ٻار]] [[ڪرڪيٽ]] مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ٽيم|مهاراشٽر]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم|ممبئي]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ٽيم|ودربھ]]، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ڪن ٿيون.<ref name="MCA">{{cite web |title=Mumbai Cricket Association |url=https://www.mumbaicricket.com/mca/about-us.php |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Mumbai Cricket Association]]}}</ref><ref name="VCA">{{cite web |title=Vidarbha Cricket Association, Nagpur |url=https://www.vca.co.in/pages/about-the-association |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Vidarbha Cricket Association]]}}</ref><ref name="Popular">{{cite news |last1=Dubey |first1=Jyotindra |date=4 June 2019 |title=Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975? |work=India Today |agency=[[Living Media]] |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/which-state-has-gifted-india-the-most-cricketers-for-world-cups-since-1975-1542001-2019-06-04 |access-date=30 March 2022}}</ref>{{Efn|ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.}} ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا|بي سي سي آءِ]] جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي [[چرچ گيٽ]] ۾ آهي. رياست ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي فرنچائز [[ممبئي انڊينز]] پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون [[وانکهيڙي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا [[برابورن اسٽيڊيم]] ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن اسٽيڊيم|نيو وي سي اي اسٽيڊيم]] بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="Brabourne">{{cite web |title=Brabourne Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58317.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref><ref name="Wankhede">{{cite web |title=Wankhede Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58324.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> [[2023ع ڀارت جون قومي رانديون|2023ع جي قومي راندين]] ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ [[سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.<ref>{{Cite web |author=Utathya Nag |date=12 October 2022 |title=National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners |url=https://olympics.com/en/news/national-games-2022-medal-tally}}</ref> [[ڪٻڊي]]، [[کو کو]]، [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ [[ملاکمب]] رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني [[جاترا (مهاراشٽر)|جاترائن]] دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Shodhganga |title=Sangli District |website=Shodhganga.inflibnet.ac.in |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf |access-date=17 April 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms |access-date=17 April 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 October 2012}}</ref><ref>{{cite book |title=TALEGAON DASHASAR |publisher=The Gazetteers Department |location=Maharashtra |url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html}}</ref> شوقيه ڪُشتي جا مقابلا [[هند ڪيسري]] ۽ [[مهاراشٽر ڪيسري]] هر سال منعقد ٿين ٿا.<ref name="kushti">{{cite news |title=Hind Kesari Kushti kicks off |url=http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |access-date=30 May 2014 |date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914114906/http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |archive-date=14 September 2016 |newspaper=[[The Indian Express]]}}</ref> شهري علائقن ۾ [[بيڊمنٽن]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.<ref>Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.[https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&q=maharashtra+volleyball&pg=PP9]</ref><ref>{{cite journal |author1=Kejal Joshi-Reddy |author2=Veena Kamble |author3=Pooja Kunte |author4=Polly Hardy-Johnson |author5=Caroline HD Fall |author6=Mary Barker |author7=Susie Weller |author8=Chittaranjan S. Yajnik |author9=Sarah H. Kehoe |title=Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study |journal=Public Health Nutrition |volume=24 |issue=16 |year=2021 |pages=5299–5308 |doi=10.1017/S1368980020002220 |pmid=32981556 |pmc=10195224 |s2cid=222146403 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf}}</ref> [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ڪنارن، [[اولهه گهاٽ]] جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب [[پيراگلائيڊنگ]]، پهاڙن تي چڙهڻ، [[ٽريڪنگ]]، [[جبل چاڙهي]]، پاڻيءَ جون رانديون ۽ [[اسڪوبا ڊائيونگ]] جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.<ref name="Atithtya">{{cite journal |author=Nilesh Upadhye |title=The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra |journal=Atithya: A Journal of Hospitality |volume=5 |issue=1 |year=2019 |pages=41–42}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gunaji |first1=Milind |title=Offbeat tracks in Maharashtra |date=2010 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-578-3 |edition=2nd}}</ref><ref name="adventure">{{cite web |title=Adventure activities in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |website=discoveredindia.com/ |publisher=Discovery India |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725010652/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |archive-date=25 July 2014 |url-status=usurped |access-date=20 August 2014}}</ref> [[مهاراشٽر اوپن]] ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري [[مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن]] پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو [[اي ٽي پي ٽور 250]] جو حصو هو.{{Efn|مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.}}<ref>{{cite web |title=About us: Tata Open Maharashtra |url=https://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |website=maharashtraopen.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129141654/http://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |archive-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis |url=https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |website=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628154204/https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |archive-date=28 June 2022}}</ref> ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] ۽ [[پوني ريس ڪورس]] تي گهوڙن جون [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.<ref name="race">{{cite web |title=The Mahalaxmi Race Course |publisher=Royal Western India Turf Club |url=http://www.rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625050537/http://rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |archive-date=25 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="racecourse">{{cite web |title=The Pune Race Course |url=http://www.rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |publisher=Royal Western India Turf Club |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207235106/http://rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |archive-date=7 February 2014 |url-status=live}}</ref> {{Dubious span|text=رياست جي مختلف حصن ۾ فيلڊ هاڪي، شطرنج، ٽينس ۽ بيڊمنٽن جون گهريلو سطح جون ليگون پڻ منعقد ٿين ٿيون.|date=October 2022}}<ref>Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.[https://books.google.com/books?id=zqHKajcwyR8C&q=maharashtra+&pg=PR9]</ref> [[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] [[سنتوش ٽرافي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[پوني]] 2008ع ۾ [[2008ع دولت مشترڪه نوجوان رانديون|دولت مشترڪه نوجوان راندين]] جي ميزباني ڪئي. قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ [[ممبئي ٽائيگرز ايف سي]]، [[ڪينڪري ايف سي]]، [[بنگال ممبئي ايف سي]] ۽ [[ايئر انڊيا ايف سي]] شامل آهن.<ref name="clubs">{{cite web |title=Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation |url=http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |publisher=FIFA World Cup 2014, Brazil |access-date=20 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821095933/http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |archive-date=21 August 2014 |url-status=dead}}</ref> رياست جا ٻه ڪلب [[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="indiatimes1">{{cite news |agency=Press Trust of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |title=Gridiron league launched in India |work=[[The Times of India]] |date=5 August 2011 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014 |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=October 2022|reason=هن ليگ بابت معلومات کي نئين سر تازه ڪرڻ جي ضرورت آهي.}} [[ممبئي گليڊيئيٽرز]] ۽ [[پوني مراٺاز (آمريڪي فٽبال)|پوني مراٺاز]] ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |title=Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India |publisher=[[Elite Football League of India]] |date=18 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021103748/http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mumbai Gladiators |url=http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024130822/http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |archive-date=24 October 2013 |access-date=21 October 2013 |publisher=[[Elite Football League of India]]}}</ref> [[پُنيري پلٽن]] ۽ [[يو ممبا]]، [[پرو ڪٻڊي ليگ]] جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن. == سياحت == {{See also|مهاراشٽر ۾ سياحت}} مهاراشٽر ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ آهن، جيڪي ملڪي توڙي پرڏيهي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ماڳن ۾ ممبئي شهر، [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]] ۽ رياست جا قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.<ref>{{cite journal |id={{ProQuest|1490677543}} |last1=Athma |first1=Prashanta |last2=Nalini |first2=G. |title=Tourism in India- An Analysis |journal=International Journal of Management Prudence |volume=5 |issue=1 |year=2013 |pages=25–35 }}</ref> اجنتا ۽ ايلورا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] آهن. ڀارت جي سڀ کان وڏن ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ هجڻ سبب ممبئي پنهنجي نوآبادياتي دور جي اڏاوتن، سامونڊي ڪنارن، [[بالي ووڊ]]، خريداري ۽ سرگرم رات واري زندگي سميت ڪيترن ئي ڪشش وارن ماڳن سبب سڄي دنيا جي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nallathiga |first1=Ramakrishna |title=Integrating Entertainment, Tourism, Heritage and Culture into the Development of Cities: A Case for Mumbai |journal=ITPI Journal |date=September 2006 |volume=3 |issue=3 |pages=67–72 |ssrn=987481 }}</ref><ref>Indra, S.R. and D'Souza, J.N., A study on Tourists Loyalty based on Impact of Destination Image and Tourists Satisfaction in Mumbai. Food, Tourism and Hospitality Perspectives, p. 217.[https://www.researchgate.net/profile/Shivam-Bhartiya/publication/354312164_Food_Tourism_and_Hospitality_Perspectives/links/6130829f38818c2eaf775ab7/Food-Tourism-and-Hospitality-Perspectives.pdf#page=226]</ref> شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 لک پرڏيهي ۽ 4 ڪروڙ ملڪي سياح اچن ٿا. رياستي حڪومت پرچون دڪانن ۽ تفريحي مرڪزن کي هفتي جا ستئي ڏينهن 24 ڪلاڪ کليل رکڻ جي اجازت ڏئي سياحن جو انگ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{citation |last1=Udas-Mankikar |first1=Sayli |chapter=24x7 Cities: Recommendations for an India Playbook |title=ORF Issue Brief |date=March 2020 |issue=342 |chapter-url=https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf |archive-date=16 June 2022 |isbn=978-93-89622-71-3 |publisher=Observer Research Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616043919/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf}}</ref> پوني شهر [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|ايم ٽي ڊي سي]] سان گڏ پوني ميلي دوران ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪري ٿو، جيڪو هندو ڌرم جي [[گڻيش چترٿي|گڻيش اُتسو]] واري تهوار جي وقت ٿيندو آهي.<ref>Mahadevia, Darshini. (2008). Dynamics of High-Tech Zones in Pune: Emerging Trends and Impacts. []</ref><ref>{{cite journal |last1=Kale |first1=Pramod |title=Ideas, Ideals and the Market: A Study of Marathi Films |url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1979-09-01_14_35/page/1511 |journal=Economic and Political Weekly |year=1979 |volume=14 |issue=35 |pages=1511–1520 |jstor=4367902 }}</ref><ref>Nagapurkar, S., Narkhede, P. and Sheriff, V.A., 2020. Energizing the Future with Memories of the Past: The Wadas of Pune City. In E3S Web of Conferences (Vol. 170, p. 05006). EDP Sciences.</ref><ref>Shinde, K., 2014. 2 Ganesh festival. Rituals and Traditional Events in the Modern World, p. 23.[https://books.google.com/books?id=-A0hBQAAQBAJ&dq=mtdc+%22pune+festival%22&pg=PA23]</ref> برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل [[جابلو تفريحي ماڳ]] مشهور سياحتي منزلون آهن، خاص طور اونهاري جي موسم ۾. انهن ۾ اولهه مهاراشٽر جا [[مهابليشور]]، لوناوالا ۽ [[ماٿيران]]، جڏهن تہ ودربھ علائقي جو [[چکلدارا]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra. Conference on Tourism in India – Challenges Ahead, 15–17 May 2008, IIMK [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.530.6198&rep=rep1&type=pdf]</ref> اولهه مهاراشٽر جي جابلو ضلعن ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] ۽ [[مراٺا سلطنت]] جي دور سان واسطو رکندڙ سوين جابلو قلعن جا آثار موجود آهن. اهي قلعا ۽ انهن جي چوڌاري جبل، جابلو پنڌ، جبلن تي چڙهڻ ۽ [[ورثي واري سياحت]]، خاص طور [[ڇترپتي شيواجي مهاراج|شيواجي]] جي تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن ۾ مشهور آهن. سياحن ۾ مشهور قلعن ۾ [[شِونيري قلعو|شِونيري]]، [[راجڳڙهه قلعو|راجڳڙهه]]، [[سنهاڳڙهه]]، [[رائيڳڙهه قلعو|رائيڳڙهه]] ۽ [[پرتاپ ڳڙهه قلعو|پرتاپ ڳڙهه]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Kohli |first1=M. S. |title=Mountains of India : tourism, adventure and pilgrimage |date=2002 |publisher=Indus Publ. Co. |location=New Delhi |isbn=9788173871351 |pages=263–266}}</ref> مهاراشٽر جي اهڙن 11 قلعن ۽ تامل ناڊو جي هڪ قلعي تي مشتمل مجموعي کي سرڪاري طور [[ڀارت جا مراٺا فوجي منظرناما]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي 2025ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Tulsian |first=Vrinda |date=12 July 2025 |title=Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714151154/https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mutha |first=Snehal |date=12 July 2025 |title=UNESCO World Heritage status granted to 12 forts |url=https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714152052/https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/amp/ |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=The Hindu}}</ref> [[ترمبڪيشور شِو مندر|ترمبڪيشور]]، [[تلجا ڀواني مندر|تلجا ڀواني]]، [[شني شنگناپور]]، [[جيوتيبا مندر]]، [[اشٽ ونايڪ]] [[گڻيش|گڻپتي]] مندر ۽ [[پنڌرپور]] ۾ [[وٺوٻا|ڀڳوان پنڊورنگ]] جو مندر هر سال وڏي انگ ۾ هندو عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. پوني ضلعي جي [[جيجوري]] ۾ [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]]، ديوتا [[کنڊوبا]] جي زيارتگاهه آهي، جتي سڄي مهاراشٽر مان زائرين اچن ٿا ۽ عبادت ڪندڙ هڪ ٻئي تي ''ڀنڊار'' (هيڊ جو پائوڊر) اڇلائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=K. |last2=Bhanu |first2=B.V. |title=People of India |date=2004 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Mumbai |isbn=9788179911013 |page=LIX |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=Khandoba+god&pg=PR59 |access-date=11 April 2018 |url-status=live |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107124906/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PR59&dq=Khandoba+god#v=snippet&q=Khandoba%20&f=false}}</ref> [[شِرڊي جو سائي بابا|سائي بابا]] جي [[شِرڊي]] واري مندر ۾ روزانو سراسري طور 25,000 زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ مذهبي تهوارن دوران اهو انگ 300,000 تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|journal= International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage|last1=Shinde |first1=Kiran |title=Governance and Management of Religious Tourism in India |year=2018 |volume=6 |issue=1 |doi=10.21427/D7K42M }}</ref> [[وارڪري]] فرقي سان لاڳاپيل ماڳ، جهڙوڪ [[پنڌرپور]]، [[ديهو]] ۽ [[آلندي]]، سڄو سال مشهور رهن ٿا ۽ مذهبي ڏهاڙن دوران رياست جي مختلف حصن مان وڏي انگ ۾ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>Patange, P., Srinithivihahshini, N.D. and Mahajan, D.M., 2013. "Pilgrimage and the environment: Challenges in a pilgrimage centre in Maharashtra, India". ''International Journal of Environmental Sciences'', 3(6), pp. 2269–2277.</ref> نانديڙ ۾ واقع سکن جو [[حضور صاحب نانديڙ|حضور صاحب]] گردوارو، جنهن کي ''تخت سچکنڊ شري حضور ابچل نگر صاحب'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سک ڌرم]] جي [[پنج تخت|پنجن تختن]] مان هڪ آهي. اورنگ آباد شهر جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي قديم ۽ وچئين دور جا ماڳ آهن، جن ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] [[اجنتا غارون|اجنتا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]]، [[دولت آباد قلعو]] ۽ [[بيبي جو مقبرو]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra.[https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=484108d0dd5cd621cf77a2740459d8b8f0052f37]</ref> مهاراشٽر جي ودربھ علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا ۽ جهنگلي جيوت جا ذخيرا آهن. انهن ۾ امراوتي ضلعي جو [[ميلگهاٽ ٽائيگر رزرو]]، چندرپور ضلعي جو [[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو]]،<ref>{{cite web |last1=Mhatre |first1=Shridhar |title=Amazing Maharashtra: Tadoba National Park |website=Amazing Maharashtra |url=http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |access-date=9 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180146/http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}</ref> ناگپور ضلعي جو امريد ڪرهنڊلا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو، [[ناگ زيرا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو]] ۽ گونڊيا ضلعي جو [[نويگائون قومي پارڪ]] (پکين جي پناهه گاهه) شامل آهن. مهاراشٽر حڪومت جي هڪ سروي موجب، 2009–10ع ۾ رياست ۾ ايندڙ سياحن مان 98 سيڪڙو ملڪي سياح هئا، جڏهن تہ باقي پرڏيهي سياح هئا.<ref name="auto2">{{cite web |title=Tourism Survey for State of Maharashtra |url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215071824/http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |archive-date=15 February 2017 |access-date=2 February 2018}}</ref> پرڏيهي سياحن ۾ آمريڪا، برطانيا، جرمني ۽ گڏيل عرب امارات مان ايندڙ سياحن جو نمايان حصو آهي.<ref name="auto2"/> رياستي حڪومت مهاراشٽر ۾ سياحت جي منظم ترقي ۽ واڌاري لاءِ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (ايم ٽي ڊي سي) قائم ڪئي آهي. ايم ٽي ڊي سي رياست جي اهم سياحتي مرڪزن تي تفريحي رهائشگاهن جو مالڪ آهي ۽ انهن جو انتظام سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=About MTDC |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about |website=Maharashtratourism.gov.in |access-date=5 November 2017 |url-status=live |archive-date=23 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623032828/https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Mumbai Downtown.jpg|[[نريمان پوائنٽ]] وٽ مرڪزي ممبئي جو رات جو منظر File:Dagdushet Halwai Ganpati 2005.jpg|پوني ۾ [[گڻيش اُتسو]] جو تهوار File:Khandoba temple Pune.jpg|[[جيجوري]] ۾ ديوتا [[کنڊوبا]] جو [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]] File:Venna Lake, Mahabaleshwar.jpg|[[مهابليشور]] ۾ وينا ڍنڍ File:TigresswithCubs.jpg|[[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو|تادوٻا ٽائيگر رزرو]] ۾ [[بنگال ٽائيگر|ڀارتي واگهه]] File:Pandharpur Vithoba temple.jpg|[[پنڌرپور]]، رياست جو هڪ اهم هندو زيارتگاهه File:Statue Of Ahimsa-MangiTungi.jpg|[[مانگي-تونگي]] ۾ [[اهنسا جو مجسمو]]، دنيا جو سڀ کان وڏو هڪ پٿر مان تراشيل مجسمو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[مراٺا گهراڻن ۽ رياستن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست]] * [[:زمرو:مهاراشٽر جي ڳوٺن جون فهرستون|مهاراشٽر جي ڳوٺن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر جي يهودي عبادتگاهن جي فهرست]] * [[آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست]] * [[ميڪ اِن مهاراشٽر]] * [[مهاراشٽر ۾ مذهب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 6pxhm0htrzlslhzumkp8hug8i668k60 0 57467 425529 423762 2026-10-26T19:55:41Z InternetArchiveBot 13773 Add 7 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425529 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن حاصل ڪيل نعمت، احسان يا فائدي جي اعتراف ۽ قدرشناسيءَ جو احساس}} [[فائل:® LISBOA MONUMENTO PALACIO DE SAO BENTO - panoramio - Concepcion AMAT ORTA… (2).jpg|thumb|250px|شڪرگذاريءَ جي علامتي مورتي.]] '''شڪر''' يا '''شڪرگذاري'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Gratefulness}} جي اصل معنيَ آهي اعتراف نعمت يا احسان مندي<ref name="مودودي" />. عام معنيٰ ۾ شڪرگذاري ڪنهن ٻئي شخص کان مليل مهرباني، مدد، تحفي، احسان يا ٻي ڪنهن فائدي جي جواب ۾ پيدا ٿيندڙ [[قدرشناسي]] ۽ مثبت احساس کي چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |last=Manela |first=Tony |title=Gratitude |url=https://plato.stanford.edu/entries/gratitude/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 September 2026 }}</ref> نفسيات ۾ شڪرگذاريءَ کي هڪ عارضي جذباتي حالت سان گڏ هڪ اهڙي شخصيتي لاڙي طور پڻ ڏٺو ويندو آهي، جنهن سبب ڪي ماڻهو ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ ۽ گهڻي ڀاڱي شڪرگذاري محسوس ڪندا آهن.<ref name="McCullough2002">{{cite journal |last1=McCullough |first1=Michael E. |last2=Emmons |first2=Robert A. |last3=Tsang |first3=Jo-Ann |title=The grateful disposition: A conceptual and empirical topography |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2002-01_82_1/page/112 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=82 |issue=1 |pages=112–127 |year=2002 |doi=10.1037/0022-3514.82.1.112 |pmid=11811629 }}</ref> لفظ ''Gratitude'' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''gratus'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جو مفهوم پسنديده، احسانمند يا شڪرگذار هجڻ سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Gratitude |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/gratitude |website=Merriam-Webster |access-date=28 September 2026 }}</ref> شڪرگذاريءَ جي ابتڙ حالت کي '''ناشڪري''' يا '''احسان فراموشي''' چيو ويندو آهي. شڪرگذاري انساني سماجي زندگي، [[اخلاقيات]]، [[فلسفو|فلسفي]]، [[مذهب]] ۽ جديد [[نفسيات]] ۾ هڪ اهم موضوع رهي آهي. قديم ۽ وچئين دور جي فلسفين کان وٺي جديد اخلاقي فلسفي تائين ان ڳالهه تي بحث ڪيو ويو آهي تہ شڪرگذاري رڳو هڪ احساس آهي، هڪ [[فضيلت]] آهي يا احسان ڪندڙ ڏانهن ڪنهن قسم جي اخلاقي ذميواري پڻ پيدا ڪري ٿي.<ref name="Manela">{{cite web |last=Manela |first=Tony |title=Gratitude |url=https://plato.stanford.edu/entries/gratitude/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 September 2026 }}</ref> == قرآن ۾ شڪر == [[سوره النساء]] جي آيت نمبر 147 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: {{quote|مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا<br> ترجمو:جيڪڏھن (سندس نعمتون ڄاڻي) شڪر ڪندؤ ۽ ايمان آڻيندؤ تہ الله اوھانکي عذاب ڇا لاءِ ڪندو؟ ۽ الله تہ قدر سڃاڻندڙ ڄاڻندڙ آھي |النساء: 147|}} ھڪ محسن جي مقابلي ۾ صحيح احسانمنداڻو رويو اھو ئي ٿي سگھي ٿو ته ماڻھو دل سان ان جي احسان جو اعتراف ڪري، زبان سان اقرار ڪري ۽ عمل سان احسانمندي جو ثبوت ڏئي<ref name="مودودي" />. انھن ٽنھي جي مجموعي جو نالو شڪر آهي. جيڪڏھن خدا جي طرفان بندي لاء شڪر ھجي تہ اھا قدرداني يا خدمت جو اعتراف سمجھبو<ref name="مودودي" />. قدردان دراصل شاڪر ھوندو آھي<ref name ="مودودي"> - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد اول ، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 412 </ref>. [[قرآن]] ۾ شڪر جو تصور ڪيترن هنڌن تي اچي ٿو. [[سوره ابراهيم]] ۾ شڪر کي نعمتن جي واڌ سان ڳنڍيو ويو آهي: {{quote|لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ<br />ترجمو: جيڪڏهن اوهين شڪر ڪندؤ تہ آءٌ اوهان کي ضرور وڌيڪ ڏيندس.|ابراهيم: 7}} [[سوره البقره]] ۾ پڻ الله جي ياد ۽ شڪر ڪرڻ ۽ ناشڪريءَ کان بچڻ جي هدايت ملي ٿي: {{quote|فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ<br />ترجمو: پوءِ اوهين مون کي ياد ڪريو تہ آءٌ اوهان کي ياد ڪريان، ۽ منهنجو شڪر ڪريو ۽ منهنجي ناشڪري نہ ڪريو.|البقره: 152}} == فلسفي ۾ شڪرگذاري == شڪرگذاري [[اخلاقي فلسفو|اخلاقي فلسفي]]، [[اخلاقي نفسيات]] ۽ سياسي فلسفي ۾ بحث هيٺ آيل تصور آهي. فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو آهي تہ شڪرگذاري ڪهڙين حالتن ۾ واجب يا مناسب ردعمل بڻجي ٿي. هڪ عام تصور موجب شڪرگذاري ان وقت پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڪو شخص پاڻ کي ڪنهن ٻئي شخص جي ڄاڻي واڻي ڪيل فائدي يا احسان جو حاصل ڪندڙ سمجهي ٿو.<ref name="Manela"/> فلسفي ۾ ان ڳالهه تي پڻ اختلاف ملي ٿو تہ ڇا شڪرگذاري لازمي طور ڪنهن مخصوص احسان ڪندڙ شخص ڏانهن هجڻ گهرجي، يا ماڻهو اهڙين حالتن تي به شڪرگذار ٿي سگهي ٿو جن ۾ ڪو واضح انساني احسان ڪندڙ موجود نہ هجي، مثال طور ڪنهن حادثي کان بچي وڃڻ يا سازگار حالتن جو پيدا ٿيڻ.<ref name="Manela"/> [[ٿامس اڪئيناس]] شڪرگذاريءَ کي احسان جي سڃاڻپ ۽ مناسب جواب سان ڳنڍيو، جڏهن تہ جديد فلسفي ۾ شڪرگذاريءَ ۽ [[احسان جو بدلو|بدلي]]، فرض، قرض ۽ باهمي لاڳاپن جي وچ ۾ فرق تي بحث ڪيو ويو آهي. [[ابراهم ماسلو]] زندگيءَ جي بنيادي چڱاين کي بار بار نئين حيرت ۽ قدرشناسيءَ سان محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي پختي شخصيت جي نشانين مان هڪ سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Kushner |first=Harold S. |title=The Lord Is My Shepherd: Healing Wisdom of the Twenty-Third Psalm |url=https://archive.org/details/lordismyshepherd00kush |publisher=Alfred A. Knopf |year=2003 |page=[https://archive.org/details/lordismyshepherd00kush/page/150 150] }}</ref> == نفسيات ۾ شڪرگذاري == ويهين صديءَ جي آخر ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعات کان شڪرگذاري [[مثبت نفسيات]] ۽ سماجي نفسيات ۾ منظم تحقيق جو اهم موضوع بڻجي وئي. محقق عام طور شڪرگذاريءَ جا ٻہ لاڳاپيل پاسا ڌار ڪن ٿا: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DCEEFF; width:22%;" | قسم ! style="background:#DFF4E4; width:33%;" | مفهوم ! style="background:#FFF1CC;" | مثال |- | style="background:#F4F9FF;" | '''حالت واري شڪرگذاري''' | ڪنهن خاص احسان، مدد يا سٺي واقعي کان پوءِ پيدا ٿيندڙ عارضي احساس | ڪنهن جي مدد ملڻ تي ان وقت احسانمندي محسوس ڪرڻ |- | style="background:#F4F9FF;" | '''شخصيتي شڪرگذاري''' | زندگيءَ ۾ فائدن ۽ چڱاين کي محسوس ڪرڻ ۽ انهن لاءِ شڪرگذار ٿيڻ جو نسبتاً مستقل لاڙو | روزمره زندگيءَ جي ننڍين چڱاين لاءِ به باقاعدي قدرشناسي محسوس ڪرڻ |} تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهي ٻئي تصور لاڳاپيل هجڻ باوجود مڪمل طور هڪجهڙا ناهن.<ref>{{cite journal |last1=Wood |first1=Alex M. |last2=Maltby |first2=John |last3=Stewart |first3=Neil |last4=Linley |first4=P. Alex |last5=Joseph |first5=Stephen |title=A social-cognitive model of trait and state levels of gratitude |journal=Emotion |volume=8 |issue=2 |pages=281–290 |year=2008 |doi=10.1037/1528-3542.8.2.281 |pmid=18410201 }}</ref> === شڪرگذاريءَ جي ماپ === نفسيات ۾ شڪرگذاريءَ کي ماپڻ لاءِ مختلف سوالناما تيار ڪيا ويا آهن. انهن مان مشهور '''ڇهن سوالن وارو شڪرگذاري سوالنامو''' آهي، جيڪو اهو ماپڻ جي ڪوشش ڪري ٿو تہ ڪو فرد ڪيتري شدت ۽ ڪيتري باقاعدگيءَ سان شڪرگذاري محسوس ڪري ٿو.<ref name="McCullough2002"/> ٻين اوزارن ۾ '''قدرشناسي پيمانو''' ۽ '''شڪر، ناراضگي ۽ قدرشناسي جاچ''' شامل آهن. انهن ۾ ماڻهن، شين، موجوده لمحي ۽ زندگيءَ جي تجربن جي قدر ڪرڻ جهڙا مختلف پاسا ماپيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Watkins |first1=Philip C. |last2=Woodward |first2=Kathrane |last3=Stone |first3=Tamara |last4=Kolts |first4=Russell L. |title=Gratitude and happiness: Development of a measure of gratitude, and relationships with subjective well-being |url=https://archive.org/details/sim_social-behavior-and-personality_2003_31_5/page/431 |journal=Social Behavior and Personality |volume=31 |issue=5 |pages=431–452 |year=2003 |doi=10.2224/sbp.2003.31.5.431 }}</ref> == شڪرگذاري هڪ اخلاقي احساس طور == نفسيات جي هڪ اثرائتي نظريي مطابق شڪرگذاري کي '''اخلاقي احساس''' سمجهي سگهجي ٿو. هن تصور ۾ ان جا ٽي ڪم بيان ڪيا ويا آهن: ڪنهن ٻئي جي چڱي عمل کي محسوس ڪرڻ، جواب ۾ چڱو سماجي رويو اختيار ڪرڻ لاءِ ترغيب پيدا ڪرڻ، ۽ شڪر جي اظهار وسيلي احسان ڪندڙ جي چڱي عمل کي هٿي ڏيڻ.<ref>{{cite journal |last1=McCullough |first1=Michael E. |last2=Kilpatrick |first2=Shelley D. |last3=Emmons |first3=Robert A. |last4=Larson |first4=David B. |title=Is gratitude a moral affect? |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2001-03_127_2/page/249 |journal=Psychological Bulletin |volume=127 |issue=2 |pages=249–266 |year=2001 |doi=10.1037/0033-2909.127.2.249 |pmid=11316013 }}</ref> تجرباتي تحقيق ۾ پڻ شڪرگذاريءَ ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ واري رويي جي وچ ۾ تعلق مليو آهي. هڪ تجربي ۾ شڪرگذاري پيدا ٿيڻ کان پوءِ شرڪت ڪندڙن نه رڳو سندن مدد ڪندڙ شخص، پر بعض حالتن ۾ اجنبي ماڻهن جي مدد ڪرڻ لاءِ به وڌيڪ تياري ڏيکاري.<ref>{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Monica Y. |last2=DeSteno |first2=David |title=Gratitude and prosocial behavior: Helping when it costs you |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2006-04_17_4/page/319 |journal=Psychological Science |volume=17 |issue=4 |pages=319–325 |year=2006 |doi=10.1111/j.1467-9280.2006.01705.x |pmid=16623689 }}</ref> 91 مطالعي مان 252 نتيجن ۽ مجموعي طور 18,342 شرڪت ڪندڙن تي ٻڌل هڪ ميٽا تجزيي ۾ شڪرگذاري ۽ ٻين جي ڀلائيءَ واري سماجي رويي جي وچ ۾ وچولي درجي جو مثبت تعلق مليو.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Lawrence K. |last2=Tunney |first2=Richard J. |last3=Ferguson |first3=Eamonn |title=Does gratitude enhance prosociality?: A meta-analytic review |journal=Psychological Bulletin |volume=143 |issue=6 |pages=601–635 |year=2017 |doi=10.1037/bul0000103 |pmid=28406659 }}</ref> == شڪرگذاري ۽ احسان جو قرض == شڪرگذاري ۽ پاڻ کي ڪنهن جو '''قرضدار''' يا '''احسان هيٺ''' محسوس ڪرڻ هڪجهڙا تصور ناهن. ٻنهي جو سبب ڪنهن کان فائدو يا مدد حاصل ڪرڻ ٿي سگهي ٿو، پر احسان هيٺ هجڻ واري احساس ۾ واپسيءَ يا بدلي جي ذميواريءَ جو عنصر وڌيڪ هوندو آهي. شڪرگذاري ان جي ابتڙ مدد ڪندڙ سان تعلق مضبوط ڪرڻ ۽ مثبت سماجي رابطي ڏانهن وٺي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Watkins |first1=Philip C. |last2=Scheer |first2=Jason |last3=Ovnicek |first3=Melinda |last4=Kolts |first4=Russell |title=The debt of gratitude: Dissociating gratitude and indebtedness |journal=Cognition and Emotion |volume=20 |issue=2 |pages=217–241 |year=2006 |doi=10.1080/02699930500172291 }}</ref> == سماجي لاڳاپن تي اثر == [[فائل:Thank-you-word-cloud.jpg|thumb|250px|مختلف ٻولين ۾ شڪر ۽ مهربانيءَ جي اظهار جا لفظ.]] شڪر جو اظهار سماجي لاڳاپن ۾ رڳو احسان جي سڃاڻپ نہ، پر سماجي قدر جي پيغام طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. تجرباتي تحقيق ۾ ڪنهن جي مدد لاءِ سندس شڪريو ادا ڪرڻ کان پوءِ ان شخص جي مستقبل ۾ ٻيهر مدد ڪرڻ جي امڪان ۾ اضافو ڏٺو ويو؛ محققن ان اثر کي مدد ڪندڙ شخص جي پاڻ کي سماجي طور قدر وارو محسوس ڪرڻ سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Adam M. |last2=Gino |first2=Francesca |title=A little thanks goes a long way: Explaining why gratitude expressions motivate prosocial behavior |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2010-06_98_6/page/946 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=98 |issue=6 |pages=946–955 |year=2010 |doi=10.1037/a0017935 |pmid=20515249 }}</ref> اقتصادي فيصلن بابت تجربن ۾ پڻ شڪرگذاريءَ کي گڏيل فائدي لاءِ پنهنجي انفرادي فائدي جو ڪجهه حصو قربان ڪرڻ جي وڌيڪ تياريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=DeSteno |first1=David |last2=Bartlett |first2=Monica Y. |last3=Baumann |first3=Jolie |last4=Williams |first4=Lisa A. |last5=Dickens |first5=Leah |title=Gratitude as moral sentiment: Emotion-guided cooperation in economic exchange |journal=Emotion |volume=10 |issue=2 |pages=289–293 |year=2010 |doi=10.1037/a0017883 |pmid=20364907 }}</ref> ٻارن تي ٿيل تجرباتي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ شڪرگذاري ٻين جي مدد ۽ وسيلن جي ورڇ جهڙن سماجي روين سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shoshani |first1=Anat |last2=De-Leon Lendner |first2=Keren |last3=Nissensohn |first3=Amir |last4=Lazarovich |first4=Gal |last5=Aharon-Dvir |first5=Or |title=Grateful and kind: The prosocial function of gratitude in young children's relationships |journal=Developmental Psychology |year=2020 |doi=10.1037/dev0000922 |pmid=32237875 }}</ref> == شڪرگذاري ۽ ذهني خوشحالي == ڪيترن مشاهدياتي ۽ تجرباتي مطالعي ۾ وڌيڪ شڪرگذار ماڻهن ۾ زندگيءَ جي اطمينان، مثبت جذبن ۽ سماجي لاڳاپن جي بهتر معيار سان تعلق مليو آهي. ساڳئي وقت اهڙن نتيجن مان هر حالت ۾ سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ شخصيت، سماجي سهڪار ۽ زندگيءَ جون حالتون پڻ ٻنهي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Wood |first1=Alex M. |last2=Joseph |first2=Stephen |last3=Maltby |first3=John |title=Gratitude uniquely predicts satisfaction with life |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_2008-07_45_1/page/49 |journal=Personality and Individual Differences |volume=45 |pages=49–54 |year=2008 |doi=10.1016/j.paid.2008.02.019 }}</ref> شڪرگذاريءَ ۽ [[ننڊ]] جي تعلق بابت هڪ مطالعي ۾ وڌيڪ شڪرگذاريءَ کي سمهڻ کان اڳ وڌيڪ مثبت سوچن ۽ بهتر خود رپورٽ ڪيل ننڊ سان لاڳاپيل ڏٺو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Wood |first1=Alex M. |last2=Joseph |first2=Stephen |last3=Lloyd |first3=Joanna |last4=Atkins |first4=Samuel |title=Gratitude influences sleep through the mechanism of pre-sleep cognitions |journal=Journal of Psychosomatic Research |volume=66 |issue=1 |pages=43–48 |year=2009 |doi=10.1016/j.jpsychores.2008.09.002 |pmid=19073292 }}</ref> === شڪرگذاريءَ جون نفسياتي مشقون === [[فائل:Gratitude journal.jpg|thumb|250px|شڪرگذاريءَ جي ڊائري، جنهن ۾ ماڻهو انهن شين يا تجربن بابت لکي ٿو جن لاءِ هو شڪرگذار آهي.]] مثبت نفسيات ۾ شڪرگذاري وڌائڻ لاءِ مختلف مشقن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. انهن ۾ روزانو شڪر جوڳو تجربو لکڻ، ڪنهن شخص ڏانهن شڪرگذاريءَ جو خط لکڻ ۽ شڪريي جو اظهار ڪرڻ شامل آهن. نفسياتي علاج وٺندڙ ماڻهن تي ٿيل هڪ بي ترتيب ڪنٽرول ٿيل مطالعي ۾ شڪرگذاريءَ جا خط لکڻ واري گروهه ۾ ڪجهه ذهني صحت جي نتيجن ۾ بهتري ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Wong |first1=Y. Joel |last2=Owen |first2=Jesse |last3=Gabana |first3=Nicole T. |last4=Brown |first4=Joshua W. |last5=McInnis |first5=Sydney |last6=Toth |first6=Paul |last7=Gilman |first7=Lynn |title=Does gratitude writing improve the mental health of psychotherapy clients? Evidence from a randomized controlled trial |journal=Psychotherapy Research |volume=28 |issue=2 |pages=192–202 |year=2018 |doi=10.1080/10503307.2016.1169332 |pmid=27139595 }}</ref> انهن نتيجن کي ان معنيٰ ۾ نہ وٺڻ گهرجي تہ شڪرگذاريءَ جون مشقون [[ذهني بيماري]] جي باقاعده طبي يا نفسياتي علاج جو متبادل آهن؛ تحقيق انهن کي ممڪن مددگار نفسياتي طريقن طور جانچي ٿي. == جسماني صحت سان تعلق == شڪرگذاريءَ ۽ جسماني صحت بابت تحقيق جا نتيجا ذهني خوشحاليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهن. دل جي بيماريءَ جي خطري وارن 70 مريضن تي ٿيل هڪ ننڍڙي بي ترتيب آزمائش ۾ اٺ هفتن جي شڪرگذاري ڊائري لکڻ واري مشق کي دل جي ڌڙڪن جي تبديلي ۽ ڪجهه سوزشي حياتياتي نشانين جي حوالي سان جانچيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Redwine |first1=Laura S. |last2=Henry |first2=Brook L. |last3=Pung |first3=Meredith A. |last4=Wilson |first4=Kathleen |last5=Chinh |first5=Kelly |last6=Knight |first6=Brian |last7=Jain |first7=Shamini |last8=Rutledge |first8=Thomas |last9=Greenberg |first9=Barry |last10=Maisel |first10=Alan |last11=Mills |first11=Paul J. |title=Pilot Randomized Study of a Gratitude Journaling Intervention on Heart Rate Variability and Inflammatory Biomarkers in Patients With Stage B Heart Failure |journal=Psychosomatic Medicine |volume=78 |issue=6 |pages=667–676 |year=2016 |doi=10.1097/PSY.0000000000000316 |pmid=27187845 }}</ref> اهڙن ابتدائي نتيجن باوجود شڪرگذاريءَ مان جسماني بيمارين جي روڪٿام يا علاج بابت مضبوط طبي نتيجا ڪڍڻ لاءِ وڌيڪ ۽ وڏين آزمائشن جي ضرورت آهي. == مذهبي تصور == شڪرگذاري دنيا جي ڪيترين مذهبي روايتن ۾ هڪ اهم اخلاقي ۽ روحاني تصور رهي آهي. عيسائيت، يهوديت، اسلام، ٻڌمت ۽ هندو مت ۾ نعمتن يا حاصل ٿيل چڱاين جي سڃاڻپ ۽ انهن لاءِ شڪر جو اظهار مختلف صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="EmmonsCrumpler">{{cite journal |last1=Emmons |first1=Robert A. |last2=Crumpler |first2=Cheryl A. |title=Gratitude as a Human Strength: Appraising the Evidence |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-and-clinical-psychology_spring-2000_19_1/page/56 |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=19 |issue=1 |pages=56–69 |year=2000 |doi=10.1521/jscp.2000.19.1.56 }}</ref> === اسلام === [[اسلام]] ۾ شڪر جو تصور [[قرآن]] ۽ اسلامي عبادتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. قرآن ۾ انسان کي الله جي نعمتن تي شڪر ڪرڻ جي تلقين ڪئي وئي آهي ۽ شڪر ۽ ناشڪريءَ کي ڪيترن هنڌن تي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. شڪر جو اسلامي تصور صرف زبان سان شڪريي تائين محدود نہ آهي، پر نعمت جي سڃاڻپ، ان جي عطا ڪندڙ جي اعتراف ۽ نعمت کي مناسب طريقي سان استعمال ڪرڻ سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[نماز]]، [[روزو]] ۽ ٻين عبادتن ۾ الله جي حمد ۽ شڪر جو تصور نمايان آهي. مسلمان عام طور '''الحمد لله''' جو جملو الله جي تعريف ۽ شڪر جي اظهار لاءِ استعمال ڪندا آهن. === يهوديت === [[فائل:Brockhaus and Efron Jewish Encyclopedia e4 183-1.jpg|thumb|230px|يهودي روايت ۾ حمد ۽ شڪر جون دعائون.]] [[يهوديت]] ۾ شڪرگذاري عبادت ۽ روزمره مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو آهي. عبراني صحيفن، خاص ڪري [[زبور]] ۾ خدا جي شڪر ۽ تعريف جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. روزاني يهودي عبادتن ۾ پڻ مختلف نعمتن ۽ تجربن لاءِ دعائون ۽ شڪر جا اظهار شامل آهن.<ref name="EmmonsCrumpler"/> يهودي روايت ۾ خدا سان گڏ انسانن جي مهرباني ۽ احسان جي سڃاڻپ کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. === عيسائيت === [[فائل:GuadalupeNOLA15Oct07Thanks.jpg|thumb|230px|نيو اورلينس جي هڪ گرجا گهر ۾ دعائن جي قبول ٿيڻ تي رکيل شڪريي جا پيغام.]] [[عيسائيت]] ۾ شڪرگذاري خدا جي عطائن جي سڃاڻپ ۽ خدا جي تعريف سان ويجهي طرح لاڳاپيل آهي. عيسائي مذهبي روايتن ۾ شڪرگذاري کي رڳو احساس نہ، پر اهڙي فضيلت طور پڻ ڏٺو ويو آهي جيڪا عمل ۽ ٻين ڏانهن سخاوت کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="EmmonsCrumpler"/> عيسائيت جي ڪيترين روايتن ۾ مرڪزي مذهبي عبادت '''يوڪرسٽ''' سڏجي ٿي؛ هن نالي جو بنياد يوناني لفظ سان لاڳاپيل آهي جنهن جو مفهوم شڪرگذاري آهي. === ٻين مذهبي روايتن ۾ === [[ٻڌمت]] ۾ احسان ۽ مهربانيءَ جي سڃاڻپ، خاص ڪري والدين ۽ استادن جي احسان جو اعتراف، اخلاقي تربيت سان ڳنڍيل آهي. [[هندو مت]] ۾ پڻ خدا، استاد، والدين، فطرت ۽ زندگيءَ جي عطائن لاءِ قدرشناسي مختلف مذهبي رسمن ۽ اخلاقي تعليمات ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="EmmonsCrumpler"/> == ثقافتي ۽ سماجي فرق == شڪرگذاريءَ جو بنيادي احساس مختلف سماجن ۾ ملي ٿو، پر ان جي اظهار جا طريقا [[ثقافت]]، ٻولي، سماجي لاڳاپن، عمر ۽ مقامي رسمن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪنهن سماج ۾ زباني شڪريو بنيادي اظهار ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ٻئي سماج ۾ تحفو، خدمت، احترام يا احسان جي بدلي وڌيڪ اهم سمجهي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح شڪرگذاريءَ کي صرف هڪ انفرادي احساس نہ، پر فرد ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن سان ڳنڍيل سماجي ۽ ثقافتي عمل پڻ سمجهيو وڃي ٿو. == تحقيق == شڪرگذاريءَ تي جديد علمي تحقيق [[مثبت نفسيات]]، سماجي نفسيات، اخلاقي نفسيات، صحت جي نفسيات ۽ ٻارن جي ترقيءَ تائين پکڙيل آهي. [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] جي گريٽر گڊ سائنس سينٽر ۽ ٻين تحقيقي ادارن شڪرگذاريءَ جي انساني صحت، سماجي لاڳاپن ۽ ترقيءَ سان ممڪن لاڳاپن تي ڪيترائي تحقيقي منصوبا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |title=Expanding the Science and Practice of Gratitude |url=https://ggsc.berkeley.edu/what_we_do/major_initiatives/expanding_gratitude/ |publisher=Greater Good Science Center, University of California, Berkeley |access-date=28 September 2026 }}</ref> موجود تحقيق جو وڏو حصو شڪرگذاريءَ ۽ خوشحاليءَ جي وچ ۾ مثبت تعلق ڏيکاري ٿو، پر مطالعي جي جوڙجڪ، آبادي، ثقافتي پسمنظر ۽ شڪرگذاري ماپڻ جي طريقي موجب نتيجن جي شدت مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري همبستگيءَ تي ٻڌل نتيجن ۽ تجرباتي طور ثابت ٿيل سببي اثرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[قدرشناسي]] * [[احسان]] * [[سخاوت]] * [[خوشي]] * [[فضيلت]] * [[اخلاقيات]] * [[مثبت نفسيات]] * [[همدردي]] * [[پرهيزگاري]] * [[حمد]] * [[صبر]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Emmons, Robert A. ''Thanks! How the New Science of Gratitude Can Make You Happier''. Houghton Mifflin Harcourt، 2007. * Emmons, Robert A. ''Gratitude Works! A Twenty-One-Day Program for Creating Emotional Prosperity''. John Wiley & Sons، 2013. * DeSteno, David. ''Emotional Success: The Power of Gratitude, Compassion, and Pride''. Houghton Mifflin Harcourt، 2018. * Manela, Tony. “Gratitude.” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. * McCullough, Michael E.; Emmons, Robert A.; Tsang, Jo-Ann. “The Grateful Disposition: A Conceptual and Empirical Topography.” ''Journal of Personality and Social Psychology''، 2002. {{ضبط استنادي}} [[زمرو:جذبا]] [[زمرو:اخلاقي نفسيات]] [[زمرو:مثبت نفسيات]] [[زمرو:فضيلتون]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:شخصي تعلقات]] 5euiy726c6r1ibnkmfzm48vlx8m6ror 0 57472 425519 423724 2026-10-26T19:15:49Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425519 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل قديم عرب قبيلو}} {{Infobox tribe | name = عاد | local name = عَادٌ | type = [[عرب قبيلا|قديم عرب قبيلو]] | ethnicity = [[عرب]] | nisba = عادي | location = [[عربي اپٻيٽ]]؛ جديد تحقيق موجب [[وادي رم]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو | descended = اسلامي روايت موجب عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح | image = | caption = }} '''عاد''' يا '''قوم عاد''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' 'Aad '''}} عربن جي ھڪ قديم ترين قوم ھئي جنھن جا افسانا عربستان وارن جي زبان تي عام ھيا<ref name="مودودي"/>. ٻچو ٻچو انھن کان واقف ھيو. ان جي شھرت جي ڪري عربستان ۾ ھر قديم چيز لاءِ عادي جو لفظ استعمال ڪيو ويندو ھو<ref name="مودودي"/>. عربي ۾ آثار قديم کي بہ عاديات چوندا آھن<ref name="مودودي"/>. جنھن زمين جو مالڪ باقي نہ رھي يا جنھن زمين جو ڪو آبادگار نہ ھجڻ ڪري ڦٽي وئي ھجي ان کي عادي الارض چوندا آهن<ref name="مودودي"/>. عربن جي قديم شاعري ۾ بہ ان قوم جو ذڪر ملي ٿو. حديث ۾ ذڪر ملي ٿو ته ھڪ دفعي نبي {{درود}} جي خدمت ۾ بني ذھل بن شيبان جو ھڪ شخص آيو جيڪو عاد واري علائقي جو رھڻ وارو ھيو ۽ ان اھي قصا حضور کي ٻڌايا جيڪي ان قوم جي متعلق قديم زماني کان ان علائقي جي ماڻھن ۾ نقل ٿيندا آيا پئي<ref name="مودودي"/>. قرآن مطابق ان قوم جو علائقو حجاز، يمن ۽ يمامه جي وچ ۾ الربع الخالي جي ڏکڻ-اولھ ۾ واقع ھيو<ref name="مودودي"/>. اتان ڦھلجي اھا قوم يمن جي مغربي ساحلن، عمان، حضرموت کان عراق تائين پنھنجي طاقت جو سڪو مڃايو<ref name="مودودي"/>. تاريخي طور تي ان قوم جا آثار ناپيد آھن پر ڏکڻ عربستان ۾ ڪٿي ڪٿي انھن جا کنڊر موجود آهن جن کي عاد جي طرف نسبت ڏني ويندي آهي<ref name="مودودي"/>. حضرموت جي ھڪ جاء تي حضرت ھود جي قبر مشھور آھي. 1837 ۾ ھڪ انگريز بحري افسر جيمز آر. ويليسٽيڊ کي حصن غراب ۾ ھڪ پراڻو ڪتبو مليو ھو جنھن تي حضرت ھود جو ذڪر ھيو<ref name =" مودودي"> - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد ٻيون، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 44 </ref>. قرآن مطابق خدا انھن منجھ ھود کي پنھنجو پيغمبر چونڊيو جنھن انھن ۾ تبليغ ڪئي ۽ ايمان نہ آڻڻ جي ڪري انھن مٿان ھوا جو عذاب نازل ٿيو جنھن م آھي تباھ ٿي ويا. == نالو ۽ اشتقاق == '''عاد''' (عربي: عَاد) قرآن ۽ اسلامي ادب ۾ هڪ قديم قوم يا قبيلي جي نالي طور استعمال ٿيو آهي. روايتي اسلامي نسب نامن ۾ عاد کي ''عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح'' جي اولاد سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي تحقيق اهڙي نسب کي تاريخي طور ثابت ٿيل نسب بدران بعد واري اسلامي روايت جو حصو سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }}</ref> لسانيات جي ماهر [[احمد الجلاد]] 2025ع ۾ اهو امڪان پيش ڪيو تہ ''عاد'' اصل ۾ رڳو قبائلي نالو نہ، پر قدامت سان لاڳاپيل هڪ عام عربي لفظ پڻ رهيو هجي. عربي اظهار ''من العاد'' کي پوءِ ”عاد جي زماني کان“ جي معنيٰ ۾ سمجهيو ويو، جڏهن تہ ممڪن آهي تہ ان جي پراڻي معنيٰ ئي ”قديم زماني کان“ هجي.<ref name="AlJallad2025">{{cite journal |last=الجلاد |first=احمد |year=2025 |title=The Epigraphy of the Tribe of ʿĀd |journal=Athīrat: Journal of Ancient Arabia |volume=1 |issue=1–2 |pages=281–289 |doi=10.1163/30504880-12340015 }}</ref> == قديم ماخذ == عاد بابت معلومات جا اهم قديم ماخذ [[قرآن]]، عربي ادبي روايتون، ابتدائي اسلامي تاريخي ۽ تفسيري ڪتاب ۽ هاڻي قديم اتر عرب جا ڪتبا آهن. عاد جو ذڪر [[طرفه بن العبد]] سان منسوب شاعري ۽ ''[[المفضليات]]'' جي مواد ۾ پڻ ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙن شعرن مان هر هڪ جو اسلام کان اڳ واري دور سان تعلق يقيني طور ثابت ڪرڻ بابت عالمن ۾ بحث رهيو آهي.<ref name="Buhl">{{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Jonathan A. C. |year=2003 |title=The Social Context of Pre-Islamic Poetry: Poetic Imagery and Social Reality in the Muʿallaqāt |url=https://archive.org/details/sim_arab-studies-quarterly_summer-2003_25_3/page/29 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=25 |issue=3 |pages=29–50 }}</ref> ''المفضليات'' عربي شاعريءَ جي قديم ترين محفوظ مجموعن مان هڪ آهي، جنهن کي [[المفضل الضبي]] اٺين صدي عيسويءَ ۾ مرتب ڪيو. ان ۾ اسلام کان اڳ ۽ شروعاتي اسلامي دور سان منسوب ڪيترن شاعرن جو ڪلام محفوظ آهي.<ref>{{cite book |last=Lyall |first=Charles James |title=The Mufaḍḍalīyāt |url=https://archive.org/details/mufaddaliyatanth01mufa |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1918 }}</ref> == قرآن ۾ عاد == [[فائل:Chester_Beatty_1417D_fol_4r_Khayqani_Qur'an_sura_25_ayat_38-39.jpg|thumb|هڪ قديم قرآني نسخي ۾ عاد ۽ [[ثمود]] جو ذڪر ڪندڙ آيتون.]] قرآن ۾ قوم عاد جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا ۽ اڪثر [[ثمود]]، [[نوح جي قوم]] ۽ ٻين گذريل قومن سان گڏ عبرت جي مثال طور آيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> قرآن جي بيان موجب عاد [[نوح]] جي قوم کان پوءِ آيا ۽ کين جسماني ۽ مادي طاقت حاصل هئي؛ [[هود]] کين خدا جي عبادت ۽ شرڪ ڇڏڻ جي دعوت ڏني.<ref>{{qref|7|65|72}}</ref> [[سوره الاعراف]] ۾ هود کي عاد ڏانهن موڪليل سندن ”ڀاءُ“ چيو ويو آهي: {{quote|وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ|الاعراف: 65}} ساڳيو بنيادي بيان [[سوره هود]] ۾ پڻ ملي ٿو، جتي هود پنهنجي قوم کي خدا جي عبادت ڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو.<ref>{{qref|11|50|60}}</ref> قرآن موجب عاد پاڻ کي طاقتور سمجهندا هئا. [[سوره فصلت]] ۾ سندن قول بيان ٿيل آهي تہ ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“<ref>{{qref|41|15}}</ref> جڏهن تہ [[سوره الشعراء]] ۾ سندن بلند جاين تي عمارتون يا نشانيون ٺاهڻ ۽ مضبوط اڏاوتون تعمير ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{qref|26|123|140}}</ref> == هود ۽ عاد == اسلامي روايت ۾ [[هود]] قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي آهي. قرآن ۾ سندس دعوت جو مرڪزي مضمون توحيد، خدا کان ڊڄڻ ۽ پنهنجي طاقت تي غرور نہ ڪرڻ آهي. عاد جي اڳواڻن هود جي پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس بي عقلي يا ڪوڙ سان منسوب ڪيو؛ هود جواب ۾ پاڻ کي رب العالمين جو رسول قرار ڏنو.<ref>{{qref|7|65|72}}</ref> قرآن جي بيان موجب هود پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو نہ ڪيو.<ref>{{qref|26|123|140}}</ref> قوم جي انڪار کان پوءِ هود ۽ سندس ايمان آڻيندڙ ساٿين کي بچايو ويو.<ref>{{qref|7|72}}</ref><ref>{{qref|11|58}}</ref> == احقاف == [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا؛ روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان جي وارياسي علائقي سان سڃاتو ويو آهي.]] [[سوره الاحقاف]] جي آيت 21 ۾ هود کي ''اخا عاد'' چئي سندس قوم کي '''الاحقاف''' ۾ خبردار ڪرڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{qref|46|21}}</ref> عربي لفظ ''احقاف''، ''حقف'' جو جمع آهي ۽ عام طور وريل يا هوا سان ٺهيل وارياسي دڙن يا واريءَ جي پٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> قديم ۽ وچئين دور جي اسلامي عالمن احقاف جي جغرافيائي سڃاڻپ بابت مختلف رايا ڏنا. سڀ کان مشهور روايت ان کي ڏکڻ عربستان، خاص طور [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] سان لاڳاپيل سمجهندي رهي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ شام ۽ ٻين علائقن جون سڃاڻپون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Buhl"/><ref name="Rippin">{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> == تباهي == قرآن موجب عاد تي انتهائي تيز ۽ سرد يا گجگوڙ ڪندڙ هوا موڪلي وئي. [[سوره الحاقه]] ۾ اها هوا '''ريح صرصر عاتية''' سڏيل آهي ۽ چيو ويو آهي تہ اها مسلسل ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن مٿن مسلط رهي.<ref>{{qref|69|6|8}}</ref> {{quote|وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ ۝ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا|الحاقه: 6–7}} [[سوره الذاريات]] ۾ به سندن تباهيءَ جو سبب هڪ تباهه ڪندڙ هوا ٻڌايو ويو آهي، جيڪا جنهن شيءِ تان گذري ٿي ان کي بوسيده شيءِ وانگر ڪري ڇڏي ٿي.<ref>{{qref|51|41|42}}</ref> [[سوره القمر]] ۾ اها هوا هڪ مسلسل نحوست واري ڏينهن موڪليل ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{qref|54|18|21}}</ref> سوره الاحقاف موجب قوم هڪ ڪڪر کي پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏسي ان کي مينهن آڻيندڙ ڪڪر سمجهيو، پر قرآني بيان ۾ اهو ئي عذاب کڻي ايندڙ طوفان هو.<ref>{{qref|46|24|25}}</ref> == ارم سان تعلق == [[فائل:Wadi Rum BW 6.JPG|thumb|[[وادي رم]]، ڏکڻ [[اردن]]؛ جديد ڪتباتي تحقيق عاد ۽ قديم ارم کي هن وسيع علائقي سان ڳنڍي ٿي.]] [[سوره الفجر]] ۾ '''عاد ارم ذات العماد''' جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{qref|89|6|8}}</ref> هن عبارت جي تشريح بابت قديم تفسيرن ۽ جديد تحقيق ۾ مختلف رايا رهيا آهن. ارم کي ڪڏهن عاد جي هڪ شاخ، ڪڏهن سندن جد ۽ ڪڏهن ڪنهن هنڌ يا آباديءَ جي نالي طور سمجهيو ويو آهي.<ref name="Rippin"/> ويهين صديءَ جي آخر ۾ [[شصر]]، [[عمان]] وٽ موجود آثارن کي ڪڏهن ڪڏهن صحافتي ۽ عوامي ادب ۾ ''ارم'' يا ”واريءَ جو ائٽلانٽس“ قرار ڏنو ويو، پر عاد يا قرآني ارم سان اهڙي سڃاڻپ علمي طور قطعي ثابت نہ ٿي.<ref name="Rippin"/> جديد ڪتباتي تحقيق ۾ ارم جي سڃاڻپ اتر عرب ۽ خاص طور [[وادي رم]] واري علائقي سان وڌيڪ مضبوط ٿي آهي. وادي رم ۽ ان جي ڀرپاسي مان قديم اتر عربي لکتن ۽ جڳهن جي نالن جي شاهدي ملي ٿي، جيڪا هن علائقي جي قديم نالي ''ارم'' سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> == تاريخيت ۽ جديد ڪتباتي تحقيق == ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعات تائين عاد جي تاريخي وجود بابت يقيني آثارن جي کوٽ سبب عالمن ۾ شڪ موجود هو. ''انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام'' جي پراڻن مطالعي ۾ به اهو سوال کليل رکيو ويو تہ عاد نالي ڪا تاريخي قوم حقيقت ۾ ڪٿي رهندي هئي.<ref name="Buhl"/> صورتحال ۾ اهم تبديلي 2025ع ۾ آئي، جڏهن قديم عرب جي ڪتباتي ماهر [[احمد الجلاد]] عاد سان لاڳاپيل قديم ڪتبن جو تفصيلي مطالعو شايع ڪيو. هن تحقيق ۾ عاد جي نالي سان وابسته ٻه [[حسماوي لکت|حسماوي]] ۽ هڪ [[صفائي لکت|صفائي]] ڪتبي جو جائزو ورتو ويو. انهن مان هڪ صفائي ڪتبو اڳ شايع ٿيل نہ هو.<ref name="AlJallad2025"/> تحقيق موجب اهي ڪتبا ان ڳالهه لاءِ مادي شاهد مهيا ڪن ٿا تہ '''عاد نالي قبائلي گروهه لڳ ڀڳ ٻه هزار سال اڳ واقعي موجود هو'''. موجوده ڪتباتي شاهدي ان کي ڏکڻ عربستان بدران [[وادي رم]]، جيڪو قديم ارم سان ڳنڍيو وڃي ٿو، کان اتر-اوڀر طرف [[حره]] تائين پکڙيل علائقي سان وابسته ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي ''قديم اتر عربي ڪتبن جي آن لائين ذخيري'' ۾ محفوظ هڪ ڪتبي بابت پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ عاد جو قبائلي نالو ٻين حسماوي ڪتبن مان به معلوم آهي.<ref>{{cite web |title=BES15 161 |url=https://ociana.osu.edu/inscriptions/41338 |publisher=Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia |date=28 فيبروري 2025 |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هيءَ شاهدي قرآن ۾ بيان ڪيل عاد جي سموري روايت يا سندن تباهيءَ جي طريقي جي آثار قديمه وسيلي تصديق نہ ٿي ڪري؛ پر اها گهٽ ۾ گهٽ '''عاد نالي تاريخي قبائلي گروهه جي وجود ۽ ان جي جغرافيائي پسمنظر''' بابت اڳ موجود بحث ۾ نئون ڪتباتي ثبوت مهيا ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> == جغرافيائي سڃاڻپ بابت نظريا == عاد جي رهائش بابت مختلف دورن ۾ ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#D9EAF7;" | تجويز ڪيل علائقو ! style="background:#E2F0D9;" | بنياد ! style="background:#FFF2CC;" | علمي حيثيت |- | '''[[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ ڏکڻ عربستان''' | روايتي اسلامي تفسير ۽ ''الاحقاف'' کي ڏکڻ عربستان جي وارياسي علائقي سان ڳنڍڻ | تاريخي طور سڀ کان مشهور روايتي سڃاڻپ؛ جديد ڪتباتي شاهدي ان کي عاد جي اصل علائقي طور سهارو نٿي ڏئي.<ref name="AlJallad2025"/> |- | '''[[ربع الخالي]] ۽ [[عمان]]''' | احقاف کي وڏن وارياسي دڙن سان ڳنڍڻ ۽ شصر/اوبار بابت جديد قياس | مشهور پر عاد سان سڌي ڪتباتي سڃاڻپ ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Rippin"/> |- | '''شام يا اتر عرب''' | ڪجهه قديم روايتون ۽ ارم بابت متبادل سڃاڻپون | تاريخي ادب ۾ موجود، پر مختلف صورتن ۾ |- | '''[[وادي رم]] ۽ [[حره]]''' | حسماوي ۽ صفائي ڪتبا، قديم ارم جي جغرافيائي سڃاڻپ | 2025ع جي ڪتباتي تحقيق موجب هن وقت سڀ کان مضبوط سڌي مادي شاهدي هن علائقي مان ملي ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> |} == حسماوي ۽ صفائي ڪتبا == '''حسماوي''' ۽ '''صفائي''' قديم اتر عربي لکتن جا قسم آهن، جيڪي اسلام کان صديون اڳ عربستان، اردن ۽ شام جي ريگستاني علائقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. انهن لکتن ۾ ذاتي نالا، نسب، قبيلا، دعائون، سفر، جنگ، شڪار ۽ روزاني زندگيءَ بابت مختصر تحريرون محفوظ آهن. وادي رم جو علائقو قديم لکتن جي غيرمعمولي گهڻائي لاءِ مشهور آهي. [[يونيسڪو]] به وادي رم جي ثقافتي منظرنامي بابت دستاويزن ۾ هن علائقي جي قديم اتر عربي، ثمودي، نبطي ۽ ٻين ڪتبن جي وڏي ذخيري جو ذڪر ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Wadi Rum Protected Area: Advisory Body Evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1377.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2011 |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> عاد جي نالي وارا نوان پڙهيل ڪتبا انهيءَ وسيع epigraphic ماحول جو حصو آهن ۽ انهن جديد مطالعي ۾ قرآن کان اڳ عرب قبائلي تاريخ بابت نئين بحث کي جنم ڏنو آهي.<ref name="AlJallad2025"/> == روايتي اسلامي نسب == اسلامي تاريخ نويسي ۽ قصص الانبياءَ جي روايتن ۾ عاد کي [[سام بن نوح]] جي نسل مان ڄاڻايو ويو آهي. هڪ مشهور نسب هن طرح ڏنو وڃي ٿو: {{خانداني وڻ/شروع}} {{خانداني وڻ| | | | NOH |NOH=[[نوح]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | SAM |SAM=[[سام بن نوح|سام]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | IRM |IRM=[[ارم بن سام|ارم]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | AWS |AWS=عوص}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | AAD |AAD='''عاد'''}} {{خانداني وڻ/آخر}} هي نسب اسلامي روايتي ادب جو حصو آهي؛ موجود قديم ڪتبا هن مخصوص نسب نامي جي تاريخي تصديق نٿا ڪن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }}</ref> == اسلامي روايت ۽ بعد وارو ادب == [[فائل:Chester Beatty T 414 fol 65r Hud and watches over piles of cadavers of Ad.jpg|thumb|اسلامي مصورانه روايت ۾ [[هود]] کي قوم عاد جي تباهيءَ کان پوءِ ڏيکاريندڙ منظر.]] بعد واري اسلامي تاريخ، تفسير ۽ قصص الانبياءَ جي ادب ۾ عاد بابت قرآني بيان کي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويو. ڪجهه روايتن ۾ عاد جي ماڻهن کي غيرمعمولي جسامت، جسماني طاقت ۽ شاندار عمارتن سان منسوب ڪيو ويو. اهڙيون تفصيلون قرآن جي مختصر بيان کان وڌيڪ وسيع بعد واري روايتي ادب سان تعلق رکن ٿيون ۽ انهن کي قرآني متن يا آثار قديمه جي سڌي شاهدي سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |author2=Huston Smith |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=Rowman Altamira |year=2003 |pages=26 |isbn=978-0-7591-0190-6 }}</ref> نائين صديءَ جي مؤرخ [[مسعودي]] پڻ عاد کي انتهائي طاقتور ۽ شاندار تعميرات واري قوم طور بيان ڪيو. اهڙا بيان وچئين دور جي اسلامي تاريخي تصور ۾ عاد جي شهرت کي ظاهر ڪن ٿا، پر جديد تاريخ نگاريءَ ۾ انهن کي قديم دور جي سڌي مادي شاهدي بدران ادبي روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=المسعودي |title=مروج الذهب ومعادن الجوهر |language=ar }}</ref> == عاد ۽ ثمود == قرآن ۾ [[عاد]] ۽ [[ثمود]] جو ذڪر گهڻن هنڌن تي گڏ اچي ٿو، مثال طور [[سوره التوبه]]، [[سوره الفرقان]]، [[سوره ص]]، [[سوره ق]] ۽ [[سوره الحاقه]] ۾.<ref>{{qref|9|70}}</ref><ref>{{qref|25|38}}</ref><ref>{{qref|50|12|14}}</ref> ٻنهي قومن کي طاقت ۽ آبادڪاري حاصل هجڻ، پيغمبرن جي دعوت رد ڪرڻ ۽ پوءِ عذاب اچڻ جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي؛ البت ٻنهي جا قرآني قصا ۽ تباهيءَ جا طريقا الڳ آهن. ثمود بابت قديم لکتن ۽ تاريخي ذريعن جو ذخيرو عاد جي ڀيٽ ۾ گهڻو اڳ کان معلوم هو، جڏهن تہ عاد جي تاريخيت گهڻي عرصي تائين غيريقيني رهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل عاد سان لاڳاپيل ڪتباتي تحقيق انهيءَ فرق کي جزوي طور گهٽايو آهي.<ref name="AlJallad2025"/> == تاريخي ۽ مذهبي بيان ۾ فرق == قوم عاد بابت معلومات کي ٽن مختلف قسمن جي ماخذن ۾ ورهائڻ مفيد آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#DDEBF7;" | ماخذ ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي معلومات ! style="background:#FCE4D6;" | نوعيت |- | '''[[قرآن]]''' | هود جي دعوت، عاد جي طاقت، احقاف، پيغام جو انڪار ۽ هوا وسيلي تباهي | مذهبي متن |- | '''اسلامي تفسير ۽ تاريخي روايت''' | نسب، رهائش، جسماني وصفون، بادشاهن ۽ ٻين تفصيلن بابت وسيع روايتون | بعد واري ادبي ۽ مذهبي روايت |- | '''قديم ڪتبا ۽ آثار قديمه''' | عاد نالي قبائلي گروهه، وادي رم/ارم ۽ حرّه واري علائقي سان ممڪن تاريخي تعلق | مادي ۽ ڪتباتي شاهدي |} انهيءَ ڪري قرآني قوم عاد، بعد واري اسلامي روايتن ۾ بيان ڪيل عاد، ۽ جديد ڪتبن مان معلوم ٿيندڙ تاريخي قبيلو پاڻ ۾ لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا، پر انهن بابت هر تفصيل کي هڪ ئي درجي جي تاريخي شاهدي سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="AlJallad2025"/><ref name="Rippin"/> == پڻ ڏسو == * [[هود]] * [[ثمود]] * [[ارم ذات العماد]] * [[احقاف]] * [[وادي رم]] * [[قديم عرب]] * [[عرب قبيلا]] * [[قصص الانبياء]] * [[قرآن ۾ ذڪر ڪيل قومون]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=الجلاد |first=احمد |year=2025 |title=The Epigraphy of the Tribe of ʿĀd |journal=Athīrat: Journal of Ancient Arabia |volume=1 |issue=1–2 |pages=281–289 |doi=10.1163/30504880-12340015 }} * {{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }} * {{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }} * {{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }} {{قرآني قومون}} {{تاريخي عرب قبيلا}} {{DEFAULTSORT:عاد}} [[زمرو:عرب قبيلا]] [[زمرو:قديم عرب]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل قومون]] [[زمرو:هود]] [[زمرو:ارم ذات العماد]] dopz4osxzw7hefeccc1w7wm25ao6uum 0 57475 425523 424975 2026-10-26T19:32:59Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425523 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en |archive-date=3 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303161618/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |url-status=dead}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|url=https://archive.org/details/watchingwildlife0000hunt|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=[https://archive.org/details/watchingwildlife0000hunt/page/97 97]|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ [[تيرابا ماڻهو|تيرابا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |url=https://archive.org/details/sim_social-and-economic-studies_1977-09_26_3/page/n66 |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع) | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا. لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries|url=https://archive.org/details/medicaltourismin0000book| year =2007| pages= [https://archive.org/details/medicaltourismin0000book/page/3 3]–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us |archive-date=14 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514174105/https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |url-status=dead}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn=1815-1973 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en |date=5 August 2017 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |url=https://archive.org/details/historicaldictio03edunse |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=[https://archive.org/details/historicaldictio03edunse/page/58 58] |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] <references group="lower-alpha"/> 22vtm7n4adhvpkdmevp8ba1rdww4wwz 0 57486 425480 425015 2026-10-26T17:59:34Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425480 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> ===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا" '''===== {{Main|اوٽو پيريز مولينا}} [[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]] رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}</ref> پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}<ref name=veliz>{{cite news |last=Véliz |first=Rodrigo |title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar |url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |date=17 April 2015 |location=Guatemala |newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala |access-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |archive-date=22 April 2015 |language=es }}</ref> انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، "[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو. عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.<ref name=veliz /> ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name=linea10junio>{{cite news |title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm |newspaper=[[ايل پيريوديڪو]] |location=Guatemala |access-date=10 June 2015 |date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm |archive-date=10 June 2015 |language=es }}</ref><ref name=Solano22abril>{{cite news |last=Solano |first=Luis |title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg? |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |access-date=25 April 2015 |location=Guatemala |date=22 April 2015 |newspaper=Albedrío |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |archive-date=25 April 2015 }}</ref> فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.<ref name=ollantay21mayo>{{cite news |last=Itzamná |first=Ollantay |title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |date=21 May 2015 |access-date=21 May 2015 |location=Guatemala |newspaper=Albedrío |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |archive-date=21 May 2015 |language=es }}</ref> ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name=porras2015> {{cite news |last=Porras Castejón |first=Gustavo |title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas |url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |newspaper=Plaza Pública |location=Guatemala |date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }} </ref> ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.<ref>{{cite news |title=Capturan al ex secretario general de la presidencia |date=9 July 2015 |access-date=9 July 2015 |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |archive-date=9 July 2015 }}</ref> سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.<ref>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |archive-date=29 July 2015 }}</ref> CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.<ref name=periodico21a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref><ref name=eu23a>{{cite news |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |date=23 August 2015 |access-date=23 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |archive-date=24 August 2015 }}</ref> هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون. گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.<ref name=cacifMolina> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=19 February 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |archive-date=19 February 2018 |url-status=live }} </ref> اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.<ref name=lopez27a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |archive-date=27 August 2015 }}</ref> پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.<ref>{{cite news |url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |newspaper=Nomada |title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |author=Olmstead, Gladys |author2=Medina, Sofía |location=Guatemala |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |archive-date=23 January 2016 |url-status=dead }}</ref> گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |title=CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea" |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |author=Ruano, Jessica |newspaper=Guatevisión |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref> نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}</ref><ref> {{cite web |title=Renuncia el presidente Otto Pérez |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |website=Prensa Libre |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref> 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.<ref> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref><ref>{{cite news |url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Siglo 21 |location=Guatemala |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |archive-date=3 September 2015 }}</ref> جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref> {{cite news |title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate |first=Dan |last=Alder |date=13 June 2016 |url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |work=Insight Crime |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }} </ref> ===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' ===== [[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}</ref> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}</ref> آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}</ref> چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.<ref name=":4">{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref> ===== '''برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)''' ===== [[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]] [[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،<ref>{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}</ref> پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.<ref>{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}</ref> اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.<ref>{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}</ref> GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}</ref> 23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}</ref> ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،<ref name=":4" /> جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.<ref>{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گوئٽي مالا جي جاگرافي}} [[File:Guatemala Topography.png|thumb|گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو]] [[File:Guatemala Köppen.svg|thumb|گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم]] [[File:Quetzaltenango farm highlands 2009.jpg|thumb|[[ڪويتزالتينانگو]] جا جابلو علائقا]] [[File:guatemala town volcanic crater.jpg|thumb|آتش فشاني کڏ اندر [[پين-آمريڪن شاهراهه]] جي ڀرسان هڪ شهر]] گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو. ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[تاجومولڪو آتش فشان]]، جنهن جي اوچائي {{convert|4220|meter|abbr=off}} آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو نار]] جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ [[پولوچڪ درياهه|پولوچڪ]] ۽ [[دولسي درياهه (گوئٽي مالا)|دولسي]] شامل آهن، جيڪي [[ازابال ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ [[موتاگوا درياهه]]، [[سارسٽون درياهه|سارسٽون]]، جيڪو [[بيليز]] سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ [[اوسوماسينتا درياهه]]، جيڪو پيٽين ۽ [[چياپاس]]، [[ميڪسيڪو]] جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن. === قدرتي آفتون === {{For|2018ع واري آتش فشاني ڦاٽ لاءِ|2018ع فيوگو آتش فشان جو ڦاٽ}} [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو [[مچ سامونڊي طوفان]] ۽ آڪٽوبر 2005ع جو [[اسٽين سامونڊي طوفان]] شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد [[ٻوڏ]]ون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ [[مٽيءَ جون ڇپون]] هيون. نومبر 2020ع ۾ [[ايٽا سامونڊي طوفان]] پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.<ref>{{cite web|title=Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala {{!}} The Weather Channel - Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com|url=https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|access-date=12 November 2020|website=The Weather Channel|language=en-US|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014853/https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جا جابلو علائقا [[موتاگوا فالٽ]] سان لڳ واقع آهن، جيڪو [[ڪيريبين پليٽ]] ۽ [[اتر آمريڪي پليٽ]] نالي [[ٽيڪٽونڪ پليٽون|ٽيڪٽونڪ پليٽن]] جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر [[وچ آمريڪي کاهي]] نالي هڪ وڏي [[سبڊڪشن زون]] واقع آهي. هتي [[ڪوڪوس پليٽ]] ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: [[پاڪايا]]، [[سانتياگيتو]]، [[فيوگو آتش فشان|فيوگو]] ۽ [[تاڪانا آتش فشان|تاڪانا]]. دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب. === حياتياتي گوناگونيت === {{main|گوئٽي مالا جي حياتياتي گوناگونيت}} گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |archive-date=6 April 2006|website=iucn.org|publisher=[[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]}}</ref> [[ٽيڪال قومي پارڪ]] يونيسڪو جو پهريون گڏيل [[عالمي ورثو ماڳ]] هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد [[حيوانيات]] جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو [[مقامي جنس|مقامي]] ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]] جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.{{Citation needed|date=June 2009}} [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي ۾ واقع [[مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو]] 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |title=MAB Biosphere Reserves Directory |publisher=UNESCO |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322234230/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> جنهن ڪري اهو [[بوساواس]] کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه]] ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === سياسي نظام === {{Main|گوئٽي مالا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = Retrato oficial de Presidente Bernardo Arévalo (cropped).jpg | caption1 = [[برنارڊو اريوالو]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Retrato oficial de la vicepresidenta constitucional de la República de Guatemala Karin Larissa Herrera Aguilar (HQ) (cropped 2).jpg | caption2 = [[ڪارين هيريرا]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]</small> }} [[File:National Palace of Culture - Guatemala City.jpg|thumb|[[قومي محل (گوئٽي مالا)|قومي محل]]، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي]] [[File:Congreso de Guatemala (7895588940).jpg|thumb|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|ڪانگريس]] جو اندريون ڏيک]] گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي [[گوئٽي مالا جو صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] رائج آهي. [[انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانون ساز اختيار]] حڪومت ۽ [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]] وٽ آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. 2 سيپٽمبر 2015ع تي [[اوٽو پيريز مولينا]] [[لا لينيا بدعنواني ڪيس|بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل]] سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين [[اليخاندرو مالدونادو]] سندس جاءِ تي صدر رهيو.<ref name=Maldonado>{{cite news|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|title=Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial|date=3 September 2015|access-date=3 September 2015|newspaper=Prensa Libre|location=Guatemala|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905174242/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}</ref> ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي [[سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا]] جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.<ref name=soria>{{cite news|url=http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |title=Fuentes Soria nombrado vicepresidente |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=16 September 2015 |access-date=16 September 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917060705/http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |archive-date=17 September 2015}}</ref> ان کان پوءِ [[جمي موراليس]] 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1" /> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو گياماتي]] سندس جاءِ تي صدر ٿيو.<ref name="auto" /> گوئٽي مالا جو سفارتڪار، [[سماجيات|سماجيات جو ماهر]]، ليکڪ ۽ سياستدان [[برنارڊو اريوالو|سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون]]،<ref name="congr">{{cite news |title=César Bernardo Arévalo De León |url=https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |access-date=15 June 2021 |work=[[گوئٽي مالا جي ڪانگريس]] |date=2019 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130724/https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |url-status=live }}</ref> جيڪو [[سيمييا تحريڪ]] جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === انتظامي ورهاست === {{Main|گوئٽي مالا جا کاتا|گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون}} {{Guatemala labelled map|float=left}} گوئٽي مالا کي 22 [[کاتو (انتظامي ورهاست)|کاتن]] (اسپيني: ''departamentos'') ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: ''municipios'') ۾ ورهايل آهن.<ref name=segeplan>{{cite web|access-date=29 September 2015 |location=Guatemala |website=Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia |url=http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14:quetzaltenango&Itemid=333 |title=Municipios de Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707074007/http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14%3Aquetzaltenango&Itemid=333 |archive-date=7 July 2015 |language=es |url-status=dead}}</ref> هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا}} گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ [[بيليز]] جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 Encyclopedia of the Inter-American System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421070357/https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 |date=21 April 2023 }}'' by George Pope Atkins Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.</ref> تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |publisher=American Society of International Law |work=ASIL Insights |title=OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute |first=Montserrat |last=Gorina-Ysern |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110749/http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |archive-date=21 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Historia General de Guatemala |isbn=84-88622-07-4 |author=Jorge Luján Muñoz, director general. |year=2005 |publisher=Asociación de Amigos del País |location=Guatemala}}</ref> === فوج === {{Main|گوئٽي مالا جي فوج}} گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército|newspaper=Prensa Libre|date=2 April 2004|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070710004304/http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|archive-date=10 July 2007 |access-date=1 June 2015}}</ref> 2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=8 September 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{See also|گوئٽي مالا ۾ انساني حق|گوئٽي مالا ۾ عورتن خلاف تشدد|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه}} 1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ [[موت جا جٿا]] هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: ''Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS'') سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،<ref name=ic>{{cite web |title=Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala |first=James |last=Bargent |date=4 July 2013 |work=InsightCrime |url=https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |access-date=6 January 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106132125/https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |url-status=live }}</ref> پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.<ref name=yale>{{cite web |url=http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |publisher=Yale University |work=Genocide Studies Program |title=Violence and Genocide in Guatemala |first=Victoria |last=Sanford |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828172554/http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |archive-date=28 August 2016 |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2004ع ۾ [[بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت]] 18 جولاءِ 1982ع تي [[پلان ڊي سانچيز]]، [[آلتا ويراپاز]] ۾ 188 [[اچي ماڻهو|اچي مايا]] ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت [[گوئٽي مالا جي فوج]] ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.<ref name=yale /> انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.<ref name=yale /> {|class="wikitable" style="align:center;" !colspan=2 | گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل |- |style="text-align:center;"|2010ع |style="text-align:right;"|5,072 |- |style="text-align:center;"|2011ع |style="text-align:right;"|279 |- |style="text-align:center;"|2012ع |style="text-align:right;"|439 |- |colspan=2|<small>ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز</small><ref name=ic /> |} 2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[عورت ڪشي]]، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.<ref name=bbc>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-34978330|title=Where women are killed by their own families|publisher=bbcnews.com|access-date=22 December 2015|date=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213010054/http://www.bbc.com/news/magazine-34978330|archive-date=13 December 2015|url-status=live}}</ref> ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.<ref name=bbc /> == معيشت == {{Main|گوئٽي مالا جي معيشت}} [[File:GDP_per_capita_development_in_El_Salvador,_Guatemala_and_Honduras.svg|upright=1.3|thumb|[[اترئين ٽڪنڊي|ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس]] جي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين]] [[File:Fields in Quetzaltenango.jpg|thumb|upright=1.3|[[ڪويتزالتينانگو]] ۾ زرعي زمينون]] 2024ع تائين گوئٽي مالا جي نامياتي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 113.9 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (nominal) |date=April 2026 |access-date=27 April 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/GTM }}</ref> ۽ [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي مجموعي ملڪي پيداوار 264.8 ارب ڊالر هئي،<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (PPP) |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/GTM }}</ref> جنهن سان اها [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڏي معيشت آهي.<ref name="ITA-M">{{Cite web |title=Guatemala - Market Overview |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-market-overview }}</ref> گذريل ڏهاڪي دوران ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ جي سراسري شرح 3.5 سيڪڙو رهي آهي.<ref name="ITA-M" /> تنهن هوندي به گوئٽي مالا ڪيترن ئي سماجي مسئلن کي منهن ڏئي ٿو ۽ لاطيني آمريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ آمدني جي ورڇ انتهائي غير مساوي آهي،<ref name="cia">{{cite web |date=2023 |title=CIA World Factbook, Guatemala |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |url-status=dead |archive-date=16 January 2026 |access-date=2026-01-03}}</ref><ref>{{cite web |title=Guatemala: An Assessment of Poverty |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |publisher=World Bank |access-date=9 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302150027/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |archive-date=2 March 2010 |url-status=live}}</ref> ۽ 2024ع تائين 56 سيڪڙو آبادي غربت، جڏهن تہ 16.2 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="BTI-2026">{{Cite web |title=BTI 2026 Guatemala Country Report |work=[[برٽلسمان ٽرانسفارميشن انڊيڪس]] |date=2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/GTM }}</ref> غير مستحڪم ۽ گهٽ اجرت وارا غير رسمي روزگار ملڪ ۾ روزگار جو مکيه ذريعو آهن،<ref name="WorldBank-2026">{{Cite web |title=Guatemala |work=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-gtm.pdf }}</ref> جڏهن تہ رڳو 29 سيڪڙو گوئٽي مالا واسين وٽ رسمي روزگار آهي.<ref name="ITA-M" /> گوئٽي مالا جي برآمدات ۾ ميوا، ڀاڄيون، گل، هٿ جون ٺهيل شيون ۽ ڪپڙا شامل آهن. ملڪ [[الائچي]]<ref>{{cite web |url=https://pdf.usaid.gov/PDF_DOCS/PA00KNZM.PDF |title=The World Market for Cardamom |publisher=USAID |access-date=8 January 2024 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607171538/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00KNZM.pdf |url-status=dead }}</ref> ۽ [[ڪافي]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |title=Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season |date=19 May 2021 |work=Reuters |access-date=8 January 2024 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408123943/https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |url-status=live }}</ref> آمريڪا ۽ [[چين]] گوئٽي مالا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن، جيتوڻيڪ گوئٽي مالا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[تائيوان جي بين الاقوامي سڃاڻپ|تائيوان سان باضابطه سفارتي لاڳاپا]] رکن ٿا.<ref name="ITA-M" /> آمريڪا ۾ رهندڙ گوئٽي مالا واسين پاران موڪليل [[پرڏيهي ناڻي جون موڪلون|رقم جون موڪلون]] ملڪ جي پرڏيهي آمدني جو سڀ کان وڏو واحد ذريعو آهن.<ref name="cia" /><ref name="BTI-2026" /> 2004ع کان 2024ع تائين اهڙين رقمن جو حصو گوئٽي مالا جي مجموعي ملڪي پيداوار جي 11 سيڪڙو مان وڌي 19 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="WorldBank-2026" /> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گوئٽي مالا [[بازاري معيشت]] سان لاڳاپيل سڌارا متعارف ڪرايا، جن ۾ [[آزاد واپار|واپاري آزادي]]، [[سرڪاري ملڪيت واري اداري|سرڪاري ادارن]] جي نجڪاري ۽ ضابطن ۾ نرمي شامل هئي.<ref name="BTI-2026" /> ملڪ جو بئنڪنگ نظام گهڻي حد تائين بين الاقوامي معيارن سان هم آهنگ آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا ڪيترن ئي واپاري معاهدن جو ڌر آهي،<ref name="ITA-M" /> جن ۾ 2006ع کان آمريڪا سميت [[ڊومينيڪن جمهوريه–وچ آمريڪا آزاد واپار معاهدو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |title=Guatemala Report 2006: Summary Review |access-date=15 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208022731/http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |archive-date=8 February 2007}} ''Amnesty International'', 2006. Retrieved 26 January 2007.</ref> 2024ع ۾ گوئٽي مالا منڊي ۾ مقابلي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مقابلي جو قانون منظور ڪيو.<ref name="BTI-2026" /> نجي ملڪيت کي آئين ۽ قانونن تحت تحفظ حاصل آهي، پر انهن قانونن تي هر هنڌ هڪجهڙي نموني عمل نٿو ٿئي. پرڏيهي سيڙپڪارن کي عام طور گوئٽي مالا جي شهرين جهڙا ملڪيت جا حق حاصل آهن، سواءِ ڪجهه مخصوص علائقن ۾ واقع زمينن جي.<ref name="BTI-2026" /> 2025ع ۾ گوئٽي مالا [[اقتصادي آزادي جي اشاريي]] ۾ 71هين نمبر تي،<ref name="BTI-2026" /> جڏهن تہ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 123هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/guatemala |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[سماجي ڀلائي]] جا ڪيترائي پروگرام موجود آهن، پر ٻهراڙي وارن علائقن ۾ انهن جي پهچ نسبتاً محدود آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا جو زرعي شعبو ملڪ جي 31 سيڪڙو روزگار جو ذريعو آهي ۽ ڀاڻ، مشينري ۽ آبپاشي نظام جهڙين پرڏيهي درآمدن تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. روايتي فصلن ۾ [[ڪمند]]، ڪافي، ڪيلا، الائچي ۽ پام جو تيل شامل آهن، جڏهن تہ تازن سالن ۾ وڌندڙ طلب ۽ سيڙپڪاري سبب [[ايواڪاڊو]]، [[بيري|بيريون]]، [[سنو مٽر]] ۽ [[بروڪلي]] جهڙن فصلن جي پوک پڻ وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Guatemala - Agribusiness and Equipment |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-agribusiness-and-equipment }}</ref> [[حياتياتي ٻارڻ]] جي وڌندڙ طلب سبب گوئٽي مالا ان جي پيداوار لاءِ خام مال، خاص طور ڪمند ۽ [[پام جو تيل]]، وڌندڙ مقدار ۾ پيدا ۽ برآمد ڪري رهيو آهي. ناقدن موجب اهڙي واڌ سبب [[بنيادي خوراڪ|بنيادي خوراڪي شين]]، خاص طور مڪئي، جون قيمتون وڌن ٿيون، جيڪا گوئٽي مالا جي خوراڪ جو اهم حصو آهي. آمريڪي مڪئي تي ڏنل سرڪاري امداد جي نتيجي ۾ گوئٽي مالا پنهنجي گهربل مڪئي جو لڳ ڀڳ اڌ آمريڪا مان درآمد ڪري ٿو، جڏهن تہ آمريڪا پنهنجي مڪئي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حياتياتي ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108075322/http://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html |date=8 January 2013 }}. The New York Times. 5 January 2013</ref> ملڪ جي کاڻين مان سون، چاندي، جست، ڪوبالٽ ۽ نڪل ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>Dan Oancea [http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf Mining In Central America]. Mining Magazine. January 2009 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110516031334/http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |date=16 May 2011 }}</ref> 2015ع ۾ گوئٽي مالا ۾ سون جي پيداوار 6 ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-20 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> === سياحت === {{main|گوئٽي مالا ۾ سياحت}} [[File:Santa Catalina Arch - Antigua Guatemala Feb 2020.jpg|thumb|نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]]، جيڪو يونيسڪو جو [[عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سياحت گوئٽي مالا جي معيشت جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. 2008ع ۾ ملڪ جي معيشت ۾ سياحت جو حصو لڳ ڀڳ 1.8 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايو ويو. گوئٽي مالا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 20 لک سياح اچن ٿا. تازن سالن ۾ گوئٽي مالا جي سامونڊي بندرگاهن تي ايندڙ سياحتي بحري جهازن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن سان سياحن جي تعداد ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي. مکيه سياحتي ماڳن ۾ مايا تهذيب جا آثار قديمه وارا هنڌ، جهڙوڪ پيٽين ۾ [[ٽيڪال]]، ايزابال ۾ ڪيريگوا ۽ چمالتينانگو ۾ اڪسمچي؛ قدرتي ماڳ، جهڙوڪ [[ڍنڍ اٽيٽلان]] ۽ [[سيمڪ چيمپي]]؛ ۽ تاريخي ماڳ، جهڙوڪ نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] شامل آهن، جنهن کي يونيسڪو جي ثقافتي عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو ويو آهي. === آمدورفت === {{main|گوئٽي مالا ۾ آمدورفت}} [[File:Peaje_-_Vía_Alterna_del_Sur.jpg|thumb|right|[[گوئٽي مالا شهر]] ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ٽول پلازا]] [[گوئٽي مالا]] ۾ آمدورفت جي نظام ۾ روڊ، آبي رستا، هوائي اڏا ۽ ميڪسيڪو کان ايندڙ هڪ مختصر سرحد پار ريلوي لائين شامل آهن. [[مواصلات، بنيادي ڍانچي ۽ رهائش واري وزارت]] ملڪ جي بنيادي ڍانچي ۽ آمدورفت جي نظام جي رٿابندي، سار سنڀال ۽ ترقي جي نگراني ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=civ.gob.gt - Objetivos |url=https://www.civ.gob.gt/web/guest/institucional/objetivos |access-date=2024-02-18 |website=www.civ.gob.gt}}</ref> روڊن جو جنرل ڊائريڪٽوريٽ ملڪ جي روڊن جي رٿابندي، ڊزائن، تعميراتي ڪمن جي نگراني ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي.<ref>{{Cite web |last=Caminos |first=Dirección General de |title=Dirección General de Caminos |url=https://caminos.gob.gt/quienes-somos.html |access-date=2024-02-18 |website=Dirección General de Caminos |language=es-ES |archive-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218221841/https://www.caminos.gob.gt/quienes-somos.html |url-status=dead}}</ref> == آبادي == {{Main|گوئٽي مالا جي آبادي|گوئٽي مالا جي شهرن جي فهرست}} [[File:santiago de atitlan natives 2009.JPG|thumb|[[تزوتوجيل ماڻهو|تزوتوجيل]] مرد، [[سانتياگو اٽيٽلان]] ۾]] گوئٽي مالا جي آبادي {{UN_Population|Guatemala}} ({{UN_Population|Year}} جو اندازو) آهي.{{UN_Population|ref}} 1900ع ۾ ملڪ جي آبادي رڳو 885,000 هئي؛ اهڙي ريت 20هين صديءَ دوران گوئٽي مالا ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح اولهندي اڌ گول ۾ سڀ کان تيز رهي.<ref>{{cite web |url=http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |title=Population Statistics |publisher=Populstat.info |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522101502/http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |archive-date=22 May 2010 |url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جمهوريه جي پهرين آدمشماري 1778ع ۾ ڪئي وئي.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|title=The States of Central America: Compromising Chapters on Honduras, San Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Guatemala, Belize, the Bay Islands, the Mosquito Shore, and the Honduras Inter-Oceanic Railway|last=Squier|first=E. G|publisher=Harper & Brothers|year=1858|location=Franklin Square, New York|pages=45, 49, 57|access-date=17 October 2020|archive-date=17 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217061501/https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|url-status=live}}</ref> 1778ع، 1880ع، 1893ع ۽ 1921ع جي آدمشمارين جا اصل رڪارڊ بعد ۾ ردي ڪاغذ طور استعمال ڪيا ويا ۽ هاڻي موجود ناهن، جيتوڻيڪ انهن جي شمارياتي معلومات محفوظ رهي آهي.<ref name=":3" /> ملڪ ۾ آدمشماريون باقاعده وقفن سان نه ٿيون آهن. 1837ع واري آدمشماري کي ان وقت ناقابل اعتبار قرار ڏنو ويو؛ شماريات دان ڊان هوزي ڊي لا وائي اندازو لڳايو تہ 1837ع ۾ گوئٽي مالا جي آبادي 600,000 هئي.<ref name=":0" /> 1940ع واري آدمشماري جا رڪارڊ سڙي ويا.<ref name=":1">{{Cite book|title=Rural Guatemala, 1760-1940|last=McCreery|first=David|publisher=Stanford University Press|year=1994|isbn=9780804723183|location=Stanford, CA|page=346}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Census Records for Latin America and the Hispanic United States|url=https://archive.org/details/censusrecordsfor0000plat|last=Platt|first=Lyman|publisher=Genealogical Publishing Company|year=1998|isbn=0806315555|location=Baltimore, MD|page=[https://archive.org/details/censusrecordsfor0000plat/page/38 38]}}</ref> === وڏا شهر === {{Largest cities | country = گوئٽي مالا | stat_ref = 2018ع جي آدمشماري موجب<ref>{{cite web |url=http://citypopulation.de/en/guatemala/cities/ |title=Guatemala: Departments |website=citypopulation.de |access-date=30 April 2022}}</ref> | list_by_pop = | div_name = کاتو | div_link = |city_1 = گوئٽي مالا شهر |div_1 = گوئٽي مالا کاتو |pop_1 = 1,221,739 |city_2 = ميڪسڪو |div_2 = گوئٽي مالا کاتو |pop_2 = 463,019 |city_3 = ولا نويوا |div_3 = گوئٽي مالا کاتو |pop_3 = 426,316 |city_4 = ڪوبان |div_4 = آلتا ويراپاز |pop_4 = 212,047 |city_5 = ڪويتزالتينانگو |div_5 = ڪويتزالتينانگو |pop_5 = 180,706 |city_6 = هالاپا |div_6 = هالاپا |pop_6 = 159,840 |city_7 = ايسڪوينتلا |div_7 = ايسڪوينتلا |pop_7 = 156,313 |city_8 = سان خوان ساڪاتيپيڪيز |div_8 = گوئٽي مالا کاتو |pop_8 = 155,965 |city_9 = هوتياپا |div_9 = هوتياپا |pop_9 = 145,880 |city_10 = پيتاپا |div_10 = گوئٽي مالا کاتو |pop_10 = 129,124 }} === نسلي گروهه === {{Main|گوئٽي مالا جي آبادي#نسلي گروهه}} {{Pie chart|thumb=right|caption=گوئٽي مالا جا نسلي گروهه (2018ع جي آدمشماري)<ref name="censopoblacion.gt">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/mapas |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=2022-04-14 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217015625/https://www.censopoblacion.gt/mapas |url-status=live }}</ref> |label1 = [[لادينو ماڻهو|لادينو]] |value1 = 56.01 |color1 = #CBA481 |label2 = [[گوئٽي مالا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value2 = 43.43 |color2 = #BE7343 |label3 = [[ڪارا گوئٽي مالا واسي|ڪارا]] |value3 = 0.32 |color3 = #62402F |label4 = ٻيا |value4 = 0.24 |color4 = Lightgray }} گوئٽي مالا ۾ مختلف نسلي، ثقافتي ۽ لساني گروهه آباد آهن. [[گوئٽي مالا جو قومي شماريات ادارو|قومي شماريات اداري]] پاران ڪرايل 2018ع جي آدمشماري موجب 56 سيڪڙو آبادي [[لادينو ماڻهو|لادينو]] آهي، جيڪي مقامي آمريڪي ۽ يورپي نسل جي گڏيل ورثي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=14 April 2022 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308102324/https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |url-status=live }}</ref> مقامي گوئٽي مالا واسي قومي آباديءَ جو 43.6 سيڪڙو آهن، جيڪو آمريڪي کنڊن ۾ مقامي آباديءَ جي سڀ کان وڏن تناسبن مان هڪ آهي ۽ پيرو ۽ بوليويا کان پوءِ اچي ٿو. گهڻا مقامي گوئٽي مالا واسي (قومي آباديءَ جو 41.7 سيڪڙو) [[مايا ماڻهو]] آهن، جن ۾ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] (11.0 سيڪڙو)، [[ڪيڪچي ماڻهو|ڪيڪچي]] (8.3 سيڪڙو)، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] (7.8 سيڪڙو)، [[مام ماڻهو|مام]] (5.2 سيڪڙو) ۽ ”ٻيا [[مايا ماڻهو]]“ (7.6 سيڪڙو) شامل آهن. قومي آباديءَ جو 2 سيڪڙو غير مايا مقامي ماڻهن تي مشتمل آهي. آباديءَ جو 1.8 سيڪڙو زنڪا ۽ 0.1 سيڪڙو گاريفونا آهي.<ref name="ReferenceA"/> تنهن هوندي بہ مقامي ماڻهن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن موجب مقامي آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html |title=Guatemala Minority Rights Group International, State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2013 - Guatemala, 24 September 2013 |date=24 September 2013 |website=refworld |publisher=[[اقليتي حقن جو بين الاقوامي گروپ]] |access-date=15 August 2021 |archive-date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915150023/https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html |url-status=live }}</ref> [[File:Guatemala ethnie maya 2018.png|thumb|left|ميونسپلٽيءَ موجب پاڻ کي مايا سڃاڻيندڙ ماڻهن جو سيڪڙو (2018ع)]] يورپي نسل جا [[اڇا ماڻهو|اڇا گوئٽي مالا واسي]]، جن کي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] پڻ چيو وڃي ٿو، گوئٽي مالا جي آدمشماري ۾ لادينو ماڻهن کان الڳ شمار نٿا ڪيا وڃن.<ref name="ReferenceA"/> انهن مان گهڻا جرمن ۽ هسپانوي آبادڪارن جا نسل آهن، جڏهن تہ ٻين جا ابا ڏاڏا اطالوي، برطانوي، فرانسيسي، سوئس، بيلجيائي، ڊچ، روسي ۽ ڊينمارڪي هئا. گوئٽي مالا ۾ ڪرسمس ٽري جي روايت آڻڻ جو سهرو جرمن آبادڪارن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905053744/http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|url-status=dead|title=History of the Christmas Tree|archive-date=5 September 2006}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 110,000 ايل سلواڊور واسي پڻ رهن ٿا.{{citation needed|date=September 2025|reason=Is this including temporary refugees? Official census say 36,320 foreigners total}} [[گاريفونا ماڻهو|گاريفونا]]، جيڪي بنيادي طور سينٽ ونسينٽ ۾ مقامي ماڻهن سان گڏ رهندڙ ۽ شاديون ڪندڙ آفريقي نسل جي ماڻهن جو اولاد آهن، خاص طور [[لونگسٽن، گوئٽي مالا|لونگسٽن]] ۽ [[پويرتو باريوس]] ۾ رهن ٿا. [[افريقي گوئٽي مالا واسي]] ۽ مخلوط آفريقي نسل جا ماڻهو بنيادي طور ڪيلي جي باغن ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جو اولاد آهن. ملڪ ۾ [[ايشيائي ماڻهو]] پڻ آباد آهن، جن مان گهڻا [[هان چيني|چيني]] نسل جا آهن؛ ان کان سواءِ [[لبناني ماڻهو|لبناني]]، فلسطيني ۽ [[شامي ماڻهو|شامي]] نسل جا، گهڻو ڪري عيسائي، [[عرب ماڻهو]] پڻ رهن ٿا.<ref>Rodríguez, Luisa (29 August 2004) {{cite web |url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330000812/http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html |archive-date=30 March 2009 |title=Guatemala como residencia |url-status=dead |access-date=1 June 2016 }}. prensalibre.com.</ref> === ٻوليون === {{Main|گوئٽي مالا جون ٻوليون|گوئٽي مالائي هسپانوي}} {{bar box |title=گوئٽي مالا جون ٻوليون (مادري ٻولي ڳالهائيندڙ)<ref>{{cite report|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_24/el_espanol_en_el_mundo_anuario_instituto_cervantes_2024.pdf|access-date=2025-05-25|title=El español en el mundo|page=34|lang=es|date=2024|publisher=[[انسٽيٽيوٽو سيروانتيس]]}}</ref> |titlebar=#ddd |left1=ٻوليون |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]]|darkgreen|75.9}} {{bar percent|[[مايا ٻوليون]]|purple|23.7}} {{bar percent|ٻيون|blue|0.2}} {{bar percent|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|red|0.1}} {{bar percent|ڪا بہ نه|green|0.1}} }} گوئٽي مالا جي واحد سرڪاري ٻولي [[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]] آهي. اها آباديءَ جي 93 سيڪڙو ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي<ref>{{Cite web|url=https://www.milmilagros.org/es-story/las-lenguas-indigenas-en-guatemala|title=Mil Milagros|website=www.milmilagros.org|accessdate=19 November 2025|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819115909/https://www.milmilagros.org/es-story/las-lenguas-indigenas-en-guatemala|url-status=dead}}</ref> ۽ اندازي موجب 75.9 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. ملڪ ۾ 21 [[مايا ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾. ان کان سواءِ ٻه غير مايا مقامي ٻوليون پڻ آهن: [[زنڪا ٻولي|زنڪا]]، جيڪا ملڪ جي مقامي ٻولي آهي، ۽ [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]]، جيڪا [[آراواڪ ٻوليون|آراواڪ]] ٻولي آهي ۽ ڪيريبين سامونڊي ڪناري تي ڳالهائي وڃي ٿي. 2003ع جي ٻولين واري قانون موجب انهن ٻولين کي قومي ٻولين طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="Decreto19-2003">{{cite web |access-date=10 June 2007 |url=http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |title=Ley de Idiomas Nacionales, Decreto Número 19-2003 |language=es |publisher=El Congreso de la República de Guatemala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235237/http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |archive-date=27 September 2007 }}</ref> === مقامي ماڻهن جو سماجي انضمام ۽ ٻه لساني تعليم === {{main|گوئٽي مالا ۾ بين الثقافتي ٻه لساني تعليم}} 20هين صديءَ دوران [[مايا ٻوليون|مايا ٻولين]] کي گوئٽي مالا جي سماج ۽ تعليمي نظام ۾ شامل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي اڳڀرايون ٿيون. سياسي سببن مان شروع ٿيل انهن عملن ڪجهه مايا ٻولين جي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ ٻه لساني تعليم کي اڳتي وڌايو. [[File:Idiomasmap Guatemala.svg|thumb|گوئٽي مالا جو لساني نقشو؛ ”ڪاستيليائي“ علائقا هسپانوي ٻوليءَ وارن علائقن جي نمائندگي ڪن ٿا.]] 1945ع ۾ گوئٽي مالا جي حڪومت مقامي ماڻهن لاءِ قومي ادارو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد مايا ٻارن کي هسپانوي بدران سندن مادري ٻوليءَ ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، جيئن بعد ۾ کين هسپانوي ٻوليءَ واري سماج ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي. پهرين ٻوليءَ ۾ خواندگيءَ جي تعليم، جنهن کي گڏيل قومن جي حمايت حاصل هئي، 1952ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌي، جڏهن ڊيلاس، ٽيڪساس ۾ قائم سمر انسٽيٽيوٽ آف لنگئسٽڪس گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ڪئي. ٻن سالن اندر مايا ٻولين ۾ ڪيترائي لکيل ڪم ڇپجي شايع ٿيا ۽ نئين عهدنامي جي ترجمي ۾ پڻ نمايان اڳڀرائي ٿي. ايندڙ سالن ۾ مقامي ماڻهن کي لادينو سماج ۾ شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪيون ويون،<ref>Heimberger, Janet L. Language and Ethnicity: Multiple Literacies in Context, Language Education in Guatemala. ''Bilingual Research Journal''. Vol. 30, Issue 1, pp. 65–86, 2006.</ref> جن ۾ مايا شاگردن کي هسپانوي ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ هڪ خاص الفابيٽ جي تياري ۽ ڪيڪچي علائقي ۾ ٻه لساني تعليم شامل هئي. 1965ع ۾ هسپانوي کي گوئٽي مالا جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ کان پوءِ حڪومت ٻه لساني ڪاستيليائيزيشن پروگرام ۽ ريڊيو اسڪولن سميت ڪيترائي پروگرام شروع ڪيا، جن جو مقصد مايا شاگردن جي هسپانوي ڏانهن منتقلي تيز ڪرڻ هو. ٻوليءَ ذريعي مقامي ماڻهن جي سماجي انضمام لاءِ ڪيل انهن ڪوششن، خاص طور نئين الفابيٽ، تعليمي ادارن کي اسڪولن ۾ مايا ٻوليون استعمال ڪرڻ جا وسيلا فراهم ڪيا. جيتوڻيڪ ان سان مايا ٻارن جي سکيا بهتر ٿي، پر رڳو هسپانوي ٻوليءَ واري تعليمي ماحول ۾ سندن سکيا لاءِ ڪجهه مسئلا برقرار رهيا. ان ڪري 1980ع ۾ ٻه لساني تعليم کي وڌيڪ وسيع ڪيو ويو ۽ هڪ تجرباتي پروگرام شروع ٿيو، جنهن تحت ٻارن کي سندن مادري ٻوليءَ ۾ ان وقت تائين تعليم ڏني ويندي هئي، جيستائين هو هسپانويءَ ۾ مناسب مهارت حاصل نه ڪن. تجرباتي پروگرام جي شاگردن هسپانويءَ ۾ فقط تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ڀيٽ ۾ بهتر تعليمي نتيجا ڏيکاريا. 1987ع ۾ تجرباتي پروگرام ختم ٿيڻ وقت ٻه لساني تعليم کي گوئٽي مالا ۾ باضابطه حيثيت ڏني وئي. === مذهب === {{Main|گوئٽي مالا ۾ مذهب}} [[File:Guatemala City 3. catedral.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر جو گرجاگهر|ميٽروپوليٽن گرجاگهر]]، گوئٽي مالا شهر]] [[عيسائيت]] گوئٽي مالا جي سماج تي مذهبي، ثقافتي ۽ سماجي لحاظ کان گهرو اثر رکي ٿي. ملڪ تي ڪنهن وقت [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] جو غلبو هو، جنهن کي هسپانوي نوآبادياتي دور ۾ متعارف ڪرايو ويو، پر هاڻي هتي مختلف عيسائي فرقن جو اثر موجود آهي. 2001ع کان 2012ع تائين ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب 55 سيڪڙو مان گهٽجي 47.9 سيڪڙو ٿيو.<ref>CID Gallup November 2001, September 2012</ref> ساڳئي عرصي دوران [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آبادي 30 سيڪڙو مان وڌي 38.2 سيڪڙو ٿي، جڏهن تہ ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ ماڻهن جو تناسب 12.7 سيڪڙو مان گهٽجي 11.6 سيڪڙو ٿيو. باقي آبادي، جنهن ۾ [[گوئٽي مالا ۾ چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس|مورمن]]، [[گوئٽي مالا جا يهودي|يهودي]]، [[گوئٽي مالا ۾ اسلام|مسلمان]] ۽ [[ٻڌ مت|ٻڌ ڌرم جا پيروڪار]] شامل هئا، مجموعي آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.ranchocolibri.net/prolades/cra/regions/cam/gte/guate_polls_1990-2018.pdf|title=Public opinion polls on religious affiliation in Guatemala: 1990-2018 |first1=Clifton L. |last1=Holland |via=Rancho Colibri |website=Prolades.com|access-date=9 April 2023|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082428/http://www.prolades.com/cra/regions/cam/gte/guat_polls_1990-2012.pdf|url-status=live}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان، ۽ خاص طور گهرو ويڙهه جي پڄاڻيءَ کان پوءِ، گوئٽي مالا ۾ مشنري سرگرمين جي واڌ سبب پروٽيسٽنٽ ازم، خاص طور [[انجيلي عيسائيت|انجيلي]] ۽ [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] فرقن، تيزيءَ سان واڌ ڪئي آهي. پروٽيسٽنٽ عيسائيت هاڻي گوئٽي مالا جو سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي، جنهن سان 45.7 سيڪڙو آبادي وابسته ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="cia" /> گوئٽي مالا کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ انجيلي عيسائي اثر رکندڙ ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref>{{cite web |last1=Shellnutt |first1=Kate |url-access=subscription |title=Blessed Through Israel: How Guatemala's Evangelicals Inspired Its Embassy Move |url=https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |website=Christianity Today |date=17 May 2018 |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151117/https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |url-status=live }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ غير رجسٽرڊ گرجاگهر پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Guatemala is the 'most evangelical' country in Latin America |url=https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |date=7 March 2016 |website=Evangelical Focus |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151114/https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |url-status=live }}</ref> ان لحاظ کان برازيل ۽ [[هونڊوراس ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|هونڊوراس]] جو تناسب پڻ ان جي ويجهو يا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Evangélicos podem desbancar católicos no Brasil em pouco mais de uma década |trans-title=Evangelicals can beat Catholics in Brazil in just over a decade |first1=Anna Virginia |last1=Balloussier |url=https://www1.folha.uol.com.br/poder/2020/01/evangelicos-podem-desbancar-catolicos-no-brasil-em-pouco-mais-de-uma-decada.shtml |website=Folha de S.Paulo |date=14 January 2020 |access-date=8 January 2022}}</ref> اها واڌ خاص طور نسلي مايا آباديءَ ۾ نمايان رهي آهي، ۽ گوئٽي مالا جي نيشنل انجيلي پريسبيٽيرين چرچ جون مقامي ٻولين ۾ 11 پريسبيٽريون آهن. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جي رڪنن جو انگ 1984ع ۾ 40,000 مان وڌي 1998ع ۾ 164,000 ٿيو ۽ ان کان پوءِ پڻ وڌندو رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |title=List of Temples |publisher=The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=1 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101081317/https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |title=Quetzaltenango Guatemala Temple |publisher=Temples of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190325/https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |url-status=live }}</ref> [[File:San andres xecul church 2009.JPG|thumb|[[سان اندريس شيڪول]] ۾ هڪ نوآبادياتي دور جو گرجاگهر]] گوئٽي مالا ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] جي واڌ پڻ نمايان رهي آهي، ۽ ڪجهه ذريعن موجب گذريل پنجن سالن دوران لکين ماڻهن آرٿوڊوڪس عيسائيت اختيار ڪئي.<ref name=EOC3>{{cite web |last1=Jackson |first1=Fr. Peter |title=150,000 Converts in Guatemala |work=Interview Transcript |publisher=Ancient Faith Radio |date=13 September 2013 |url=http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013125640/http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |archive-date=13 October 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Catholic Church of Guatemala |publisher=Orthodox Metropolis of Mexico |year=2013 |url=http://www.goarchmexico.org/news_121231_4.html |access-date=23 May 2014 |ref=none |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140507094816/http://www.goarchmexico.org/guatemala.html |archive-date=7 May 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Brandow |first1=Jesse |title=Seminarian Witnesses "Explosion" of Orthodox Christianity in Guatemala |publisher=St. Vladimir's Orthodox Theological Seminary |date=27 August 2012 |url=http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829214257/http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |archive-date=29 August 2012 |url-status=live}}</ref>{{Better source needed|reason=Current sources are only orthodox websites|date=October 2015}} ڪجهه دعوائن موجب ملڪ ۾ اولهندي اڌ گول جي ڀيٽ ۾ آرٿوڊوڪس پيروڪارن جو تناسب تمام گهڻو آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} روايتي [[مايا مذهب]] [[ثقافتي هم آهنگي]] جي عمل ذريعي اڃا تائين موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه روايتي عمل ڪيٿولڪ عقيدي سان موافق هجڻ جي صورت ۾ ڪيٿولڪ رسمن ۽ عبادتن ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>[http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%E2%80%99inculturazione/ From Guatemala: the focolare, a school of inculturation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814111329/http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%e2%80%99inculturazione/ |date=14 August 2011 }}. Focolare. 28 July 2011. Retrieved on 2 January 2012.</ref><ref>Duffey, Michael K [http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 Guatemalan Catholics and Mayas: The Future of Dialogue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618072213/http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 |date=18 June 2012 }}</ref> امن معاهدن تحت قائم ڪيل ثقافتي تحفظن جي نتيجي ۾ مقامي مذهبي رسمن ۾ واڌ آئي آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} حڪومت مايا جي هر آثار قديمه واري ماڳ تي روايتي مذهبي رسمون ادا ڪرڻ لاءِ قربان گاهون مهيا ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي آهي. === اميگريشن === {{main|گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن}} نوآبادياتي دور ۾ گوئٽي مالا ۾ آباد ٿيڻ لاءِ پرڏيهي ماڻهو تقريباً رڳو اسپين مان آيا. 19هين صديءَ جي وچ کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين گوئٽي مالا ۾ يورپ مان اميگريشن جون لهرون آيون،{{clarify|date=June 2015}} جن ۾ خاص طور جرمن شامل هئا. انهن مهاجرن [[آلتا ويراپاز]]، [[زاڪاپا]]، [[ڪويتزالتينانگو]]، [[باخا ويراپاز]] ۽ [[ايزابال کاتو|ايزابال]] ۾ ڪافي ۽ الائچي جا زرعي فارم قائم ڪيا. ان کان گهٽ تعداد ۾ اسپين، فرانس، بيلجيم، انگلينڊ، اٽلي، سويڊن ۽ ٻين يورپي ملڪن مان ماڻهو آيا. گوئٽي مالا ڏانهن ايندڙ ڪيترائي يورپي مهاجر سياستدان، پناهگير ۽ واپاري هئا، جڏهن تہ ڪيترائي خاندان مستقل آباد ٿيڻ جي مقصد سان آيا. 1950ع تائين، [[ڪوسٽا ريڪا]] کان پوءِ گوئٽي مالا وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مهاجر قبول ڪندڙ ملڪ هو، ۽ اڄ به ملڪ ۾ مهاجر اچن ٿا.{{clarify|date=June 2015}} 1890ع واري ڏهاڪي کان اوڀر ايشيا مان پڻ اميگريشن ٿيندي رهي آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[يهودي]] مهاجرن جي اچڻ سان پرڏيهي ڄاول آباديءَ ۾ پڻ واڌ ٿي.{{Citation needed|date=March 2022}} 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران لاطيني آمريڪي ملڪن، خاص طور ميڪسيڪو، ڪيوبا ۽ ارجنٽينا کان گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن وڌي، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا مهاجر آمريڪا ڏانهن پنهنجي آخري منزل تي وڃڻ کان اڳ رڳو عارضي طور گوئٽي مالا ۾ رهيا.{{citation needed|date=November 2018}} هن وقت گوئٽي مالا ۾ مهاجرن جا سڀ کان وڏا گروهه پاڙيسري ايل سلواڊور ۽ ميڪسيڪو مان آهن. {| class="sortable wikitable" |- | '''گوئٽي مالا ۾ پرڏيهي ڄاول رهواسي''' || '''سال''' |- ! اصل ملڪ || 2019ع |- | {{SLV}} || align=right| 19,704 |- | {{MEX}} || align=right| 18,003 |- | {{USA}} || align=right| 8,871 |- | {{NIC}} || align=right| 8,787 |- | {{HND}} || align=right| 8,608 |- | {{KOR}} || align=right| 1,833 |- | {{ESP}} || align=right| 1,354 |- | {{CRI}} || align=right| 1,192 |- | {{COL}} || align=right| 1,186 |- | {{BLZ}} || align=right| 904 |- | '''ڪل''' || align=right|'''80,421''' |- | colspan="5" |<small>ذريعو: ڊيٽوس ميڪرو.<ref>{{cite web |url=https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |title=Guatemala-Inmigración 2019 |language=es |website=Datosmacro |access-date=18 May 2022 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053436/https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |url-status=live }}</ref></small> |} === تعليم === {{Main|گوئٽي مالا ۾ تعليم}} [[File:Recursos Educativos.jpg|thumb|[[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] جي لائبريري؛ هي آمريڪي کنڊن ۾ قائم ٿيندڙ چوٿين يونيورسٽي هئي]] گوئٽي مالا ۾ تعليم جو وڏو حصو سرڪاري طور مهيا ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي مالي مدد ۽ نگراني مرڪزي حڪومت ڪري ٿي. [[گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت|تعليم واري وزارت]] قومي تعليمي پاليسي ۽ نصاب جي جوڙجڪ، نفاذ ۽ نگراني جي ذميوار آهي. تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي، جنهن ۾ [[پرائمري تعليم]]، ان کان پوءِ [[ثانوي تعليم]] ۽ فني تربيت جي سطح مطابق [[اعليٰ تعليم]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}</ref> تعليم جو مکيه ذريعو هسپانوي ٻولي آهي. جن علائقن ۾ مقامي آبادي اڪثريت ۾ آهي، اتي [[گوئٽي مالا جون ٻوليون|مقامي آمريڪي ٻولين]] ۾ ٻه لساني تعليم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[گوئٽي مالا جي يونيورسٽين جي فهرست|15 يونيورسٽيون]] آهن، جن مان هڪ سرڪاري ۽ 14 نجي آهن. 1676ع ۾ قائم ٿيل [[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] گوئٽي مالا جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ آمريڪي کنڊن جي چوٿين پراڻي يونيورسٽي آهي.<ref>{{Cite web |date=29 January 2022 |title=Historia de la fundación de la Universidad de San Carlos de Guatemala |url=https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |access-date=4 February 2024 |language=es |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204225057/https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |url-status=live }}</ref> 2023ع ۾ گوئٽي مالا پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 3.2 سيڪڙو تعليم تي خرچ ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=4 February 2024 |website=World Bank Open Data |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live }}</ref> [[گوئٽي مالا جا نوجوان|نوجوانن جي تعليمي شرڪت]]، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۽ مقامي برادرين ۾، هڪ مستقل چئلينج رهي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|title=Development + Cooperation: Guatemala's Social Problems - "Free - but still too expensive"|date=20 February 2016 |publisher=Development + Cooperation: D+C|access-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106210451/https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|archive-date=6 January 2019|url-status=live}}</ref> ٻهراڙيءَ جي استادن لاءِ مناسب تربيت جي کوٽ ملڪ ۾ خواندگيءَ جي گهٽ شرح جي اهم سببن مان هڪ آهي. تعليم ۾ اڳڀرائيءَ جي نتيجي ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 2012ع ۾ 74.5 سيڪڙو مان وڌي 2024ع ۾ 82.1 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>[http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=3200&BR_Region=40520 Education (all levels) profile&nbsp;– Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112213255/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=3200&BR_Region=40520 |date=12 January 2012 }}. UNESCO Institute for Statistics. Retrieved on 2 January 2012.</ref><ref name="cia" /> چائلڊ ايڊ، پيوبلو آ پيوبلو ۽ ڪامن هوپ جهڙيون تنظيمون، جيڪي مرڪزي جابلو علائقي جي برادرين ۾ استادن کي تربيت ڏين ٿيون، ٻارن جي تعليمي نتيجن کي بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم ڪنديون رهيون آهن. === صحت === {{Main|گوئٽي مالا ۾ صحت}} 2003ع ۾ گوئٽي مالا جا صحت جا نتيجا لاطيني آمريڪا جي ڪمزور ترين نتيجن مان هئا؛ ملڪ ۾ ٻارن جي موت جي شرح خطي جي بلند ترين شرحن مان هڪ ۽ ڄمڻ وقت متوقع عمر گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |publisher=The World Bank |title=Health and poverty in Guatemala, Volume 1 |last1=Gragnolati |first1=Michele |last2=Marini |first2=Alessandra |date=2003 |work=Poverty and Inequality |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=477894&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000094946_0302070416252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714112129/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=477894&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000094946_0302070416252 |archive-date=14 July 2014 }}</ref> 2012ع ۾ لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 60 لک ماڻهن لاءِ 16,000 ڊاڪٽر موجود هئا، جنهن سان گوئٽي مالا ۾ ڊاڪٽرن ۽ آباديءَ جو تناسب [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل شرح جو لڳ ڀڳ اڌ هو.<ref>{{cite web |title=The Healthcare System in Guatemala |website=Naraneta crossing |date=27 September 2012 |url=http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715011133/http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-date=15 July 2014 }}</ref> [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] جي خاتمي کان پوءِ صحت واري وزارت ٻهراڙيءَ جي 54 سيڪڙو آباديءَ تائين صحت جون خدمتون وڌايون.<ref name="www-wds.worldbank.org">{{citation |series=Universal Health Coverage Studies Series (UNICO) |issue=UNICO Studies Series No. 19 |first=Christine Lao |last=Pena |title=Improving Access to Health Care Services through the Expansion of Coverage Program (PEC): The Case of Guatemala |date=2013 |location=Washington, D.C. |page=7 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125903/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-date=14 July 2014 }}</ref> مختلف سياسي حڪومتن طرفان صحت جي شعبي کي مختلف سطح جي حمايت ملي آهي، ڇاڪاڻ تہ خدمتن کي نجي يا سرڪاري ادارن ذريعي فراهم ڪرڻ ۽ انهن لاءِ گهربل مالي وسيلن جي مقدار بابت پاليسين ۾ اختلاف رهيا آهن.<ref name="www-wds.worldbank.org" /> 2013ع ۾ صحت واري وزارت وٽ پنهنجي پروگرامن جي نگراني يا جائزي لاءِ ڪافي مالي وسيلا موجود نه هئا.<ref name="www-wds.worldbank.org" /> 2014ع ۾ سرڪاري ۽ نجي ٻنهي شعبن سميت صحت تي مجموعي خرچ، مجموعي ملڪي پيداوار جي 6.4 کان 7.3 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو.<ref>{{cite web |publisher=The World Bank |url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |title=Health expenditure, total (% of GDP): Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525225147/http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |archive-date=25 May 2014}}</ref><ref name="who.int">{{cite web |title=Countries: Guatemala |date=2012 |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113118/http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> 2012ع ۾ في ماڻهو صحت تي سراسري ساليانو خرچ رڳو 368 آمريڪي ڊالر هو.<ref name="who.int" /> گوئٽي مالا جا مريض صحت جي نظام سان رابطو ڪرڻ وقت مقامي روايتي علاج يا جديد مغربي طب مان چونڊ ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite book |first1=Walter Randolph |last1=Adams |first2=John P. |last2=Hawkins |title=Health Care in Maya Guatemala: Confronting Medical Pluralism in a Developing Country |url=https://archive.org/details/healthcareinmaya0000adam |location=Norman, Oklahoma |publisher=University of Oklahoma Press |date=2007 |pages=[https://archive.org/details/healthcareinmaya0000adam/page/4 4]–10}}</ref> 2024ع جي [[عالمي بک اشاريي]] ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان گوئٽي مالا 81هين نمبر تي هو. گوئٽي مالا جو عالمي بک اشاريي وارو اسڪور 18.8 هو، جيڪو بک جي وچولي سطح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=2024-12-18 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live }}</ref> == ثقافت == {{Main|گوئٽي مالا جي ثقافت}} [[File:Baile de la Conquista.jpg|thumb|روايتي [[فتح جو ناچ]]]] [[گوئٽي مالا شهر]] ملڪ جي ڪيترين ئي اهم لائبريرين ۽ عجائب گهرن جو مرڪز آهي، جن ۾ قومي آرڪائيوز، قومي لائبريري ۽ آثار قديمه ۽ نسليات جو قومي عجائب گهر شامل آهن. آثار قديمه ۽ نسليات جي عجائب گهر ۾ مايا تهذيب سان لاڳاپيل نوادرات جو هڪ وسيع مجموعو محفوظ آهي. شهر ۾ ڪيترائي نجي عجائب گهر پڻ آهن، جن ۾ [[اشچيل عجائب گهر براءِ مقامي ڪپڙا ۽ پوشاڪ]] ۽ [[پوپول ووح عجائب گهر]] شامل آهن؛ پوپول ووح عجائب گهر خاص طور مايا آثار قديمه تي ڌيان ڏئي ٿو. اهي ٻئي عجائب گهر [[فرانسسڪو ماروڪين يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ۾ واقع آهن. ملڪ جي 329 ميونسپلٽين مان گهڻين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ننڍو عجائب گهر موجود آهي. === فن === گوئٽي مالا ڪيترائي مقامي فنڪار پيدا ڪيا آهن، جيڪي صدين کان هلندڙ ڪولمبس کان اڳ واري دور جي فني روايتن جي پيروي ڪن ٿا. گوئٽي مالا جي نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري تاريخ جي عڪاسي ڪندي، مختلف عالمي فني تحريڪن سان رابطي جي نتيجي ۾ اهڙا ڪيترائي فنڪار پڻ پيدا ٿيا آهن، جن روايتي [[ابتدائيت (فن)|ابتدائي]] يا [[ساده فن|ساده فني انداز]] کي يورپي، اتر آمريڪي ۽ ٻين فني روايتن سان ملائي منفرد فن تخليق ڪيو آهي. [[رافائيل روڊريگيز پاديلا قومي اسڪول آف پلاسٽڪ آرٽس]] گوئٽي مالا جو اهم فني تعليمي ادارو آهي. ڪيترائي مشهور مقامي فنڪار پڻ هن اداري مان تعليم حاصل ڪري چڪا آهن ۽ سندن فن پارا گاديءَ واري شهر جي [[ڪارلوس ميريدا قومي جديد فن عجائب گهر]] جي مستقل مجموعي ۾ شامل آهن. گوئٽي مالا جي انهن همعصر فنڪارن ۾، جن ملڪ کان ٻاهر پڻ شهرت حاصل ڪئي، ڊاگوبرتو واسڪيز، [[لوئس رولانڊو اشڪياڪ شيڪارا]]، [[ڪارلوس ميريدا]]،<ref>{{cite web |url=http://www.latinartmuseum.com/merida.htm |title=retrieved September 28, 2009 |publisher=Latinartmuseum.com |date=1 October 2009 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201936/http://www.latinartmuseum.com/merida.htm |archive-date=26 May 2010 |url-status=live}}</ref> [[انيبال لوپيز]]، [[روبرتو گونزاليز گوئري]] ۽ [[ايلمار روخاس|ايلمار ريني روخاس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.latinartmuseum.com/elmar_rojas.htm |title=Elmar Rojas y la utopia pictorica latinoamercana |work=Latin Art Museum |publisher=Latinartmuseum.com |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531042052/http://www.latinartmuseum.com/elmar_rojas.htm |archive-date=31 May 2010 |url-status=live}}</ref> === ادب === {{Further|گوئٽي مالا جو ادب}} [[File:20240620 NP PRESIDENTE BERNARDO AREVALO Y KARIN HERRERA PARTICIPAN EN DIALOGO PREMIO NOBEL DE LA PAZ 054 (cropped).jpg|thumb|انساني حقن جي ڪارڪن، ليکڪا ۽ [[نوبل امن انعام]] ماڻيندڙ [[ريگوبرتا مينچو]]]] * [[گوئٽي مالا جو قومي ادبي انعام]] هڪ اهڙو انعام آهي، جيڪو ڪنهن ليکڪ کي سندس مجموعي ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو ڏنو وڃي ٿو. ثقافت ۽ راندين واري وزارت 1988ع کان هر سال هي انعام ڏيندي اچي ٿي. * [[ميگيل اينخيل آستورياس]] 1967ع ۾ [[ادب جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. سندس مشهور ڪتابن ۾ ''[[ايل سينيور پريسيڊينٽي]]'' شامل آهي، جيڪو [[مانوئيل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جي حڪومت جي پسمنظر تي ٻڌل ناول آهي. * [[ريگوبرتا مينچو]]، جنهن کي گوئٽي مالا جي مقامي ماڻهن خلاف ظلم جي مخالفت ۽ سندن حقن لاءِ جدوجهد ڪرڻ تي [[نوبل امن انعام]] مليو، پنهنجي ڪتابن ''آءٌ، ريگوبرتا مينچو''<ref>{{cite book |title=I, Rigoberta Menchu: An Indian Woman in Guatemala Paperback – January 12, 2010 |url=https://archive.org/details/irigobertamenchu0000menc_r1q6 |isbn=978-1844674183 |last1=Menchú |first1=Rigoberta |year=2009 |publisher=Verso Books }}</ref> ۽ ''سرحدون پار ڪندي'' لاءِ پڻ مشهور آهي.<ref> {{cite book |title=Crossing Borders Hardcover – August 17, 1998 |year=1998 |isbn=1859848931 |url=https://archive.org/details/crossingborders00menc |last1=Menchú |first1=Rigoberta |publisher=Verso }} </ref> === سئنيما === گوئٽي مالا جي فلمي هدايتڪار [[خائرو بوستامانتي]] پنهنجي انهن فلمن وسيلي بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي آهي، جيڪي گوئٽي مالا جي همعصر سماج ۽ سياست تي مرڪوز آهن. سندس فلمن ۾ 2015ع جي ''اشڪانول'' ۽ 2019ع جون ''تيمبلوريس'' ۽ ''لا يورونا'' شامل آهن. === ميڊيا ۽ خبرون === {{Further|گوئٽي مالا جو ميڊيا}} گوئٽي مالا جي اهم قومي اخبارن ۾ ''[[پرينسا لائبري]]''، ''[[ايل پيريوڊيڪو]]'' ۽ ''[[سيگلو وينتيونو|سيگلو 21]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.prensalibre.com/|title=Prensa Libre – Periódico líder de Guatemala|access-date=14 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614153003/http://www.prensalibre.com/|archive-date=14 June 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.s21.com.gt/ |title=Siglo21.com.gt |access-date=3 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303144144/http://www.s21.com.gt/ |archive-date=3 March 2011 |url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا ۾ ڪيترائي اهم مقامي ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون پڻ آهن، جن ۾ ملڪ جي وڏين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ ''ايميسوراس يونيداس'' آهي. === موسيقي === {{Further|گوئٽي مالا جي موسيقي}} [[File:Concierto Ricardo Arjona Miami 2009.jpg|thumb|upright|[[ريڪارڊو ارخونا]]، ڊگهي فني ڪيريئر رکندڙ ڳائڻو، جنهن جي موسيقي لاطيني آمريڪا ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهي.]] گوئٽي مالا جي موسيقي مختلف اندازن ۽ موسيقيائي اظهار تي مشتمل آهي. [[نويوا ڪانسيون]] جهڙي موسيقي گوئٽي مالا ۾ سماجي تبديليءَ جي تحريڪن سان لاڳاپيل رهي آهي؛ هن موسيقيءَ ۾ تاريخ، موجوده سماجي مسئلا ۽ عام ماڻهن جون سياسي قدرون ۽ جدوجهدون گڏيل نموني پيش ڪيون وڃن ٿيون. [[مايا تهذيب|مايا]] تهذيب ۾ موسيقيءَ جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي، جنهن جا ثبوت سندن [[شبيهي فن|شبيهي فن]] ۾ پڻ ملن ٿا.<ref> {{cite thesis |access-date=1 June 2016 |url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/25824 |publisher=University of Texas ScholarWorks |title=Palatial soundscapes : music in Maya court societies |author=Bethany Kay Duke |date=May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914224115/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/25824 |archive-date=14 September 2016 |type=Thesis |url-status=live }} </ref><ref> {{cite web |url=https://bibliolore.org/2014/10/13/mayan-instrument-iconography/ |work=bibliolore |publisher=International Repertory of Music Literature |title=Mayan instrument iconography |date=13 October 2014 |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124321/https://bibliolore.org/2014/10/13/mayan-instrument-iconography/ |archive-date=7 August 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا نئين دنيا جي انهن شروعاتي علائقن مان پڻ هو، جتي 1524ع کان پوءِ يورپي موسيقي متعارف ٿي. نشاة ثانيه، باروڪ، ڪلاسيڪي، رومانوي ۽ همعصر موسيقيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن ئي موسيقارن مختلف صنفن ۾ تخليقون ڪيون آهن. [[مارمبا]]، جيڪو ڪاٺ جي زائلوفون جهڙو موسيقي جو ساز آهي،<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/29/arts/music/29schw.html|title=The Marimba, Rich and Warm, Makes Itself Heard|last=SCHWEITZER|first=VIVIEN|date=29 June 2008|website=New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105220213/http://www.nytimes.com/2008/06/29/arts/music/29schw.html|archive-date=5 January 2018|url-status=live|access-date=4 June 2018}}</ref> گوئٽي مالا جو قومي موسيقيائي ساز آهي ۽ ان جي موسيقي سڄي ملڪ ۾ وڏي پيماني تي ٻڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music/also-performing-at-festival-in-the-park-1.715207|title=Also performing at Festival in the Park|last=Saeed|first=Saeed|date=22 March 2018|website=The National|archive-url=https://web.archive.org/web/20180604065041/https://www.thenational.ae/arts-culture/music/also-performing-at-festival-in-the-park-1.715207|archive-date=4 June 2018|url-status=live|access-date=4 June 2018}}</ref> مارمبا لاءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران مشهور رهندڙ ڪيترين ئي دلڪش موسيقيائي تخليقن جو وڏو ذخيرو تيار ٿيو آهي. ''هسٽوريا خينيرال ڊي گوئٽي مالا'' گوئٽي مالا جي تاريخي موسيقيءَ تي ٻڌل سي ڊين جو هڪ سلسلو شايع ڪيو آهي، جنهن ۾ مايا دور، نوآبادياتي دور، آزاديءَ ۽ جمهوري دور کان وٺي موجوده زماني تائين مختلف موسيقيائي انداز شامل آهن. گوئٽي مالا جا ڪيترائي همعصر موسيقي گروهه [[ڪيريبين موسيقي]]، [[سالسا موسيقي|سالسا]]، [[گاريفونا موسيقي|گاريفونا]] اثر هيٺ [[پونتا موسيقي|پونتا]]، [[لاطيني پاپ]]، [[ميڪسيڪو جي موسيقي|ميڪسيڪي علائقائي موسيقي]] ۽ [[مارياتشي]] وڄائين ٿا. === کاڌا === {{Main|گوئٽي مالا جا کاڌا}} [[File:091225 tamales.JPG|thumb|گوئٽي مالا جا ڪارا ۽ ڳاڙها تماليس]] گوئٽي مالا جا ڪيترائي روايتي کاڌا مايا کاڌن تي ٻڌل آهن ۽ انهن ۾ [[مڪئي]]، [[مرچ]] ۽ [[ڪارا ڦريون]] بنيادي جزن طور نمايان آهن. روايتي کاڌن ۾ مختلف قسمن جا شوربا پڻ شامل آهن، جن ۾ [[ڪاڪ اِڪ]]، جيڪو ٽماٽن ۽ [[ترڪي پکي|ترڪي]] جي گوشت مان تيار ٿيندڙ شوربو آهي، [[پيپيان]] ۽ [[ڪوسيدو]] شامل آهن. گوئٽي مالا پنهنجي ''انتوخيتوس'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جن ۾ ''چوچيتوس'' نالي ننڍا [[تمال]]، تريل [[پلانٽين]] ۽ ٽماٽي جي چٽڻي، [[گواڪامولي]] يا ڪارن ڦرين سان تيار ڪيل [[توسٽادا]] شامل آهن. ڪجهه کاڌا هفتي جي مخصوص ڏينهن تي کائڻ جي روايت پڻ آهي؛ مثال طور خميس ڏينهن ''پاچيس''، يعني پٽاٽن مان تيار ڪيل هڪ قسم جو تمال، کائڻ مشهور رواج آهي. ڪجهه کاڌا خاص موقعن سان پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ پهرين نومبر تي [[سڀني بزرگن جو ڏينهن|سڀني بزرگن جي ڏينهن]] تي [[فيامبري]]، جڏهن تہ ڪرسمس جي موقعي تي تمال ۽ ''پونچي''، يعني [[ميوي جو پنچ]]، عام طور تي استعمال ٿين ٿا. === رانديون === {{Further|گوئٽي مالا ۾ فٽبال|اولمپڪس ۾ گوئٽي مالا|پيرالمپڪس ۾ گوئٽي مالا}} [[File:Estadio Mateo Flores Guatemala.JPG|thumb|[[ڊوروٽيو گواموچ فلوريس اسٽيڊيم]]، [[گوئٽي مالا شهر]]]] [[فٽبال]] گوئٽي مالا جي سڀ کان مشهور راند آهي. [[گوئٽي مالا جي قومي فٽبال ٽيم]] [[ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ]] جي 18 مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[1967ع ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ|1967ع]] ۾ هڪ ڀيرو چيمپيئن رهي. بهرحال، ٽيم اڃا تائين [[فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ ڪواليفاءِ نه ڪري سگهي آهي. 1919ع ۾ قائم ٿيل [[گوئٽي مالا جي قومي فٽبال فيڊريشن]] ملڪ جي [[گوئٽي مالا قومي فٽبال ليگ|قومي ليگ]] ۽ هيٺين سطح جي فٽبال مقابلن جو انتظام ڪري ٿي.{{citation needed|date=June 2025}} [[فٽسال]] گوئٽي مالا جي سڀ کان ڪامياب [[ٽيم راند|ٽيم راند]] آهي. [[گوئٽي مالا جي قومي فٽسال ٽيم]] ميزبان ملڪ طور [[2008ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ]] کٽي. ٽيم [[2012ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2012ع]] ۾، پڻ ميزبان طور، ٻئي نمبر تي رهي، جڏهن تہ [[2016ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2016ع]] ۽ [[2024ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2024ع]] ۾ ٽامي جا تمغا حاصل ڪيائين.{{citation needed|date=June 2025}} گوئٽي مالا پهريون ڀيرو ميزبان ملڪ طور [[2000ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ]] ۾ حصو ورتو ۽ [[2008ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ|2008ع]] کان پوءِ هر مقابلي ۾ شرڪت ڪئي آهي. ٽيم اڃا تائين پهرين مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي آهي. گوئٽي مالا [[2009ع گرانڊ پري فٽسال|2009ع]] کان وٺي هر [[گرانڊ پري فٽسال]] ۾ پڻ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع گرانڊ پري فٽسال|2014ع]] ۾ سيمي فائنل تائين پهتو.{{citation needed|date=June 2025}} [[گوئٽي مالا اولمپڪ ڪميٽي]] 1947ع ۾ قائم ٿي ۽ ساڳئي سال [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان کي تسليم ڪيو. گوئٽي مالا پهريون ڀيرو [[1952ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|1952ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو ۽ [[1968ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|1968ع]] کان وٺي گرمين وارين اولمپڪ راندين جي هر ايڊيشن ۾ شرڪت ڪندو رهيو آهي. ملڪ رڳو هڪ ڀيرو [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري وارين اولمپڪ راندين]] ۾، [[1988ع سياري جون اولمپڪ رانديون|1988ع]] ۾، حصو ورتو آهي. == پڻ ڏسو == {{portal|گوئٽي مالا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[گوئٽي مالا جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{reflist|20em}} {{Notelist}} == ڪتابيات == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Aguirre |first=Lily |title=The land of eternal spring: Guatemala, my beautiful country |year=1949 |publisher=Patio Press |page=253 |url=https://books.google.com/books?id=LodnAAAAMAAJ }} * {{cite book|first=Rafael|last=Arévalo Martinez|title=¡Ecce Pericles!|publisher=Tipografía Nacional|location=Guatemala|year=1945|language=es|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|access-date=9 September 2017|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121083736/https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|url-status=live}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|last=Aycinena|first=Pedro de|author-link=Pedro de Aycinena|title=Concordato entre la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|publisher=Imprenta La Paz|year=1854|location=Guatemala|language=la, es}} * {{cite web |author=Banco de Guatemala |url=http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=/en/currency%20and%20bills/Monedas%20y%20Billetes%20Translation.htm&e=18108 |title=Ilustraciones de Cada una de las 11 Denominaciones. Anverso y Reverso |website=Banguat.gob.gt |language=es |date=29 December 1996 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607011018/http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=%2Fen%2Fcurrency+and+bills%2FMonedas+y+Billetes+Translation.htm&e=18108 |archive-date=7 June 2007 |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Barrientos |first=Alfonso Enrique |title=Ramón Rosa y Guatemala |journal=Revista del archivo y biblioteca nacionales |volume=27 |issue=3–4 |date=1948 |location=Honduras |url=http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |access-date=18 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219022739/http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |archive-date=19 December 2014 }} * {{Cite book|title=Guatemalan Journey|url=https://archive.org/details/guatemalanjourne0000benz|last=Benz|first=Stephen Connely|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-70840-2}} * {{cite book|last=Blakeley|first=Ruth|date=2009|title=State Terrorism and Neoliberalism: The North in the South|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|publisher=[[روٽليج]]|isbn=978-0415686174|access-date=8 September 2020|archive-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614055306/http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|url-status=live}} * {{cite book|last=Calvert|first=Peter|title=Guatemala: A Nation in Turmoil|location=Boulder, CO|publisher=Westview Press|year=1985|isbn=978-0-86531-572-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/guatemalanationi0000calv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|year=1997|title=American Indian languages: The historical linguistics of Native America|url=https://archive.org/details/americanindianla0000camp|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-509427-1}} * {{cite book|last=Chapman|first=Peter|title=Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World|url=https://archive.org/details/bananashowunited0000chap|publisher=Canongate|location=NY|year=2007}} * {{cite book|title=Colonisation du district de Santo-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union|author=Compagnie Belge de Colonisation|series=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie|publisher=Original held and digitised by the British Library|year=1844|language=fr|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|access-date=10 February 2015|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201135623/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|url-status=live}} * {{cite web|ref={{harvid|Conservation International|2007}}|title=Biodiversity Hotspots-Mesoamerica-Overview|website=Conservation International|url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/mesoamerica/|access-date=1 February 2007|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704190529/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/Mesoamerica|archive-date=4 July 2008}} * {{cite book|first=Allan|last=Cooper|year=2008|title=The Geography of Genocide|publisher=[[يونيورسٽي پريس آف آمريڪا]]|isbn=978-0-7618-4097-8|url=https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&pg=PA171|page=171|access-date=17 October 2020|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160245/https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&pg=PA171|url-status=live}} * {{Cite book|last=Cullather|first=Nicholas|title=Secret History: The CIA's Classified Account of its Operations in Guatemala 1952–54|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5468-2|edition=2nd|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|access-date=6 November 2015|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160246/https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|url-status=live}} * {{Cite report|last=Cullather|first=Nicholas|date=23 May 1997|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4|title=CIA and Assassinations: The Guatemala 1954 Documents|series=National Security Archive Electronic|volume=Briefing Book No. 4|publisher=[[قومي سلامتي آرڪائيو]]|access-date=14 February 2015|archive-date=10 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210090152/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4/|url-status=live}} * {{cite book|last=de Aerenlund|first=C.|title=Voyage to an Unknown Land: The saga of an Italian Family from Lombardy to Guatemala|year=2006|publisher=Xlibris Corporation|isbn=1-4257-0187-6}} * {{Cite book|title=Ombres contra Hombres|last=De los Ríos|first=Efraín|publisher=Fondo para Cultura de la Universidad de México, México|year=1948|language=es}} * {{cite book|last=Dosal|first=Paul J.|title=Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala|location=Wilmington, Delaware|publisher=Scholarly Resources Inc.|year=1993}} * {{Cite book|last=Forster|first=Cindy|title=The time of freedom: campesino workers in Guatemala's October Revolution|publisher=University of Pittsburgh Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|isbn=978-0-8229-4162-0|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|url-status=live}} * {{cite book|last=Foster|first=Lynn V.|year=2000|title=A Brief History of Central America|url=https://archive.org/details/briefhistoryofce0000fost_p8b3|location=New York, NY|publisher=Facts on File, Inc.|isbn=0-8160-3962-3}} * {{cite book|last=Gleijeses|first=Piero|author-link=Piero Gleijeses|title=Shattered hope: the Guatemalan revolution and the United States, 1944–1954|publisher=Princeton University Press|location=United States|year=1991|isbn=978-0-691-02556-8|url=https://books.google.com/books?id=mS7ZVKa6i3AC&pg=PA134}} * {{cite book|last=González Davison|first=Fernando|year=2008|title=La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala|publisher=Artemis y Edinter|location=Guatemala|isbn=978-84-89452-81-7|language=es}} * {{Cite book|last=Grandin|first=Greg|title=The blood of Guatemala: a history of race and nation|url=https://archive.org/details/bloodofguatemala0000gran|url-access=registration|publisher=Duke University Press|year=2000|isbn=978-0-8223-2495-9}} * {{cite news|last=Hernández de León|first=Federico|author-link=Federico Hernández de León|title=El capítulo de las efemérides: José Milla y Rafael Carrera|newspaper=Diario La Hora|year=1959|location=Guatemala|language=es}} * {{cite book|last=Hernández de León|first=Federico|title=El libro de las efemérides|volume=Tomo III|publisher=Tipografía Sánchez y de Guise|location=Guatemala|year=1930|language=es}} * {{Cite book|last=Immerman|first=Richard H.|url=https://archive.org/details/ciainguatemalafo0000imme|url-access=registration|title=The CIA in Guatemala: The Foreign Policy of Intervention|publisher=University of Texas Press|year=1982|isbn=978-0-292-71083-2}} * {{cite web|author=Instituto Nacional de Estadística|url=http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|title=Poblacion de Guatemala (Demografía)|website=Instituto Nacional de Estadística (INE)|location=Guatemala|year=2014|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|archive-date=14 March 2014}} * {{Cite book|last=LaFeber|first=Walter|title=Inevitable revolutions: the United States in Central America|publisher=W. W. Norton & Company|year=1993|isbn=978-0-393-30964-5|url=https://archive.org/details/inevitablerevolu00laferich|url-access=registration}} * {{Cite book|last1=Loveman|first1=Brian|last2=Davies|first2=Thomas M.|title=The Politics of antipolitics: the military in Latin America|publisher=Rowman & Littlefield|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=U8MAN2Epwh0C|edition=3rd, revised|isbn=978-0-8420-2611-6}} * {{cite book|last=McCleary|first=Rachel|title=Dictating Democracy: Guatemala and the End of Violent Revolution|url=https://books.google.com/books?id=zEocngEACAAJ|edition=Illustrated|year=1999|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-1726-6}} * {{cite journal|last=Miceli|first=Keith|title=Rafael Carrera: Defender and Promoter of Peasant Interests in Guatemala, 1837–1848|journal=The Americas|publisher=Academy of American Franciscan History|volume=31|issue=1|pages=72–95|year=1974|jstor=980382|doi=10.1017/S000316150008843X|s2cid=197669388}} * {{cite news |last=Navarro |first=Mireya |date=26 February 1999 |title=Guatemalan Army Waged 'Genocide,' New Report Finds |url=https://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=20 November 2016 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227215408/http://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |url-status=live}} * {{cite book|last=Paterson|first=Thomas G.|year=2009|title=American Foreign Relations: A History, Volume 2: Since 1895|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-547-22569-2}} * {{cite web|author=Rain Forest Wordpress|url=http://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|title=Guatemala Rainforest Interesting fact {{pipe}} rainforest facts|website=Rainforestcentralamerica.wordpress.com|date=4 April 2013|access-date=22 September 2013|archive-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106183740/https://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schlesinger|first1=Stephen|last2=Kinzer|first2=Stephen|title=Bitter Fruit: The Story of the American Coup in Guatemala|url=https://archive.org/details/bitterfruitstory0000schl_u8y1|year=1999|publisher=David Rockefeller Center series on Latin American studies, Harvard University|isbn=978-0-674-01930-0}} * {{Cite book|title=Grappling with atrocity: Guatemalan theater in the 1990s|last=Shillington|first=John|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|year=2002|isbn=9780838639306|pages=38–39|url=https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&pg=PA38|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} * {{cite book|url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|last=Solano|first=Luis|title=Contextualización histórica de la Franja Transversal del Norte (FTN)|publisher=Centro de Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG|year=2012|access-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|archive-date=13 November 2014}} * {{Cite book|last=Streeter|first=Stephen M.|title=Managing the counterrevolution: the United States and Guatemala, 1954–1961|publisher=Ohio University Press|year=2000|isbn=978-0-89680-215-5}} * {{cite book|last=Torres Espinoza|first=Enrique|title=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edition=2nd|publisher=Artemis-Edinter|location=Guatemala|year=2007|language=es}} * {{cite book|last1=Trigger|first1=Bruce G.|last2=Washburn|first2=Wilcomb E.|last3=Adams|first3=Richard E. W.|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas|year=2000}} * {{cite web|author=Troika study abroad programs|url=http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|title=Guatemala|website=Community colleges for international development|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918111113/http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|archive-date=18 September 2010|access-date=12 June 2012}} * {{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011; Statistical annex|year=2011|website=United Nations|access-date=22 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111110322/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|archive-date=11 January 2012}} * {{cite journal|first=Frederic S.|last=Weaver|title=Reform and (Counter) Revolution in Post-Independence Guatemala: Liberalism, Conservatism, and Postmodern Controversies|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-perspectives_1999-03_26_2/page/129|journal=Latin American Perspectives|volume=26|issue=2|jstor=2634298|date=March 1999|pages=129–158|doi=10.1177/0094582x9902600207|s2cid=143757705}} * {{cite book|first=Douglas R.|last=White|url=http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|title=The Marriage Core of the Elite Network of Colonial Guatemala|year=2002|publisher=University of California, Irvine, School of Social Sciences|location=Irvine, CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20041210031143/http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|url-status=live|archive-date=10 December 2004}} * {{cite book|last1=Woodward|first1=Ralph Lee|title=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821–1871|location=Athens, GA|publisher=University of Georgia Press|year=1993|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|isbn=978-0-8203-1448-8|access-date=10 February 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105831/http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|url-status=live}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{cite news |newspaper=[[دياريو دي سينترو آميريڪا]] |title=Interview from Enrique Gómez Carrillo with His Excellency, President Manuel Estrada Cabrera |year=1898 |location=Guatemala |last=Gómez Carrillo |first=Enrique |author-link=Enrique Gómez Carrillo |language=es}} * {{cite journal |url=https://www.academia.edu/3681333 |title=The CIA and Jacobo Arbenz: The story of a disinformation campaign |last=Garcia Ferreira |first=Roberto |journal=Journal of Third World Studies |year=2008 |volume=XXV |issue=2 |page=59 |location=United States |access-date=3 December 2017 |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219102725/https://www.academia.edu/3681333 |url-status=live}} * {{cite book |last=Koeppel |first=Dan |title=Banana: The Fate of the Fruit That Changed the World |url=https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep |url-access=registration |year=2008 |publisher=Hudson Street Press |location=New York |page=[https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep/page/153 153] |isbn=9781101213919}} * {{Cite book |last=Krehm |first=William |title=Democracies and Tyrannies of the Caribbean in the 1940s |publisher=COMER Publications |year=1999 |isbn=978-1-896266-81-7 |url=https://books.google.com/books?id=dAUd1NHWGhIC}} * {{cite book |last=Marroquín Rojas |first=Clemente |title=Francisco Morazán y Rafael Carrera |publisher=Piedrasanta |location=Guatemala |year=1971 |language=es}} * {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=Racismo y Análisis Histórico de la Definición del Indio Guatemalteco |publisher=Universitaria |location=Guatemala |year=1988 |language=es}} * {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=La patria del criollo; ensayo de interpretación de la realidad colonial guatemalteca |year=1990 |location=México |publisher=Ediciones en Marcha |language=es}} * {{Cite book |last=McCreery |first=David |url=https://books.google.com/books?id=0mpsg65LOMcC |title=Rural Guatemala, 1760–1940 |publisher=Stanford University Press |year=1994 |isbn=978-0-8047-2318-3}} * Medina, José Toribio. ''La imprenta en Guatemala (1660-1821)'' por José Toribio Medina. Chile: Impreso en casa del autor, 1910, 1910. * {{cite book |last=Mendoza |first=Juan Manuel |title=Biografía de Enrique Gómez Carrillo: su vida, su obra y su época |edition=2nd |publisher=Tipografía Nacional |location=Guatemala |year=1946 |language=es}} * {{cite news |url=http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |title=Yo, el Supremo |last=Montenegro |first=Gustavo Adolfo |newspaper=Revista Domigo de Prensa Libre |year=2005 |access-date=20 July 2014 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081159/http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |archive-date=6 October 2014}} * {{cite book |last1=Montúfar |first1=Lorenzo |first2=Ramón A. |last2=Salazar |publisher=Tipografía Nacional |title=El centenario del general Francisco Morazán |year=1892 |location=Guatemala |language=es}} * {{Cite book |last=Rabe |first=Stephen G. |title=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism |publisher=University of North Carolina Press |year=1988 |isbn=978-0-8078-4204-1 |url=https://archive.org/details/eisenhowerlatina0000rabe |url-access=registration |location=Chapel Hill}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Guatemala}} * [https://web.archive.org/web/20130117025729/http://uzonreport.com/?page_id=124 1996ع کان 2000ع تائين جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جون خورخي اوزون پاران ورتل تصويرون] (17 جنوري 2013ع تي محفوظ ڪيل) * [https://web.archive.org/web/20180309063237/http://latitudylongitud.com/ ڊگهائي ڦاڪ ۽ ويڪرائي ڦاڪ سان گوئٽي مالا جي نقشي جي ڳولا] (9 مارچ 2018ع تي محفوظ ڪيل) * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/701217/Guatemala گوئٽي مالا بابت ملڪي مضمون] – ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://web.archive.org/web/20090814100556/http://www.guatemala.gob.gt/ گوئٽي مالا جي حڪومت] {{in lang|es}} (14 آگسٽ 2009ع تي محفوظ ڪيل) * [https://web.archive.org/web/20081210073759/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/guatemala.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] (10 ڊسمبر 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ گوئٽي مالا]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607084913/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/guatemala.htm گوئٽي مالا]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تي (7 جون 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1215758.stm گوئٽي مالا جو تعارف]، [[بي بي سي نيوز]] طرفان. * {{Wikiatlas|Guatemala}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GT گوئٽي مالا لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] طرفان. * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/guatemala/ قومي سلامتي آرڪائيو: گوئٽي مالا منصوبو] * [http://www.inguat.gob.gt/ گوئٽي مالا سياحت ڪميشن] {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/GTM/Year/2012/Summary عالمي بئنڪ: گوئٽي مالا جي واپاري انگن اکرن جو خلاصو] {{Geographic location |Center = {{flag|گوئٽي مالا}} |N = {{flagicon|MEX}} [[يوڪاتان اپٻيٽ]] |NE = {{flag|بيليز}} |E = ''[[ڪيريبين سمنڊ]]''<br />{{flag|هنڊوراس}} |SE = {{flag|ايل سلواڊور}} |S = ''[[پئسفڪ سمنڊ]]'' |SW = ''[[پئسفڪ سمنڊ]]'' |W = {{flagicon|MEX}} [[چياپاس]] |NW = {{flagicon|MEX}} [[تاباسڪو]] }} {{Guatemala topics}} {{Navboxes |title = جاگرافيائي مقام |list = {{Departments of Guatemala}} {{Central America topic}} {{Countries of North America}} }} {{Authority control}} {{Coord|15|30|N|90|15|W|display=title}} [[زمرو:گوئٽي مالا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اسپين جون اڳوڻيون بيٺڪون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جو اتر ٽڪنڊو]] t1e48exfsot1ggoz92uiia7qn5vxxk5 0 57506 425506 423688 2026-10-26T18:36:49Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425506 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني Melita مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] Melítē (Μελίτη) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو Melítē، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو méli (μέλι)، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] -ē (-η) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ Maleth (𐤌𐤋𐤈، mlṭ) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfn|Culican|1992}}{{sfn|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfn|Culican|1992}}{{sfn|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |url=https://archive.org/details/christianlivesgi0000unse |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=[https://archive.org/details/christianlivesgi0000unse/page/258 258] |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |url=https://archive.org/details/crossensignnaval0000elli |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |url=https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0 |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=[https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0/page/206 206]|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |url=https://archive.org/details/area_1979_11_3/page/245 |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000rudo |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000rudo/page/43 43] |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مالٽا|voy=Malta}} <!-- نئون ڳنڍڻو شامل ڪرڻ کان اڳ مهرباني ڪري بحث صفحي تي ڳالهه ٻولهه ڪريو. هي قدم هن ڀاڱي ۾ تجارتي ڳنڍڻن جي لڳاتار واڌ ۽ ڀڃ ڊاهه کي نظر ۾ رکندي کنيو ويو آهي. اسپام شامل ڪرڻ تي خبردار ڪيو ويندو! --> * [https://www.gov.mt/ مالٽا سرڪار] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120805145229/https://www.gov.mt/ |date=5 August 2012}}{{spaced ndash}}مالٽا سرڪار جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.mepa.org.mt/ مالٽا ماحوليات ۽ منصوبابندي اٿارٽي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180429225759/http://www.mepa.org.mt/ |date=29 April 2018}} جو [[جاگرافيائي معلوماتي نظام]] * [https://www.visitmalta.com/en/home وزٽ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200814230953/https://www.visitmalta.com/en/home |date=14 August 2020}} – مالٽا جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |date=2 April 2021}}. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304114648/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=4 March 2016}}، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' * {{Wikiatlas|Malta}} * {{OSM relation|365307}} {{Malta topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Members of the European Union (EU)}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} {{Commonwealth of Nations}} {{Holy places in Christianity}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مالٽا| ]] [[زمرو:مالٽا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:جارج ڪراس جا اجتماعي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ لاءِ اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون ننڍيون رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا نٽس 1 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:پولسي ڪليسا]] [[زمرو:مالٽا ۾ فونيقي بيٺڪون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جا لساني علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] pjvyl62738gelp2u3hfcb2y0hj1yrcs 0 57542 425518 424555 2026-10-26T19:14:31Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425518 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026 |archive-date=9 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309065050/http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025 |archive-date=2025-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813161055/https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |url-status=dead}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|url=https://archive.org/details/sim_cities_1999-04_16_2/page/123|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt/> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online"/> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Maseru from Parliament Hill.jpg|thumb|[[ماسيرو]] ۾ پارليامينٽ هِل تان شهر جو منظر]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= lesotholii.org |publisher= |access-date= 23 March 2025 |archive-date= 2025-03-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250329063225/https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |url-status= dead}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ==معيشت== {{Main|ليسوٿو جي معيشت}} [[File:A vehicle on Sani Pass.jpg|thumb|سرحد تي واقع [[ساني پاس]] هڪ سياحتي ماڳ آهي.]] ليسوٿو جي معيشت زراعت، چوپائي مال، پيداواري صنعت ۽ کاڻين تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جي [[رقم جي موڪلاڻي|موڪليل رقمن]] ۽ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="worldbank">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0,,menuPK:356039~pagePK:141132~piPK:141107~theSitePK:356029,00.html |title=World bank Lesotho: Country Brief |access-date=3 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331100012/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0%2C%2CmenuPK%3A356039~pagePK%3A141132~piPK%3A141107~theSitePK%3A356029%2C00.html |archive-date=31 March 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|title=CIA Lesotho Economy 2011|access-date=3 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224071854/http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|archive-date=24 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[گذران واري زراعت]] سان لاڳاپيل آهي. روزگار جا ٻيا اهم شعبا ڪپڙي جي صنعت، ڏکڻ آفريڪا ۾ کاڻين جو ڪم ۽ ليسوٿو سرڪار جون نوڪريون آهن. ملڪ جا الهندي هيٺاهان علائقا مکيه زرعي خطو آهن. لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آبادي غير رسمي فصلن جي پوک يا [[چوپائي مال جي پالنا]] مان آمدني حاصل ڪري ٿي، جڏهن تہ ملڪ جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٻہ ڀاڱي ٽي حصو زرعي شعبي مان حاصل ٿئي ٿو. روزانو قوت خريد جي برابريءَ موجب 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدنيءَ تي گذارو ڪندڙ آباديءَ جو تناسب 1995ع کان 2003ع تائين 48 سيڪڙو مان گهٽجي 44 سيڪڙو ٿيو.<ref name="worldbank"/> ليسوٿو [[آفريڪي واڌ ۽ موقعن وارو قانون]] مان فائدو وٺندي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن تيار ڪپڙا برآمد ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – Africa Growth and Opportunities Act (AGOA): Economic Impact and Future Prospects|access-date=4 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715041226/http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|archive-date=15 July 2012|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو مان ڪپڙا حاصل ڪندڙ آمريڪي برانڊن ۽ پرچون وڪرو ڪندڙن ۾ فوٽ لاڪر، گيپ، گلوريا وينڊربلٽ، جي سي پيني، ليوائي اسٽراس، لولوليمون ايٿليٽيڪا، ساڪس، سيئرز، ٽمبرلينڊ ۽ وال مارٽ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|title=Purchase for Africa: An appeal for American apparel buys|access-date=28 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101064849/http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|archive-date=1 November 2009|df=dmy-all}}</ref> 2004ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ روزگار 50,000 کان وڌي ويو، جن مان اڪثريت عورتن جي هئي، ۽ ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو پيداواري شعبي جي ملازمن جو انگ سرڪاري ملازمن کان وڌي ويو. 2008ع ۾ ليسوٿو لڳ ڀڳ 487 ملين آمريڪي ڊالرن جو سامان برآمد ڪيو، جنهن جو وڏو حصو آمريڪا ڏانهن موڪليو ويو. 2004ع کان پوءِ ڪپڙي جي صنعت ۾ عالمي مقابلي سبب روزگار گهٽجندو ويو ۽ 2011ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ ملازمن جو انگ لڳ ڀڳ 45,000 رهجي ويو. تنهن هوندي بہ 2011ع ۾ اهو ليسوٿو جي رسمي شعبي جو سڀ کان وڏو روزگار فراهم ڪندڙ شعبو هو.<ref name="smartlessons.ifc.org">{{cite web|url=https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|title=World Bank – IFC – Africa Can Compete! The Miracle of Tiny Lesotho—Sub-Saharan Africa's Largest Garment Exporter|access-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731130428/https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|archive-date=31 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 2007ع ۾ ڪپڙي جي شعبي جي هڪ ملازم جي سراسري ماهوار آمدني 103 آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن تہ عام ڪپڙي جي مزدور لاءِ سرڪاري گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت 93 آمريڪي ڊالر مقرر هئي. 2008ع ۾ في ماڻهو سراسري مجموعي قومي آمدني ماهوار 83 آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="smartlessons.ifc.org"/> هن شعبي ايڇ آءِ وي/ايڊز خلاف وڙهڻ لاءِ [[ايپرل ليسوٿو الائنس ٽو فائٽ ايڊز]] نالي پروگرام شروع ڪيو. هي سڄي صنعت تي ٻڌل پروگرام آهي، جيڪو مزدورن کي بيماريءَ کان بچاءَ ۽ علاج جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="alafa">{{cite web|url=http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |title=Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS (ALAFA) |access-date=4 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225072316/http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |archive-date=25 February 2011 }}</ref> {{multiple image|caption_align=center |align= right |direction= horizontal |total_width = 320 |image1= Katse Dam-001.jpg |caption1=[[ڪٽسي ڊيم]] |image2=Mohale Dam 2008.jpg |caption2=[[موهالي ڊيم]] |header= |header_align= centre }} پاڻي ۽ [[هيرو|هيرا]] ليسوٿو جي اهم قدرتي وسيلن مان آهن.<ref name="worldbank"/> پاڻيءَ مان فائدو [[ليسوٿو هاءِ لينڊز واٽر پروجيڪٽ]] ذريعي ورتو وڃي ٿو، جيڪو ليسوٿو هاءِ لينڊز ڊولپمينٽ اٿارٽي جي نگرانيءَ هيٺ 21 سالن تي ٻڌل ۽ ڪيترن ارب ڊالرن جو منصوبو آهي. هي منصوبو 1986ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |title=Lesotho Highlands Water Project: The Treaty |publisher=Lhwp.org.ls |date=24 October 1986 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219001053/http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |archive-date=19 December 2013 }}</ref> منصوبي جو مقصد [[اورينج درياهه]] جي نظام مان پاڻي گڏ ڪرڻ، ذخيرو ڪرڻ ۽ [[فري اسٽيٽ صوبو|ڏکڻ آفريڪا جي فري اسٽيٽ]] ۽ وڏي [[جوهانسبرگ]] واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ليسوٿو بجليءَ جي پيداوار ۾ تقريباً مڪمل طور پاڻ ڀرو ٿي ويو ۽ 2010ع ۾ ڏکڻ آفريڪا کي پاڻي ۽ بجلي وڪڻڻ مان لڳ ڀڳ 70 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |title=LHWP Water Sales |access-date=8 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510100115/http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |archive-date=10 May 2011 }}</ref> ليٽسينگ، موٿائي، ليڪوبونگ ۽ ڪائو جي کاڻين مان هيرا ڪڍيا وڃن ٿا. اندازي موجب انهن کاڻين 2014ع ۾ گڏيل طور 240,000 قيراط هيرا پيدا ڪيا، جن جي ماليت لڳ ڀڳ 300 ملين آمريڪي ڊالر هئي. ليٽسينگ جي کاڻ مان نڪرندڙ هيرن جي سراسري قيمت 2,172 آمريڪي ڊالر في قيراط هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جنهن سبب في قيراط سراسري قيمت جي بنياد تي ان کي دنيا جي سڀ کان قيمتي هيرن واري کاڻ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|title=Corporate Profile|date=29 September 2016|access-date=12 January 2018|archive-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308031828/https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|url-status=live}}</ref> 2008ع جي عالمي معاشي بحران سبب هن شعبي کي ڌڪ رسيو، پر 2010ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر بهتري آئي. 2010ع–2011ع دوران هيرن جي برآمد 230 ملين آمريڪي ڊالر تائين پهتي.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – QUARTERLY REVIEW – June 2011|access-date=6 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209055906/http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|archive-date=9 February 2012|df=dmy-all}}</ref> ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جا ڪمبرلائيٽ پائپ، يعني مين پائپ ۽ سيٽلائيٽ پائپ، 14 ڊسمبر 1957ع تي نوجوان ارضيات دان پيٽر ايڇ. نڪسن دريافت ڪيا، جيڪو ان وقت ڪرنل جيڪ اسڪاٽ جي شروعاتي معدني ڳولا وارين مهمن جي حصي طور علائقي ۾ ڪم ڪري رهيو هو. نڪسن اڳتي هلي علمي ماهر بڻيو ۽ مينٽل پيٽرولاجيءَ بابت ٻہ انتهائي اثرائتا ڪتاب شايع ڪيائين. پيٽر نڪسن (1935ع–2025ع)<ref>Biography at: https://link.springer.com/article/10.1007/s00710-025-00923-3 Retrieved 29 July 2025.</ref> هڪ اڳڀرو سائنسدان هو، جنهن سائنسي برادريءَ جو ڌيان هيرن جي استحڪام واري علائقي مان جبل ساز عملن ذريعي مٿاهين سطح ڏانهن منتقل ٿيل مينٽل پٿرن جي وڌندڙ ثبوتن ڏانهن ڇڪايو. هن ڪيترين اهم تحقيقي اشاعتن ۾ گڏيل ليکڪ طور ڪم ڪيو، جن هن عمل بابت شروعاتي مضبوط ثبوت مهيا ڪيا. هو برطانيا جي ليڊز يونيورسٽيءَ مان مينٽل ارضيات جي پروفيسر ايميريٽس طور رٽائر ٿيو. سندس علمي خدمتن جي اعزاز ۾ معدني قسم ''[[نڪسونائيٽ]]'' سندس نالي پٺيان رکيو ويو. 1957ع ۾ جڏهن نڪسن ليٽسينگ دريافت ڪيو، تڏهن ڪيٿ وائيٽلاڪ هڪ ٻي معدني ڳولا واري ٽيم سان ڪم ڪري رهيو هو، پر اڳتي هلي هو ليٽسينگ جو جنرل مئنيجر بڻيو، جيستائين ڊي بيئرز 1982ع ۾ کاڻ بند ڪئي. ان کان پوءِ هن ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي ليز حاصل ڪئي ۽ کاڻ کي ترقي ڏني. تنهنڪري کيس ليسوٿو جي هيرن جي کاڻين واري صنعت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شخص طور سڃاتو وڃي ٿو. نڪسن ۽ وائيٽلاڪ ڪيترن سالن تائين ويجها دوست ۽ ساٿي رهيا. 1967ع ۾ هڪ موسوٿو عورت جبلن مان {{convert|601|carat|g|adj=on}} جو هيرو دريافت ڪيو، جيڪو [[ڀورا هيرا|ليسوٿو برائون]] جي نالي سان مشهور ٿيو. آگسٽ 2006ع ۾ ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي کاڻ مان {{convert|603|carat|g|adj=on}} جو اڇو هيرو، [[ليسوٿو پرامس]]، دريافت ٿيو. 2008ع ۾ ساڳئي هنڌ تان {{convert|478|carat|g|adj=on}} جو هڪ ٻيو هيرو دريافت ڪيو ويو.<ref>{{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Letseng-la-Terae: The 603 Carat Lesotho Promise Diamond |url=http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |publisher=Technology.infomine.com |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213025641/http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو قدرتي وسيلن ۽ پيداواري شين جي برآمد ذريعي گهڻو ڪري گذران واري معيشت مان اڳتي وڌي هيٺين وچولي آمدنيءَ واري معيشت بڻجڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي. برآمدي شعبن آباديءَ جي هڪ حصي کي وڌيڪ ۽ نسبتاً محفوظ آمدني فراهم ڪئي آهي.<ref name="worldbank"/> عالمي معاشي بحران دوران آمريڪا، جيڪو ليسوٿو جي اهم برآمدي مارڪيٽن مان هڪ هو، ۾ معاشي سستيءَ سبب ملڪ کي ڪپڙي جي برآمد ۽ روزگار ۾ نقصان برداشت ڪرڻو پيو. هيرن جي کاڻين ۽ برآمد ۾ گهٽتائي، هيرن جي قيمتن ۾ لاٿ ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معيشت ۾ سستي سبب ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان ملندڙ آمدنيءَ ۾ گهٽتائي پڻ بحران کي وڌايو. ڏکڻ آفريڪا جي معيشت جي ڪمزور ٿيڻ، کاڻين واري شعبي جي گهٽجڻ ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار جي نقصان سبب مزدورن جي موڪليل رقمن ۾ گهٽتائي آئي. انهن سببن جي نتيجي ۾ 2009ع ۾ ليسوٿو جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح گهٽجي 0.9 سيڪڙو رهي.<ref name="worldbank"/> 2025ع ۾ [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ليسوٿو 132هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/lesotho |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[ليسوٿو لوٽي|لوٽي]] (جمع: مالوٽي) آهي، جيڪا [[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] سان مٽاسٽا ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿي. لوٽي ۽ رينڊ جي قيمت برابر رکي ويندي آهي. ليسوٿو، ايسواتيني، نميبيا ۽ ڏکڻ آفريڪا گڏجي [[گڏيل مالياتي علائقو]] ٺاهين ٿا. [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي صدارت|ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا]]، جيڪا 20 جنوري 2025ع کان شروع ٿي، [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا ۾ محصول|2 اپريل 2025ع تي نوان محصول]] لاڳو ڪيا. آمريڪي حڪومت ليسوٿو کي انهن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي مبينا طور آمريڪا سان واپار ۾ رڪاوٽون وجهن ٿا، ۽ ليسوٿو جي درآمدن تي 50 سيڪڙو محصول مقرر ڪيو، جيڪو دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هو. ان جي نتيجي ۾ ڪجهه ڪارخانا بند ڪرڻا پيا. آمريڪي عملدارن موجب ان قدم جو بنياد اها دعويٰ هئي تہ ليسوٿو آمريڪي شين تي لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو محصول لاڳو ڪري ٿو. ڪيترن مبصرن هن دعويٰ کي بي بنياد قرار ڏنو. ليسوٿو پنهنجي محصولن تي مڪمل آزاد اختيار نٿو رکي، ڇاڪاڻ تہ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين جي ميمبر جي حيثيت سان ان تي گڏيل ٻاهريان محصول لاڳو ٿين ٿا، جيڪي مرڪزي طور مقرر ڪيا وڃن ٿا. ان کان سواءِ ليسوٿو لاءِ آمريڪي شين جي درآمد محدود آهي؛ ملڪ بنيادي طور آمريڪا ڏانهن شيون برآمد ڪري ٿو ۽ اتان نسبتاً ٿورو سامان درآمد ڪري ٿو. == آبادي == {{See also|ليسوٿو جي آبادي}} [[File:Lesotho class.jpg|thumb|پرائمري اسڪول جو ڪلاس]] ليسوٿو جي آبادي لڳ ڀڳ {{UN_Population|Lesotho}} آهي.{{UN_Population|ref}} ليسوٿو جي ڪُل آباديءَ مان 25 سيڪڙو شهري ۽ 75 سيڪڙو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهي ٿي. اندازي موجب شهري آباديءَ ۾ سالياني واڌ 3.5 سيڪڙو آهي.<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Lesotho|work=The World Factbook|access-date=15 May 2007|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> آباديءَ جو 60.2 سيڪڙو حصو 15 کان 64 سالن جي عمر جي وچ ۾ آهي.<ref name="factbook"/> {{Largest cities | country = ليسوٿو | stat_ref = ذريعو:<ref name=LESOTHOCITIES>{{cite web|url=https://simplemaps.com/static/data/country-cities/ls/ls.xlsx|title=Lesotho Cities by Population 2022|access-date=24 June 2023|archive-date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624032215/https://simplemaps.com/static/data/country-cities/ls/ls.xlsx|url-status=live}}</ref> | list_by_pop = | div_name = | div_link = ليسوٿو جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = ماسيرو | div_1 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_1 = 519,186 | city_2 = تيياتييانينگ | div_2 = بيريا ضلعو{{!}}بيريا | pop_2 = 75,115 | city_3 = مافيتينگ | div_3 = مافيتينگ ضلعو{{!}}مافيتينگ | pop_3 = 57,059 | city_4 = هلوتسي | div_4 = ليريبي ضلعو{{!}}ليريبي | pop_4 = 47,675 | city_5 = ماپوتسوئي | div_5 = ليريبي ضلعو{{!}}ليريبي | pop_5 = 32,117 | city_6 = مازينود | div_6 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_6 = 27,553 | city_7 = راتائو | div_7 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_7 = 26,582 | city_8 = موهاليز هوئڪ | div_8 = موهاليز هوئڪ ضلعو{{!}}موهاليز هوئڪ | pop_8 = 24,992 | city_9 = قيلواني | div_9 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_9 = 24,093 | city_10 = ماپوتينگ | div_10 = بيريا ضلعو{{!}}بيريا | pop_10 = 23,926 }} === نسلي گروهه ۽ ٻوليون === {{Main|ليسوٿو جون ٻوليون}} ليسوٿو جي نسلي ۽ لساني جوڙجڪ ۾ گهڻو ڪري [[باسوتو]] شامل آهن، جيڪي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] ماڻهو آهن؛ اندازي موجب 99.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي باسوتو سڃاڻي ٿي. ان لحاظ کان ليسوٿو انهن ٿورڙن آفريقي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي هڪ غالب ثقافتي نسلي گروهه ۽ ٻوليءَ تي ٻڌل [[قومي رياست]] آهن؛ جڏهن تہ آفريڪا جي اڪثر ملڪن جون سرحدون [[آفريڪا جي نوآبادڪاري|نوآبادياتي طاقتن]] مقرر ڪيون هيون ۽ اهي نسلي حدن يا نوآبادياتي دور کان اڳ جي سياسي رياستن سان ٺهڪندڙ نه آهن.{{sfn|Boyd|1979|p=1}} باسوتو جي ذيلي گروهن ۾ بافوڪينگ، باتلونگ، بافوٿي، باڪوئينا، باتائونگ، باتشوئينينگ ۽ [[ماتيبيلي]] شامل آهن. آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يورپي، ايشيائي ۽ [[خوسا ماڻهو|خوسا]] ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://minorityrights.org/country/lesotho/ |title=Lesotho - World Directory of Minorities & Indigenous Peoples |access-date=22 September 2023 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529163348/https://minorityrights.org/country/lesotho/ |url-status=live }}</ref> === مذهب === {{Main|ليسوٿو ۾ مذهب}} [[File:St Michaels Cathedral, lesotho.jpg|thumb|سينٽ مائيڪل گرجاگھر]] ڊسمبر 2011ع جي اندازن موجب ليسوٿو جي 95 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[عيسائيت|عيسائي]] هئي.<ref name="Pew Christians">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country| date=19 December 2011 |publisher=Pew Research Center|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511124911/http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|archive-date=11 May 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> انهن اندازن موجب [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] آباديءَ جو 49.4 سيڪڙو آهن.<ref name=ARDA/> ڪيٿولڪ برادري ماسيرو جي ميٽروپوليٽن آرچ بشپ ۽ سندس ٽن ماتحت بشپَن، يعني ليريبي، موهاليز هوئڪ ۽ قاچاز نيڪ جي بشپَن، جي مذهبي انتظام هيٺ آهي؛ اهي گڏجي ملڪ جي قومي بشپ ڪانفرنس جوڙين ٿا. [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آباديءَ جو 18.2 سيڪڙو، [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] 15.4 سيڪڙو، [[اينگليڪن ڪميونيئن|اينگليڪن]] 5.3 سيڪڙو ۽ ٻيا عيسائي وڌيڪ 1.8 سيڪڙو آهن.<ref name=ARDA>{{cite web|date=2015|title=Lesotho|access-date=18 May 2020|publisher=[[Association of Religion Data Archives]]|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_130_1.asp|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811214132/https://thearda.com/internationalData/Countries/Country_130_1.asp|url-status=dead}}</ref> غير عيسائي مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو آباديءَ جو 9.6 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان واسطو نه رکندڙ]] ماڻهن جو تناسب 0.2 سيڪڙو آهي.<ref name=ARDA/> === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|ليسوٿو ۾ تعليم}} [[File:National University of Lesotho Administration Block.jpg|thumb|[[ليسوٿو جي قومي يونيورسٽي]]]] اندازن موجب 15 سالن کان مٿي عمر وارين عورتن مان 85 سيڪڙو ۽ مردن مان 68 سيڪڙو پڙهيل لکيل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/countries/lesotho|title=Lesotho|date=2014-11-04|website=UNESCO|language=en|access-date=2019-05-18|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113538/https://en.unesco.org/countries/lesotho|url-status=live}}</ref> انهيءَ ڪري ليسوٿو کي ”آفريڪا ۾ خواندگيءَ جي بلند ترين شرحن مان هڪ“ رکندڙ ملڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref name="factbook"/> جنهن جو هڪ سبب تعليم تي ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 12 سيڪڙو کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ پڻ آهي.<ref name="unesco">{{cite web| url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/tableviewer/document.aspx?ReportId=143| title=Unesco Institute for Statistics: Date Centre| date=14 September 2007| access-date=28 February 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110130085835/http://stats.uis.unesco.org/unesco/tableviewer/document.aspx?ReportId=143| archive-date=30 January 2011| url-status=live| df=dmy-all}}</ref> عورتن جي خواندگيءَ جي شرح 84.93 سيڪڙو آهي، جيڪا مردن جي 67.75 سيڪڙو شرح کان 17.18 سيڪڙو وڌيڪ آهي. 2000ع ۾ ڏاکڻي ۽ اوڀر آفريڪا ۾ تعليمي معيار جي نگراني ڪندڙ ڪنسورشيم جي هڪ مطالعي موجب، ليسوٿو ۾ ڇهين جماعت جي 37 سيڪڙو شاگردن (جن جي سراسري عمر 14 سال هئي) پڙهڻ جي چوٿين سطح، يعني ”مطلب سمجهي پڙهڻ“، يا ان کان مٿي جي سطح حاصل ڪئي.<ref name=sacmeq>{{cite web|url=http://www.sacmeq.org/education-lesotho.htm |title=The SACMEQ II Project in Lesotho: A Study of the Conditions of Schooling and the Quality of Education. Harare: SACMEQ |publisher=Sacmeq |date=2 October 2005 |access-date=4 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425052229/http://www.sacmeq.org/education-lesotho.htm |archive-date=25 April 2013 }}</ref> هن سطح جو شاگرد متن جي مختلف حصن مان معلومات ڳنڍي ۽ ان جي تشريح ڪري سگهي ٿو. جيتوڻيڪ تعليم لازمي ناهي، ليسوٿو جي حڪومت مرحليوار مفت پرائمري تعليم جو پروگرام لاڳو ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.education.gov.ls/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=30 |title=Lesotho Ministry of Education and Training – Basic Education |publisher=Education.gov.ls |date=5 October 2005 |access-date=4 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720222113/http://www.education.gov.ls/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=30 |archive-date=20 July 2010 |df=dmy-all }}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ موجب بالغن جي خواندگيءَ جي شرح 82 سيڪڙو تائين هئي.<ref name="undp">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122115116/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|date=22 November 2009}}. The United Nations. Retrieved 7 March 2012.</ref> [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] موجب آباديءَ جو 3.4 سيڪڙو انٽرنيٽ استعمال ڪري ٿو. [[ايڪونيٽ ٽيليڪام ليسوٿو]] جي هڪ خدمت بنيادي ۽ گهٽ قيمت وارن موبائل فونن ذريعي ملڪ ۾ اي ميل تائين پهچ کي وڌايو، جنهن سان تعليمي معلومات تائين رسائيءَ ۾ پڻ بهتري آئي. [[آفريڪن لائبريري پروجيڪٽ]]، [[آمريڪي پيس ڪور|آمريڪي پيس ڪور ليسوٿو]]<ref name="peacecorps">{{cite web|url=http://www.peacecorps.gov/index.cfm?shell=learn.wherepc.africa.lesotho |title=Peace Corps: Lesotho |date=14 July 2010 |access-date=28 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205042351/http://www.peacecorps.gov/index.cfm?shell=learn.Wherepc.africa.lesotho |archive-date= 5 February 2011 }}</ref> ۽ [[بوٿا-بوٿي ضلعو|بوٿا-بوٿي ضلعي]] جي تعليم کاتي سان گڏجي اسڪولن ۽ ڳوٺن ۾ لائبريريون قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو. === صحت === {{main|ليسوٿو ۾ صحت}} ملڪ [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] جي درجابنديءَ موجب ”گهٽ انساني ترقي“ وارن ملڪن ۾ شامل آهي ۽ [[انساني ترقيءَ جو اشاريه|انساني ترقيءَ جي اشاريي]] ۾ 193 ملڪن مان 168هين نمبر تي آهي. 2022ع ۾ مردن جي متوقع عمر 50.3 سال ۽ عورتن جي 55.9 سال هئي.<ref>{{Cite report |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2023-24 |title=Human Development Report 2023-24 |author=United Nations |date=2024-03-13 |publisher=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UNDP Lesotho – Country Profile: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/LSO.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511193855/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/LSO.html |archive-date=11 May 2013 |access-date=10 March 2012}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2019-07-22 |title=CDC Global Health - Lesotho |url=https://www.cdc.gov/globalhealth/countries/lesotho/default.htm |access-date=2019-11-22 |website=www.cdc.gov |language=en-us |archive-date=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308071010/https://www.cdc.gov/globalhealth/countries/lesotho/default.htm |url-status=live }}</ref> ٻارن جي موت جي شرح لڳ ڀڳ 8.3 سيڪڙو آهي. 2018ع ۾ ليسوٿو ۾ 15 کان 49 سالن جي بالغن ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي پکڙجڻ جي شرح 23.6 سيڪڙو هئي، جيڪا ايسواٽيني کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي بلند ترين شرح هئي.<ref>{{Cite web|title=Prevalence of H.I.V., total (% of population ages 15-49) - Lesotho {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=LS&most_recent_value_desc=true&view=chart|access-date=2020-07-14|website=data.worldbank.org|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714175356/https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=LS&most_recent_value_desc=true&view=chart|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ 15 کان 49 سالن جي ماڻهن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي شرح 22.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite web|date=2015-07-21|title=HIV and AIDS in Lesotho|url=https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/lesotho|access-date=2022-01-19|website=Avert|language=en|archive-date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002003817/https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/lesotho|url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ [[تپ دق]] جي واقعن جي شرح دنيا جي بلند ترين شرحن مان آهي.<ref>{{Cite web|title=Incidence of tuberculosis (per 100,000 people) {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.TBS.INCD?most_recent_value_desc=true&view=chart|access-date=2020-07-14|website=data.worldbank.org}}</ref> ليسوٿو جي 2006ع واري آدمشماري موجب لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو آبادي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي معذوري رکي ٿي. تنهن هوندي بہ استعمال ڪيل طريقن جي اعتبار بابت خدشا موجود آهن ۽ حقيقي انگ عالمي اندازي، يعني لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، جي ويجهو هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ليسوٿو نيشنل فيڊريشن آف آرگنائيزيشنز آف دي ڊس ايبلڊ ۽ سنٽيف جي گڏيل سروي موجب،<ref>Yusman Kamaleri and Arne H. Eide (eds.) (2011) [http://www.lnfod.org.ls/uploads/1/2/2/5/12251792/report_lesotho_3101111.pdf Living Conditions of People with Disability in Lesotho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154124/http://www.lnfod.org.ls/uploads/1/2/2/5/12251792/report_lesotho_3101111.pdf |date=2 April 2015 }}. SINTEF Technology and Society. lnfod.org.ls</ref> ليسوٿو ۾ معذور ماڻهن کي سماجي ۽ ثقافتي رڪاوٽن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جيڪي کين ٻين جي برابر تعليم، صحت ۽ روزگار تائين رسائي حاصل ڪرڻ کان روڪين ٿيون. 2 ڊسمبر 2008ع تي ليسوٿو [[معذور ماڻهن جي حقن بابت گڏيل قومن جو ڪنوينشن]] تي صحيح ڪندڙ دنيا جو 42هون ملڪ بڻيو. [[عالمي صحت جو ادارو|عالمي صحت جي اداري]] جي انگن اکرن موجب 2018ع کان ليسوٿو ۾ عمر جي لحاظ کان معياري ڪيل خودڪشيءَ جي شرح دنيا ۾ سڀ کان بلند رهي آهي.<ref>{{cite web |year= |title=Suicide rates (per 100 000), age-standardized |url=https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/age-standardized-suicide-rates-(per-100-000-population) |access-date= |publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> === عورتن خلاف تشدد === {{Main|ليسوٿو ۾ عورتون}} گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب 2008ع ۾ ليسوٿو ۾ رپورٽ ٿيل جنسي ڏاڍائيءَ جي شرح 100,000 ماڻهن پٺيان 91.6 واقعا هئي، جيڪا موجود ملڪن جي انگن اکرن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/cri_rap_rat-crime-rape-rate "Countries Compared by Crime > Rape rate. International Statistics at NationMaster.com"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201093758/http://www.nationmaster.com/graph/cri_rap_rat-crime-rape-rate |date=1 December 2011 }}. nationmaster.com.</ref> [[گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن بابت آفيس]] جي بين الاقوامي انگن اکرن موجب پڻ 2008ع ۾ پوليس وٽ درج ٿيل جنسي ڏاڍائيءَ جي واقعن جي شرح مطالعي ۾ شامل ملڪن مان ليسوٿو ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref name="unodc1">[http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Sexual_violence_sv_against_children_and_rape.xls "Rape at the National Level, number of police recorded offenses".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029210321/http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Sexual_violence_sv_against_children_and_rape.xls |date=29 October 2013 }} [[United Nations]].</ref> ليسوٿو ۾ ٿيل هڪ مطالعي ۾ 61 سيڪڙو عورتن ٻڌايو تہ انهن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪنهن مرحلي تي جنسي تشدد جو تجربو ڪيو هو، جن مان 22 سيڪڙو ٻڌايو تہ کين جسماني زور زبردستيءَ سان جنسي تعلق قائم ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو هو.<ref>[https://apha.confex.com/apha/133am/techprogram/paper_114115.htm "Magnitude of sexual violence in Lesotho"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201559/https://apha.confex.com/apha/133am/techprogram/paper_114115.htm |date=29 October 2013 }}. confex.com.</ref> 2009ع جي [[آبادي ۽ صحت سروي]] ۾ 15.7 سيڪڙو مردن چيو تہ جيڪڏهن زال جنسي تعلق کان انڪار ڪري تہ مڙس جو کيس مارڻ جائز آهي، جڏهن تہ 16 سيڪڙو مردن چيو تہ اهڙي صورت ۾ مڙس جو زبردستي جنسي تعلق قائم ڪرڻ جائز آهي.<ref>[http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR241/FR241%5BNEW_completeHHQst_3March2012%5D.pdf Lesotho. Demographic and Health Survey 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205745/http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR241/FR241%5BNEW_completeHHQst_3March2012%5D.pdf |date=29 October 2013 }}. Ministry of Health and Social Welfare, Maseru, Lesotho. November 2010</ref> هڪ ٻي مطالعي جي محققن نتيجو ڪڍيو تہ ليسوٿو ۾ ايڇ آءِ وي جي بلند پکڙجڻ کي نظر ۾ رکندي پروگرامن ۾ عورتن جي پنهنجي جنسي زندگيءَ تي اختيار جي حق کي اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref>{{cite journal | pmid = 17209284 | volume=37 | issue=4 | title=Sexual violence in Lesotho| url = https://archive.org/details/sim_studies-in-family-planning_2006-12_37_4/page/269 |year=2006 | journal=Stud Fam Plann | pages=269–80|first=L |last=Brown | doi=10.1111/j.1728-4465.2006.00105.x}}</ref> 2006ع جو ''شادي شده ماڻهن جي برابريءَ وارو قانون'' زالن کي مڙسن جي برابر حق ڏئي ٿو ۽ مڙس جي قانوني بالادستيءَ کي ختم ڪري ٿو.<ref>Buhle Angelo Dube. [http://www.nyulawglobal.org/globalex/lesotho.htm The Law and Legal Research in Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620014058/http://nyulawglobal.org/globalex/Lesotho.htm |date=20 June 2010 }}. nyulawglobal.org</ref> [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]] جي 2020ع واري صنفي فرق رپورٽ ۾ [[صنفي برابري]] جي لحاظ کان ليسوٿو دنيا ۾ 88هين نمبر تي، جڏهن تہ پاڙيسري ڏکڻ آفريڪا 17هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf|title=The Global Gender Gap Report 2020|publisher=World Economic Forum|pages=221, 315|access-date=19 July 2020|archive-date=17 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217140602/http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf|url-status=live}}</ref> == راند ۽ ثقافت == {{See also|ليسوٿو جي موسيقي|ملڪ موجب آفريقي ليکڪن جي فهرست#ليسوٿو}} [[File:Parade of Basotho women.jpg|thumb|[[باسوتو ڪمبل]] اوڍيل عورتون]] [[ليسوٿو جا کاڌا|ليسوٿو جي کاڌن]] ۾ آفريقي روايتن سان گڏ برطانوي اثر پڻ نظر اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://foodspring.com/content/lesotho/ |title=Lesotho: British influence meets African tradition|work=foodspring |access-date=2014-04-01 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217042157/http://foodspring.com/content/lesotho/ |archive-date=17 February 2015 |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو جو قومي کاڌو موٽوهو آهي، جيڪو خمير ڪيل ''[[جوار]]'' مان تيار ڪيل دليو آهي. عام بنيادي کاڌن ۾ [[پاپ (کاڌو)|پاپ]] يا ”ميليز“ پڻ شامل آهي، جيڪو مڪئي جي اٽي مان تيار ڪيل دليو آهي ۽ ان تي ڀاڄين مان ٺهيل چٽڻي وڌي ويندي آهي. [[چانهه]] ۽ مقامي طور تي تيار ڪيل [[بيئر]] مشهور مشروب آهن. ليسوٿو پنهنجي خمير ڪيل ادرڪ واري بيئر لاءِ پڻ مشهور آهي. چيسانياما ليسوٿو ۾ عام طور تي الڳ وڪرو ڪيو ويندو آهي ۽ ان سان گڏ گوبي، پاپ ۽ پڪل لوبين جو سلاد پيش ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Ethnic Food of Lesotho|url=http://traveltips.usatoday.com/ethnic-food-lesotho-36010.html|website=USA Today|access-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310081024/http://traveltips.usatoday.com/ethnic-food-lesotho-36010.html|archive-date=10 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جو قومي لباس خاص طور تي [[باسوتو ڪمبل]] جي چوڌاري مرڪوز آهي، جيڪو اصل ۾ اُن مان تيار ٿيندڙ اوڍڻ جو هڪ قسم آهي. هاڻي اڪثر باسوتو ڪمبل [[ايڪريلڪ ريشو|ايڪريلڪ ريشن]] مان تيار ڪيا وڃن ٿا. باسوتو ڪمبل جو مکيه ٺاهيندڙ ارانڊا آهي، جنهن جو ڪارخانو سرحد جي ٻئي پاسي ڏکڻ آفريڪا ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |url=https://aarven.com/blogs/our-artisans/south-african-basotho-khotso-blankets-meet-aranda |title=South African Basotho Khotso Blankets; Meet Aranda |date=22 January 2022 |access-date=2025-04-02 }}</ref> ليسوٿو ۾ برطانوي اثر انهن [[واپاري چوڪي|واپاري چوڪين]] جي باقيات مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪي 18هين صديءَ کان 20هين صديءَ تائين هلنديون رهيون.<ref>{{cite web | url=https://theculturetrip.com/africa/lesotho/articles/explore-lesothos-bygone-trading-posts/ | title=Explore Lesotho's Bygone Trading Posts | date=27 April 2018 | access-date=9 October 2022 | archive-date=9 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221009175800/https://theculturetrip.com/africa/lesotho/articles/explore-lesothos-bygone-trading-posts/ | url-status=live }}</ref> اهڙيون چوڪيون روما، رامابانٽانا، ها ماتالا، مالياليا ۽ سيمونڪونگ جي ڳوٺن ۾ موجود آهن. ماضيءَ ۾ اهي مرڪز ٻارڻ، اناج، مڪئي جي اٽي ۽ جانورن جي وڪري لاءِ استعمال ٿيندا هئا. باسوتولينڊ جي جبلن ۾ مختلف هنڌن تي [[سان ماڻهن جو پٿريلو فن|سان پٿريلي فن]] جا نمونا پڻ ملن ٿا. اهڙا نمونا ها ماتيلا ڳوٺ ۾ پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite book | title = The Mountain Bushmen of Basutoland | last = Walsham How | first = Marion | publisher = J. L. Van Schaik Ltd. | year = 1962 | location = Pretoria }}</ref> [[موريجا آرٽس ۽ ثقافتي ميلو]] هر سال موريجا ۾ منعقد ٿيندو آهي، جتي 1833ع ۾ عيسائي مبلغ پهتا هئا. [[باسوتو پوني]] تاريخي طور جنگين ۾ سواريءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ هاڻوڪي دور ۾ ان کي آمدرفت ۽ زراعت لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/4/y3970e/y3970e08.htm |title=The State of the Basotho Pony in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> ليسوٿو ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند [[ليسوٿو ۾ فٽبال|فٽبال]] آهي. === فلم ۽ ميڊيا === {{Main|ليسوٿو ٽيليويزن|ليسوٿو جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} 2018ع جي فلم ''[[بليڪ پينٿر (فلم)|بليڪ پينٿر]]'' جي هدايتڪار [[ريان ڪوگلر]] موجب فلم ۾ [[واڪانڊا]] جي سندس پيشڪش ليسوٿو کان متاثر هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/2018-02-17-black-panther-director-ryan-cooglers-a-fan-of-lesotho--isixhosa/|title=How 'Black Panther's' director fell in love with Lesotho & isiXhosa|website=TimesLIVE|access-date=4 January 2019|archive-date=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104175918/https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/2018-02-17-black-panther-director-ryan-cooglers-a-fan-of-lesotho--isixhosa/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vulture.com/2018/02/black-panthers-wakanda-explained.html|title=A Brief History of Wakanda, Black Panther's Fictional Utopia|first=Nate|last=Jones|date=15 February 2018|website=Vulture|access-date=4 January 2019|archive-date=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104175844/https://www.vulture.com/2018/02/black-panthers-wakanda-explained.html|url-status=live}}</ref> فلم جي نتيجي ۾ باسوتو ڪمبل عالمي سطح تي وڌيڪ مشهور ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.co.za/black-panther-has-not-real-effect-on-the-south-african-sale-of-basotho-blankts-2018-3|title=Black Panther made Basotho blankets world famous – but you wouldn't be able to tell that from local sales|website=BusinessInsider|access-date=4 January 2019|archive-date=4 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004111305/https://www.businessinsider.co.za/black-panther-has-not-real-effect-on-the-south-african-sale-of-basotho-blankts-2018-3|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ ''[[دس از ناٽ ا بيريئل، اٽس ا ريزريڪشن]]'' پهرين ليسوٿو فلم بڻجي وئي، جيڪا [[بهترين بين الاقوامي فيچر فلم لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] لاءِ ملڪ طرفان پيش ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2020/film/global/oscars-lesotho-lemohang-jeremiah-mosese-this-is-not-a-burial-its-a-resurrection-international-feature-film-1234826821/ |title=Oscar Debutant Lesotho Selects 'This Is Not a Burial' for International Feature Film Race |work=Variety |first=Christopher |last=Vourlias |date=10 November 2020 |access-date=10 November 2020 |archive-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006115903/https://variety.com/2020/film/global/oscars-lesotho-lemohang-jeremiah-mosese-this-is-not-a-burial-its-a-resurrection-international-feature-film-1234826821/ |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{portal|ملڪ|آفريڪا }} * [[ليسوٿو جو خاڪو]] * [[ليسوٿو جون بين الاقوامي درجابنديون]] * [[ليسوٿو ۾ ٽيليفون نمبر]] {{Clear}} == حوالا == === وضاحتي نوٽ === {{reflist|group=lower-alpha}} === حوالا === {{reflist}} == ماخذ == * {{cite journal |last=Boyd |first=J. Barron |date=December 1979 |title=African Boundary Conflict: An Empirical Study |journal=African Studies Review |issn=0002-0206 |volume=22 |issue=3 | jstor = 523892| pages = 1–14|doi=10.2307/523892 |s2cid=145722128 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links |1= |display= |auto= |collapsible= |position= |style= |wikt=no |c=yes |n=yes |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes |iw=st |d=no|m=no |mw=no |f=no }} * [https://www.gov.ls/ ليسوٿو حڪومت] جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://www.lesotholii.org/ شايع ٿيل عدالتي فيصلا] * [https://web.archive.org/web/20260119001254/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/ ليسوٿو]. ''[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607085124/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/lesotho.htm ليسوٿو]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تان * {{wikiatlas|Lesotho}} * {{OSM relation|2093234}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=LS ليسوٿو لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] تان {{Navboxes |title = ليسوٿو سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Countries of Africa}} {{Lesotho topics}} {{Years in Lesotho}} {{SACU}} {{Southern African Development Community}} {{African Union}} {{Commonwealth of Nations}} {{Monarchies|state=collapsed}} {{English official language clickable map}} }} {{Authority control}} {{coord|-29.6|28.3|display=title}} [[زمرو:ليسوٿو| ]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:چوڌاري گهيريل ملڪ]] [[زمرو:آفريقي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:1966ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:محصور علائقا ۽ ڌار ٿيل علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون بادشاهتون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1966ع جون قيامون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] 55kl1uluk8g94vk4l3o3rk6r2gbj0mm 0 57543 425520 423677 2026-10-26T19:21:29Z InternetArchiveBot 13773 Add 8 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425520 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندي سمنڊ ۾ آفريڪي ٻيٽ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مڊگاسڪر | common_name = مڊگاسڪر | native_name = {{native name|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}<br/>{{native name|fr|République de Madagascar}} | image_flag = Flag of Madagascar.svg | flag_size = 110px | image_coat = Seal of Madagascar.svg | coa_size = 90px | symbol_type = [[مڊگاسڪر جي مھر|نشان]] | national_motto = {{Unbulleted list | {{Nowrap|{{Native phrase|mg|Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana|nolink=yes}}}} | {{Native phrase|fr|Amour, Patrie, Progrès|nolink=yes}} | "محبت، وطن، ترقي"<ref name=4thRepublic>{{Cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 October 2010 |url=https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628042414/http://madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=live |access-date=24 August 2011 |language=fr}}</ref> }} | national_anthem = {{Native name|mg|[[ري تانندرازانائي مالالا او!|Ry Tanindrazanay malala ô !]]|nolink=yes}}<br />{{Native name|fr|Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!|nolink=yes}}<br />"اي اسان جي پيارن ابن ڏاڏن جي ڌرتي!"{{Parabr}}{{Center|[[File:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]}} | image_map = Madagascar (centered orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | capital = [[انتاناناريوو]] | coordinates = {{Coord|18|55|S|47|31|E|type:city}} | largest_city = [[انتاناناريوو]] | official_languages = {{hlist|[[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |26% [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] |15% [[بيٽسيميساراڪا ماڻهو|بيٽسيميساراڪا]] |12% [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] |7% [[تسيميهيٽي ماڻهو|تسيميهيٽي]] |6% [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] |5% [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]] |5% [[انتاندروئي]] |24% [[مڊگاسڪر جا نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Africa/malegasg.htm |title=MADAGASCAR: general data |publisher=Populstat.info |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209164131/http://populstat.info/Africa/malegasg.htm |archive-date=9 February 2014}}</ref> | demonym = [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Demonyms – Names of Nationalities |publisher=Geography.about.com |access-date=15 July 2013 |archive-date=21 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821195842/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malagasy – National Geographic Style Manual |url=http://stylemanual.natgeo.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227171359/http://stylemanual.natgeo.com/}}</ref> | government_type = وحداني [[نيم صدارتي جمهوريه]]، [[فوجي جنتا]] جي ماتحت<ref>{{Cite web |last=Naranjo |first=José |date=2025-10-17 |title=El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles |url=https://elpais.com/internacional/2025-10-17/el-coronel-randrianirina-se-convierte-en-el-nuevo-presidente-de-madagascar-tras-la-huida-del-anterior-por-las-protestas-juveniles.html |access-date=2025-10-17 |website=El País |language=es}}</ref> | leader_title1 = [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] | leader_name1 = [[مائيڪل رينڊريانيرينا]]<ref name="Leader">{{Cite news |last=Lawal |first=Shola |title=Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/14/who-is-in-charge-of-madagascar-after-president-rajoelina-flees |access-date=16 October 2025 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref> | leader_title2 = [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ماميتِيانا راجاوناريسون]]<ref>{{cite news |title=Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre |url=https://ch.zonebourse.com/actualite-bourse/le-president-de-madagascar-nomme-mamitiana-rajaonarison-au-poste-de-premier-ministre-ce7e5fd3d080f427 |work=Zonebourse |agency=Reuters |date=15 March 2026 |language=fr |access-date=15 March 2026 }}</ref> | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[مڊگاسڪر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] (معطل)<ref name="Leader"/> | lower_house = [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميرينا بادشاهت|بادشاهت]]<ref>{{Cite web |url=https://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |title=The beginning of the Merina Kingdom |work=Mada Magazine |date=4 August 2015 |access-date=30 March 2021 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817071336/http://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |url-status=live}}</ref> | established_date1 = {{Circa|1540}} | established_event2 = [[ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي رياست]] | established_date2 = {{Circa|1882}} | established_event3 = [[فرانسيسي مڊگاسڪر|فرانسيسي بيٺڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |title=Madagascar |work=Lonely Planet |access-date=30 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034433/https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |url-status=live}}</ref> | established_date3 = 6 آگسٽ 1896ع | established_event4 = [[ملاگاسي جمهوريه|جمهوريه]] جو اعلان | established_date4 = 14 آڪٽوبر 1958ع | established_event5 = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date5 = 26 جون 1960ع | established_event6 = [[1975ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date6 = 21 ڊسمبر 1975ع | established_event7 = [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|سوشلسٽ رياست]] | established_date7 = 30 ڊسمبر 1975ع – 12 جنوري 1992ع | established_event8 = [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] | established_date8 = 12 جنوري 1992ع – 11 ڊسمبر 2010ع | established_event9 = [[2010ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date9 = 17 نومبر 2010ع | established_event10 = [[مڊگاسڪر جو آئين|موجوده آئين]] | established_date10 = 11 ڊسمبر 2010ع | established_event11 = [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج]] | established_date11 = 25 سيپٽمبر – 14 آڪٽوبر 2025ع | established_event12 = [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] | established_date12 = 12–14 آڪٽوبر 2025ع | area_km2 = 592,796<ref name="BGNote">{{Cite web |author=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 May 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |access-date=24 August 2011 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |url-status=live}}</ref> | area_rank = 46هون | area_sq_mi = 226,597 | percent_water = 0.9% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,964,956<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |title=By Location &#124; Pivot Table &#124; Data Portal}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 49هون | population_density_km2 = 55 | population_density_sq_mi = 141.1 | population_density_rank = 164هون | GDP_PPP = {{Increase}} 68.110 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 117هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} 2,110 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 182هون | GDP_nominal = {{Increase}} 21.090 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_rank = 139هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} 652 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 188هون | Gini = 36.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index - Madagascar |publisher=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |access-date=20 June 2026 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.487 | HDI_year = 2023 | HDI_change = steady | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 183هون | currency = [[ملاگاسي ارياري|ارياري]] | currency_code = MGA | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+261]]<ref name="Bradtp2">{{harvp|Bradt |2011| p=2}}</ref> | cctld = [[.mg]] | area_water_km2 = 5501 }} '''مڊگاسڪر'''، سرڪاري طور '''جمهوريه مڊگاسڪر'''،{{Efn|{{langx|fr|République de Madagascar}}؛ {{langx|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}}} [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي، جنهن ۾ [[مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جو ٻيٽ]] ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي [[آفريڪا]] جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]]، [[ٻيٽ ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[انتاناناريوو]] آهي. قديم زماني ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي [[جوراسڪ دور]] ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر [[حياتياتي تنوع جو مرڪز]] ۽ دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي [[مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[مقامي نوع|صرف هتي ملندڙ]] آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي. مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي ماڻهن]] قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ [[بانٽو ماڻهو|بانٽو گروهه]] [[اوڀر آفريڪا]] مان [[موزمبيق چينل]] پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ [[ملاگاسي ماڻهو|نسلي گروهن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن. 18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ [[ميرينا بادشاهت|مڊگاسڪر جي بادشاهت]] طور [[ايميرينا جي بادشاهن جي فهرست|ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي]] جي [[اندريانا|اميرن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان [[فرانسيسي مڊگاسڪر|مڊگاسڪر جي الحاق]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. [[2009ع ملاگاسي سياسي بحران|2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر [[اعليٰ عبوري اٿارٽي|هڪ ڊگهي عبوري دور]] مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] کان پوءِ [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ٿي ۽ [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] کي [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|فوجي جنتا]] جو صدر مقرر ڪيو ويو. مڊگاسڪر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريڪي يونين]]، [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري]] ۽ ''[[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]]'' جو ميمبر آهي. [[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] رياست جون ٻئي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري ٻوليون]] آهن. [[عيسائيت]] ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين [[ملاگاسي ڏند ڪٿا|روايتي عقيدن]] تي عمل ڪري ٿو. گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. [[ماحولياتي سياحت]] ۽ [[مڊگاسڪر ۾ زراعت|زراعت]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]]، [[مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت]] ۽ [[نجي شعبو|نجي شعبي]] ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار قرار ڏنو ويو هو. ==نالي جو بنياد== [[ملاگاسي ٻولي]] ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي {{lang|mg|Madagasikara}} ({{ipa|mg|madaɡasʲˈkʲarə̥}}) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ''[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]'' سڏيو ويندو آهي.<ref name=NatGeo1>{{Cite web |last=National Geographic |title=Style Manual |url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-date=25 May 2013 |access-date=31 August 2012}}</ref><ref name=MalagasyOrNot>{{Cite web |url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer |last=Raveloson |first=Andriamiranto |date=25 March 2020 |website=theconversation.com |language=en |access-date=20 August 2020 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |url-status=live}}</ref> هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Voarintsoa |first1=Ny Riavo G. |last2=Raveloson |first2=Andriamiranto |last3=Barimalala |first3=Rondrotiana |last4=Razafindratsima |first4=Onja H. |date=July 2019 |title='Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar? |journal=Scientific African |language=en |volume=4 |article-number=e00091 |doi=10.1016/j.sciaf.2019.e00091 |bibcode=2019SciAf...400091V |s2cid=187807236 |doi-access=free}}</ref> ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو [[وچئين دور]] ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.<ref name="Cousins2">{{harvp|Cousins|1895| pp= 11–12}}</ref> جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. ''Madagasikara'' کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.<ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> هڪ مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالي جو تعلق لفظ ''[[ملئي ماڻهو|ملئي]]'' سان آهي، جيڪو هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان آيل [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[محمد الادريسي]] جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ ''جزيرة الملاي''، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ''ملائي جزيرا'' ٿيڻ، جيئن اهو [[قديم يوناني|يونانين]] وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.<ref name="Clockers-2014">{{Cite journal |last=Clockers |first=Alain |date=30 December 2014 |title=Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses |url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |journal=Études Océan Indien |language=fr |issue=51–52 |doi=10.4000/oceanindien.1704 |issn=0246-0092 |doi-access=free |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201349/https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |url-status=live}}</ref> "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي [[هيرفورڊ ميپا منڊي]] ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ ''Malichu'' لکيو ويو، جيڪو ''Malai Insula'' جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Grandidier |first=Alfred |url=https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |title=Histoire de la géographie de Madagascar |date=1885 |publisher=Imprimerie nationale |language=fr |access-date=23 June 2023 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821020820/https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Clockers-2014"/> هڪ ٻئي مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالو [[موغاديشو]] جي نالي جي بگڙيل [[نقل حرفي]] آهي. موغاديشو [[صوماليا]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وچئين دور ۾ [[هندي سمنڊ]] جو هڪ اهم بندرگاهه هو. ممڪن آهي تہ اهو نالو 13هين صديءَ جي [[وينس جي جمهوريه|وينسي]] سياح [[مارڪو پولو]] طرفان پنهنجن يادگيرين ۾ ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ منجهائڻ سبب وجود ۾ آيو هجي؛ هن پنهنجي لکڻين ۾ [[سوڪوٽرا]] جي ڏکڻ طرف ''Madageiscar'' نالي هڪ ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. بعد ۾ يورپين [[نشاة ثانيه]] جي نقشن ۾ هن نالي کي مشهور ڪيو.<ref name="Cousins2"/><ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> مارڪو پولو طرفان ان کي ''Madagascar'' سڏڻ جو سبب بيان ڪندڙ شروعاتي دستاويزن مان هڪ [[جيروم ميگيزر]] جو 1609ع ۾ مڊگاسڪر بابت لکيل ڪتاب آهي.<ref name="London Missionary Society Press">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar&pg=PA404 |title=The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine |date=1893 |publisher=London Missionary Society Press |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192933/https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA404&dq=jerome+megiser+madagascar&hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Sibree 1896">{{Cite book |last=Sibree |first=James |url=https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&pg=PA113 |title=Madagascar Before the Conquest: The Island, the Country, and the People, with Chapters on Travel and Topography, Folk-lore, Strange Customs and Superstitions, the Animal Life of the Island, and Mission Work and Progress Among the Inhabitants |date=1896 |publisher=Macmillan |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192928/https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA113&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&hl=en |url-status=live}}</ref> ميگيزر هڪ واقعي جو بيان ڏئي ٿو، جنهن موجب [[موغاديشو سلطنت|موغاديشو]] ۽ [[عدل سلطنت|عدل]] جي سلطانن جا حڪمران لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن تي ٻڌل ٻيڙيءَ واري لشڪر سان شاهوڪار ٻيٽن [[ٽاپروبين]] ۽ [[سماترا]] تي حملو ڪرڻ لاءِ مڊگاسڪر ڏانهن روانا ٿيا. پر هڪ سخت سامونڊي طوفان کين رستي تان هٽائي ڇڏيو ۽ هو مڊگاسڪر جي سامونڊي ڪناري تي اچي پهتا، جتي هنن ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ اتان جي رهواسين سان هڪ معاهدو ڪيو. هو اتي اٺ مهينا رهيا ۽ ٻيٽ جي مختلف هنڌن تي اٺ ٿنڀا اڏيا، جن تي هنن ''Magadoxo'' اُڪيرايو؛ بعد ۾ اهو نالو بگڙي مڊگاسڪر بڻجي ويو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref name="Sibree 1896"/><ref>{{Cite book |last1=Kent |first1=Raymond K. |title=Early Kingdoms in Madagascar and the Birth of the Sakalava Empire, 1500-1700 |date=1967 |publisher=University of Wisconsin--Madison |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=_XubAAAAMAAJ |access-date=5 June 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111400/https://books.google.co.uk/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_and_the_Bir.html?id=_XubAAAAMAAJ&redir_esc=y |url-status=live}}</ref><ref name="Warhafftige, gründliche und aussfüh">{{cite book |last1=Megiser |first1=Hieronymus |title=Warhafftige, gründliche und aussführliche, so wol historische als chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar. ... Samt ... angehengtem Dictionario und Dialogis der Madagascarischen Sprach |date=1609 |pages=58–60 |url=https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |language=de |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114164930/https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |url-status=live}}</ref> ڊچ سياح [[يان هوئيگن فان لنسخوتن]]، جنهن پرتگالي لکڻين ۽ نقشن مان مواد نقل ڪيو، هن واقعي جي تصديق ڪندي لکيو تہ "مڊگاسڪر جو نالو 'مڪديشو' (موغاديشو) تان پيو آهي"، جنهن جي "شيخ" ان تي حملو ڪيو هو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref>{{Cite book |last=Linschoten |first=Jan Huygen van |url=https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&pg=PA19 |title=The Voyage of John Huyghen Van Linschoten to the East Indies: From the Old English Translation of 1598. The First Book, Containing His Description of the East... |date=1885 |publisher=Hakluyt society |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192932/https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA19&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&hl=en |url-status=live}}</ref> ''Malagasikara'' يا ''Malagascar'' نالي جي استعمال جا پڻ تاريخي ثبوت ملن ٿا. 1699ع جي هڪ انگريزي سرڪاري دستاويز ۾ "Malagaskar" مان 80 کان 90 مسافرن جي انهيءَ هنڌ پهچڻ جو ذڪر آهي، جيڪو اڳتي هلي [[نيو يارڪ شهر]] بڻيو.<ref>{{cite book|chapter=America and West Indies: June 1699, 12–20|title=Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 17, 1699 and Addenda 1621–1698| editor-first= Cecil|editor-last= Headlam|location=London|year= 1908| pages= 283–291|publisher= British History Online|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216231538/https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-date=16 February 2023 |access-date= 1 June 2023}}</ref> 1882ع ۾ برطانوي اخبار ''[[دي گرافڪ]]'' جي هڪ شماري ۾ "Malagascar" کي ٻيٽ جو نالو قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو تہ لفظ جو اشتقاقي اصل ملئي آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جو تعلق [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] جي نالي سان هجي.<ref>{{Cite news |last=W. M. C. |date=16 December 1882 |title=The Malagasy |work=The Graphic |issue=681 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201347/http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |url-status=live}}</ref> 1891ع ۾ [[زنجبار]] جي سياح صالح بن عثمان پنهنجي سفرن، جن ۾ [[ايمين پاشا امدادي مهم]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو، جو احوال بيان ڪندي ٻيٽ کي "Malagaskar" سڏيو.<ref>{{Cite journal |last= Bin Osman|first=Saleh| date=August 1891 |title=The Story of My Life |url=https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |journal=St. Nicholas: An Illustrated Magazine for Young Folks |issue=18 |pages=795–798 |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201352/https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |url-status=live}}</ref> 1905ع ۾ چارلس باسي پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مقالي ۾ لکيو تہ ''Malagasikara'' اهو نالو هو، جنهن سان ٻيٽ جا مقامي رهواسي ان کي سڏيندا هئا ۽ هو ان ڳالهه تي زور ڏيندا هئا تہ هو ''Malagasy'' آهن، نہ ''Madagasy''.<ref>{{Cite book |last=Basset |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=J5MoAAAAYAAJ |title=Madagascar et l'oeuvre du Général Galliéni |date=1903 |publisher=A. Rousseau |language=fr}}</ref> ==تاريخ== {{Main|مڊگاسڪر جي تاريخ}} ===شروعاتي دور=== [[File:Malagasy_girls_Madagascar_Merina.jpg|thumb|[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي نسلي اصل ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي، اوشيانيائي ۽ بانٽو (ڏکڻ اوڀر آفريڪي) نسلن جو ميلاپ شامل آهي.]] روايتي طور آثار قديمه جي ماهرن جو اندازو آهي تہ سڀ کان پهريان آبادڪار [[ڏکڻ ڪاليمانٽن|ڏکڻ بورنيو]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي لڳاتار لهرن ۾ هتي پهتا، ممڪن آهي تہ اهو عمل 350 ق.م کان 550ع جي وچ واري عرصي دوران جاري رهيو هجي، جڏهن تہ ڪجهه ماهر 250ع کان اڳ جي تاريخن بابت محتاط آهن. ٻنهي صورتن ۾، اهي تاريخون مڊگاسڪر کي ڌرتيءَ جي انهن وڏن زميني علائقن مان هڪ بڻائين ٿيون، جتي انسان سڀ کان دير سان آباد ٿيا؛ تنهن هوندي بہ هتي انساني آبادڪاري آئس لينڊ ۽ نيوزيلينڊ کان اڳ ٿي.<ref>{{cite journal |last=Crowley |first=B. E. |year=2010 |title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=19–20 |pages=2591–2603 |bibcode=2010QSRv...29.2591C |doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}</ref> اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي تہ [[ماانيان ماڻهو|ماانيان ماڻهن]] کي [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] جي [[ملئي ماڻهو|ملئي ماڻهن]] پنهنجي واپاري ٻيڙين ذريعي مزدورن ۽ غلامن طور مڊگاسڪر آندو هو.<ref name="Dewar199322">{{cite journal |last1=Dewar |first1=Robert E. |last2=Wright |first2=Henry T. |date=1993 |title=The culture history of Madagascar |journal=Journal of World Prehistory |volume=7 |issue=4 |pages=417–466 |doi=10.1007/bf00997802 |bibcode=1993JWPre...7..417D |hdl=2027.42/45256 |s2cid=21753825 |hdl-access=free}}</ref><ref name="Burney200422">{{cite journal |last1=Burney|first1= D. A. |last2= Burney|first2= L. P. |last3= Godfrey|first3= L. R. |last4= Jungers|first4= W. L. |last5= Goodman|first5= S. M. |last6= Wright|first6= H. T. |last7= Jull|first7= A. J. |date=August 2004 |title=A chronology for late prehistoric Madagascar |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=25–63 |bibcode=2004JHumE..47...25B |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.005 |pmid=15288523}}</ref><ref>Kumar, Ann (2012). 'Dominion Over Palm and Pine: Early Indonesia's Maritime Reach', in Geoff Wade (ed.), ''Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past'' (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies), 101–122.</ref><ref name="Cox2">{{cite journal |last1=Cox |first1=Murray P. |last2=Nelson |first2=Michael G. |last3=Tumonggor |first3=Meryanne K. |last4=Ricaut |first4=François-X. |last5=Sudoyo |first5=Herawati |date=2012 |title=A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=279 |issue=1739 |pages=2761–2768 |doi=10.1098/rspb.2012.0012 |pmc=3367776 |pmid=22438500 |doi-access=free}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچ کان اڳ ٻيٽ تي مستقل آبادڪاريءَ جون تاريخون مضبوط ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهن؛<ref name="Mitchell-2020b">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island? |journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology |date=October 2020 |volume=15 |issue=4 |pages=576–595 |doi=10.1080/15564894.2019.1582567 }}</ref> تنهن هوندي بہ، ان کان گهڻو اڳ انساني آمد ۽ موجودگيءَ جا ڪجهه پکڙيل ثبوت مليا آهن.{{efn|اتر اولهه ۾ مليل هڏن تي ڪٽڻ جا نشان ۽ اتر اوڀر ۾ مليل پٿر جا اوزار جهڙيون آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ لڳ ڀڳ 2000 ق.م ڌاري شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو مڊگاسڪر آيا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Gommery |first1=D. |last2=Ramanivosoa |first2=B. |last3=Faure |first3=M. |last4=Guérin |first4=C. |last5=Kerloc'h |first5=P. |last6=Sénégas |first6=F. |last7=Randrianantenaina |first7=H. |year=2011 |title=Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal=Comptes Rendus Palevol |volume=10 |issue=4 |pages=271–278 |doi=10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dewar |first1=R. E. |last2=Radimilahy |first2=C. |last3=Wright |first3=H. T. |last4=Jacobs |first4=Z. |last5=Kelly |first5=G. O. |last6=Berna |first6=F. |year=2013 |title=Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-30_110_31/page/12583 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=110 |issue=31 |pages=12583–12588 |bibcode=2013PNAS..11012583D |doi=10.1073/pnas.1306100110 |pmc=3732966 |pmid=23858456 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter|last1= Forster|first2= Shuichi|last2= Matsumutra|first3= Matthieu|last3= Vizuete-Forster|first4= Petya Belinda|last4= Blumbach|first5= Robert|last5= Dewar |chapter=The Genetic Prehistory of Madagascar's Female Asian Lineages|editor-last1=Matsumura |editor-first1=Shūichi |url=https://books.google.com/books?id=IR3bAAAAMAAJ |title=Simulations, Genetics and Human Prehistory |editor-last2=Forster |editor-first2=Peter |editor-last3=Renfrew |editor-first3=Colin |editor-link3=Colin Renfrew |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |year=2008 |isbn=978-1-902937-45-8| pages=71–72}}</ref> ڏسو [[مڊگاسڪر جي تاريخ#پهريان رهواسي ۽ آباديون (500 ق.م–700ع)|مڊگاسڪر جي تاريخ]].}}<ref name="Hixon-2024">{{cite book |last1=Hixon |first1=Sean |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |chapter=Archaeology of Madagascar |date=2024 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.795 |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> پهچڻ کان پوءِ شروعاتي آبادڪارن پوکيءَ لاءِ سامونڊي ڪنارن وارن مينهن وارن ٻيلن کي صاف ڪرڻ خاطر [[ساڙي زمين صاف ڪري پوکي ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوکي ڪرڻ]] جو طريقو اختيار ڪيو. شروعاتي آبادڪارن کي مڊگاسڪر ۾ [[پليسٽوسين دور جا وڏا جانور|وڏن جانورن]] جو وڏو تعداد مليو،<ref>{{cite news |date=4 November 2022 |title=Human expansion 1,000 years ago linked to Madagascar's loss of large vertebrates |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106001734/https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |archive-date=6 November 2022 |access-date=6 November 2022 |work=ScienceDaily}}</ref> جن ۾ [[ذيلي فوسلي ليمر|وڏن ليمرن]] جون 17 جنسون؛ وڏا اڏامڻ کان لاچار [[هاٿي پکي]]، جن ۾ ممڪن طور دنيا جو سڀ کان وڏو پکي ''[[ايپيئورنس ميڪسمس]]''؛ [[ڪرپٽوپروڪٽا اسپيليا|وڏو فوسا]]؛ ۽ [[ملاگاسي دريائي گهوڙو|ملاگاسي دريائي گهوڙن]] جون ڪيتريون ئي جنسون شامل هيون. اهي سڀ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهيءَ سبب پوءِ ناپيد ٿي ويا.<ref>{{cite journal |last=Virah-Sawmy |first=M. |author2=Willis, K. J. |author3=Gillson, L. |year=2010 |title=Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal=Journal of Biogeography |volume=37 |issue=3 |pages=506–519 |bibcode=2010JBiog..37..506V |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |s2cid=84382916}}</ref> ''[[آفريڪا جي عام تاريخ]]'' موجب اهي پهريان آبادڪار، جن کي [[ٽومپونٽاني]] (مٽي/زمين جا مالڪ) چيو ويندو هو، ممڪن طور ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر جا [[ڪيموسي]]، ڏکڻ اوڀر جا [[انتيويناني]]، اتر اولهه جا [[انتانڪوالا]] ۽ [[ڪاجيمبي]] ۽ اتر اوڀر جا [[راسيڪاجي]] هئا. بعد ۾ ايندڙ ماڻهن [[ٽومپونٽاني]] سان شاديءَ جا اتحاد قائم ڪيا، جنهن سان انهن جو آهستي آهستي پاڻ ۾ انضمام آسان ٿيو.<ref name="Esoavelomandroso-2025">{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=Manasse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045/PDF/396045eng.pdf.multi |title=General History of Africa: Volume 9 |date=2025 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Political Constructions in Madagascar: From Their Origins to the 19th Century}}</ref>{{Reference page|page=900}} 600ع تائين انهن شروعاتي آبادڪارن جي ڪجهه گروهن [[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهين علائقن]] جا ٻيلا صاف ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا هئا.<ref name="Campbell-1993">{{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |year=1993 |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |doi=10.2307/219188 |jstor=219188}}</ref> ''آفريڪا جي عام تاريخ'' موجب اٺين صديءَ تائين [[وازيمبا]]، جيڪو ڪنهن نسلي گروهه بدران هڪ "زندگيءَ جو طريقو" هو،<ref name="Randrianja 2009">{{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100–1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}}</ref>{{Reference page|page=71}} پهرين آبادڪارن کي پاڻ ۾ جذب ڪري يا طاقت سان بي دخل ڪري چڪا هئا ۽ پاڻ کي [[ٽومپونٽاني]] سڏڻ لڳا هئا.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} تنهن هوندي بہ، ملاگاسي عوامي عقيدي موجب وازيمبا کي ٻيٽ جا پهريان رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Mythe2">[https://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php "Vazimba: Mythe ou Realité?"] Razafimahazo, S. ''Revue de l'Océan Indien.'' Accessed on November 8, 2010.</ref> عرب واپاري پهريون ڀيرو ستين ۽ نائين صديءَ جي وچ ۾ ٻيٽ تي پهتا،<ref name="Wink2">{{harvp|Wink|2004|p=185}}</ref> ۽ هنن اسلام ۽ [[عربي رسم الخط]] متعارف ڪرايو، جنهن کي ملاگاسي ٻوليءَ لاءِ [[سورابي]] جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="LOC2">{{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |author-link=Helen Chapin Metz |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109090930/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 November 2005 |access-date=1 February 2011}}</ref> مڊگاسڪر جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو ڪنٽرول [[انتالائوترا]] جي هٿ ۾ اچي ويو، جيڪي مسلمان [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ڳالهائيندڙ هئا ۽ لڳ ڀڳ ڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا. هنن مقامي ماڻهن سان شاديون ڪيون،<ref name="Hooper-2010">{{cite thesis |last=Hooper |first=Jane |title=An Empire in the Indian Ocean: the Sakalava Empire of Madagascar |publisher=Emory University |url=https://etd.library.emory.edu/concern/etds/fj2362203?locale=en |year=2010}}</ref>{{Reference page|pages=36–37}} ۽ [[ماهيلاڪا]] ۽ [[ايرودو (ڳوٺ)|ايرودو]] جهڙيون [[شهري رياستون]] قائم ڪيون.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} ڏکڻ اوڀر آفريڪا مان [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ مهاجرن جي هڪ لهر لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري مڊگاسڪر پهتي.<ref>{{Cite journal |last1=Pierron |first1=Denis |last2=Heiske |first2=Margit |last3=Razafindrazaka |first3=Harilanto |last4=Rakoto |first4=Ignace |last5=Rabetokotany |first5=Nelly |last6=Ravololomanga |first6=Bodo |last7=Rakotozafy |first7=Lucien M.-A. |last8=Rakotomalala |first8=Mireille Mialy |author8-link=Mireille Mialy Rakotomalala |last9=Razafiarivony |first9=Michel |last10=Rasoarifetra |first10=Bako |last11=Raharijesy |first11=Miakabola Andriamampianina |date=8 August 2017 |title=Genomic landscape of human diversity across Madagascar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=114 |issue=32 |pages=E6498–E6506 |bibcode=2017PNAS..114E6498P |doi=10.1073/pnas.1704906114 |issn=0027-8424 |pmc=5559028 |pmid=28716916 |doi-access=free}}</ref> لڳ ڀڳ انهيءَ دور ۾ [[ڏکڻ هندستان]] مان [[زيبو]] ڍور پهريون ڀيرو آندا ويا، جيڪي اوڀر آفريڪا ۾ موجود [[سانگا ڍور|سانگا ڍورن]] سان مليا.<ref>{{cite journal |last=Magnier |first=Jessica |year=2022 |title=The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean |url=https://academic.oup.com/g3journal/article/12/4/jkac029/6523972?login=false |journal=G3: Genes, Genomes, Genetics |volume=12 |issue=4 |article-number=jkac029 |doi=10.1093/g3journal/jkac029 |pmc=8982424 |pmid=35137043}}</ref> 1100ع تائين مڊگاسڪر جا سڀئي علائقا آباد ٿي چڪا هئا، جيتوڻيڪ مجموعي آبادي اڃا گهٽ هئي.<ref name="Randrianja 2009" />{{Rp|48}} سماج [[هاسينا (مڊگاسڪر)|هاسينا]] جي تصور جي اثر هيٺ منظم ٿيا، جنهن کان پوءِ هنن [[مڊگاسڪر جي دريائن جي فهرست|ٻيٽ جي دريائي ڇوڙن]] ۽ [[برج هيڊ|سامونڊي مورچن]] تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو شروع ڪيو. زباني روايتن ۾ خوني جهيڙن جو ذڪر ملي ٿو ۽ پراڻن آبادڪارن کي اڪثر سامونڊي ڪنارن سان گڏ يا ملڪ جي اندروني حصن ڏانهن ڌڪيو ويو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=43, 52–53}} 1224ع ۾ هڪ عرب جاگرافيدان لکيو تہ ٻيٽ ڪيترن ئي شهرن ۽ بادشاهتن تي مشتمل هو ۽ انهن جا بادشاهه هڪ ٻئي سان جنگيون ڪندا هئا.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=51–52}} آبهوا جي تبديليءَ جي اثر سان ماڻهن آهستي آهستي ٻيٽ کي [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|گهاٽن ٻيلن]] مان پوکيءَ ۽ زيبو [[مالداري]] لاءِ گاهه وارن ميدانن ۾ تبديل ڪيو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|71}} ===شروعاتي بادشاهتن جو عروج ۽ يورپين سان رابطو=== 1500ع کان 1800ع تائين مڊگاسڪر جي آباديءَ ۾ وڏي سماجي-سياسي تبديلي آئي ۽ ماڻهو گهڻو ڪري گهمندڙ ۽ غير مستقل آبادين مان نڪري منظم رياستن ۾ رهڻ لڳا.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/69/mode/2up?q=sakalava+maroserana&view=theater |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Population movements and the emergence of new social-political forms in Africa}}</ref>{{Reference page|page=70}} اترين سامونڊي ڪناري تي ماهيلاڪا کي ڇڏي ڏنو ويو ۽ 15هين صديءَ ۾ ان جي جاءِ [[ووهمار]] ورتي، جيڪو ٻيٽ جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻيو،<ref name="Hixon-2024" /> جڏهن تہ 16هين صديءَ جي آخر ۾ [[مازالاجيم نووا]] پڻ اهم مرڪز طور اڀريو. [[پرتگالي سامونڊي ڳولا#هندي سمنڊ جون ڳولا مهمون (1497–1542)|پرتگالي سامونڊي سياح]] لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري مڊگاسڪر پهتا ۽ 1506ع ۾ [[گينگيمارو]] بادشاهت جي بندرگاهي شهر [[سادا، مڊگاسڪر|سادا]] کي لٽيو.<ref name="Randrianja 20092">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=Royalty and the Rise of Kingdoms}}</ref>{{Reference page|pages=75, 91}} ايندڙ صدين ۾ [[هندي سمنڊ جي غلامن جي واپار|غلامن جي واپار]] جي اهميت وڌندي وئي ۽ غلامن جي بدلي هٿيارن جو واپار ٿيڻ لڳو.<ref name="Randrianja 20093">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=The Slave-Trader Kings (1700{{endash}}1816)}}</ref>{{Reference page|page=102}} 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪيريبين]] مان نيڪالي ڏنل سامونڊي ڌاڙيلن جو هڪ وڏو تعداد مڊگاسڪر پهتو. انهن مان ڪجهه مقامي جنگين ۾ حصو ورتو ۽ زانامالاتا مقامي عورتن سان شاديون ڪيون، پر 1720ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي بحري فوج کين شڪست ڏني.{{Efn|[[سولوفو رينڊريانجا]] لکي ٿو تہ "هڪ يا ٻن سامونڊي ڌاڙيلن واقعي مڊگاسڪر جي ننڍن علائقن تي پاڻ حڪمراني ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي هئي".<ref name="Randrianja 20093"/>{{rp|105}} 1724ع جو ڪتاب ''[[سامونڊي ڌاڙيلن جي عام تاريخ]]'' ڪيترين ئي [[مقبول تاريخ|مشهور تاريخي]] روايتن جو ماخذ آهي، جن مان هڪ [[لبرٽاليا]] نالي مثالي سامونڊي ڌاڙيلن جي بيٺڪ بابت آهي. گهڻا جديد محقق لبرٽاليا کي افسانوي سمجهن ٿا ۽ ''آفريڪي تاريخ جي آڪسفورڊ تحقيقي انسائيڪلوپيڊيا'' هن ڪتاب کي "تاريخي بنيادي ماخذ نہ، پر هڪ افسانوي ادبي ماخذ" قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last1=McDonald |first1=Kevin P. |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |chapter=European Piracy in the Indian Ocean |date=2022 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.679 |isbn=978-0-19-027772-7 }}</ref><ref name="Little-The Golden Age of Piracy">{{cite book |last1=Little |first1=Benerson |title=The Golden Age of Piracy: The Truth Behind Pirate Myths |date=2016 |publisher=Skyhorse Publishing, Inc. |location=New York |isbn=978-1-5107-1304-8 |url=https://books.google.com/books?id=M2uIDAAAQBAJ |access-date=15 September 2017 |language=en}}</ref>}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=105}}<ref name="Kent-1992">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/857/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=864}} [[ساڪالاوا سلطنت]] جي حڪمران گهراڻي ماروسيرانا جو اصل غير يقيني آهي. [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] روايتن{{efn|انهن روايتن کي فتيرا (Fitera)، نَانتوانيرازا (n'antoaniraza) (رسمون) يا لووانتسوفينا (lovan'tsofina) (ڪنن جو ورثو) چيو وڃي ٿو. ساڪالاوا [[زباني روايتون]] مواد جي لحاظ کان مختلف آهن، خاص طور [[ايميرينا]] جي روايتي مجموعي ''[[تانتارا ني اندريانا]]'' جي ڀيٽ ۾. ان جو هڪ سبب اهو آهي تہ اهي روايتون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري گڏ ڪيون ويون، جڏهن سلطنت اڳ ئي ٽٽڻ جي عمل مان گذري چڪي هئي، جنهن سبب روايتن جو ڪو هڪ گڏيل مجموعو موجود نہ رهيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{Reference page|pages=159–160}}}} موجب اهي سمنڊ پار کان آيا ۽ ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر ڏانهن لڏي آيا هئا.<ref name="Kent-1970" />{{Reference page|page=164}} ابتدائي ساڪالاوا بابت خيال آهي تہ اهي [[ساديا (شهر)|ساديا]]، جيڪو [[مانامبولو درياهه]] جي ڇوڙ وٽ واقع هو، مان نڪتا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=857, 869}} مورخ [[سولوفو رينڊريانجا]] جو خيال آهي تہ ماروسيرانا ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر ۾ رهندا هئا،<ref name="Randrianja 20092" />{{Reference page|page=94}} جڏهن تہ [[ريمنڊ ڪينٽ]] موجب اهي ڏکڻ اولهه مان آيا ۽ پهريون ڀيرو [[ماهافالي]] ماڻهن ۾ اقتدار حاصل ڪيائون.<ref name="Kent-1970">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond K. |url=http://archive.org/details/earlykingdomsinm0000kent |title=Early kingdoms in Madagascar, 1500-1700 |date=1970 |publisher=New York, Holt, Rinehart and Winston |others=Internet Archive |isbn=978-0-03-084171-2 |chapter=The Sakalava: Origins of the First Empire in Madagascar}}</ref>{{Reference page|page=26}} ماهافالي روايت موجب اوليمبيٽسيٽوٽو 16هين صديءَ جو پهريون ماروسيرانا [[مقدس بادشاهه]] هو، جنهن جي حفاظت هڪ اومبياسي (پادري) ڪندو هو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=|pages=856, 867}} 1600ع کان اڳ رڳو ٻيٽ جو اتر وارو حصو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيل هو؛ پر 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين يورپي واپارين ("پرڏيهي") ڏکڻ اولهه ۾ نئين نالي سان سڃاتل [[سينٽ آگسٽين نار]] کي ترسڻ جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اتان جي برادرين سان واپار ڪيائون. انگريزن 1645ع ۾ هن نار وٽ هڪ بيٺڪ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملاگاسي ماڻهن کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=38–39, 54, 61–62}} ڪينٽ موجب ماروسيرانا لڏي [[مانگوڪي درياهه]] جي ويجهو ابتدائي ساڪالاوا ماڻهن سان مليا، جن بابت سڀئي روايتون متفق آهن تہ اهي ماهر جنگجو هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=869}} ساڪالاوا روايتن موجب 1600ع کان اڳ [[مورونداوا درياهه]] جي ڪناري هڪ بادشاهت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڳاڙهي مٽيءَ سبب [[مينابي]] ("تمام ڳاڙهو") سڏيو ويو. 16هين صديءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي شروعات ۾ اندرياماندازوالا [[مينابي جي بادشاهت]] کي مرڪزي بڻايو.{{efn|روايتي طور اندرياماندازوالا بابت چيو وڃي ٿو تہ هو سمنڊ پار کان آيو هو. ٻين روايتن موجب باني اندرياناليمبي هو، جيڪو اندروني علائقي مان آيو. ساڪالاوا روايت جي هڪ ٻي شاخ راباراتاووڪوڪو کي باني قرار ڏئي ٿي. هن نالي جي معنيٰ "امير-جهڪيل-ڪانو" آهي، جڏهن تہ اندرياماندازوالا (Andriamandazoala) جي معنيٰ "ٻيلو-سڪائيندڙ-سردار" آهي. مورخ [[ريمنڊ ڪينٽ]] ان مان اهو نتيجو ڪڍيو تہ راباراتاووڪوڪو (Rabaratavokoko) ممڪن طور اندرياماندازوالا جو فيتاهينا (fitahina)، يعني [[وفات کان پوءِ رکيل نالو]] هو، جيڪو بادشاهن کي "مئل" چوڻ بابت [[فادي (ممنوع)|ممنوع رسم]] مان نڪتل هو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|pages=856–857}}}} [[اندريانداھيفوتسي]] رياست کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ سامونڊي واپار تي هڪ هٽي قائم ڪئي.{{Efn|ڪينٽ موجب اهو ممڪن آهي تہ ماروسيرانا شاهي خاندان ۾ ڊگهي عرصي تائين بلند [[پيدائش جي شرح]] سبب ڪيترائي اهڙا شهزادا پيدا ٿيا، جن وٽ انتظامي عهدا نہ هئا، جنهن کين رياست جي توسيع لاءِ همٿايو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|page=859}}}} شروعاتي دشمنيءَ کان پوءِ هن يورپي واپارين سان لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=|pages=77–79, 83–89}} لڳ ڀڳ 1685ع ۾ جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ [[اندريامانيترياريوو]] مينابي ۾ اقتدار سنڀاليو، جڏهن هن پنهنجي ڀاءُ [[اندريامانديسواريوو]] کي اتان ڪڍي ڇڏيو. اندريامانديسواريوو هن موقعي مان فائدو وٺندي پنهنجن پوئلڳن سان گڏ اتر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو، سامونڊي ڪناري جي بندرگاهي شهرن کي فتح ڪيو، مازالاجيم نووا تي قبضو ڪري انتالائوترا سلطان کي قتل ڪيو، 18هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماجونگا]] کي پنهنجي واپاري گاديءَ جو هنڌ بڻايو ۽ [[بوئينا جي بادشاهت]] قائم ڪئي.{{efn|تڪرار کان پوءِ هنن انتالائوترا جي واپار ۾ خلل وجهڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ رڳو خراج وصول ڪيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|96}}}} ڏکڻ ۾ ساڪالاوا ماڻهن علائقا ڪيئن حاصل ڪيا، ان بابت اختلاف آهي. جين هوپر جو خيال آهي تہ هڪ ٻئي جلاوطن ڀاءُ ڏکڻ طرف توسيع ڪئي ۽ [[فيھيرينانا درياھ|فيهيرينانا ماٿري]] ۾ [[اندريوولا]] جي ڏن ڀرو رياست طور [[توليارا]] قائم ڪيو،{{Efn|ڪينٽ ۽ هوپر ٻنهي لکيو آهي تہ اندريوولا کي [[فاتيدرا]] (fatidra) نالي [[رت جي ڀائپي]] واري رسم ذريعي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جيڪا بادشاهه طرفان حفاظت ۽ مدد جي ضمانت طور ڪم ڪندي هئي.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|91}}<ref name="Kent-1992"/>{{rp|870}}}}<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=89–91, 95–97}} جڏهن تہ رينڊريانجا جو خيال آهي تہ ماروسيرانا پنهنجي شروعاتي لڏپلاڻ دوران ئي اتي حڪمران بڻيا هئا.<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=100}} ڪينٽ موجب هڪ ڀاءُ، [[اندرياماندريسي]]، اوڀر طرف لڏي ويو ۽ انتيساڪا روايت موجب ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري تي [[انتيساڪا بادشاهت]] قائم ڪيائين.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=884}} هوپر لکي ٿي تہ جڏهن ساڪالاوا مڊگاسڪر جي اولهه سامونڊي ڪناري تي قابض ٿي واپار تي بالادستي حاصل ڪئي تہ اندريانداھيفوتسي پنهنجن ڀائرن سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=98–99}} ڏکڻ اولهه ۽ ڏکڻ ۾ 17هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ماهافالي بادشاهت|ماهافالي]] ۽ [[انتاندروئي بادشاهت|انتاندروئي]] بادشاهتن وچ ۾ تڪرار سبب ٻن انتاندروئي بادشاهن جي موت ٿيو ۽ ماهافالي ٻن حصن، [[مينارانڊرا جي بادشاهت|مينارانڊرا]] ۽ [[ساڪاتووو جي بادشاهت|ساڪاتووو]]، ۾ ورهائجي وئي؛ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ مينارانڊرا وڌيڪ ورهائجي [[لينتا جي بادشاهت|لينتا]] جي قيام جو سبب بڻي. 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مينارانڊرا جي هڪ بادشاهه اوڀر طرف توسيع ڪري اولهه انتاندروئي تي قبضو ڪيو، پر هڪ ٻي ورهاست سان [[اونيلاهي جي بادشاهت|اونيلاهي]] وجود ۾ آئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=867–868}} اوڀر سامونڊي ڪناري تي جڏهن [[انتيمورو ماڻهو|انتيمورو]] پنهنجن علائقن ۾ آباد ٿيا تہ کين اتي مسلمان آبادڪار [[زافيرامينيا]] مليا، جيڪي لڳ ڀڳ 1500ع کان اتي رهندا هئا. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو،{{Efn|روايتن ۾ ان کي ٻن ديو قامت شخصيتن، [[دارافيفي]] ۽ فاتراپائيتاتانا، جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|853}}}} ۽ 16هين صديءَ جي وچ تائين زافيرامينيا [[انتيمورو بادشاهت]] جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=851–853}} ڏکڻ اوڀر ۾ فرانسيسين 1642ع ۾ [[فورٽ ڊوفين (مڊگاسڪر)|فورٽ ڊوفين]] قائم ڪيو. هنن مقامي تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڍورن لاءِ حملا ڪيا، جنهن سبب علائقي ۾ بدامني وڌي. [[انتانوسي]] ماڻهن بيٺڪ تي حملو ڪيو، پر [[ايتيئن دي فلاڪور|فلاڪور]] جي فوجن کين شڪست ڏني. هڪ ٻئي حملي ۾ بيٺڪ تباهه ٿي وئي ۽ 1674ع ۾ اتي رهجي ويل [[فورٽ ڊوفين قتل عام (مڊگاسڪر)|فرانسيسي آبادڪارن کي قتل ڪيو ويو]].<ref>{{cite journal |last1=Pearson |first1=Mike Parker |title=Close encounters of the worst kind: Malagasy resistance and colonial disasters in Southern Madagascar |journal=World Archaeology |date=February 1997 |volume=28 |issue=3 |pages=393–417 |doi=10.1080/00438243.1997.9980355 }}</ref> مرڪزي مٿانهين علائقن بابت ميرينا روايتن موجب، جڏهن ميرينا ماڻهو ڏکڻ اوڀر کان آهستي آهستي مٿانهين علائقن ۾ آباد ٿي رهيا هئا تہ سندن مقابلو وازيمبا سان ٿيو،{{Efn|جن کي روايتن ۾ "ابتدائي ڄامڙا ماڻهو" طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Randrianja 2009"/>{{Reference page|page=70}}}} ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اها آبادڪاري 15هين صديءَ تائين مڪمل ٿي وئي هئي.<ref name="Campbell-1993" /><ref name="Randrianja 2009" />{{Reference page|page=70}} ڪيترن نسلن تائين پرامن گڏيل رهڻيءَ کان پوءِ [[الاسورا جي ٽڪري|الاسورا]] جي بادشاهه [[اندريامانيلو]]، جيڪو هڪ وازيمبا راڻي{{Efn|روايتن ۾ اختلاف آهي تہ اها [[رافوهي]] هئي يا [[رانگيتا]].<ref name="Raison-Jourde"/>{{Reference page|page=142}}}} ۽ هڪ ميرينا مرد جو پٽ هو، وازيمبا کي فتح ڪرڻ لاءِ مهم شروع ڪئي.<ref name="Raison-Jourde">{{Cite book |last=Raison-Jourde |first=Françoise |url=https://books.google.com/books?id=nKSlFJjgC9UC |title=Les Souverains de Madagascar: l'histoire royale et ses résurgences contemporaines |date=1983-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-059-7 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=142}} سندس جانشينن مان [[رالامبو]] [[ميرينا بادشاهت]] قائم ڪئي،{{Efn|ميرينا روايت موجب رالامبو کي مختلف ادارن جي قيام جو سهرو ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[في فرد محصول]] ۽ [[مستقل فوج]] شامل آهن، ۽ زيبو ڍورن کي پالڻ جو رواج پڻ ساڻس منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|876}}}} جڏهن تہ [[اندريانجاڪا]] 17هين صديءَ جي شروعات تائين وازيمبا کي بي دخل ڪرڻ ۽ باقي ماڻهن کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جو عمل مڪمل ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=876}} روايتن موجب وازيمبا جي فتح جو سبب چانورن جي پوک لاءِ وڌيڪ زمين حاصل ڪرڻ جي ضرورت هئي. آثار قديمه جي تحقيق هن توسيع جي شروعات 14هين صديءَ ۾ رکي ٿي.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=49–50}} 17هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ ماهافالي بادشاهه [[بارا ماڻهو|بارا]] علائقي تي حملو ڪيو ۽ پنهنجن مائٽن [[زافيمانلي]] کي حڪمران مقرر ڪيو، جيڪي سندس وفات کان پوءِ [[بارا بادشاهتون|مختلف ننڍين بادشاهتن]] جا آزاد حڪمران بڻجي ويا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=880}} [[بيٽسيليو بادشاهتون]] جهڙوڪ [[اريندرانو]] ۽ [[ايساندرا جي بادشاهت|ايساندرا]] ممڪن طور 17هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿيون. [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] پنهنجو نالو بادشاهه بيسيلاو تان وٺن ٿا، جنهن 1670ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا-مينابي حملي کي ناڪام بڻايو.{{Efn|''-silau''/''-tsileo'' جي معنيٰ "ناقابل شڪست" آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|874}}}} 18هين صديءَ تائين بيٽسيليو ٻيٽ تي چانورن جي پوک جا سڀ کان ماهر آبادگار بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=874–875}} 1720ع تائين ساڪالاوا-بوئينا بادشاهه [[تواڪافو]] کي مڊگاسڪر جو سڀ کان طاقتور حڪمران سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ممڪن آهي تہ سندس حڪمراني ٻيٽ جي سڄي اترئين ٽئين حصي تائين پکڙيل هجي.<ref name="Ellis-2007">{{Cite journal |last=Ellis |first=Stephen |date=2007 |title=Tom and Toakafo: The Betsimisaraka Kingdom and State Formation in Madagascar, 1715-1750 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_2007_48_3/page/439 |journal=The Journal of African History |volume=48 |issue=3 |pages=439–455 |doi=10.1017/S0021853707003064 |issn=0021-8537 |jstor=40206589}}</ref> 18هين صديءَ ۾ فرانسيسين [[ماسڪرين ٻيٽ|ماسڪرين ٻيٽن]] کي سامان پهچائڻ لاءِ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي واپاري مرڪز قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=155–156}} اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي تسيڪوا قبيلو هڪ حڪمران جي ماتحت متحد ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1710ع ۾ انتَوارَترا (Antavaratra) (اتر وارن) تي سندن منافعي بخش بندرگاهن تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان حملو ڪيو. [[راتسيميلاهو]]، جيڪو هڪ [[ٿامس ٽيو|انگريز سامونڊي ڌاڙيل]] ۽ هڪ ملاگاسي عورت جو پٽ هو ۽ تواڪافو جو وڏو وزير رهي چڪو هو،<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=106}} [[انتَوارَترا]] کي متحد ڪرڻ، تسيڪوا کي شڪست ڏيڻ ۽ کين ڏکڻ طرف ڌڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو. راتسيميلاهو [[بيٽسيميساراڪا اتحاد]] قائم ڪيو ۽ 1730ع واري ڏهاڪي تائين مڊگاسڪر جي سڀ کان طاقتور بادشاهن مان هڪ بڻجي ويو، پر 1754ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ اها رياست ٽٽي وئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=882–883}} فرانسيسين اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا سان تڪرار ٿيو، جيڪو ڪنهن حتمي نتيجي کان سواءِ ختم ٿيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=160-1}} ميرينا بادشاهه [[اندرياماسينوالونا]] بادشاهت کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ پنهنجي دور ۾ مرڪزي مٿانهين علائقن جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي، پر 18هين صديءَ جي شروعات ۾ هن تخت تان دستبردار ٿي رياست پنهنجن چئن پٽن ۾ ورهائي ڇڏي. ان کان پوءِ سخت [[ميرينا گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ٿي، جنهن دوران غلامن کي پڪڙڻ ۽ وڪڻڻ جو سلسلو عام رهيو. 1790ع واري ڏهاڪي تائين [[اندريانامپوئيني ميرينا]] فتحن ۽ سفارتڪاريءَ ذريعي بادشاهت کي ٻيهر متحد ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=877}}<ref>{{Cite book |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |url=https://books.google.com/books?id=Vj9JmuI7yt8C&q=andrianampoinimerina |title=L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire |date=1993-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-373-4 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=204}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|pages=114-8}} ===19هين صدي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت=== [[File:Andrianampoinimerina_HQ.jpg|thumb|بادشاهه [[اندريانامپوئيني ميرينا]] (1787ع–1810ع)]] [[ايميرينا]] کي ٻيهر متحد ڪرڻ ۽ [[انتاناناريوو جو رووا|انتاناناريوو جي رووا]] کي پنهنجي حڪومتي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ اندريانامپوئيني ميرينا تيزيءَ سان پاڙيسري رياستن تي پنهنجو اقتدار وڌايو. هن اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپار تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ بندرگاهن جي مٿانهين علائقن مان ايندڙ غلامن تي انحصار کي استعمال ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=165}} سڄي ٻيٽ کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي سندس خواهش گهڻي ڀاڱي سندس پٽ ۽ جانشين بادشاهه [[راداما پهريون]] (حڪومت 1810ع–1828ع) پوري ڪئي.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222">{{harvp|Ade Ajayi|1989|pp=413–422}}</ref> 18هين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي وسيع واپار تي فرانس ۽ برطانيا وچ ۾ مقابلو جاري رهيو، جنهن ۾ ملاگاسي واپار [[ڪرناٽڪ جنگيون|ڪرناٽڪ جنگين]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=195}} راداما اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌائي سامونڊي ڪناري واري [[تواماسينا]] تي قبضو ڪيو،<ref name="Mutibwa-1989">{{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |title=General History of Africa: Volume 6 |date=1989 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar 1800–80 |chapter-url=https://archive.org/details/general_history_africa_vi/page/415/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=416}} ۽ 1817ع ۾ [[ماريشس]] جي برطانوي گورنر سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت منافعي بخش غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ جي بدلي ۾ برطانيا فوجي ۽ مالي مدد فراهم ڪئي ۽ راداما کي "مڊگاسڪر جو بادشاهه" تسليم ڪيو. [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا ڪاريگر مشنري 1818ع کان اچڻ شروع ٿيا. هنن اسڪول قائم ڪيا، [[لاطيني الفابيٽ|رومي الفابيٽ]] استعمال ڪندي ملاگاسي ٻوليءَ کي لکت ۾ آندو ۽ بائبل جو ترجمو ڪيو.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222" /> ان جي نتيجي ۾ ساڪالاوا ۽ فرانسيسي هڪ ٻئي جا فطري اتحادي بڻجي ويا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=198}} راداما ٻيٽ کي فتح ڪرڻ لاءِ لڳاتار فوجي مهمون شروع ڪيون، اوڀر سامونڊي ڪناري کي ماتحت ڪيو، [[ابوئينا]] کي ختم ڪري ان جي حڪمران کي جلاوطن ڪيو ۽ مينابي کان رسمي فرمانبرداري حاصل ڪئي. 1828ع تائين سندس قبضي ۾ ٻيٽ جا لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصا اچي چڪا هئا، سواءِ بارا، ماهافالي ۽ [[انتاندروئي]] علائقن جي؛ تنهن هوندي بہ ميرينا حڪمراني اڃا مضبوط نہ هئي ۽ مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي مزاحمت جاري رهي.<ref name="Mutibwa-1989" />{{Reference page|pages=420-2}} راداما جي جانشين راڻي [[راناوالونا پهرين]] (حڪومت 1828ع–1861ع) برطانيا ۽ فرانس جي وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي مداخلت جي جواب ۾ شاهي فرمان جاري ڪري [[مڊگاسڪر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] تي عمل ڪرڻ تي پابندي لڳائي ۽ گهڻن پرڏيهين تي ملڪ ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وڌو. راڻي روايتي [[بيگار|فانومپوانا]]، يعني محصول جي ادائيگيءَ طور جبري پورهئي، کي وڏي پيماني تي عوامي تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ڪيو ۽ 20,000 کان 30,000 ميرينا سپاهين تي ٻڌل مستقل فوج تيار ڪئي. هن اها فوج ٻيٽ جي پري وارن علائقن کي ماتحت ڪرڻ ۽ ميرينا بادشاهت کي مڊگاسڪر جي گهڻي حصي تائين وڌائڻ لاءِ استعمال ڪئي.<ref name="Stats2">{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The State and Pre-Colonial Demographic History: The Case of Nineteenth-Century Madagascar |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1991_32_3/page/415 |journal=The Journal of African History |date=November 1991 |volume=32 |issue=3 |pages=415–445 |doi=10.1017/s0021853700031534}}</ref> مڊگاسڪر جا رهواسي هڪ ٻئي تي مختلف ڏوهن، جن ۾ چوري، عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ خاص طور جادوگري شامل هئي، جا الزام لڳائي سگهندا هئا؛ جادوگريءَ جي الزام ۾ [[تانگينا]]، يعني [[زهر وسيلي آزمائش]]، عام طور لازمي هوندي هئي. 1828ع کان 1861ع تائين تانگينا جي آزمائش سبب هر سال لڳ ڀڳ 3,000 ماڻهو فوت ٿيا.<ref name="Stats2" /> لڳاتار جنگين، بيمارين، سخت جبري پورهئي ۽ انصاف جي سخت طريقن جي گڏيل اثر سبب راڻيءَ جي 33 سالن جي حڪومت دوران سپاهين ۽ عام ماڻهن ٻنهي ۾ موت جي شرح تمام گهڻي رهي. اندازو آهي تہ 1833ع کان 1839ع جي وچ ۾ مڊگاسڪر جي آبادي لڳ ڀڳ 50 لک مان گهٽجي 25 لک رهجي وئي.<ref name="Stats2" /> 1839ع ۾ بوئينا جي راڻي [[بوئينا جي تسيوميڪو|تسيوميڪو]]، [[نوسي بي]] ٻيٽ ڏانهن ڀڄي وڃڻ کان پوءِ، ميرينا حملن خلاف فرانس کان مدد گهري. فرانس جي شرطن مطابق هن نوسي بي ۽ مکيه ٻيٽ جي ڪجهه حصي تي پنهنجا حق فرانس جي حوالي ڪيا،<ref name="Feeley-Harnik-1982">{{Cite journal |last=Feeley-Harnik |first=Gillian |date=1982 |title=The King's Men in Madagascar Slavery, Citizenship and Sakalava Monarchy |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=52 |issue=2 |pages=31–50 |doi=10.2307/1159140 |issn=0001-9720 |jstor=1159140}}</ref> جنهن کان پوءِ فرانس انهن علائقن کي پنهنجي [[محافظتي رياست]] قرار ڏنو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=241-5}} ايميرينا ۾ رهڻ جاري رکندڙ پرڏيهين ۾ [[جين لابورڊ]] شامل هو، جيڪو هڪ صنعتڪار هو ۽ بادشاهت لاءِ هٿيار ۽ ٻيون صنعتون قائم ڪيائين، ۽ [[جوزف-فرانسوا ليمبرٽ]]، جيڪو فرانسيسي مهم جو ۽ غلامن جو واپاري هو. ان وقت جي شهزادي [[راداما ٻيو]] ليمبرٽ سان هڪ تڪراري واپاري معاهدو ڪيو، جيڪو [[ليمبرٽ چارٽر]] جي نالي سان مشهور ٿيو. پنهنجي ماءُ جي جانشين ٿيڻ کان پوءِ راداما ٻئي راڻيءَ جي سخت پاليسين ۾ نرمي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻن سالن کان پوءِ وزيراعظم [[رائينيوونيناهترينيوني]] ۽ [[اندريانا]] (اميرن) ۽ [[هووا (مڊگاسڪر)|هووا]] (عام ماڻهن) سان تعلق رکندڙ درٻارين جي اتحاد کيس [[راداما ٻيو#قتل جي سازش|اقتدار تان هٽائي ڇڏيو]]. هن اتحاد جو مقصد بادشاهه جي مطلق اقتدار کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="LOC2" /> بغاوت کان پوءِ درٻارين راداما جي راڻي [[راسوهرينا]] کي حڪومت ڪرڻ جي آڇ ڪئي، بشرطيڪ هوءَ وزيراعظم سان اقتدار ورهائڻ جو بندوبست قبول ڪري؛ اهو هڪ نئون سماجي معاهدو هو، جنهن کي ٻنهي جي سياسي شاديءَ ذريعي مضبوط ڪيو وڃي ها.<ref>{{harvp|Oliver|1886|pp=124–126}}</ref> راڻي راسوهرينا اها شرط قبول ڪئي ۽ پهرين رائينيوونيناهترينيوني سان شادي ڪئي، پر پوءِ کيس عهدي تان هٽائي سندس ڀاءُ، وزيراعظم [[رائينيلائيريووني]]، سان شادي ڪئي. رائينيلائيريووني بعد ۾ لڳاتار راڻي [[راناوالونا ٻي]] ۽ راڻي [[راناوالونا ٽين]] سان پڻ شادي ڪئي.<ref>{{harvp|Uwechue|1981|p=473}}</ref> رائينيلائيريووني جي وزيراعظم طور 31 سالن جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪيتريون پاليسيون اختيار ڪيون ويون.<ref name="TA9102">{{harvp|Thompson | Adloff| 1965| pp= 9–10}}</ref> سڄي ٻيٽ ۾ اسڪول تعمير ڪيا ويا ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لازمي قرار ڏني وئي. فوج جي تنظيم بهتر ڪئي وئي ۽ سپاهين جي تربيت ۽ فوج کي پيشوراڻو بڻائڻ لاءِ برطانوي صلاحڪار مقرر ڪيا ويا.<ref name="FFO5222">{{harvp|Fage| Flint | Oliver |1986| pp= 522–524}}</ref> [[گهڻ زاليت]] کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو ۽ 1869ع ۾ عيسائيت کي درٻار جو سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو؛ وڌندڙ آباديءَ عيسائيت کي روايتي عقيدن سان گڏ اختيار ڪيو.<ref name="TA9102" /> قانوني ضابطن کي برطانوي [[عام قانون]] جي بنياد تي سڌاريو ويو ۽ گاديءَ واري شهر ۾ يورپي طرز جون ٽي عدالتون قائم ڪيون ويون.<ref name="FFO5222" /> سپهه سالار جي گڏيل عهدي ۾ رائينيلائيريووني ڪيترن ئي فرانسيسي نوآبادياتي حملن خلاف مڊگاسڪر جو ڪاميابيءَ سان دفاع پڻ ڪيو.<ref name="FFO5222" /> فرانسيسين 1842ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي ۾ مڊگاسڪر ۾ فوجون لاهڻ ۽ ميرينا خلاف جنگ ۾ مسلسل مزاحمت ڪندڙ ساڪالاوا جي مدد ڪرڻ جا منصوبا ٺاهيا، پر اهي عملي صورت اختيار نہ ڪري سگهيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=252}} ===فرانسيسي بيٺڪي قبضي ۽ نوآبادياتي دور=== {{Main|ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي مڊگاسڪر}} {{See also|ٻي عالمي جنگ دوران مڊگاسڪر}} [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|left|thumb|[[فرانسيسي-هووا جنگيون|فرانسيسي-هووا جنگ]] بابت فرانسيسي پوسٽر]] 1883ع ۾ سفارتي لاڳاپا خراب ٿيڻ کان پوءِ فرانس [[پهرين فرانسيسي-هووا جنگ]] شروع ڪندي [[ماجونگا]] تي بمباري ڪئي. جنگ دوران مڊگاسڪر سامونڊي ناڪابندي ۽ سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ظاهري طور اتحادي برطانيا ان جي مدد نہ ڪئي. 1885ع ۾ هڪ مبهم امن معاهدو ٿيو، جنهن جي ٻنهي ڌرين پنهنجي فائدي موجب تشريح ڪئي: مڊگاسڪر ان کي پنهنجي خودمختياريءَ جي تصديق سمجهيو، جڏهن تہ فرانس ان کي [[محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي حيثيت]] قائم ڪرڻ طور ڏٺو.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n251/mode/2up |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination}}</ref>{{Reference page|pages=224-8}} جيتوڻيڪ برطانيا 1890ع ۾ ٻيٽ تي مڪمل فرانسيسي محافظتي نظام لاڳو ڪرڻ کي رسمي طور قبول ڪري ورتو، پر مڊگاسڪر جي حڪومت فرانسيسي اختيار کي تسليم نہ ڪيو. مڊگاسڪر کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ فرانسيسين ڊسمبر 1894ع ۾ اوڀر سامونڊي ڪناري جي تواماسينا بندرگاهه ۽ جنوري 1895ع ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي ماجونگا بندرگاهه تي بمباري ڪري قبضو ڪيو.<ref name="Disease2">{{harvp|Curtin|1998|p=186}}</ref> ان کان پوءِ فرانسيسي فوج جو هڪ [[متحرڪ فوجي دستو]] [[انتاناناريوو]] ڏانهن وڌيو، جنهن دوران مليريا ۽ ٻين بيمارين سبب ڪيترائي سپاهي فوت ٿيا. [[الجزائر]] ۽ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] مان وڌيڪ فوجي دستا آندا ويا. سيپٽمبر 1895ع ۾ شهر پهچڻ کان پوءِ فرانسيسي فوج شاهي محل تي ڳري توپخاني سان بمباري ڪئي، جنهن سبب وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ راڻي راناوالونا ٽين هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 529}}</ref> انتاناناريوو تي فرانسيسي قبضي خلاف عوامي مزاحمت، جيڪا [[مينالامبا بغاوت]] جي نالي سان مشهور آهي، ڊسمبر 1895ع ۾ شروع ٿي ۽ 1897ع جي آخر تائين مڪمل طور دٻائي نہ سگهجي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 532}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The Menalamba Revolt and Brigandry in Imperial Madagascar, 1820-1897 |journal=The International Journal of African Historical Studies |date=1991 |volume=24 |issue=2 |pages=259–291 |doi=10.2307/219791 |jstor=219791 }}</ref> فرانس 1896ع ۾ مڊگاسڪر کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪيو ۽ ايندڙ سال ٻيٽ کي بيٺڪ قرار ڏنو، ميرينا بادشاهت ختم ڪئي ۽ شاهي خاندان کي جلاوطن ڪري ٻيٽ ملڪ [[ري يونين]] ۽ الجزائر موڪليو.<ref>{{Cite web|title=The Little-Known Story of Madagascar's Last Queen, Ranavalona III|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/madagascars-extraordinary-last-queens-objects-are-sale-180976467/|website=Smithsonian Magazine|access-date=2025-12-01|language=en|first=Isis|last=Davis-Marks}}</ref> فتح کان پوءِ مينالامبا بغاوت سبب ڏهن سالن تائين گهرو ويڙهه جاري رهي. فرانسيسي انتظاميا طرفان ڪيل "امن قائم ڪرڻ" جي مهم 15 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي، جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ پکڙيل ڳوٺاڻن گوريلا ويڙهاڪن جي مزاحمت کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Tronchon-1947">{{cite book|first=Jacques|last= Tronchon|title= L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique|pages= 35–45}}</ref> مينابي خلاف فرانسيسي [[فرانسيسي-مينابي جنگ|فوجي مهم]] 1897ع ۾ [[امبيڪي قتل عام]] سان شروع ٿي ۽ 1902ع ۾ ختم ٿي. انتاندروئي ۽ ماهافالي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت جاري رکي، پر 1904ع ۾ آخرڪار مزاحمت ختم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n243/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|pages=238-9}} مجموعي طور نوآبادياتي فتح خلاف هن مزاحمت کي دٻائڻ دوران ڪيترائي ڏهاڪا هزار ملاگاسي ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Tronchon-1947" /> فرانسيسي نوآبادياتي حڪمرانيءَ هيٺ مختلف برآمدي فصلن جي پيداوار لاءِ پوکيءَ جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا.<ref>{{harvp|Campbell|2005|p=107}}</ref> [[غلامي]] 1896ع ۾ ختم ڪئي وئي، جنهن سان لڳ ڀڳ 500,000 غلام آزاد ٿيا، پر انهن مان ڪيترائي پنهنجن اڳوڻن مالڪن جي گهرن ۾ نوڪر طور ڪم ڪندا رهيا<ref>{{harvp|Shillington|2005|p=878}}</ref> يا حصيدار هارين طور پوک ڪندا رهيا.{{Citation needed|date=January 2026}} ٻيٽ جي ڪيترن ئي حصن ۾ غلامن جي نسل مان آيل ماڻهن خلاف سخت امتيازي رويا اڄ بہ موجود آهن.<ref>{{harvp|Regnier|2015|pp=152–154}}</ref> گاديءَ واري شهر [[انتاناناريوو]] ۾ ويڪرا پڪا رستا ۽ عوامي گڏجاڻين لاءِ جايون تعمير ڪيون ويون<ref>{{harvp|Fournet-Guérin|2007|pp=45–54}}</ref> ۽ رووا جي شاهي محل واري احاطي کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Frémigacci2">{{harvp|Frémigacci|1999|pp=421–444}}</ref> وڌيڪ اسڪول قائم ڪيا ويا، خاص طور ٻهراڙي ۽ سامونڊي علائقن ۾، جتي ميرينا جا اسڪول نہ پهتا هئا. 6 کان 13 سالن جي عمر تائين تعليم لازمي ڪئي وئي، جنهن ۾ خاص طور فرانسيسي ٻولي ۽ عملي مهارتن تي ڌيان ڏنو ويندو هو.<ref>{{harvp|Gallieni|1908|pp=341–343}}</ref> [[File:29_Mars_1947_Monument.jpg|thumb|[[مورامانگا]] ۾ قومي يادگار، جيڪو 29 مارچ 1947ع تي [[ملاگاسي بغاوت]] جي شروعات جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين جاري رهندڙ هن بغاوت دوران 11,000 کان 90,000 تائين ملاگاسي ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite book |last=Hannibal |first=Travis |url=https://books.google.com/books?id=NbWdlRL8WzMC&pg=PA138 |title=Genocide, Ethnonationalism, and the United Nations: Exploring the Causes of Mass Killing Since 1945 |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-53125-2 |page=138 |access-date=23 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212928/https://books.google.com/books?id=NbWdlRL8WzMC&pg=PA138 |archive-date=24 June 2021 |url-status=live}}</ref>]] وڏين ڪمپنين کي کاڻين ۽ ٻيلن جي استحصال لاءِ وسيع رعايتون ڏنيون ويون. فرانسيسي انتظاميا سان وفادار مقامي سردارن کي پڻ زمين جا حصا ڏنا ويا. فرانسيسي ڪمپنين جي فائدي لاءِ جبري پورهيو لاڳو ڪيو ويو، جڏهن تہ هارين کي محصولن ذريعي اجرت تي ڪم ڪرڻ، خاص طور نوآبادياتي رعايتي علائقن ۾، لاءِ همٿايو ويو؛ جنهن سان ننڍن انفرادي زرعي فارمن کي نقصان پهتو. تنهن هوندي بہ نوآبادياتي دور ۾ آزاديءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ تحريڪون پڻ سرگرم رهيون، جن ۾ مينالامبا، [[وي واتو ساڪيليڪا]] ۽ [[ملاگاسي تجديد لاءِ جمهوري تحريڪ]] شامل هيون. 1927ع ۾ انتاناناريوو ۾ وڏا احتجاج منظم ڪيا ويا، خاص طور ڪميونسٽ ڪارڪن [[فرانسوا ويتوري]] جي اڳواڻيءَ ۾، جنهن کي نتيجي طور قيد ڪيو ويو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ملاگاسي نوآباديات مخالف تحريڪ وڌيڪ زور وٺڻ لڳي. ملاگاسي مزدور يونين تحريڪ ڳجهي نموني اڀرڻ شروع ٿي ۽ [[مڊگاسڪر علائقي جي ڪميونسٽ پارٽي]] قائم ڪئي وئي. پر 1939ع ۾ نوآبادياتي انتظاميا، جنهن [[ويشي حڪومت]] جي حمايت اختيار ڪئي، انهن سڀني تنظيمن کي ٽوڙي ڇڏيو. نوآبادياتي حڪومت ملاگاسي تجديد لاءِ جمهوري تحريڪ تي 1947ع جي بغاوت جي پٺيان هجڻ جو الزام لڳايو ۽ ان خلاف سخت تشدد سان ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Jacques|last= Tronchon|title= L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique| pages= 35–45}}</ref> ميرينا بادشاهت جي [[بيگار|پورهئي جي صورت ۾ محصول ادا ڪرڻ]] واري روايت کي فرانسيسين پڻ جاري رکيو ۽ ان کي ريلوي ۽ اهم سامونڊي شهرن کي انتاناناريوو سان ڳنڍيندڙ رستن جي تعمير لاءِ استعمال ڪيو.<ref>{{harvp|Reinsch|1905|p=377}}</ref> ملاگاسي فوجين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران فرانس لاءِ جنگ ڪئي. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[نازي جرمني|نازي]] سياسي مفڪرن [[مڊگاسڪر منصوبو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ ٻيٽ کي يورپ جي يهودين کي جلاوطن ڪرڻ لاءِ هڪ امڪاني هنڌ طور تجويز ڪيو ويو هو.<ref name="contemplation2">{{harvp|Browning|2004|pp=81–89}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ٻيٽ تي [[مڊگاسڪر جي جنگ]] لڳي، جنهن ۾ [[ويشي فرانس|ويشي فرانسيسي]] فوجن ۽ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي]] مهماتي فوج وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{harvp|Kennedy|2007|pp=511–512}}</ref> ٻي عالمي جنگ دوران فرانس تي قبضي مڊگاسڪر ۾ نوآبادياتي انتظاميا جي وقار کي سخت نقصان پهچايو ۽ وڌندڙ آزاديءَ جي تحريڪ کي وڌيڪ زور ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ 1947ع جي [[ملاگاسي بغاوت]] ٿي.<ref>{{harvp|Lehoullier|2010|p=107}}</ref> هن تحريڪ کان پوءِ فرانس 1956ع ۾ ''[[لوئي ڪادر]]'' (پرڏيهي علائقن جي سڌارن وارو قانون) تحت سڌاريل ادارا قائم ڪيا، جنهن کان پوءِ مڊگاسڪر پرامن طريقي سان آزاديءَ ڏانهن وڌيو.<ref name="Kitchen 1962, p. 2562">{{harvp|Kitchen|1962|p=256}}</ref> [[ملاگاسي جمهوريه]] 14 آڪٽوبر 1958ع تي [[خودمختيار ادارو|خودمختيار رياست]] طور [[فرانسيسي برادري]] اندر قائم ڪئي وئي. عبوري حڪومت جو دور 1959ع ۾ آئين منظور ٿيڻ سان ختم ٿيو ۽ 26 جون 1960ع تي ملڪ مڪمل آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{harvp|Pryor|1990|pp=209–210}}</ref> ===آزاد رياست=== {{Main|ملاگاسي جمهوريه|مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه}} [[File:Philibert_Tsiranana_1962.jpg|thumb|[[فليبير تسرانانا]]، مڊگاسڪر جو پهريون [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] (1960ع–1972ع)]] آزادي ٻيهر حاصل ڪرڻ کان پوءِ مڊگاسڪر چئن جمهوريتن جي دورن مان گذريو آهي، جن مان هر هڪ دوران ملڪ جي آئين ۾ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون. فرانس طرفان مقرر ڪيل صدر [[فليبير تسرانانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ملاگاسي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] (1960ع–1972ع) دوران فرانس سان مضبوط معاشي ۽ سياسي لاڳاپا جاري رهيا. ڪيترن ئي اعليٰ فني عهدن تي فرانسيسي پرڏيهي مقرر هئا، جڏهن تہ سڄي ملڪ جي اسڪولن ۾ فرانسيسي استاد، درسي ڪتاب ۽ نصاب استعمال ٿيندا رهيا. تسرانانا طرفان هن "نئين نوآبادياتي" بندوبست کي برداشت ڪرڻ خلاف وڌندڙ عوامي ناراضگي [[روتاڪا|هارين ۽ شاگردن جي احتجاجن جي هڪ سلسلي]] جو سبب بڻي، جنهن 1972ع ۾ سندس حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="LOC2" /> فوج جي ميجر جنرل [[گيبريل رامانانتسوا]] کي ساڳئي سال عبوري صدر ۽ وزيراعظم مقرر ڪيو ويو، پر عوامي حمايت گهٽ هجڻ سبب کيس 1975ع ۾ عهدو ڇڏڻو پيو. سندس جانشين طور مقرر ڪيل ڪرنل [[رچرڊ راتسيمانڊراوا]] کي اقتدار سنڀالڻ جي رڳو ڇهن ڏينهن کان پوءِ قتل ڪيو ويو. راتسيمانڊراوا کان پوءِ جنرل [[جيل اندرياماهازو]] چئن مهينن تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس جاءِ هڪ ٻئي فوجي عهديدار، وائيس ايڊمرل [[ديديئر راتسيراڪا]]، والاري. راتسيراڪا مارڪسي-لينني [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|ٻي جمهوريه]] قائم ڪئي، جيڪا سندس دور ۾ 1975ع کان 1993ع تائين قائم رهي.<ref>{{cite web |title=Élection présidentielle à Madagascar: les Ratsiraka, une famille divisée |url=https://www.lechodusud.com/post/%C3%A9lection-pr%C3%A9sidentielle-%C3%A0-madagascar-les-ratsiraka-une-famille-divis%C3%A9e |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826105935/https://www.lechodusud.com/post/%C3%A9lection-pr%C3%A9sidentielle-%C3%A0-madagascar-les-ratsiraka-une-famille-divis%C3%A9e |archive-date=26 August 2023 |access-date=26 August 2023 |work=[[L'Écho du Sud]] |language=fr}}</ref> هن دور ۾ مڊگاسڪر سياسي طور [[اوڀر بلاڪ]] جي ملڪن سان ويجهڙائي اختيار ڪئي ۽ معيشت کي ٻاهرين دنيا کان محدود رکڻ واري پاليسي ڏانهن رخ ڪيو. انهن پاليسين سان گڏ [[1973ع جو تيل بحران|1973ع جي تيل بحران]] مان پيدا ٿيل معاشي دٻاءَ مڊگاسڪر جي معيشت کي تيزيءَ سان زوال ڏانهن ڌڪيو ۽ ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار ۾ سخت گهٽتائي آئي.<ref name="LOC2" /> 1979ع تائين ملڪ مڪمل طور ڏيوالي جو شڪار ٿي چڪو هو. ملڪ جي تباهه ٿيل معيشت کي مالي سهارو ڏيڻ جي بدلي ۾ راتسيراڪا حڪومت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ مختلف ٻه طرفي امداد ڏيندڙن طرفان لاڳو ڪيل شفافيت، بدعنواني خلاف قدمن ۽ آزاد منڊيءَ جي پاليسين جا شرط قبول ڪيا.<ref name="ISS2">{{cite journal |last=Marcus |first=Richard |date=August 2004 |title=Political change in Madagascar: populist democracy or neopatrimonialism by another name? |url=https://www.issafrica.org/publications/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name |journal=Occasional Paper No. 89 |publisher=Institute for Security Studies |archive-url=https://web.archive.org/web/20040907223329/http://www.iss.org.za/pubs/papers/89/Paper89.htm |archive-date=7 September 2004 |access-date=15 February 2012}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين راتسيراڪا جي گهٽجندڙ مقبوليت 1991ع ۾ هڪ نازڪ مرحلي تي پهتي، جڏهن هڪ احتجاجي گڏجاڻي دوران صدارتي محافظن هٿيارن کان خالي مظاهرين تي فائرنگ ڪئي. ٻن مهينن اندر [[البرٽ زافي]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ عبوري حڪومت قائم ڪئي وئي. زافي بعد ۾ 1992ع جون صدارتي چونڊون کٽي [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] (1992ع–2010ع) جو آغاز ڪيو.<ref name="crisisgroup2">{{cite web |title=Madagascar: La Crise a un Tournant Critique? |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/southern-africa/madagascar/166%20Madagascar%20a%20un%20tournant%20critique.ashx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725204902/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/southern-africa/madagascar/166%20Madagascar%20a%20un%20tournant%20critique.ashx |archive-date=25 July 2011 |access-date=25 November 2010 |work=International Crisis Group |language=fr}}</ref> مڊگاسڪر جي نئين [[مڊگاسڪر جو آئين|آئين]] گهڻ پارٽي جمهوريت ۽ اختيارن جي ورهاست جو نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ [[قومي اسيمبلي]] کي اهم اختيار ڏنا ويا. آئين ۾ انساني حقن، سماجي ۽ سياسي آزادين ۽ آزاد واپار تي پڻ زور ڏنو ويو.<ref name="LOC2" /> تنهن هوندي بہ زافي جو دور معاشي زوال، بدعنوانيءَ جي الزامن ۽ پاڻ کي وڌيڪ اختيار ڏيڻ لاءِ قانون سازي متعارف ڪرائڻ سبب متاثر ٿيو. نتيجي طور 1996ع ۾ سندس مواخذو ڪيو ويو ۽ ايندڙ صدارتي چونڊن کان اڳ ٽن مهينن لاءِ [[نوربير راتسيراهونانا]] کي عبوري صدر مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ راتسيراڪا غيرمرڪزيت ۽ معاشي سڌارن جي منشور تي ٻيهر اقتدار ۾ چونڊيو ويو ۽ 1996ع کان 2001ع تائين ٻيو صدارتي مدو پورو ڪيائين.<ref name="ISS2" /> تڪراري [[ملاگاسي صدارتي چونڊون، 2001ع|2001ع جي صدارتي چونڊن]] ۾ ان وقت جي انتاناناريوو جي ميئر [[مارڪ راوالومانانا]] آخرڪار ڪامياب قرار ڏنو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ 2002ع دوران راوالومانانا ۽ راتسيراڪا جي حامين وچ ۾ ست مهينا سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي. سياسي بحران جي ناڪاري معاشي اثرن تي آهستي آهستي راوالومانانا جي معاشي ۽ سياسي پاليسين ذريعي ضابطو آندو ويو. سندس پاليسين تعليم ۽ ماحولياتي سياحت ۾ سيڙپڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي، سڌي پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ سهولتون پيدا ڪيون ۽ علائقائي توڙي بين الاقوامي سطح تي واپاري ڀائيواريون وڌايون. سندس حڪومت دوران ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار سراسري طور هر سال 7 سيڪڙو وڌي. تنهن هوندي بہ سندس ٻئي صدارتي مدي جي پوئين اڌ ۾ ملڪي ۽ بين الاقوامي مبصرن راوالومانانا تي وڌندڙ آمرانه طرز حڪمراني ۽ بدعنوانيءَ جا الزام لڳايا.<ref name="ISS2" /> مخالف ڌر جي اڳواڻ ۽ ان وقت انتاناناريوو جي ميئر [[اندري راجويلينا]] 2009ع جي شروعات ۾ [[2009ع جو ملاگاسي سياسي بحران|هڪ تحريڪ]] جي اڳواڻي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ راوالومانانا کي هڪ غيرآئيني عمل ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن کي وڏي پيماني تي ''[[فوجي بغاوت|بغاوت]]'' قرار ڏئي مذمت ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Ratsimbaharison |first=Adrien |title=The Political Crisis of March 2009 in Madagascar: A Case Study of Conflict and Conflict Mediation |publisher=Rowman & Littlefield |year=2017 |isbn=978-1-4422-7235-4 |location=Lanham, Boulder, New York, London}}</ref> مارچ 2009ع ۾ سپريم ڪورٽ راجويلينا کي [[اعليٰ عبوري اٿارٽي]] جو صدر قرار ڏنو، جيڪا ملڪ کي صدارتي چونڊن ڏانهن وٺي وڃڻ جي ذميوار عبوري حڪومتي اداري هئي. 2010ع ۾ [[ملاگاسي آئيني ريفرنڊم، 2010ع|ريفرنڊم ذريعي]] نئون آئين منظور ڪيو ويو، جنهن چوٿين جمهوريه قائم ڪئي ۽ اڳوڻي آئين تحت قائم ڪيل جمهوري ۽ گهڻ پارٽي نظام کي برقرار رکيو.<ref name="crisisgroup2" /> [[هيري راجاوناريمامپيانينا]] کي [[ملاگاسي عام چونڊون، 2013ع|2013ع جي صدارتي چونڊن]] جو فاتح قرار ڏنو ويو، جن کي بين الاقوامي برادري منصفاڻيون ۽ شفاف قرار ڏنو.<ref>{{cite web |date=20 December 2013 |title=Centre d'actualités de l'ONU – Madagascar: l'ONU salue le bon déroulement du deuxième tour des élections présidentielles |url=https://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=31715&Cr=Madagascar&Cr1=#.UrVg67Sp6RM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703112119/http://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=31715&Cr=Madagascar&Cr1=#.UrVg67Sp6RM |archive-date=3 July 2017 |access-date=28 June 2017 |publisher=Un.org}}</ref> 2018ع ۾ [[2018ع جون ملاگاسي صدارتي چونڊون|ملاگاسي صدارتي چونڊن]] جو پهريون مرحلو 7 نومبر ۽ ٻيو مرحلو 10 ڊسمبر تي ٿيو. ٽي اڳوڻا صدر ۽ ان وقت جو صدر اهم اميدوار هئا. راجويلينا چونڊن جو ٻيو مرحلو کٽي ويو. راوالومانانا شڪست کان پوءِ ڌانڌليءَ جا الزام هڻندي نتيجن کي قبول نہ ڪيو. راجاوناريمامپيانينا کي پهرين مرحلي ۾ تمام گهٽ حمايت ملي. جنوري 2019ع ۾ اعليٰ آئيني عدالت راجويلينا کي چونڊن جو فاتح ۽ نئون صدر قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=All you need to know about high-stakes Madagascar poll |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/11/6/madagascar-presidential-election-what-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034449/https://www.aljazeera.com/news/2018/11/6/madagascar-presidential-election-what-you-need-to-know |archive-date=30 March 2021 |access-date=30 March 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Madagascar court declares Rajoelina as election winner |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/1/8/madagascar-court-declares-rajoelina-as-election-winner |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121032738/https://www.aljazeera.com/news/2019/1/8/madagascar-court-declares-rajoelina-as-election-winner |archive-date=21 January 2021 |access-date=30 March 2021}}</ref><ref>{{cite web |date=28 December 2018 |title=Madagascar: Ravalomanana challenges results in court, Rajoelina calls for calm |url=https://www.africanews.com/2018/12/28/madagascar-starts-voting-in-tight-presidential-race/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108124618/https://www.africanews.com/2018/12/28/madagascar-starts-voting-in-tight-presidential-race// |archive-date=8 November 2020 |access-date=30 March 2021}}</ref> جون 2019ع جي [[2019ع جون ملاگاسي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊن]] ۾ راجويلينا جي حامين قومي اسيمبليءَ ۾ مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي. کين 84 سيٽون مليون، جڏهن تہ اڳوڻي صدر راوالومانانا جي حامين قومي اسيمبليءَ جي 151 مان رڳو 16 سيٽون حاصل ڪيون. باقي 51 سيٽن تي آزاد اميدوار يا ننڍين پارٽين جا نمائندا چونڊيا ويا.<ref>{{cite web |date=15 June 2019 |title=Madagascar President assured of winning majority seats in parliament |url=https://www.africanews.com/2019/06/15/madagascar-president-assured-of-winning-majority-seats-in-parliament/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200649/https://www.africanews.com/2019/06/15/madagascar-president-assured-of-winning-majority-seats-in-parliament/ |archive-date=30 October 2020 |access-date=30 March 2021}}</ref> 2021ع جي وچ ڌاري [[2021ع–2022ع جو مڊگاسڪر ڏڪار]] شروع ٿيو، جنهن ۾ سخت خشڪي سبب لکين ماڻهو [[غذائي تحفظ|غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏيڻ لڳا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو [[ڏڪار]] جي ڪناري تي پهچي ويا.<ref>{{cite news |last1=Januta |first1=Andrea |date=1 December 2021 |title=Madagascar food crisis caused more by poverty, natural weather than climate change – study |url=https://www.reuters.com/business/cop/madagascar-food-crisis-caused-more-by-poverty-natural-weather-than-climate-2021-12-01/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125102959/https://www.reuters.com/business/cop/madagascar-food-crisis-caused-more-by-poverty-natural-weather-than-climate-2021-12-01/ |archive-date=25 January 2022 |access-date=25 January 2022 |work=Reuters |language=en}}</ref> نومبر 2023ع ۾ راجويلينا [[2023ع جون ملاگاسي صدارتي چونڊون|صدارتي چونڊن]] جي پهرين مرحلي ۾ 58.95 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻيهر صدر چونڊيو ويو. اهي چونڊون مخالف ڌر جي بائيڪاٽ ۽ راجويلينا طرفان فرانسيسي شهريت حاصل ڪرڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ سندس چونڊ وڙهڻ جي اهليت بابت تڪرار جي ماحول ۾ ٿيون. ووٽرن جي شرڪت 46.36 سيڪڙو رهي، جيڪا ملڪ جي صدارتي چونڊن جي تاريخ ۾ سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref>{{cite web |date=25 November 2023 |title=Andry Rajoelina: Madagascar president re-elected in contested poll |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-67517143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205020853/https://www.bbc.com/news/world-africa-67517143 |archive-date=5 December 2023 |access-date=26 November 2023 |work=BBC News}}</ref> بجلي ۽ پاڻيءَ جي بندشن سان گڏ راجويلينا جي حڪومت تي عام بي اعتماديءَ سبب 2025ع ۾ [[2025ع جا ملاگاسي احتجاج|احتجاجن جو سلسلو]] شروع ٿيو، جيڪو آخرڪار سندس ملڪ ڇڏڻ ۽ مواخذي تي پهتو، جڏهن تہ فوج [[2025ع جي ملاگاسي فوجي بغاوت|ملڪ جو اقتدار سنڀالي ورتو]].<ref>{{cite web |access-date=2025-11-23 |title=Madagascar's Gen Z uprising, as told by three young protesters |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20251101-madagascar-s-gen-z-uprising-as-told-by-three-young-protesters |date=1 November 2025 |website=RFI}}</ref><ref>{{cite news |first1=Rachel |last1=Savage |access-date=2025-11-23 |title='Gen Z gave us the victory': how young protesters toppled Madagascar's leader |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/17/gen-z-victory-young-protesters-toppled-madagascar-leader |newspaper=The Guardian |date=17 October 2025 |issn=0261-3077 }}</ref> 17 آڪٽوبر 2025ع تي ڪرنل [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] راجويلينا جي جانشين طور مڊگاسڪر جي نئين صدر جي حيثيت سان حلف کنيو.<ref>{{cite news |last1=Everett |first1=Mariamne |title=Military leader Randrianirina sworn in as Madagascar's new president|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/17/military-leader-randrianirina-sworn-in-as-madagascars-new-president |work=Al Jazeera |language=en}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جي ارضيات}} [[File:Madagascar topo.jpg|thumb|upright=1.3|مڊگاسڪر ۾ زمين جي ڍڪ (کاٻي) ۽ جاگرافيائي بيهڪ (ساڄي) جا نقشا]] {{Convert|592800|km2}} ايراضيءَ سان،<ref name="BGNote"/> مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|46هون سڀ کان وڏو ملڪ]]،<ref name="cia">{{Cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=CIA |publisher=[[The World Factbook]] |title=Madagascar |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/ |year=2011 |access-date=24 August 2011 |archive-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214064652/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/ }}</ref> [[ٻيٽ ملڪ جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]]<ref name="world-atlas">{{Cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |title=Island Countries of the World |publisher=WorldAtlas.com |access-date=10 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |archive-date=7 December 2017}}</ref> ۽ [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ٻيٽن جي فهرست|دنيا جو چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]] آهي.<ref name="BGNote" /> ملڪ جو گهڻو حصو [[12هون ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ|12° ڏکڻ]] ۽ [[26هون ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ|26° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[43هون اوڀر ڊگھائي ڦاڪ|43° اوڀر]] ۽ [[51هون اوڀر ڊگھائي ڦاڪ|51° اوڀر]] ڊگھائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="georeport">{{harvp|Moriarty|1891|pp=1–2}}</ref> پاڙيسري ٻيٽن ۾ اوڀر طرف [[فرانس جا پرڏيهي علائقا|فرانسيسي علائقو]] [[ري يونين]] ۽ [[ماريشس]]، جڏهن تہ اتر اولهه طرف [[ڪوموروس]] ۽ فرانسيسي علائقو [[مايوٽ]] شامل آهن. سڀ کان ويجهو مکيه زميني ملڪ [[موزمبيق]] آهي، جيڪو اولهه طرف واقع آهي. قبل از تاريخ دور ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ جي نتيجي ۾ [[جوراسڪ]] دور دوران، لڳ ڀڳ 185 ملين سال اڳ، [[اوڀر گونڊوانا]] (جنهن ۾ مڊگاسڪر، انٽارڪٽيڪا، آسٽريليا ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] شامل هئا) [[اولهه گونڊوانا]] (آفريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا) کان ڌار ٿيو. هند-مڊگاسڪر زميني حصو لڳ ڀڳ 125 ملين سال اڳ انٽارڪٽيڪا ۽ آسٽريليا کان ڌار ٿيو،<ref>{{cite journal |last1=Reeves |first1=Colin V. |title=The development of the East African margin during Jurassic and Lower Cretaceous times: a perspective from global tectonics |journal=Petroleum Geoscience |date=February 2018 |volume=24 |issue=1 |pages=41–56 |doi=10.1144/petgeo2017-021 |bibcode=2018PetGe..24...41R }}</ref> جڏهن تہ مڊگاسڪر [[ڪريٽيشيس|ڪريٽيشيس دور]] جي آخري حصي ۾ لڳ ڀڳ 84 کان 92 ملين سال اڳ هندستاني زميني حصي کان ڌار ٿيو.<ref>{{Cite journal |last1=Torsvik |first1=T. H. |last2=Tucker |first2=R. D. |last3=Ashwal |first3=L. D. |last4=Carter |first4=L. M. |last5=Jamtveit |first5=B. |last6=Vidyadharan |first6=K. T. |last7=Venkataramana |first7=P. |date=October 2000 |title=Late Cretaceous India–Madagascar fit and timing of break-up related magmatism |journal=Terra Nova |language=en |volume=12 |issue=5 |pages=220–224 |doi=10.1046/j.1365-3121.2000.00300.x |bibcode=2000TeNov..12..220T |s2cid=128896193}}</ref> ٻين کنڊن کان ايتري ڊگهي عرصي تائين الڳ رهڻ سبب ٻيٽ جي ٻوٽن ۽ جانورن کي نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪرڻ جو موقعو مليو. مڊگاسڪر جي اوڀرئين سامونڊي ڪناري سان هڪ سوڙهي ۽ اُڀي [[ٽڪرائتي ڍلان]] پکڙيل آهي، جنهن ۾ ٻيٽ جي باقي بچيل استوائي [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|هيٺاهين علائقن وارن ٻيلن]] جو وڏو حصو موجود آهي. هن جابلو ڪناري جي اولهه ۾ ٻيٽ جي وچ واري حصي ۾ هڪ [[مٿانهون پٽ]] آهي، جنهن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان {{Convert|750|to|1500|m|ft|-1|abbr=on}} تائين آهي. هي [[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهان علائقا]]، جيڪي روايتي طور ميرينا ماڻهن جو وطن ۽ سندن تاريخي گاديءَ واري شهر انتاناناريوو جو هنڌ آهن، ٻيٽ جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو حصو آهن. هتي گاهه سان ڍڪيل ٽڪرين ۽ [[مڊگاسڪر جا نيم گهم وارا ٻيلا|نيم گهم وارن ٻيلن]] جي بچيل حصن جي وچ ۾ ڏاڪن جي صورت ۾ ٺهيل چانورن جي پوک واديون آهن؛ اهي ٻيلا ڪنهن زماني ۾ مٿانهين علائقي جي وڏي حصي کي ڍڪيندا هئا. مٿانهين علائقن جي اولهه طرف زمين آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندي [[موزمبيق چينل]] ۽ سامونڊي ڪناري سان موجود [[مڊگاسڪر جا تمر جا ٻيلا|تمر جي دلدلن]] ڏانهن هيٺ لهي ٿي.<ref name="endemicstats">{{Cite journal |last1=Vences|first1= M. |last2= Wollenberg|first2= K. C. |last3= Vieites|first3= D. R. |last4= Lees|first4= D. C. |title=Madagascar as a model region of species diversification |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=24 |issue=8 |pages=456–465 |date=June 2009 |doi=10.1016/j.tree.2009.03.011 |url=http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |access-date=11 February 2012 |archive-date=9 May 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509070414/http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |pmid=19500874 |bibcode=2009TEcoE..24..456V}}</ref> [[File:Landscape Madagascar 04.jpg|thumb|[[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهين علائقي]] جو منظر]] مڊگاسڪر جون بلند ترين چوٽيون ٽن نمايان جابلو سلسلن مان اڀرن ٿيون. [[ماروموڪوٽرو]]، جيڪا [[تساراتانانا جابلو سلسلو|تساراتانانا جابلو سلسلي]] ۾ {{convert|2876|m|ft|0|abbr=on}} اوچي آهي، ٻيٽ جو بلند ترين هنڌ آهي. ان کان پوءِ [[اندرينگيترا جابلو سلسلو|اندرينگيترا جابلو سلسلي]] ۾ بوبي چوٽي {{Convert|2658|m|ft|0|abbr=on}} ۽ [[تسيافاجاوونا انڪاراترا|تسيافاجاوونا]]، [[انڪاراترا]] جابلو سلسلي ۾ {{Convert|2643|m|ft|0|abbr=on}} اوچي آهي. اوڀر طرف ''[[پانگالانس واهه]]'' انساني هٿن سان ٺاهيل ۽ قدرتي ڍنڍن جو هڪ سلسلو آهي، جن کي فرانسيسين اوڀرئين سامونڊي ڪناري کان ٿورو اندر واهن ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيو. هي سلسلو سامونڊي ڪناري جي متوازي لڳ ڀڳ {{Convert|600|km|mi|-1|abbr=on}} تائين پکڙيل آهي.<ref name=EBLand/> ٻيٽ جا اولهه ۽ ڏکڻ وارا حصا، جيڪي مرڪزي مٿانهين علائقن جي [[مينهن جي ڇانو]] ۾ اچن ٿا، [[مڊگاسڪر جا خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا|خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلن]]، [[مڊگاسڪر جا ڪنڊيدار ٻيلا|ڪنڊيدار ٻيلن]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪ جهڙالي علائقا|ريگستانن ۽ خشڪ جهڙالي علائقن]] تي مشتمل آهن. آباديءَ جي گهٽ گهاٽائي سبب مڊگاسڪر جا خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا اوڀر جي برساتي ٻيلن يا مرڪزي مٿانهين پٽ جي اصل ٻيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ رهيا آهن. اولهه واري سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي محفوظ بندرگاهه آهن، پر [[گاد ڀرجڻ]] هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو اندروني علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ زميني ڪٽاءَ جي گاد کي وسيع اولهه وارن ميدانن مان وهندڙ درياهن ذريعي سامونڊي ڪناري تائين پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿو.<ref name=EBLand>{{Cite encyclopedia |last=Encyclopædia Britannica |title=Madagascar |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Eb.com |year=2011 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219010104/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |archive-date=19 December 2011 |url-status=live |access-date=25 August 2011}}</ref> ===آبهوا=== {{See also|مڊگاسڪر جي جاگرافي#آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map MDG present.svg|thumb|upright=1.3|مڊگاسڪر جي [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] جو نقشو]] ڏکڻ اوڀر وارن [[واپاري هوائن]] ۽ اتر اولهه وارن [[چوماسي|چوماسي هوائن]] جي گڏيل اثر سبب نومبر کان اپريل تائين گرم ۽ برساتي موسم رهي ٿي، جنهن دوران اڪثر تباهي آڻيندڙ [[سامونڊي طوفان]] اچن ٿا، جڏهن تہ مئي کان آڪٽوبر تائين نسبتاً ٿڌي ۽ خشڪ موسم رهي ٿي. هندي سمنڊ مٿان ٺهندڙ برساتي ڪڪر پنهنجي گهڻي گهم ٻيٽ جي اوڀرئين سامونڊي ڪناري تي وسائين ٿا، ۽ اها ڳري برسات علائقي جي [[برساتي ٻيلو|برساتي ٻيلن]] واري ماحولياتي نظام کي برقرار رکي ٿي. مرڪزي مٿانهان علائقا نسبتاً وڌيڪ خشڪ ۽ ٿڌا آهن. اولهه وارو علائقو اڃا وڌيڪ خشڪ آهي، جڏهن تہ ٻيٽ جي ڏکڻ اولهه ۽ ڏاکڻي اندروني حصن ۾ [[نيم خشڪ آبهوا]] غالب آهي.<ref name=endemicstats/> [[استوائي سامونڊي طوفان]] بنيادي ڍانچي ۽ مقامي معيشتن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ جاني نقصان جو پڻ سبب بڻجن ٿا.<ref name="LOC">{{Cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |author-link=Helen Chapin Metz |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |access-date=1 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109090930/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 November 2005}}</ref> مارچ 2004ع ۾ [[سامونڊي طوفان گافيلو]] ملڪ سان ٽڪرائيندڙ تاريخ جو سڀ کان طاقتور رڪارڊ ٿيل سامونڊي طوفان بڻيو. طوفان سبب 363 ماڻهو مارجي ويا،<ref>{{cite web |title=Category 3 Cyclone Freddy hits Madagascar |work=Yale Climate Connections |date=21 February 2023 |url=https://yaleclimateconnections.org/2023/02/category-3-cyclone-freddy-hits-madagascar/ |access-date=31 August 2026}}</ref> 214,260 ماڻهو بي گهر ٿيا،<ref name=gafilo>{{Cite web |author=International Federation of Red Cross And Red Crescent Societies |publisher=ReliefWeb |date=25 February 2005 |access-date=31 March 2011 |title=Madagascar: Cyclone Gafilo, Final Report, Appeal 08/04 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/DDAD-69XMQW?OpenDocument&rc=1&emid=2004-0103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830093808/http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-cyclone-gafilo-final-report-appeal-0804 |url-status=live |archive-date=30 August 2013}}</ref> ۽ 250 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان ٿيو.<ref name="IRIN-2004">{{Cite web |author=Integrated Regional Information Networks |publisher=ReliefWeb |date=2 July 2004 |access-date=9 September 2012 |title=Madagascar: Saving the children from Gafilo's aftermath |url=http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226232225/http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |url-status=live |archive-date=26 February 2014}}</ref> فيبروري 2022ع ۾ [[سامونڊي طوفان باتسيرائي]] سبب 121 ماڻهو مارجي ويا،<ref name="Mitchell-2020a">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island? |journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology |date=October 2020 |volume=15 |issue=4 |pages=576–595 |doi=10.1080/15564894.2019.1582567 }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 February 2022 |title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar |url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13 |archive-date=15 February 2022 |access-date=15 February 2022 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref> جيڪو [[استوائي طوفان اينا (2022ع)|سامونڊي طوفان اينا]] کان ڪجهه هفتا پوءِ آيو؛ اينا 55 ماڻهن کي ماريو ۽ 130,000 ماڻهن کي بي گهر ڪيو هو.<ref>{{Cite news |last1=Rabary |first1=Lovasoa |title=Cyclone kills at least 10 in Madagascar, destroying homes and cutting power |url=https://www.reuters.com/world/africa/least-three-dead-after-cyclone-batsirai-causes-devastation-southeast-madagascar-2022-02-06/ |work=Reuters |date=6 February 2022 |language=en |access-date=7 February 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://archive.today/20220206233516/https://www.reuters.com/world/africa/least-three-dead-after-cyclone-batsirai-causes-devastation-southeast-madagascar-2022-02-06/ |url-status=live}}</ref> 2022ع جي هڪ تجزيي موجب [[مڊگاسڪر ۾ موسمي تبديلي|موسمي تبديلي]] جي ماحولياتي اثرن سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۽ انهن کان بچاءَ لاءِ مڊگاسڪر کي پنهنجي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 15 سيڪڙو خرچ ڪرڻو پوندو.<ref>{{Cite web |last=Laville |first=Sandra |date=13 July 2022 |title=Climate adaptation bill for African countries to dwarf health spending |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jul/13/climate-adaptation-bill-african-countries-dwarf-health-spending |access-date=14 July 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=12 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912120732/https://www.theguardian.com/environment/2022/jul/13/climate-adaptation-bill-african-countries-dwarf-health-spending |url-status=live}}</ref> ===حياتي تنوع ۽ تحفظ=== {{Main|مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|مڊگاسڪر جي نباتات|مڊگاسڪر جا جانور|مڊگاسڪر ۾ زراعت|مڊگاسڪر جا ماحولياتي علائقا}} {{Main|مڊگاسڪر ۾ عالمي ورثي وارن ماڳن جي فهرست|مڊگاسڪر ۾ ٻيلن جي تباهي|مڊگاسڪر ۾ غيرقانوني وڻڪَٽائي|مڊگاسڪر ۾ ڌارين حملي آور نسلن جي فهرست}} [[Image:Angraecum sesquipedale Orchi 4.jpg|thumb|ڪوميٽ آرڪڊ (''[[اينگريڪم سيسڪويپيڊيل]]''). هن آرڪڊ جي گلن ۾ تمام ڊگهو اسپر هوندو آهي ۽ انهن جي زيرگي [[سفنگڊي|هاڪ ماٿ]] جي هڪ اهڙي نسل ذريعي ٿيندي آهي، جنهن جي سونڊ ساڳئي مناسبت سان ڊگهي هوندي آهي.]] پاڙيسري کنڊن کان ٻيٽ جي ڊگهي عرصي واري اڪيلائيءَ جي نتيجي ۾ مڊگاسڪر ڪيترن ئي [[مقامي نسل|مقامي]] ٻوٽن ۽ جانورن جو گهر آهي، جيڪي ڌرتيءَ تي ٻئي ڪنهن هنڌ نٿا ملن.<ref name=CIHotSpot>{{Cite web |last=Conservation International |title=Madagascar and the Indian Ocean Islands |work=Biodiversity Hotspots |publisher=Conservation International |year=2007 |url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824110451/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/madagascar/Pages/biodiversity.aspx |archive-date=24 August 2011 |access-date=24 August 2011}}</ref><ref name=tattersall>{{Cite book |last=Tattersall |first=Ian |title=Origin of the Malagasy Strepshirhine Primates |year=2006 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-34585-7 |pages=1–6 |url=https://books.google.com/books?id=nsBtrhsMU5EC&pg=PA3 |access-date=14 October 2015 |archive-date=6 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406113920/https://books.google.com/books?id=nsBtrhsMU5EC&pg=PA3 |url-status=live}}</ref> مڊگاسڪر ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن ۽ جانورن جي نسلن مان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مقامي آهن.<ref>{{harvp|Hobbes|Dolan|2008|p=517}}</ref> هن منفرد ماحولياتي نظام سبب ڪجهه ماحوليات جي ماهرن مڊگاسڪر کي "اٺون کنڊ" سڏيو آهي،<ref>{{harvp|Hillstrom|Collier Hillstrom|2003|p=50}}</ref> جڏهن تہ [[ڪنزرويشن انٽرنيشنل]] ٻيٽ کي حياتياتي تنوع جو اهم مرڪز قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> مڊگاسڪر دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي. ملڪ ۾ ست زميني ماحولياتي علائقا آهن: [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا]]، [[مڊگاسڪر جا نيم گهم وارا ٻيلا|نيم گهم وارا ٻيلا]]، [[مڊگاسڪر جا خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا|خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا]]، [[مڊگاسڪر جا ايريڪوئيڊ جهڳٽا|ايريڪوئيڊ جهڳٽا]]، [[مڊگاسڪر جا ڪنڊيدار ٻيلا|ڪنڊيدار ٻيلا]]، [[مڊگاسڪر جا رسدار وڻن وارا ٻيلا|رسدار وڻن وارا ٻيلا]] ۽ [[مڊگاسڪر جا تمر جا ٻيلا|تمر جا ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C. |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad |display-authors=1 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |year=2017 |pages=534–545 |issn=0006-3568 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmid=28608869 |pmc=5451287 |doi-access=free}}</ref> مڊگاسڪر ۾ موجود 14,883 ٻوٽن جي نسلن مان 80 سيڪڙو کان وڌيڪ دنيا ۾ ٻئي ڪنهن هنڌ نٿا ملن، جن ۾ ٻوٽن جا پنج خاندان پڻ شامل آهن.<ref name=endemism>{{Cite journal |last1=Callmander |first1=Martin |display-authors=etal |title=The endemic and non-endemic vascular flora of Madagascar updated |journal=Plant Ecology and Evolution |volume=144 |issue=2 |pages=121–125 |year=2011 |doi=10.5091/plecevo.2011.513 |bibcode=2011PlEcE.144..121C |url=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |access-date=11 February 2012 |archive-date=31 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831072620/http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf}}</ref> ''[[ڊيڊيريئسي]]'' خاندان، جيڪو چئن نسلن ۽ 11 جنسن تي مشتمل آهي، رڳو ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر جي ڪنڊيدار ٻيلن تائين محدود آهي.<ref name=endemicstats/> دنيا جي ''[[پاڪيپوڊيم]]'' نسلن مان پنجن مان چار مڊگاسڪر جا مقامي آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Lavranos |first1=John |year=2004 |title=Pachypodium makayense: A New Species From Madagascar |journal=Cactus and Succulent Journal |volume=76 |issue=2 |pages=85–88}}</ref> مڊگاسڪر ۾ موجود 860<ref name=endemism/> [[آرڪڊ]] نسلن مان ٽي چوٿايون<ref name=B2011plant/> رڳو هن ٻيٽ تي ملن ٿيون، جڏهن تہ دنيا جي نَو [[باباب]] نسلن مان ڇهه پڻ هتي ملن ٿا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1080/106351598260879 |last1=Baum|first1= D. A.|last2= Small|first2= R. L.|last3= Wendel|first3= J. F. |year=1998 |title=Biogeography and floral evolution of baobabs (Adansonia, Bombacaceae) as inferred from multiple data sets |url=https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1998-06_47_2/page/181 |journal=Systematic Biology |volume=47 |issue=2 |pages=181–207 |pmid=12064226 |doi-access=free}}</ref> ٻيٽ تي [[کجي]] جا لڳ ڀڳ 170 نسل ملن ٿا، جيڪو آفريڪا جي سڄي مکيه زميني حصي ۾ ملندڙ کجين جي نسلن کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي؛ انهن مان 165 نسل مڊگاسڪر جا مقامي آهن.<ref name=B2011plant>{{harvp|Bradt|2011|p=38}}</ref> ڪيترائي مقامي ٻوٽا مختلف بيمارين جي علاج لاءِ جڙي ٻوٽين جي دوائن طور استعمال ٿين ٿا. مثال طور، [[ونبلاسٽين]]<ref name="MoleculesReview">{{Cite journal |journal=[[Molecules (journal)|Molecules]] |year=2012 |volume=17 |issue=5 |pages=5893–5914 |doi=10.3390/molecules17055893 |title=Modifications on the basic skeletons of vinblastine and vincristine |first1=Péter |last1=Keglevich |first2=Laszlo |last2=Hazai |first3=György |last3=Kalaus |first4=Csaba |last4=Szántay |pmid=22609781 |pmc=6268133 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |first1=Justin E. |last1=Sears |first2=Dale L. |last2=Boger |author-link2=Dale L. Boger |title=Total Synthesis of Vinblastine, Related Natural Products, and Key Analogues and Development of Inspired Methodology Suitable for the Systematic Study of Their Structure-Function Properties |journal=[[Accounts of Chemical Research]] |year=2015 |volume=48 |issue=3 |pages=653–662 |doi=10.1021/ar500400w |pmid=25586069 |pmc=4363169}}</ref> ۽ [[ونڪرسٽين]]<ref name="MoleculesReview" /><ref>{{cite journal |last1=Kuboyama |first1=Takeshi |last2=Yokoshima |first2=Satoshi |last3=Tokuyama |first3=Hidetoshi |last4=Fukuyama |first4=Tohru |title=Stereocontrolled total synthesis of (+)-vincristine |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-08-17_101_33/page/11966 |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |year=2004 |volume=101 |issue=33 |pages=11966–11970 |doi=10.1073/pnas.0401323101 |pmid=15141084 |bibcode=2004PNAS..10111966K |pmc=514417 |doi-access=free}}</ref> [[ونڪا الڪالائڊ|''ونڪا'' الڪالائڊ]] آهن،<ref>{{Cite journal |last1=van der Heijden |first1=Robert |last2=Jacobs |first2=Denise I. |last3=Snoeijer |first3=Wim |last4=Hallard |first4=Didier |last5=Verpoorte |first5=Robert |year=2004 |title=The ''Catharanthus'' alkaloids: Pharmacognosy and biotechnology |journal=[[Current Medicinal Chemistry]] |volume=11 |issue=5 |pages=607–628 |pmid=15032608 |doi=10.2174/0929867043455846}}</ref><ref>{{cite book |last=Raviña |first=Enrique |title=The evolution of drug discovery: From traditional medicines to modern drugs |year=2011 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-3-527-32669-3 |pages=157–159 |chapter=''Vinca'' alkaloids |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA157 |access-date=4 September 2017 |archive-date=16 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216205648/https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA157 |url-status=live}}</ref> جيڪي [[هاجڪن لمفوما]]،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html |date=29 March 2017 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Hodgkin Lymphoma |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829125716/https://www.cancer.org/cancer/hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}<br />{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/non-hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html |date=31 May 2016 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Non-Hodgkin Lymphoma |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829124015/https://www.cancer.org/cancer/non-hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}</ref> [[ليوڪيميا]]<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/acute-lymphocytic-leukemia/treating/chemotherapy.html |date=18 February 2016 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829130745/https://www.cancer.org/cancer/acute-lymphocytic-leukemia/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}<br />{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/treating/chemotherapy.html |date=22 February 2016 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Chronic Myeloid Leukemia |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829125626/https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}<br />{{Cite web |title=Chemotherapy for Childhood Leukemia |date=3 February 2016 |access-date=22 June 2017 |url=https://www.cancer.org/cancer/leukemia-in-children/treating/chemotherapy.html |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829130958/https://www.cancer.org/cancer/leukemia-in-children/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}</ref> ۽ ٻين ڪينسرن جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿا،<ref>{{Cite web |title=Chemotherapy for Neuroblastoma |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |url=https://www.cancer.org/cancer/neuroblastoma/treating/chemotherapy.html |date=22 January 2016 |access-date=22 June 2017 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829124717/https://www.cancer.org/cancer/neuroblastoma/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}<br />{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/brain-spinal-cord-tumors-children/treating/chemotherapy.html |date=21 January 2016 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Brain and Spinal Cord Tumors in Children |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829125050/https://www.cancer.org/cancer/brain-spinal-cord-tumors-children/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}<br />{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/non-small-cell-lung-cancer/treating/chemotherapy.html |date=16 May 2016 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Non-Small Cell Lung Cancer |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829124227/https://www.cancer.org/cancer/non-small-cell-lung-cancer/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}<br />{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/testicular-cancer/treating/chemotherapy.html |date=12 February 2016 |access-date=22 June 2017 |title=Chemotherapy for Testicular Cancer |publisher=[[American Cancer Society]] |website=[[cancer.org]] |archive-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728012354/https://www.cancer.org/cancer/testicular-cancer/treating/chemotherapy.html |url-status=live}}</ref> ۽ اهي [[ڪيٿارانٿس|مڊگاسڪر پيري ونڪل]] مان حاصل ڪيا ويا هئا.<ref name="periw">{{cite journal |last=Foster |first=Steven |title=From Herbs to Medicines: The Madagascar Periwinkle's Impact on Childhood Leukemia: A Serendipitous Discovery for Treatment |journal=Alternative and Complementary Therapies |volume=16 |issue=6 |pages=347–350 |year=2010 |doi=10.1089/act.2010.16609 |pmid=20423206}}</ref><ref>{{Cite book |chapter=Africa's gift to the world |pages=46–51 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA46 |title=Botanical Miracles: Chemistry of Plants That Changed the World |first1=Raymond |last1=Cooper |first2=Jeffrey John |last2=Deakin |publisher=[[CRC Press]] |year=2016 |isbn=978-1-4987-0430-4 |access-date=4 September 2017 |archive-date=21 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521173802/https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA46 |url-status=live}}</ref> مسافر کجي، جيڪا مقامي طور ''[[راوينالا]]'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي،<ref>{{harvp|Ellis|1859|p=302}}</ref> اوڀر وارن برساتي ٻيلن جو مقامي ٻوٽو آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110307131656/http://www.floridata.com/ref/r/rave_mad.cfm |archive-date=7 March 2011 |url-status=live |title=Ravenala madagascariensis |publisher=Floridata.com |access-date=14 September 2009 |date=16 May 2000 |last=McLendon |first=Chuck}}</ref> هي مڊگاسڪر جي هڪ نمايان علامت آهي ۽ [[مڊگاسڪر جي قومي نشان|قومي نشان]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ايئرلائنز]] جي لوگو ۾ پڻ ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |last=Lambahoany Ecotourism Centre |title=Nature of Madagascar |publisher=Lambahoany Ecotourism Centre |date=24 August 2011 |url=http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111213210103/http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |archive-date=13 December 2011 |access-date=24 August 2011}}</ref> [[File:OaklandZooLemurs.jpg|thumb|alt=ٻه رنگيدار پڇ وارا ليمر هڪٻئي سان گڏ ويڙهيل|[[رنگيدار پڇ وارو ليمر]] مڊگاسڪر ۾ ملندڙ ليمر جي 100 کان وڌيڪ ڄاتل نسلن ۽ ذيلي نسلن مان هڪ آهي.<ref name="2009Mittermeier">{{Cite web |editor1-last=Mittermeier |editor1-first=R. A. |editor2-last=Wallis |editor2-first=J. |editor3-last=Rylands |editor3-first=A. B. |editor4-last=Ganzhorn |editor4-first=J. U. |editor5-last=Oates |editor5-first=J. F. |editor6-last=Williamson |editor6-first=E. A. |editor7-last=Palacios |editor7-first=E. |editor8-last=Heymann |editor8-first=E. W. |editor9-last=Kierulff |editor9-first=M. C. M. |editor11-first=J. |editor12-last=Roos |editor12-first=C. |editor13-last=Walker |editor13-first=S. |editor14-last=Cortés-Ortiz |editor14-first=L. |editor15-last=Schwitzer |editor15-first=C. |others=Illustrated by S. D. Nash |year=2009 |title=Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010 |publisher=[[Primate Specialist Group|IUCN/SSC Primate Specialist Group]], [[International Primatological Society]], and [[Conservation International]] |pages=1–92 |url=http://www.primate-sg.org/storage/PDF/Primates.in.Peril.2008-2010.pdf |editor10-first = Long |editor10-last = Yongcheng |editor11-last=Supriatna |access-date=27 August 2012 |archive-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174835/http://www.primate-sg.org/storage/PDF/Primates.in.Peril.2008-2010.pdf |url-status=live}}</ref>]] ٻوٽن وانگر، مڊگاسڪر جا جانور پڻ تمام گهڻي حياتياتي گوناگونيت رکن ٿا ۽ انهن ۾ مقامي نسلن جو تناسب تمام گهڻو آهي. ڪنزرويشن انٽرنيشنل [[ليمر|ليمرن]] کي ”مڊگاسڪر جو نمائنده ٿڻائتو جانور“ قرار ڏنو آهي.<ref name=CIHotSpot/> ڀولڙن ۽ ٻين مقابلو ڪندڙ جانورن جي غيرموجودگيءَ ۾ هنن [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] مختلف قسمن جي رهائشگاهن سان پاڻ کي هم آهنگ ڪيو ۽ ڪيترن ئي نسلن ۾ ورهائجي ويا. {{As of|2012}}، ليمر جا سرڪاري طور [[ليمر جي نسلن جي فهرست|103 نسل ۽ ذيلي نسل]] سڃاتا ويا هئا،<ref name=lemurextinction>{{Cite news |last=Black |first=Richard |title=Lemurs sliding toward extinction |newspaper=BBC News |date=13 July 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729093708/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |archive-date=29 July 2012 |url-status=live |access-date=26 August 2012}}</ref> جن مان 39 نسلن کي حيوانيات جي ماهرن 2000ع کان 2008ع جي وچ ۾ بيان ڪيو هو.<ref name=Mittermeier2008>{{Cite journal |title=Lemur diversity in Madagascar |author=Mittermeier, R. |author2=Ganzhorn, J. |author3=Konstant, W. |author4=Glander, K. |author5=Tattersall, I. |author6-link=Colin Groves |author6=Groves, C. |author7=Rylands, A. |author8=Hapke, A. |author9=Ratsimbazafy, J. |author10=Mayor, M. |author11=Louis, E. |author12=Rumpler, Y. |author13=Schwitzer, C. |author14=Rasoloarison, R. |s2cid=17614597 |journal=International Journal of Primatology |doi=10.1007/s10764-008-9317-y |pages=1607–1656 |volume=29 |issue=6 |date=December 2008 |hdl=10161/6237 |author-link=Russell Mittermeier |bibcode=2008IJPri..29.1607M |url=https://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/10161/6237/1/08%20lemur%20diversity.pdf |access-date=24 September 2019 |archive-date=15 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215163911/https://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/handle/10161/6237/08}}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀني کي ناياب، خطري هيٺ يا انتهائي خطري هيٺ قرار ڏنو ويو آهي. مڊگاسڪر ۾ انسانن جي اچڻ کان پوءِ ليمر جا گهٽ ۾ گهٽ 17 نسل ناپيد ٿي چڪا آهن، جيڪي سڀئي اڄ موجود ليمر نسلن کان جسماني طور وڏا هئا.<ref>{{Cite journal |author1=Jungers, W. L. |author2=Godfrey, L. R. |author3=Simons, E. L. |author4=Chatrath, P. S. |title=Phalangeal curvature and positional behaviour in extinct sloth lemurs (Primates, Palaeopropithecidae) |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-28_94_22/page/11998 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=94 |issue=22 |pages=11998–2001 |year=1997 |pmid=11038588 |pmc=23681 |doi=10.1073/pnas.94.22.11998 |bibcode=1997PNAS...9411998J |doi-access=free}}</ref> ٻلي جهڙي [[فوسا (جانور)|فوسا]] سميت ٻيا ڪيترائي [[ٿڻائتا جانور]] پڻ مڊگاسڪر جا مقامي آهن. ٻيٽ تي پکين جا 300 کان وڌيڪ نسل رڪارڊ ڪيا ويا آهن، جن مان 60 سيڪڙو کان وڌيڪ، جن ۾ چار خاندان ۽ 42 جنس شامل آهن، مقامي آهن.<ref name=CIHotSpot/> مڊگاسڪر تائين پهتل [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريڙهيون پائيندڙ جانورن]] جا ٿورا خاندان ۽ جنس ارتقا ڪري 260 کان وڌيڪ نسلن ۾ ورهائجي ويا آهن، جن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ مقامي آهن،<ref name="Okajima"/> ۽ انهن ۾ هڪ مڪمل مقامي خاندان پڻ شامل آهي.<ref name=CIHotSpot/> دنيا جي [[گرگٽ|گرگٽن]] جي نسلن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو هن ٻيٽ تي ملي ٿو،<ref name="Okajima">{{Cite journal |last1=Okajima|first1= Y.|last2= Kumazawa|first2= Y. |title=Mitogenomic perspectives into iguanid phylogeny and biogeography: Gondwanan vicariance for the origin of Madagascan oplurines |journal=[[Gene (journal)|Gene]] |volume=441 |issue=1–2 |pages=28–35 |year=2009 |pmid=18598742 |doi=10.1016/j.gene.2008.06.011}}</ref> جن ۾ [[بروڪيشيا نانا|دنيا جو سڀ کان ننڍو ڄاتل گرگٽ]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Glaw |first1=F. |last2=Köhler |first2=J. R. |last3=Townsend |first3=T. M. |last4=Vences |first4=M. |editor1-last=Salamin |editor1-first=Nicolas |title=Rivaling the World's Smallest Reptiles: Discovery of Miniaturized and Microendemic New Species of Leaf Chameleons (Brookesia) from Northern Madagascar |doi=10.1371/journal.pone.0031314 |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=2 |article-number=e31314 |year=2012 |pmid=22348069 |pmc=3279364 |bibcode=2012PLoSO...731314G |doi-access=free}}</ref> مڊگاسڪر جي مقامي مڇين ۾ ٻه خاندان، 15 جنس ۽ 100 کان وڌيڪ نسل شامل آهن، جيڪي بنيادي طور ٻيٽ جي مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ درياهن ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ مڊگاسڪر جي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] بابت اڃا نسبتاً گهٽ تحقيق ٿي آهي، پر ڄاتل نسلن ۾ مقامي نسلن جو تناسب تمام گهڻو مليو آهي. مثال طور، [[زميني ڪوڏ|زميني ڪوڏن]] جا سڀئي 651 نسل مقامي آهن، جڏهن تہ ٻيٽ جي اڪثر پوپٽن، [[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]]، [[نيوروپٽيرا|ليس ونگن]]، ڪوريئڙن ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀورين]] جا نسل پڻ مقامي آهن.<ref name=CIHotSpot/> {{Multiple image | |footer = ''تاوي'' ([[ٻيلو ساڙي پوک ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوک ڪرڻ]]) سبب مقامي ٻيلن جي رهائشگاهن جي تباهي وڏي پيماني تي ٿئي ٿي (مٿي)، جنهن جي نتيجي ۾ شديد زميني ڪٽاءُ پيدا ٿئي ٿو (هيٺ). |align = left |image1 = Manantenina bushfire.jpg |width1 = 200 |alt1 = سڙندڙ مڊگاسڪري برساتي ٻيلو |image2 = Madagascar erosion.jpg |width2 = 200 |alt2 = زميني ڪٽاءَ سبب ٺهيل ڳاڙهي مٽيءَ جي وڏي کاهي | direction =vertical }} مڊگاسڪر جي گوناگون جانورن ۽ ٻوٽن کي انساني سرگرمين سبب خطرو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |title=Everglades, Madagascar Rain Forest on UNESCO List |work=ABC News |date=30 July 2010 |access-date=11 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511063211/https://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |url-status=live |archive-date=11 May 2011}}</ref> لڳ ڀڳ 2,350 سال اڳ انسانن جي اچڻ کان وٺي مڊگاسڪر پنهنجي اصل ٻيلن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ وڃائي چڪو آهي.<ref>{{NatGeo ecoregion|name = Madagascar subhumid forests|id=at0118|access-date =30 April 2006}}</ref> ٻيلن جي هن تباهيءَ جو هڪ وڏو سبب ''تاوي'' آهي، جيڪا روايتي [[ٻيلو ساڙي پوک ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوک ڪرڻ]] واري زرعي طريقيڪار آهي، جنهن کي ابتدائي آبادگارن مڊگاسڪر ۾ متعارف ڪرايو هو.<ref name="Gade 1996">{{cite journal |last=Gade |first=Daniel W. |year=1996 |title=Deforestation and its effects in Highland Madagascar |journal=Mountain Research and Development |volume=16 |issue=2 |pages=101–116 |doi=10.2307/3674005 |jstor=3674005}}</ref> مڊگاسڪري هاري هن طريقي کي نه رڳو زرعي لحاظ کان عملي فائدن سبب جاري رکندا آيا آهن، پر ان سان خوشحالي، صحت ۽ احترام لائق ابن ڏاڏن جي روايتن (''فومبا ملاگاسي'') جا ثقافتي لاڳاپا پڻ آهن.<ref>{{harvp|Kull|2004|p=153}}</ref> ٻيٽ تي انساني آباديءَ جي گهاٽائي وڌڻ سان لڳ ڀڳ 1,400 سال اڳ ٻيلن جي تباهيءَ جي رفتار وڌڻ شروع ٿي.<ref name="Campbell-1993" /> 16هين صديءَ تائين مرڪزي مٿانهين علائقن مان اصل ٻيلن جو وڏو حصو صاف ٿي چڪو هو.<ref name="Gade 1996"/> ٻيلن جي گهٽتائيءَ جا وڌيڪ تازا سبب لڳ ڀڳ 1,000 سال اڳ ڍورن جي متعارف ٿيڻ کان پوءِ انهن جي ڌڻن ۾ واڌ، رڌپچاءَ لاءِ ٻارڻ طور ڪوئلي تي مسلسل ڀاڙڻ، ۽ گذريل صديءَ دوران [[نقد آور فصل]] طور ڪافي جي وڌندڙ اهميت شامل آهن.<ref name="spittingwind">{{harvp|Emoff|2004|pp=51–62}}</ref> هڪ محتاط اندازي موجب 1950ع کان 2000ع تائين ٻيٽ جي اصل ٻيلن جي ڍڪ جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ختم ٿي ويو، جڏهن تہ باقي بچيل ٻيلن جي گهاٽائي ۾ 80 سيڪڙو تائين گهٽتائي آئي.<ref>{{Cite journal |last1=Harper |first1=Grady J. |last2=Steininger |first2=Marc |last3=Tucker |first3=Compton |last4=Juhn |first4=Daniel |last5=Hawkins |first5=Frank |title=Fifty years of deforestation and forest fragmentation in Madagascar |url=https://archive.org/details/sim_environmental-conservation_2007-12_34_4/page/325 |journal=Environmental Conservation |volume=34 |issue=4 |pages=325–333 |year=2007 |doi=10.1017/S0376892907004262 |bibcode=2007EnvCo..34..325H |s2cid=86120326}}</ref> روايتي زرعي طريقن کان علاوه، محفوظ ٻيلن مان غيرقانوني وڻڪَٽائي ۽ قومي پارڪن اندر قيمتي ڪاٺ جي سرڪاري اجازت سان ڪٽائي پڻ جهنگلي جيوت جي تحفظ لاءِ چئلينج آهن. جيتوڻيڪ ان وقت جي صدر راوالومانانا 2000ع کان 2009ع تائين قومي پارڪن مان قيمتي ڪاٺ گڏ ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي، پر جنوري 2009ع ۾ قيمتي ڪاٺ جي ٿوري مقدار گڏ ڪرڻ جي ٻيهر اجازت ڏني وئي. راوالومانانا جي اقتدار تان هٽڻ کان پوءِ امدادي سهائتا ۾ ٿيل گهٽتائيءَ جي پورائي لاءِ راجويلينا جي انتظاميا هيٺ اها سرگرمي رياستي آمدنيءَ جي هڪ اهم ذريعي طور تمام گهڻي وڌي وئي.<ref name="CrossroadsMarcus" /> {{Anchor|Invasive species}}انساني آبادين جي ڪري [[مڊگاسڪر ۾ ڌارين حملي آور نسلن جي فهرست|ڌاريا حملي آور نسل]] پڻ مڊگاسڪر ۾ متعارف ٿيا آهن. 2014ع ۾ مڊگاسڪر ۾ [[ڊٽافرينس ميلانوسٽڪٽس|ايشيائي عام ڏيڏر]] جي دريافت کان پوءِ، جيڪو ان ڏيڏر جي هڪ اهڙي نسل جو ويجهو مائٽ آهي جنهن 1930ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا جي جهنگلي جيوت کي شديد نقصان پهچايو آهي، محققن خبردار ڪيو تہ اهو ”ملڪ جي منفرد جهنگلي جيوت ۾ وڏي تباهي آڻي سگهي ٿو.“<ref>{{Cite news |last=Morelle |first=Rebecca |author-link=Rebecca Morelle |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |title=Asian relative of cane toad threatens Madagascar havoc |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=29 July 2014 |archive-date=10 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710130139/http://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |url-status=live}}</ref> [[رهائشگاهن جي تباهي]] ۽ شڪار مڊگاسڪر جي ڪيترن ئي مقامي نسلن کي خطري هيٺ آندو يا کين ناپيد ڪري ڇڏيو آهي. ٻيٽ جا [[هاٿي پکي]]، جيڪي مقامي ديو قامت [[اڏامڻ کان لاچار پکي|اڏامڻ کان لاچار پکين]] جو هڪ خاندان هئا، 17هين صديءَ يا ان کان اڳ ناپيد ٿي ويا. ان جو سڀ کان امڪاني سبب بالغ پکين جو انساني شڪار ۽ سندن وڏن آنن کي خوراڪ لاءِ گڏ ڪرڻ هو.<ref name="Davies">{{harvp|Davies|2003|pp=99–101}}</ref> انسانن جي ٻيٽ تي اچڻ سان [[ذيلي فوسلي ليمر|ديو قامت ليمرن]] جا ڪيترائي نسل غائب ٿي ويا، جڏهن تہ ٻيا نسل ايندڙ صدين دوران وڌندڙ انساني آباديءَ سبب ليمرن جي رهائشگاهن تي وڌندڙ دٻاءَ ۽ ڪجهه آبادين ۾ خوراڪ لاءِ ليمرن جي وڌندڙ شڪار سبب ناپيد ٿي ويا.<ref>{{Cite web |last=Handwerk |first=Brian |title=Lemurs Hunted, Eaten Amid Civil Unrest, Group Says |publisher=National Geographic News |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510012833/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |date=21 August 2009 |archive-date=10 May 2011 |access-date=15 March 2011}}</ref> جولاءِ 2012ع جي هڪ جائزي موجب 2009ع کان پوءِ قدرتي وسيلن جي استحصال ٻيٽ جي جهنگلي جيوت لاءِ انتهائي سنگين نتيجا پيدا ڪيا هئا: ليمر جي 90 سيڪڙو نسلن کي ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ قرار ڏنو ويو، جيڪو ڪنهن بہ ٿڻائتي جانورن جي گروهه ۾ سڀ کان وڏو تناسب هو؛ انهن مان 23 نسل انتهائي خطري هيٺ قرار ڏنا ويا. 2023ع ۾ ''[[نيچر ڪميونيڪيشنز]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب، صرف مڊگاسڪر ۾ ملندڙ 219 ٿڻائتي جانورن جي نسلن مان 120 ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ هئا.<ref>{{Cite news |last=Weston |first=Phoebe |date=10 January 2023 |title=Madagascar's unique wildlife faces imminent wave of extinction, say scientists |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/jan/10/madagascar-unique-wildlife-extinction-aoe |work=The Guardian |location= |access-date=16 January 2023 |archive-date=18 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175716/https://www.theguardian.com/environment/2023/jan/10/madagascar-unique-wildlife-extinction-aoe |url-status=live}}</ref> 2003ع ۾ راوالومانانا ”ڊربن ويزن“ جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد ٻيٽ جي [[مڊگاسڪر جا محفوظ علائقا|محفوظ قدرتي علائقن]] کي ٽيڻ کان وڌيڪ وڌائي {{Convert|60000|km2|sqmi|abbr=on}} کان مٿي، يعني مڊگاسڪر جي زميني ايراضيءَ جي 10 سيڪڙو تائين پهچائڻ هو. {{As of|2011}}، رياست طرفان محفوظ علائقن ۾ پنج سخت قدرتي ذخيرا (''ريزرو نيچرل انٽيگرال'')، 21 جهنگلي جيوت جا ذخيرا (''ريزرو اسپيشال'') ۽ 21 قومي پارڪ (''پارڪ ناسيونال'') شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Madagascar National Parks |title=The Conservation |publisher=parcs-madagascar.com |year=2011 |url=http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731040310/http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |archive-date=31 July 2011 |access-date=25 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ڇهن قومي پارڪن—[[ماروجيجي قومي پارڪ|ماروجيجي]]، [[ماسوالا قومي پارڪ|ماسوالا]]، [[رانومفانا قومي پارڪ|رانومفانا]]، [[زاهامينا قومي پارڪ|زاهامينا]]، [[انڊوهيلا قومي پارڪ|انڊوهيلا]] ۽ [[اندرينگيترا قومي پارڪ|اندرينگيترا]]—کي گڏيل طور [[مڊگاسڪر ۾ عالمي ورثي وارن ماڳن جي فهرست|عالمي ورثي وارو ماڳ]] قرار ڏئي [[اٽسينانانا جا برساتي ٻيلا]] نالو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1257 |title=Rainforests of the Atsinanana |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903171219/https://whc.unesco.org/en/list/1257 |url-status=live |archive-date=3 September 2011}}</ref> مقامي ڪاٺ جا واپاري ماروجيجي قومي پارڪ جي محفوظ برساتي ٻيلن مان ناياب [[روزووڊ]] وڻ ڪاٽي رهيا آهن ۽ اهو ڪاٺ عيش عشرت واري فرنيچر ۽ موسيقي جي سازن جي تياري لاءِ چين ڏانهن برآمد ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |title=Shaky Rule in Madagascar Threatens Trees |newspaper=New York Times |date=24 May 2010 |access-date=20 March 2011 |url=https://www.nytimes.com/2010/05/25/world/africa/25madagascar.html |archive-url=https://archive.today/20120906105104/http://www.nytimes.com/2010/05/25/world/africa/25madagascar.html?_r=1 |url-status=live |archive-date=6 September 2012}}</ref> [[ڪنزرويشن انٽرنيشنل مڊگاسڪر]]، ڪنزرويشن انٽرنيشنل جو مڊگاسڪر ۾ ملڪي پروگرام آهي، جنهن جي مرڪزي آفيس انتاناناريوو ۾ ۽ علائقائي شاخون [[فيانارانتسوا]] ۽ تواماسينا ۾ آهن. ان جي ڪم ۾ محفوظ علائقن ۽ قدرتي منظرنامن سان لاڳاپيل منصوبن جي سهائتا شامل رهي آهي، جن ۾ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر مڊگاسڪر ۾ ٻيلن جي لنگهن جو انتظام، جهڙوڪ امبوسيترا-ونڊروزو ٻيلو لنگهه ۽ [[انڪينيهيني-زاهامينا لنگهه]] شامل آهن.<ref name="CIMadagascar">{{cite web |title=Madagascar |website=Conservation International |url=https://www.conservation.org/places/madagascar}}</ref><ref name="EIB-ESMP2016">{{cite report |title=Sustainable Landscapes in Eastern Madagascar: Environmental and Social Managemenet Plan (Translation of the original French version) |publisher=European Investment Bank |date=19 May 2016 |url=https://www.eib.org/attachments/registers/66717571.pdf |pages=68–69 }}</ref> ==حڪومت== ===ڍانچو=== {{Main|مڊگاسڪر جي حڪومت|مڊگاسڪر جي ڪابينا}} [[File:Antananarivo05.jpg|thumb|left|[[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر جي سياسي ۽ اقتصادي گاديءَ جو هنڌ]] مڊگاسڪر هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[گهڻ پارٽي نظام|گهڻ پارٽي]] جمهوريه آهي، جنهن ۾ عوام پاران چونڊيل صدر رياست جو سربراهه هوندو آهي. صدر هڪ [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] چونڊيندو آهي، جيڪو وزيرن جي ڪابينا جوڙڻ لاءِ صدر کي اميدوارن جا نالا تجويز ڪندو آهي. [[مڊگاسڪر جو آئين|آئين]] موجب انتظامي اختيار حڪومت وٽ آهن، جڏهن تہ قانونسازيءَ جا اختيار وزارتي ڪابينا،<ref>{{Cite web |url=http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202110/20211003206640.shtml |title=Liste des institutions gouvernementales de Madagascar (août 2021) |website=mofcom.gov.cn |access-date=13 October 2021 |archive-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013121808/http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202110/20211003206640.shtml |url-status=live}}</ref> [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] وٽ آهن، جيتوڻيڪ عملي طور پوين ٻنهي ادارن وٽ تمام محدود اختيار يا قانونسازي وارو ڪردار آهي. آئين انتظاميا، قانونساز اداري ۽ عدليا جون آزاد شاخون قائم ڪري ٿو ۽ هر صدر کي وڌ ۾ وڌ ٽن مدتن تائين محدود ڪري ٿو.<ref name=BGNote/> عوام سڌي ريت صدر ۽ قومي اسيمبليءَ جي 151 ميمبرن کي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيندو آهي. سينيٽ جا سڀئي 18 ميمبر پڻ پنجن سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن؛ انهن مان 12 سينيٽر مقامي عملدارن پاران چونڊيا ويندا آهن ۽ ڇهه صدر پاران مقرر ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite web|title=Madagascar: Government|url=https://globaledge.msu.edu/countries/madagascar/government|website=globaledge.msu.edu|access-date=2025-12-01|language=en-us}}</ref> مقامي سطح تي ٻيٽ جي 23 علائقن جو انتظام هڪ گورنر ۽ علائقائي ڪائونسل ڪندي آهي. صوبن کي اڳتي هلي علائقن ۽ ڪميونن ۾ ورهايو ويو آهي. عدالتي نظام فرانسيسي نظام جي نموني تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ اعليٰ آئيني عدالت، اعليٰ عدالت انصاف، سپريم ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، فوجداري عدالتون ۽ ابتدائي عدالتون شامل آهن.<ref name=justiceMada>{{harvp|Nalla|2010|pp=122–128}}</ref> [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] تي عمل ڪندڙ عدالتن وٽ عدالتي نظام ۾ ڪيسن کي تيزيءَ ۽ شفاف نموني هلائڻ جي گهربل صلاحيت محدود آهي، جنهن سبب جوابدارن کي اڪثر غيرصحتمند ۽ حد کان وڌيڪ ڀريل جيلن ۾ مقدمي کان اڳ ڊگهي عرصي تائين حراست ۾ رهڻو پوي ٿو.<ref name=mediainfo/> مڊگاسڪر جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] انتاناناريوو،<ref name=BGNote/> ٻيٽ جي جاگرافيائي مرڪز جي ويجهو مٿانهين علائقي ۾ واقع آهي. بادشاهه اندريانجاڪا لڳ ڀڳ 1610ع يا 1625ع ۾ [[ايميرينا بادشاهت|ايميرينا بادشاهت]] جي گاديءَ جو هنڌ انتاناناريوو قائم ڪيو، جيڪو [[ايميرينا جون ٻارهن مقدس ٽڪريون#انالامانگا ٽڪري|انالامانگا]] ٽڪريءَ تي قبضي هيٺ آيل وازمبا گاديءَ واري هنڌ تي قائم ڪيو ويو هو.<ref name="vazimbadjp">{{cite web |last=Domenichini |first=J. P. |title=Antehiroka et Royauté Vazimba |url=http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714013559/http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |archive-date=14 July 2011 |access-date=5 November 2010 |work=Express de Madagascar |publisher=Madatana.com |language=fr}}</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ جڏهن ميرينا جي بالادستي پاڙيسري ملاگاسي قومن تائين وڌي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت قائم ٿي، تہ انتاناناريوو عملي طور سڄي ٻيٽ جو انتظامي مرڪز بڻجي ويو. 1896ع ۾ مڊگاسڪر جي فرانسيسي نوآبادڪارن ميرينا جي گاديءَ واري شهر کي پنهنجي نوآبادياتي انتظاميا جو مرڪز بڻايو، ۽ 1960ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ پڻ اهو شهر مڊگاسڪر جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. 2017ع ۾ گاديءَ واري شهر جي آبادي 1,391,433 رهواسي اندازي ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |url=http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |title=Population of Cities in Madagascar (2017) |website=worldpopulationreview.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=15 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015204227/http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |url-status=live}}</ref> انتاناناريوو کان پوءِ ملڪ جا ٻيا وڏا شهر [[انتسيرابي]]، تواماسينا ۽ [[مهاجانگا]] آهن.<ref name="BGNote" /> ===سياست=== {{Main|مڊگاسڪر جي سياست|مڊگاسڪر جا پرڏيهي لاڳاپا|مڊگاسڪر ۾ انساني حق}} [[File:Michael Randrianirina in February 2026.jpg|thumb|250x250px|[[مائيڪل راندريانيرينا]]، [[مڊگاسڪر جو صدر]] ۽ [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل جو صدر]].]] 1960ع ۾ فرانس کان مڊگاسڪر جي آزاديءَ کان پوءِ ٻيٽ جي سياسي تبديلين دوران ڪيترائي عوامي احتجاج، ڪيترائي تڪراري چونڊون، هڪ مواخذو، ٻه فوجي بغاوتون ۽ هڪ قتل پيش آيا آهن. ملڪ جا بار بار پيدا ٿيندڙ سياسي بحران گهڻو ڪري ڊگها رهيا آهن، جن جا مقامي معيشت، بين الاقوامي لاڳاپن ۽ ملاگاسي ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار تي ناڪاري اثر پيا آهن. مثال طور، 2001ع جي صدارتي چونڊن کان پوءِ عهديدار صدر راتسيراڪا ۽ سندس مخالف راوالومانانا وچ ۾ اٺن مهينن تائين جاري رهندڙ ڇڪتاڻ سبب مڊگاسڪر کي سياحت ۽ واپار جي آمدنيءَ ۾ لکين ڊالرن جو نقصان ٿيو، جڏهن تہ بنيادي ڍانچي کي پڻ نقصان پهتو، جنهن ۾ بمباري سان تباهه ٿيل پلون ۽ باهه لڳائڻ سبب متاثر عمارتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613014315/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |archive-date=13 June 2011 |url-status=live |title=MADAGASCAR: Former president sentenced to five years in prison |publisher=Irinnews.org |date=17 December 2003 |access-date=25 April 2010}}</ref> 2009ع جي شروعات ۾ راوالومانانا خلاف اينڊري راجويلينا جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[2009ع جا مڊگاسڪر احتجاج|احتجاجن جو سلسلو]] پرتشدد بڻجي ويو، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{Cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613015554/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |archive-date=13 June 2011 |url-status=live |title=Madagascar: Appeal launched despite political uncertainty |publisher=Irinnews.org |date=7 April 2009 |access-date=25 April 2010}}</ref> مڊگاسڪر جي جديد سياست تي 19هين صديءَ ۾ ميرينا پاران سامونڊي ڪناري وارن علائقن جي برادرين کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي تاريخ جو پڻ اثر رهيو آهي. ان جي نتيجي ۾ مٿانهين علائقن ۽ سامونڊي ڪناري جي آبادين وچ ۾ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ وقت بوقت اڪيلن پرتشدد واقعن جي صورت ۾ سامهون ايندي رهي آهي.<ref name="ethnicstrife">{{Cite news |last=Leithead |first=Alastair |title=Ethnic strife rocks Madagascar |newspaper=BBC News |date=14 May 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326234124/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |archive-date=26 March 2012 |url-status=live |access-date=22 January 2012}}</ref> مڊگاسڪر کي تاريخي طور آفريڪا جي مرڪزي سياسي معاملن کان پري سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهو 1963ع ۾ قائم ٿيل [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جو باني ميمبر هو، جيڪا 2002ع ۾ ختم ڪري ان جي جاءِ تي [[آفريقي يونين]] قائم ڪئي وئي. 2001ع جي صدارتي چونڊن جي نتيجن بابت تڪرار سبب ملڪ کي آفريقي يونين جي پهرين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت جي اجازت نہ ڏني وئي، پر 14 مهينن جي وقفي کان پوءِ جولاءِ 2003ع ۾ اهو ٻيهر يونين ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Cornwell |first1=Richard |title=MADAGASCAR: First test for the African Union |journal=African Security Review |date=January 2003 |volume=12 |issue=1 |pages=40–53 |doi=10.1080/10246029.2003.9627569}}</ref> مارچ 2009ع ۾ راجويلينا ڏانهن انتظامي اقتدار جي غيرآئيني منتقليءَ کان پوءِ مڊگاسڪر جي رڪنيت ٻيهر آفريقي يونين طرفان معطل ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |title=Pressure grows on Madagascar coup |work=BBC News |date=20 March 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7954356.stm |archive-date=29 June 2011 |url-status=live |access-date=30 March 2009}}</ref> مڊگاسڪر [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[گڏيل رياستن جون هٿياربند فوجون|گڏيل رياستن جي فوج]] جي تحفظ بابت ٻطرفي استثنا واري معاهدي جو پڻ ڌر آهي.<ref name="BGNote" /> فرانس، برطانيا، گڏيل رياستن، چين ۽ ڀارت سميت يارهن ملڪن مڊگاسڪر ۾ پنهنجا سفارتخانا قائم ڪيا آهن،<ref>{{Cite web |title=Numéros utiles |publisher=AirMadagascar.com |date=28 January 2012 |url=http://www.airmadagascar.com/contact/numeros-utiles |access-date=28 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111226120416/http://www.airmadagascar.com/contact/numeros-utiles |archive-date=26 December 2011 |language=fr}}</ref> جڏهن تہ مڊگاسڪر جا [[مڊگاسڪر جي سفارتي مشنن جي فهرست|16 ٻين ملڪن ۾ سفارتخانا]] آهن.<ref name="MAEMg-Reps">{{cite web |url=https://www.diplomatie.gov.mg/index.php/le-ministere/representations-exterieures#map|title=Représentations extérieures|trans-title=External Representations|lang=fr|website=Ministry of Foreign Affairs of Madagascar|access-date=6 January 2025}}</ref> مڊگاسڪر ۾ انساني حقن کي آئين تحت تحفظ حاصل آهي ۽ رياست [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] ۽ [[ٻارن جي حقن بابت ڪنوينشن]] سميت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن جي ڌر آهي.<ref name="DOS" /> مذهبي، نسلي ۽ جنسي اقليتن کي قانون تحت تحفظ حاصل آهي. تنظيم ٺاهڻ ۽ گڏجاڻي ڪرڻ جي آزاديءَ جي پڻ قانون ضمانت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ عملي طور عوامي گڏجاڻين لاءِ اجازتناما ڏيڻ کان انڪار ڪڏهن ڪڏهن سياسي مظاهرن کي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CrossroadsMarcus" /><ref name="DOS">{{Cite web |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |title=2010 Human Rights Report: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=8 April 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160130.pdf |access-date=10 July 2011 |archive-date=20 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320140731/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160130.pdf |url-status=live}}</ref> سيڪيورٽي فورسز پاران تشدد جا واقعا گهٽ آهن ۽ ساڳئي سطح جي محدود قانوني تحفظ رکندڙ ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ رياستي جبر گهٽ رهيو آهي، جيتوڻيڪ بناجواز گرفتاريون ۽ فوجي ۽ پوليس عملدارن ۾ بدعنواني مسئلا رهيا آهن.{{Citation needed|date=January 2026}} راوالومانانا پاران 2004ع ۾ بدعنواني خلاف اداري بيانڪو جي قيام سان خاص طور انتاناناريوو جي هيٺين سطح جي سرڪاري عملدارن ۾ بدعنواني گهٽ ٿي، جيتوڻيڪ اداري پاران اعليٰ عهديدارن خلاف ڪارروائي نہ ڪئي وئي آهي.<ref name="CrossroadsMarcus" /> حڪومتي مخالف ڌر جي خبرن جي ڪوريج تي مبينا پابندين سبب ميڊيا جي [[سينسرشپ]] بابت الزام وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |url=http://allafrica.com/stories/200904230849.html |title=''Madagascar: Media Under Attack One Month After New President Installed'', allafrica.com |access-date=2 May 2020 |archive-date=13 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013163152/http://allafrica.com/stories/200904230849.html |url-status=live}}</ref> ڪجهه صحافين کي مبينا طور [[ڪوڙيون خبرون]] پکيڙڻ جي الزام ۾ گرفتار پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Madagascar journalist Arphine Helisoa jailed on false news, incitement allegation |url=https://cpj.org/2020/04/madagascar-journalist-arphine-helisoa-jailed-on-fa.php |work=Committee to Protect Journalists |date=22 April 2020 |access-date=2 May 2020 |archive-date=1 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501132014/https://cpj.org/2020/04/madagascar-journalist-arphine-helisoa-jailed-on-fa.php |url-status=live}}</ref> ===فوج ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== {{Main|مڊگاسڪر جون هٿياربند فوجون|مڊگاسڪر ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} سڪالاو، ميرينا ۽ ٻين نسلي گروهن ۾ مرڪزي بادشاهتن جي اڀار سان 16هين صديءَ تائين ٻيٽ جون پهريون مستقل فوجون وجود ۾ آيون. شروعات ۾ اهي نيزن سان هٿياربند هيون، پر پوءِ انهن وٽ بندوقون، توپون ۽ ٻيا آتشي هٿيار پڻ اچي ويا.<ref>{{harvp|Barendse|2002|pp=259–274}}</ref> 19هين صديءَ جي شروعات تائين مڊگاسڪر جي بادشاهت جي ميرينا حڪمرانن تربيت يافته ۽ هٿياربند فوج کي متحرڪ ڪري ٻيٽ جي وڏي حصي کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو؛ هن فوج ۾ سپاهين جو انگ 30,000 تائين پهتو.<ref name="army">{{harvp|Freeman|Johns|1840|p=25}}</ref> صديءَ جي پوئين حصي ۾ سامونڊي ڪناري وارن شهرن تي فرانسيسي حملن کان پوءِ ان وقت جي وزيراعظم رينيلاياريووني ميرينا بادشاهت جي فوج کي تربيت ڏيڻ لاءِ برطانوي مدد گهري. برطانوي فوجي صلاحڪارن پاران تربيت ۽ قيادت مهيا ڪرڻ باوجود ملاگاسي فوج فرانسيسي هٿيارن جو مقابلو نہ ڪري سگهي ۽ انتاناناريوو ۾ شاهي محل تي حملي کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي. 1897ع ۾ مڊگاسڪر کي فرانس جي نوآبادي قرار ڏنو ويو.<ref>{{harvp|Chapus|Mondain|1953|p=377}}</ref> ملاگاسي هٿياربند فوجن، جن ۾ بري فوج، بحري فوج ۽ هوائي فوج شامل آهن، جي سياسي آزادي ۽ خودمختياري 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪرڻ سان بحال ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Military Balance 2010 |publisher=[[International Institute of Strategic Studies]] |pages=314–315, 467 |url=http://moorishwanderer.files.wordpress.com/2010/09/2010_report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511202850/http://moorishwanderer.files.wordpress.com/2010/09/2010_report.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 April 2011}}</ref> ان کان پوءِ ملاگاسي فوج ڪنهن ٻئي رياست سان يا پنهنجي سرحدن اندر ڪنهن هٿياربند تڪرار ۾ شامل نہ ٿي، پر سياسي بيچينيءَ جي دورن ۾ ڪڏهن ڪڏهن امن امان بحال ڪرڻ لاءِ مداخلت ڪندي رهي آهي. سوشلسٽ ٻي جمهوريه دوران ايڊمرل ديديئر راتسيراڪا جنس کان سواءِ سڀني نوجوان شهرين لاءِ لازمي قومي فوجي يا شهري خدمت متعارف ڪرائي، جيڪا 1976ع کان 1991ع تائين لاڳو رهي.<ref>{{harvp|Sharp|2002|p=87}}</ref><ref>{{harvp|Strakes|2006|p=86}}</ref> هٿياربند فوجون دفاع واري وزير جي ماتحت آهن ۽ سياسي بحرانن دوران گهڻي ڀاڱي غيرجانبدار رهيون آهن. مثال طور 2001ع جي تڪراري صدارتي چونڊن کان پوءِ عهديدار صدر راتسيراڪا ۽ سندس مخالف راوالومانانا وچ ۾ ڊگهي ڇڪتاڻ دوران فوج ٻنهي مان ڪنهن به اميدوار جي حمايت ۾ مداخلت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اها روايت 2009ع ۾ ٽٽي، جڏهن فوج جو هڪ حصو ان وقت انتاناناريوو جي ميئر راجويلينا جي پاسي ٿي ويو ۽ صدر راوالومانانا کي اقتدار تان هٽائڻ جي سندس ڪوشش جي حمايت ڪئي.<ref name=CrossroadsMarcus/> گهرو معاملن وارو وزير قومي پوليس، نيم فوجي فورس (''ژاندارمري'') ۽ ڳجهي پوليس جو ذميوار آهي.<ref name=justiceMada/> پوليس ۽ ژاندارمري کي مقامي سطح تي مقرر ۽ منظم ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي بہ 2009ع ۾ سڀني ڪميونن مان هڪ ٽئين کان به گهٽ کي انهن سيڪيورٽي فورسن جون خدمتون حاصل هيون، جڏهن تہ گهڻن ڪميونن ۾ ٻنهي مان ڪنهن بہ اداري جو مقامي هيڊڪوارٽر موجود نہ هو.<ref name=INSTAT/> روايتي برادري عدالتون، جن کي ''دينا'' چيو وڃي ٿو، بزرگن ۽ ٻين معزز شخصيتن جي سربراهيءَ ۾ هلن ٿيون ۽ انهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ انصاف فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو آهن جتي رياست جي موجودگي ڪمزور آهي. تاريخي طور ٻيٽ جي اڪثر حصن ۾ امن امان جي صورتحال نسبتاً بهتر رهي آهي.<ref name=CrossroadsMarcus/> پرتشدد ڏوهن جي شرح گهٽ آهي ۽ ڏوهاري سرگرمين ۾ گهڻو ڪري موقعي مان فائدو وٺي ڪيل ڏوهه، جهڙوڪ کيسا ڪٽڻ ۽ ننڍيون چوريون، شامل آهن؛ جڏهن تہ ٻارن جي جسم فروشي، انساني اسمگلنگ ۽ ماريجوانا توڙي ٻين غيرقانوني منشيات جي پيداوار ۽ وڪري ۾ واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=justiceMada/> 2009ع کان پوءِ بجيٽ ۾ ڪٽوتين قومي پوليس تي شديد اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ ايندڙ سالن دوران ڏوهاري سرگرمين ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref name=CrossroadsMarcus/> ===انتظامي ورهاست=== {{Main|مڊگاسڪر جا علائقا|مڊگاسڪر جا ضلعا}} مڊگاسڪر کي 23 علائقن (''فاريترا'') ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name=BGNote/> انهن علائقن کي وڌيڪ 119 ضلعن، 1,579 ڪميونن ۽ 17,485 ''فوڪونتاني'' (مقامي پاڙن، ڳوٺن يا ننڍين وسندين) ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="INSTAT">{{Cite press release|title=Présentation des résultats de la cartographie numérique en préparation du troisième recensement général de la population et du logement |publisher=Institut nationale de la statistique (INSTAT), Government of Madagascar |year=2010 |url=http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |access-date=15 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126200807/http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |archive-date=26 January 2012 |language=fr}}</ref> {{Stack|[[File:Regions of Madagascar (2021).svg|center|200px|مڊگاسڪر جا علائقا]]}} {| class="wikitable sortable" |- ! نقشي تي <br />نمبر ! علائقي جو نالو ! ايراضي <br />(ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! آبادي <br />(2018ع جي آدمشماري) <ref name="recensement2018">{{Cite web |url=https://www.instat.mg/wp-content/uploads/Rapport-Prelim-2019_ver_final.pdf |title=Troisieme Recensement General de la Population et de L'Habitation (RGPH-3) Resultats Provisoires |publisher=Institut National de la Statistique Madagascar |access-date=23 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903135547/https://www.instat.mg/wp-content/uploads/Rapport-Prelim-2019_ver_final.pdf|archive-date=3 September 2019}}</ref> ! آباديءَ جي <br />گهاٽائي <br />في ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! گاديءَ جو هنڌ ! اڳوڻو <br />صوبو |- |align="right"|1 || [[ديانا علائقو|ديانا]] ||align="right"| 19,266 ||align="right"| 889,736 ||align="right"| 36.3 || [[انتسيرانانا]] || [[انتسيرانانا صوبو|انتسيرانانا]] |- |align="right"|2 || [[ساوا علائقو|ساوا]] ||align="right"| 25,518 ||align="right"| 1,123,013 ||align="right"| 38.4 || [[سامباوا]] || [[انتسيرانانا صوبو|انتسيرانانا]] |- |align="right"|3 || [[ايتاسي علائقو|ايتاسي]] ||align="right"| 6,993 ||align="right"| 897,962 ||align="right"| 104.8 || [[مياريناريوو]] || [[انتاناناريوو صوبو|انتاناناريوو]] |- |align="right"|4 || [[انالامانگا]] ||align="right"| 16,911 ||align="right"| 3,618,128 ||align="right"| 198.0 || [[انتاناناريوو]] || [[انتاناناريوو صوبو|انتاناناريوو]] |- |align="right"|5 || [[واڪينانڪاراترا]] ||align="right"| 16,599 ||align="right"| 2,074,358 ||align="right"| 108.6 || [[انتسيرابي]] || [[انتاناناريوو صوبو|انتاناناريوو]] |- |align="right"|6 || [[بونگولاوا]] ||align="right"| 16,688 ||align="right"| 674,474 ||align="right"| 27.4 || [[تسيروانومانديدي]] || [[انتاناناريوو صوبو|انتاناناريوو]] |- |align="right"|7 || [[صوفيا علائقو|صوفيا]] ||align="right"| 50,100 ||align="right"| 1,500,227 ||align="right"| 24.9 || [[انتسوهيهي]] || [[مهاجانگا صوبو|مهاجانگا]] |- |align="right"|8 || [[بوئيني]] ||align="right"| 31,046 ||align="right"| 931,171 ||align="right"| 25.8 || [[مهاجانگا]] || [[مهاجانگا صوبو|مهاجانگا]] |- |align="right"|9 || [[بيتسيبوڪا]] ||align="right"| 30,025 ||align="right"| 394,561 ||align="right"| 9.8 || [[مائيواتانانا]] || [[مهاجانگا صوبو|مهاجانگا]] |- |align="right"|10 || [[ميلاڪي]] ||align="right"| 38,852 ||align="right"| 309,805 ||align="right"| 7.5 || [[مينتيرانو]] || [[مهاجانگا صوبو|مهاجانگا]] |- |align="right"|11 || [[الائوترا-مانگورو]] ||align="right"| 31,948 ||align="right"| 1,255,514 ||align="right"| 32.1 || [[امباتوندرازاڪا]] || [[تواماسينا صوبو|تواماسينا]] |- |align="right"|12 || [[اتسينانانا]] ||align="right"| 21,934 ||align="right"| 1,484,403 ||align="right"| 57.9 || [[تواماسينا]] || [[تواماسينا صوبو|تواماسينا]] |- |align="right"|13 || [[انالانجيروفو]] ||align="right"| 21,930 ||align="right"| 1,152,345 ||align="right"| 47.2 || [[فينواريو اتسينانانا]] || [[تواماسينا صوبو|تواماسينا]] |- |align="right"|14 || [[اموروني مانيا]] ||align="right"| 16,141 ||align="right"| 833,919 ||align="right"| 44.3 || [[امبوسيترا]] || [[فيانارانتسوا صوبو|فيانارانتسوا]] |- |align="right"|15 || [[ماتسياترا امبوني]] ||align="right"| 21,080 ||align="right"| 1,447,296 ||align="right"| 56.9 || [[فيانارانتسوا]] || [[فيانارانتسوا صوبو|فيانارانتسوا]] |- |align="right"|16 || [[واتوواوي]] ||align="right"| 12,775 ||align="right"| 705,675 ||align="right"| 72.2 || [[مانانجاري]] || [[فيانارانتسوا صوبو|فيانارانتسوا]] |- |align="right"|17 || [[اتسيمو-اتسينانانا]] ||align="right"| 18,863 ||align="right"| 1,026,674 ||align="right"| 47.6 || [[فارافانگانا]] || [[فيانارانتسوا صوبو|فيانارانتسوا]] |- |align="right"|18 || [[ايهورومبي]] ||align="right"| 26,391 ||align="right"| 418,520 ||align="right"| 11.8 || [[ايهوسي]] || [[فيانارانتسوا صوبو|فيانارانتسوا]] |- |align="right"|19 || [[مينابي]] ||align="right"| 46,121 ||align="right"| 700,577 ||align="right"| 12.8 || [[مورونداوا]] || [[توليارا صوبو|توليارا]] |- |align="right"|20 || [[اتسيمو-اندريفانا]] ||align="right"| 66,236 ||align="right"| 1,799,088 ||align="right"| 19.9 || [[توليارا]] || [[توليارا صوبو|توليارا]] |- |align="right"|21 || [[اندروي]] ||align="right"| 19,317 ||align="right"| 903,376 ||align="right"| 38.0 || [[امبوومبي-اندروي]] || [[توليارا صوبو|توليارا]] |- |align="right"|22 || [[انوسي علائقو|انوسي]] ||align="right"| 25,731 ||align="right"| 809,313 ||align="right"| 26.1 || [[تولانارو]] || [[توليارا صوبو|توليارا]] |- |align="right"|23 || [[فيتوويناني]] ||align="right"| 19,605 ||align="right"| 1,435,882 ||align="right"| 72.2 || [[ماناڪارا]] || [[فيانارانتسوا صوبو|فيانارانتسوا]] |} ===گڏيل قومن جي شموليت=== مڊگاسڪر 26 جون 1960ع تي آزادي حاصل ڪرڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 20 سيپٽمبر 1960ع تي [[گڏيل قومن جا رڪن ملڪ|گڏيل قومن جو رڪن ملڪ]] بڻيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/press/en/2006/org1469.doc.htm |title=United Nations Member States {{!}} Meetings Coverage and Press Releases |website=www.un.org |language=en |access-date=2 February 2017 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033119/http://www.un.org/press/en/2006/org1469.doc.htm |url-status=live}}</ref> جنوري 2017ع تائين مڊگاسڪر جا 34 پوليس عملدار [[هيٽي ۾ گڏيل قومن جو استحڪام مشن|هيٽي ۾ گڏيل قومن جي استحڪام مشن]] جي حصي طور هيٽي ۾ مقرر هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/contributors/2017/jan17_5.pdf |title=UN Mission's Contributions by Country |last=United Nations |date=31 January 2017 |website=www.un.org |access-date=27 February 2017 |archive-date=23 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223133954/http://www.un.org/en/peacekeeping/contributors/2017/jan17_5.pdf |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ گڏيل قومن جي [[عالمي خوراڪ پروگرام]] مڊگاسڪر لاءِ ملڪي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جا ٻه مکيه مقصد ڊگهي مدي واري ترقي ۽ بحاليءَ جي ڪوششن کي هٿي ڏيڻ ۽ ملڪ جي ڏاکڻن علائقن ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏيڻ هئا.<ref name="WFP-2015">{{Cite web |url=http://www1.wfp.org/operations/200733-madagascar-country-programme-2015-2019 |title=Madagascar Country Programme (2015–2019) {{!}} World Food Programme |website=www1.wfp.org |language=en |access-date=22 February 2017 |archive-date=22 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222195051/http://www1.wfp.org/operations/200733-madagascar-country-programme-2015-2019 |url-status=live}}</ref> ان پروگرام تحت ڳوٺاڻن ۽ شهري ترجيحي علائقن جي مخصوص اسڪولن ۾ کاڌو مهيا ڪيو ويو ۽ غذائيت جي فراهميءَ ۾ تسلسل وڌائڻ لاءِ قومي اسڪولي خوراڪ پاليسيون تيار ڪيون ويون. ننڍن ۽ مقامي هارين کي سندن پيداوار جي مقدار ۽ معيار وڌائڻ سان گڏ خراب موسمي حالتن ۾ فصلن جي پيداوار بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ مدد فراهم ڪئي وئي.<ref name="WFP-2015" /> 2017ع ۾ مڊگاسڪر گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=16 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref> == معيشت == {{Main|مڊگاسڪر جي معيشت|مڊگاسڪر ۾ سياحت}} [[File:Madagascar GDP per capita, 1950 to 2022.png|thumb|1950ع کان وٺي مڊگاسڪر جي في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ تاريخي تبديلي]] [[File:Nosy-iranja-beach.jpg|thumb|نوسي ايرانجا، مڊگاسڪر جي بين الاقوامي سياحتي منزلن مان هڪ]] 2015ع ۾ مڊگاسڪر جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] جو ڪاٿو 9.98 ارب آمريڪي ڊالر هو، جڏهن تہ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار 411.82 ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en |title=World Bank |access-date=27 February 2017 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |title=World Development Indicators – Google Public Data Explorer |website=www.google.com |access-date=22 February 2017 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي روزانو هڪ ڊالر واري قومي غربت جي حد کان هيٺ زندگي گذاري رهي هئي؛<ref>{{Cite web |title=Madagascar at a glance |publisher=World Bank |date=25 February 2011 |url=http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313084616/http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |archive-date=13 March 2012 |access-date=4 February 2012}}</ref> جڏهن تہ [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2021ع تائين آباديءَ جو 68.4 سيڪڙو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار هو.<ref name="UNDP-2023">{{Cite web |date=2023 |title=Multidimensional Poverty Index 2023: Madagascar |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI/MDG.pdf |access-date=28 May 2024 |website=United Nations Development Programme: Human Development Reports |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521064656/https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI/MDG.pdf |url-status=live}}</ref> 2011ع کان 2015ع دوران ملڪ جي سراسري معاشي واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو رهي، پر سرڪاري تعميراتي منصوبن ۽ خدمتن واري شعبي جي واڌ سبب 2016ع ۾ ان جي 4.1 سيڪڙو تائين پهچڻ جي اميد هئي.<ref>{{Cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |title=Madagascar Overview |website=www.worldbank.org |language=en |access-date=22 February 2017 |archive-date=9 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090650/https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |url-status=live}}</ref> 2011ع تائين زرعي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو 29 سيڪڙو ۽ پيداواري صنعت جو 15 سيڪڙو هو. سياحت، زراعت ۽ معدنيات ڪڍڻ واريون صنعتون مڊگاسڪر جي معاشي واڌ جا ٻيا اهم ذريعا رهيون آهن.<ref name="AEO2011">{{Cite web |title=African Economic Outlook 2011: Madagascar |last1=AFDB|last2= OECD|last3= UNDP|last4= UNECA |publisher=AfricanEconomicOutlook.org |year=2011 |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109020440/http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |archive-date=9 November 2011 |access-date=28 January 2012}}</ref> مڇي مارڻ وارو شعبو 800 ملين آمريڪي ڊالر، يا مجموعي قومي پيداوار جو 6 سيڪڙو، نمائندگي ڪري ٿو ۽ سڌي ريت 200,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.lexpress.mg/2024/01/filiere-peche-la-transparence-comme.html |title=La filiere Peche |date=27 January 2024 |access-date=30 January 2024 |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130044353/https://www.lexpress.mg/2024/01/filiere-peche-la-transparence-comme.html |url-status=live}}</ref> مڊگاسڪر ۾ سياحت خاص طور [[ماحولياتي سياحت]] تي مرڪوز آهي، جنهن ۾ ملڪ جي منفرد حياتياتي گوناگونيت، قدرتي رهائشگاهن، قومي پارڪن ۽ ليمر جي نسلن کي بنيادي ڪشش طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="tourismsector">{{Cite journal |first1=Iain |last1=Christie |first2=Elizabeth |last2=Crompton |title=Republic of Madagascar: Tourism Sector Study |journal=Africa Region Working Paper No. 63 |publisher=World Bank |date=November 2003 |location=Antananarivo |url=http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210070045/http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archive-date=10 February 2012 |url-status=live |access-date=28 January 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210070045/http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |date=10 February 2012 }}</ref> 2008ع ۾ اندازي موجب 365,000 سياحن مڊگاسڪر جو دورو ڪيو، پر سياسي بحران دوران سياحت ۾ گهٽتائي آئي ۽ 2010ع ۾ رڳو 180,000 سياح آيا.<ref name="AEO2011" /> ان کان پوءِ ڪجهه سالن تائين سياحت ۾ مسلسل واڌ ٿي. 2016ع ۾ 293,000 سياح ٻيٽ تي آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 20 سيڪڙو واڌ هئي. ملڪ 2017ع ۾ 366,000 ۽ 2018ع ۾ 500,000 سياحن کي راغب ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.guidaviaggi.it/notizie/183551/madagascar-obiettivo- |title=Madagascar: obiettivo 500mila visitatori nel 2018 |work=Guida Viaggi |date=10 February 2017 |language=it |trans-title=Madagascar: Targeting 500 Thousand Visitors in 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193816/http://www.guidaviaggi.it/notizie/183551/madagascar-obiettivo- |archive-date=8 August 2017 |url-status=live}}</ref> 2018ع ۾ مڊگاسڪر اڃا بہ انتهائي غريب ملڪ هو ۽ بدعنواني، سرڪاري انتظاميا جون رڪاوٽون، قانوني يقين جي کوٽ ۽ پٺتي پيل زميني قانون ملڪ جي ترقيءَ ۾ اهم ڍانچائي رڪاوٽون هيون. تنهن هوندي بہ، 2011ع کان معيشت ۾ واڌ ٿي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ 4 سيڪڙو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=66&c=ma&l=en |title=Madagascar – GDP – real growth rate – Historical Data Graphs per Year |website=www.indexmundi.com |access-date=16 June 2018 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613210626/https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=66&c=ma&l=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.agenzianova.com/a/0/1532830/2017-03-26/business-news-fmi-economia-del-madagascar-manifesta-segnali-incoraggianti |title=Business news: Fmi, economia del Madagascar manifesta segnali "incoraggianti" |website=Agenzia Nova |access-date=16 June 2018 |archive-date=28 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328195756/http://www.agenzianova.com/a/0/1532830/2017-03-26/business-news-fmi-economia-del-madagascar-manifesta-segnali-incoraggianti |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ سمورا معاشي اشارا پڻ بهتر ٿي رهيا هئا: 2017ع ۾ خريداري قوت جي برابريءَ موجب في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 1,600 ڊالر هئي،<ref>{{Cite web |url=https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=67&c=ma&l=en |title=Madagascar – GDP – per capita (PPP) – Historical Data Graphs per Year |access-date=24 November 2018 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613210611/https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=67&c=ma&l=en |url-status=live}}</ref> جيڪا دنيا جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي، جيتوڻيڪ اها 2012ع کان وڌي رهي هئي. بيروزگاري پڻ گهٽجي 2016ع ۾ 2.1 سيڪڙو ٿي وئي،<ref>{{Cite web |url=https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=74&c=ma&l=en |title=Madagascar – Unemployment rate – Historical Data Graphs per Year |website=indexmundi.com |access-date=16 June 2018 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613210651/https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=74&c=ma&l=en |url-status=live}}</ref> جڏهن تہ 2017ع تائين ملڪ جي افرادي قوت 13.4 ملين هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=72&c=ma&l=en |title=Madagascar – Labor force – Historical Data Graphs per Year |website=www.indexmundi.com |access-date=16 June 2018 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234209/https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?v=72&c=ma&l=en |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ غربت مڊگاسڪر جي 92 سيڪڙو آباديءَ کي متاثر ڪري رهي هئي. ملڪ دائمي [[غذائي کوٽ]] جي لحاظ کان عالمي سطح تي چوٿين نمبر تي هو، جتي پنجن سالن کان گهٽ عمر جي لڳ ڀڳ هر ٻن ٻارن مان هڪ جي واڌ ويجهه رڪيل هئي. ان کان سواءِ، اهو انهن پنجن ملڪن ۾ شامل هو جتي صاف پاڻي تائين رسائي سڀ کان وڌيڪ محدود هئي. غير سرڪاري تنظيم واٽر ايڊ موجب 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 12 ملين ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل نہ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/madagascar/en/programme/pse |title=Social policy and social protection |access-date=19 December 2021 |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219014609/https://www.unicef.org/madagascar/en/programme/pse |url-status=live}}</ref> 2025ع تائين، روزانو 2.15 ڊالر (2017ع جي خريداري قوت جي برابريءَ موجب) واري آمدنيءَ جي حد جي بنياد تي مڊگاسڪر جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي غربت جو شڪار هئي،<ref>{{Cite web |author=World Bank |title=Madagascar Poverty and Equity Brief: April 2025 |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/en/099703304212517450 |access-date=22 August 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> جڏهن تہ ڏڪار واري موسم دوران لڳ ڀڳ 1.94 ملين ماڻهن کي شديد خوراڪي عدم تحفظ کي منهن ڏيڻ جو امڪان هو.<ref>{{Cite web |title=Madagascar: Acute Food Insecurity Situation for September - December 2024 and Projections for January - April 2025 and May - August 2025 {{!}} IPC - Integrated Food Security Phase Classification |url=https://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/details-map/en/c/1159493/?iso3=MDG |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319012833/https://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/details-map/en/c/1159493/?iso3=MDG |archive-date=19 March 2025 |access-date=22 August 2025 |website=www.ipcinfo.org |language=en |url-status=live }}</ref> صاف پاڻي تائين رسائي هڪ سنگين مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ مڊگاسڪر پاڻيءَ جي کوٽ جو شڪار ملڪ آهي ۽ موسمياتي جهٽڪن توڙي بنيادي ڍانچي جي کوٽ ان بحران کي وڌيڪ شديد ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |date=24 June 2025 |title=Responding to the climate crisis with recovery and resilience in Madagascar |url=https://www.caritas.org/2025/06/responding-to-the-climate-crisis-with-recovery-and-resilience-in-madagascar/ |access-date=22 August 2025 |website=Caritas |language=en-US}}</ref> ===قدرتي وسيلا ۽ واپار=== [[File:Raffia animals created by artisans in Madagascar.jpg|thumb|left|[[رافيا کجي|رافيا]] مان ٺهيل رانديڪا، جيڪا مڊگاسڪر جي مقامي کجي آهي<ref>{{harvp|Rodd|Stackhouse|2008|p=246}}</ref>]] مڊگاسڪر جي [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] ۾ مختلف قسم جون [[زراعت|زرعي]] ۽ [[معدنيات|معدني]] پيداوارون شامل آهن. زراعت، جنهن ۾ [[رافيا]] جي پوک پڻ شامل آهي، [[کان کني]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ [[ٻيلن جي صنعت|ٻيلن مان حاصل ٿيندڙ پيداوار]] ملڪ جي معيشت جا اهم بنياد آهن. 2017ع ۾ مکيه برآمدن ۾ ونيلا (894 ملين آمريڪي ڊالر)، [[نڪل]] ڌاتو (414 ملين ڊالر)، لونگ (288 ملين ڊالر)، اڻيل سوئيٽر (184 ملين ڊالر) ۽ [[ڪوبالٽ]] (143 ملين ڊالر) شامل هئا.<ref>{{Cite web |title=Madagascar Economic Statistics |url=https://tradecouncil.org/madagascar-economics-statistics-2019/ |publisher=International Trade Council |access-date=16 April 2020 |location=Washington D.C. |date=2019}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> مڊگاسڪر دنيا ۾ ونيلا، لونگ<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=FAO Stat |publisher=Food and Agriculture Organization |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |year=2013 |access-date=13 April 2013 |archive-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنانگا اوڊوراتا#يلانگ-يلانگ جو ضروري تيل|يلانگ-يلانگ]] جو مکيه فراهم ڪندڙ ملڪ آهي.<ref name=gafilo/> دنيا جي قدرتي ونيلا جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو مڊگاسڪر مان فراهم ٿئي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Pilling |first=David |date=5 June 2018 |title=The real price of Madagascar's vanilla boom |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/02042190-65bc-11e8-90c2-9563a0613e56 |access-date=20 September 2018 |archive-date=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920195743/https://www.ft.com/content/02042190-65bc-11e8-90c2-9563a0613e56 |url-status=live}}</ref> ٻين اهم زرعي وسيلن ۾ ڪافي، [[ليچي]] ۽ [[کاڌي طور جهينگا|جهينگا]] شامل آهن. اهم معدني وسيلن ۾ قيمتي ۽ نيم قيمتي پٿرن جا مختلف قسم شامل آهن، ۽ 2001ع تائين مڊگاسڪر دنيا جي [[نيلم]] جي لڳ ڀڳ اڌ فراهمي مهيا ڪندو هو، جنهن جا وڏا ذخيرا 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ايلاڪاڪا]] ڀرسان دريافت ٿيا هئا.<ref>{{harvp|Pezzotta|2001|p=32}}</ref> مڊگاسڪر وٽ دنيا جي [[ايلمينائيٽ]] (ٽائيٽينيم معدنيات) جي سڀ کان وڏن ذخيرن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[ڪرومائيٽ]]، ڪوئلي، لوهه، ڪوبالٽ، ٽامي ۽ نڪل جا پڻ اهم ذخيرا موجود آهن.<ref name=EBLand/> کان کني، تيل ۽ گئس جي شعبن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن مان ملاگاسي معيشت کي نمايان هٿي ملڻ جي اميد ڪئي وئي آهي. انهن ۾ [[ريو ٽنٽو گروپ|ريو ٽنٽو]] طرفان [[مانڊينا]] کاڻ ۾ ايلمينائيٽ ۽ [[زرڪون]] جي کوٽائي،<ref name="RioTinto">{{Cite web |title=About QMM |publisher=Rio Tinto |year=2009 |access-date=19 September 2012 |url=http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702181446/http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-date=2 July 2012}}</ref> [[مورامانگا]] ڀرسان [[امباتووي کاڻ]] مان نڪل ڪڍڻ ۽ [[شيريٽ انٽرنيشنل]] طرفان تواماسينا ڀرسان ان جي پروسيسنگ،<ref>{{Cite web |title=Metals – Ambatovy Joint Venture |publisher=Sherritt International Corporation |year=2012 |access-date=19 September 2012 |url=http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702181446/http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-date=2 July 2012}}</ref> ۽ [[مڊگاسڪر آئل]] طرفان [[تسيميرورو]] ۽ [[بيمولانگا]] ۾ زمين تي موجود [[ڳرو خام تيل|ڳري تيل]] جي وڏن ذخيرن جي ترقي شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Madagascar's oil fortunes evolving slowly |publisher=PennWell Corporation |date=7 February 2012 |access-date=19 September 2012 |url=http://www.ogj.com/articles/print/vol-110/issue-2/exploration-developmet/madagascar-s-oil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208082330/http://www.ogj.com/articles/print/vol-110/issue-2/exploration-developmet/madagascar-s-oil.html |url-status=live |archive-date=8 February 2013}}</ref>{{Update inline|date=January 2026}} 2009ع ۾ برآمدات مجموعي ملڪي پيداوار جو 28 سيڪڙو هيون.<ref name=BGNote/> ملڪ جي برآمدي آمدنيءَ جو وڏو حصو ڪپڙي جي صنعت، مڇي ۽ سامونڊي خوراڪ، ونيلا، لونگ ۽ ٻين [[کاڌو|کاڌي جي شين]] مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name=AEO2011/> فرانس ملڪ جو مکيه واپاري ڀائيوار رهيو آهي، جڏهن تہ آمريڪا، جاپان ۽ جرمني جا پڻ مڊگاسڪر سان مضبوط معاشي لاڳاپا آهن.<ref name=EBLand/> ليچي جهڙا وڌيڪ قيمتي برآمدي نقد آور فصل نسبتاً نوان وڌندڙ شعبا آهن؛ 2023ع ۾ 18,000 ٽن ليچي پرڏيهه وڪرو ڪيا ويا، جن مان 16,000 ٽن يورپ ڏانهن برآمد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=17 November 2024 |title=Madagascar's lychee growers in crisis as production plummets |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20241117-madagascar-prized-lychee-growers-face-crisis-as-production-plunges-climate |access-date=20 January 2025 |website=RFI |language=en}}</ref> مڊگاسڪر-آمريڪا ڪاروباري ڪائونسل مئي 2003ع ۾ [[آمريڪا جو بين الاقوامي ترقي وارو ادارو|آمريڪي بين الاقوامي ترقي واري اداري]] ۽ ملاگاسي دستڪاريءَ جي پيداوار ڪندڙن جي سهڪار سان قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد مقامي هٿ جي هنر جي شين کي پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن برآمد ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هو.<ref name="handicrafts">{{Cite web |last1=Ashamu |first1=Charlotte |first2=Diego |last2=Gomez-Pickering |first3=Amanda |last3=Luke |last4=Morrison |first4=Paul |first5=Mark |last5=Pedersen |first6=Mara |last6=Symes |first7=Marthe |last7=Weyandt |title=Made in Madagascar: Exporting Handicrafts to the U.S. Market: Final Report |publisher=United Nations Public-Private Alliance for Rural Development |year=2005 |url=http://www.sipa.columbia.edu/academics/concentrations/epd/documents/2004-5/MalagasyHandicrafts_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320070928/http://www.sipa.columbia.edu/academics/concentrations/epd/documents/2004-5/MalagasyHandicrafts_Report.pdf |archive-date=20 March 2012 |access-date=10 July 2011}}</ref> خوراڪ، ٻارڻ، گاڏين، اليڪٽرانڪ سامان، [[سرمائيداري سامان]] ۽ [[صارفين جون شيون|صارفين جي سامان]] جهڙين شين جي درآمد تي مجموعي ملڪي پيداوار جي لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو جي برابر رقم خرچ ٿئي ٿي. مڊگاسڪر پنهنجي درآمدن جو وڏو حصو [[چين-مڊگاسڪر لاڳاپا|چين]]،<ref>{{Cite web |url=http://mg2.mofcom.gov.cn/article/bilateralcooperation/201908/20190802895188.shtml |title=Aperçu de la coopération économique entre la Chine et Madagascar |website=mofcom.gov.cn |access-date=30 November 2019 |archive-date=4 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204131452/http://mg2.mofcom.gov.cn/article/bilateralcooperation/201908/20190802895188.shtml |url-status=live}}</ref> [[فرانس-مڊگاسڪر لاڳاپا|فرانس]]، ايران، ماريشس ۽ هانگ ڪانگ مان حاصل ڪري ٿو.<ref name="BGNote" /> ===بنيادي ڍانچو ۽ ميڊيا=== {{Main|مڊگاسڪر ۾ آمدورفت|مڊگاسڪر ۾ ٽيلي مواصلات|مڊگاسڪر جي اخبارن جي فهرست}} [[File:Antananarivo Madagascar people reading news.JPG|thumb|[[انتاناناريوو]] ۾ اخبارن جو اسٽال]] 2010ع ۾ مڊگاسڪر ۾ لڳ ڀڳ {{Convert|7617|km|mi|-1|abbr=on}} پڪا [[روڊ]]، {{Convert|854|km|mi|-1|abbr=on}} [[ريلوي آمدورفت|ريلوي لائينون]] ۽ {{Convert|432|km|mi|-1|abbr=on}} جهاز رانيءَ لائق [[آبي رستو|آبي رستا]] هئا.<ref name="Bradtp2"/>{{Update inline|date=January 2026}} [[مڊگاسڪر جي روڊن جي فهرست#قومي روڊ|مڊگاسڪر جا گهڻا روڊ]] ڪچا آهن ۽ برساتي موسم دوران انهن مان ڪيترائي اچ وڃ جي لائق نٿا رهن. گهڻو ڪري پڪا [[مڊگاسڪر جا قومي رستا|قومي رستا]] ڇهن وڏن علائقائي شهرن کي انتاناناريوو سان ڳنڍين ٿا، جڏهن تہ ننڍا پڪا ۽ ڪچا رستا هر ضلعي جي ٻين آبادي وارن مرڪزن تائين رسائي فراهم ڪن ٿا.<ref name="LOC"/> 2023ع تائين [[عالمي بئنڪ گروپ|عالمي بئنڪ]] جو اندازو هو تہ مڊگاسڪر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ 17 ملين ماڻهو اهڙن هنڌن تي رهن ٿا، جيڪي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊ کان 2 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پري آهن.<ref>{{Cite web |title=The World Bank Connectivity for Rural Livelihood Improvement Project |url=https://documents1.worldbank.org/curated/fr/810821574132477851/pdf/Madagascar-Connectivity-for-Rural-Livelihood-Improvement-Project.pdf |access-date=24 April 2023 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424091253/https://documents1.worldbank.org/curated/fr/810821574132477851/pdf/Madagascar-Connectivity-for-Rural-Livelihood-Improvement-Project.pdf |url-status=live}}</ref> ملڪ جي پهرين [[محصولي شاهراهه]]، [[اي آر 1 شاهراهه|انتاناناريوو–تواماسينا محصولي شاهراهه]] جي تعمير ڊسمبر 2022ع ۾ شروع ٿي. لڳ ڀڳ هڪ ارب آمريڪي ڊالرن جي هن بنيادي ڍانچي واري منصوبي جو مقصد مڊگاسڪر جي گاديءَ واري شهر کي ملڪ جي سڀ کان وڏي سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ هو ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ ۾ چار سال لڳڻ جي اميد هئي.<ref name="Africanews-2022">{{Cite news |date=5 December 2022 |title=Madagascar starts works on first motorway |work=[[Africanews]] |url=https://www.africanews.com/2022/12/04/madagascar-starts-works-on-first-motorway// |access-date=19 February 2023 |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219235236/https://www.africanews.com/2022/12/04/madagascar-starts-works-on-first-motorway// |url-status=live}}</ref> 348 ڪلوميٽر (216 ميل) روڊن جي تعمير ۽ رابطن کي بهتر ڪرڻ واري هڪ ٻئي منصوبي جي لاڳت 235.5 ملين يورو هئي، جنهن ۾ [[يورپي يونين]] جي 116 ملين يورو جي امداد، [[يورپي سيڙپڪاري بئنڪ]] جو 110 ملين يورو قرض ۽ جمهوريه مڊگاسڪر طرفان 4.8 ملين يورو جي مالي مدد شامل هئي.<ref name="EIB-2023">{{Cite web |title=Road projects to combat climate events in Madagascar |url=https://www.eib.org/en/stories/madagascar-climate-roads |access-date=24 April 2023 |website=European Investment Bank |language=en |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424081522/https://www.eib.org/en/stories/madagascar-climate-roads |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Madagascar: Project to modernise the RN13 and RN6 national highways - €73.6 million disbursement from EIB and European Union |url=https://www.eib.org/en/press/all/2022-550-projet-de-modernisation-des-routes-nationales-rn13-et-rn6-a-madagascar-decaissement-de-736-millions-d-euros-de-la-bei-et-de-l-union-europeenne |access-date=24 April 2023 |website=European Investment Bank |language=en |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424101606/https://www.eib.org/en/press/all/2022-550-projet-de-modernisation-des-routes-nationales-rn13-et-rn6-a-madagascar-decaissement-de-736-millions-d-euros-de-la-bei-et-de-l-union-europeenne |url-status=live}}</ref> مڊگاسڪر ۾ ڪيتريون ئي [[مڊگاسڪر جون ريلوي اسٽيشنون#ريل ذريعي ڳنڍيل شهر|ريلوي لائينون]] موجود آهن. انتاناناريوو ريلوي ذريعي تواماسينا، [[امباتوندرازاڪا]] ۽ انتسيرابي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ هڪ ٻي ريلوي لائين فيانارانتسوا کي [[ماناڪارا]] سان ڳنڍي ٿي. 2026ع جي شروعات ۾ گاديءَ واري شهر ۾ ٽريفڪ جو دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ انتاناناريوو ۾ نئين مسافر ريل سروس شروع ڪئي وئي.<ref name="Railway Gazette-2026">{{Cite journal |date=22 January 2026 |title='Fast, comfortable and reliable' urban rail services launched in Madagascar |url=https://www.railwaygazette.com/fast-comfortable-and-reliable-urban-rail-services-launched-in-madagascar/70298.article |journal=Railway Gazette International}}</ref> ملڪ جي سڀ کان اهم [[سامونڊي بندرگاهه]] اوڀر سامونڊي ڪناري تي تواماسينا ۾ واقع آهي. [[ماهاجانگا]] ۽ [[انتسيرانانا]] جا بندرگاهه پري هجڻ سبب نسبتاً گهڻو گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref name="LOC" /> مڊگاسڪر جي حڪومت اتر ۾ انتسيرانانا ۽ ڏکڻ ۾ [[فورٽ ڊوفن (مڊگاسڪر)|تولانارو]] جي بندرگاهن کي وڌائڻ ۽ انهن کي بهتر روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍڻ جي اميد رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ملڪ جون ڪيتريون درآمدي شيون روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل آهن ۽ ملڪ برآمدن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ ڀاڙي ٿو.'''<ref name="EIB-2023" />'''<ref>{{Cite web |title=High prices in Southern Madagascar limit poor households' food access {{!}} FEWS NET |url=https://fews.net/southern-africa/madagascar/food-security-outlook/february-2019 |access-date=24 April 2023 |website=fews.net |language=en |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424085751/https://fews.net/southern-africa/madagascar/food-security-outlook/february-2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Madagascar - COUNTRY ECONOMIC MEMORANDUM |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/699781575279412305/pdf/Madagascar-Country-Economic-Memorandum-Scaling-Success-Building-a-Resilient-Economy.pdf |access-date=24 April 2023 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424085750/https://documents1.worldbank.org/curated/en/699781575279412305/pdf/Madagascar-Country-Economic-Memorandum-Scaling-Success-Building-a-Resilient-Economy.pdf |url-status=live}}</ref> ٻيٽ جو سڀ کان نئون بندرگاهه ايهولا ۾ آهي، جيڪو 2008ع ۾ تعمير ٿيو ۽ خانگي طور [[ريو ٽنٽو (ڪارپوريشن)|ريو ٽنٽو]] جي انتظام هيٺ آهي. [[تولانارو]] ڀرسان ڪمپنيءَ جو کان کني وارو منصوبو لڳ ڀڳ 2038ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ هي بندرگاهه سرڪاري انتظام هيٺ اچي ويندو.<ref name="RioTinto" /> مڊگاسڪر ايئرلائينز ملڪ جي ڪيترن ئي ننڍن علائقائي [[مڊگاسڪر جي هوائي اڏن جي فهرست|هوائي اڏن]] لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿي. برساتي موسم ۾ روڊن جي وهڪري سبب خراب ٿيڻ وقت ڪيترن ئي ڏورانهن علائقن تائين پهچڻ جو اهو ئي واحد عملي ذريعو هوندو آهي.<ref name="LOC" /> [[File:AmbatolampyOchsenkarren.jpg|thumb|left|[[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏيون]] ڪيترن ئي هنڌن، جهڙوڪ [[امباتولامپي]]، ۾ آمدورفت جو اهم ذريعو آهن.]] قومي سطح تي [[پاڻي جي فراهمي|نلڪي جو پاڻي]] ۽ [[بجلي]] سرڪاري اداري [[جيراما]] طرفان فراهم ڪيا وڃن ٿا، پر اهو ادارو سڄي آباديءَ کي خدمتون مهيا ڪرڻ جي قابل ناهي. {{As of|2009}} مڊگاسڪر جي صرف 6.8 سيڪڙو ''فوڪونتاني'' کي جيراما طرفان فراهم ٿيندڙ پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جڏهن تہ 9.5 سيڪڙو کي ان جي بجليءَ جون خدمتون حاصل هيون.<ref name=INSTAT/>{{Update inline|date=January 2026}} مڊگاسڪر جي 56 سيڪڙو بجلي [[پن بجلي]] گهرن مان پيدا ٿئي ٿي، جڏهن تہ باقي 44 سيڪڙو [[ڊيزل انجڻ]] جنريٽرن ذريعي پيدا ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Production Electricité |publisher=Jirama |year=2011 |url=http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |access-date=28 August 2013 |language=fr |archive-date=16 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816055715/http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=January 2026}} موبائل ٽيليفون ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي شهري علائقن ۾ عام آهي، پر ٻيٽ جي ٻهراڙي وارن حصن ۾ اڃا تائين محدود آهي. لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ضلعن کي موبائل فون يا زميني ٽيليفون لائينن وسيلي ملڪ جي ڪيترن ئي خانگي ٽيلي مواصلاتي نيٽ ورڪن تائين رسائي حاصل آهي.<ref name="INSTAT" />{{Update inline|date=January 2026}} 2023ع تائين ٻهراڙيءَ جي آباديءَ مان 11 سيڪڙو کي بجليءَ تائين رسائي حاصل هئي.<ref>{{Cite web |title=Madagascar Set to Expand Access to Renewable Energy and Digital Services thanks to $400 Million Credit |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/04/07/madagascar-afe-set-to-expand-access-to-renewable-energy-and-digital-services-thanks-to-400-million-credit |access-date=24 April 2023 |website=World Bank |language=en |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424085751/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/04/07/madagascar-afe-set-to-expand-access-to-renewable-energy-and-digital-services-thanks-to-400-million-credit |url-status=live}}</ref> ريڊيو نشريات اڃا تائين آباديءَ لاءِ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي خبرن تائين رسائيءَ جو مکيه ذريعو آهن، پر رڳو سرڪاري ريڊيو جون نشريات سڄي ٻيٽ تائين پهچن ٿيون. تنهن هوندي بہ، مقامي يا علائقائي دائري وارا سوين سرڪاري ۽ خانگي اسٽيشنون سرڪاري نشريات جا متبادل فراهم ڪن ٿيون،<ref name="mediainfo" /> ۽ سڄي ملڪ ۾ مقامي ۽ بين الاقوامي پروگرام نشر ڪن ٿيون. ڪيترائي [[ميڊيا ادارا]] سياسي ڌرين يا سياستدانن جي ملڪيت آهن، جن ۾ ايم بي ايس ميڊيا گروپ، جيڪو راوالومانانا جي ملڪيت آهي، ۽ ويوا، جيڪو راجويلينا جي ملڪيت آهي، شامل آهن؛<ref name="CrossroadsMarcus">{{Cite web |last1=Bachelard |first1=Jerome |last2=Marcus |first2=Richard |title=Countries at the Crossroads 2011: Madagascar |publisher=Freedom House |year=2011 |url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/MADAGASCARfinal.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120608195355/http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/MADAGASCARfinal.pdf |archive-date=8 June 2012 |url-status=live |access-date=25 August 2012}}</ref> جنهن سبب خبرن جي رپورٽنگ ۾ سياسي ورهاست وڌي ٿي. مڊگاسڪر جي ميڊيا تاريخي طور حڪومت تي تنقيد کي محدود ڪرڻ لاءِ مختلف درجن جي دٻاءَ هيٺ رهي آهي؛ صحافين کي ڪڏهن ڪڏهن ڌمڪيون يا هراسان ڪيو ويو آهي ۽ ميڊيا ادارن کي وقت بوقت بند ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو آهي.<ref name="mediainfo" /> سياسي تنقيد تي پابندين ۾ مبينا واڌ سبب 2009ع کان ميڊيا سينسرشپ بابت الزام وڌيا آهن.<ref name="DOS" />{{Update inline|date=January 2026}} 21هين صديءَ دوران انٽرنيٽ تائين رسائيءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي. ڊسمبر 2011ع ۾ اندازي موجب مڊگاسڪر جا 352,000 رهواسي پنهنجي گهرن يا ملڪ جي ڪيترن ئي انٽرنيٽ ڪيفين مان انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل ڪندا هئا؛<ref name="mediainfo">{{Cite news |title=Madagascar Profile: Media |work=BBC News |date=20 June 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816011234/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |archive-date=16 August 2012 |url-status=live |access-date=25 August 2012}}</ref> پر جنوري 2022ع تائين آباديءَ جو 22.3 سيڪڙو، يعني 6.43 ملين ماڻهو، انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل ڪري چڪا هئا، جن مان گهڻا موبائل فون ذريعي انٽرنيٽ استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite web |date=16 February 2022 |title=Digital 2022: Madagascar |url=https://datareportal.com/reports/digital-2022-madagascar |access-date=20 January 2025 |website=DataReportal – Global Digital Insights |language=en-GB}}</ref> ==آبادي== {{Main|مڊگاسڪر جي آبادي|مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Ethno-linguistic map of Madagascar.jpg|thumb|مڊگاسڪر جو نسلي ۽ لساني نقشو]] آزاديءَ کان پوءِ رڳو ٻه عام آدمشماريون، 1975ع ۽ 1993ع ۾، ڪرايون ويون آهن. ٻيٽ جا سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارا علائقا اوڀر وارا مٿانهان علائقا ۽ اوڀر سامونڊي ڪنارو آهن، جڏهن تہ انهن جي ڀيٽ ۾ اولهه وارا ميداني علائقا تمام گهٽ آباديءَ وارا آهن.<ref name="LOC" /> [[زراعت]] ڊگهي عرصي کان ٻيٽ تي آبادڪاريءَ تي اثرانداز ٿيندي رهي آهي. ملڪ جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Madagascar |date=7 August 2024 |website=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822125305/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/#people-and-society |archive-date=22 August 2024 |access-date=8 September 2024 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> 2024ع ۾ مڊگاسڪر جي آباديءَ جو اندازو 3 ڪروڙ 20 لک لڳايو ويو، جيڪا 1900ع ۾ 22 لک هئي،<ref name="Division-2024">{{Cite web |last=Division |first=United Nations Population |title=By Location {{!}} Pivot Table {{!}} Data Portal |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |access-date=8 September 2024 |website=Population Division Data Portal |language=en}}</ref><ref name="LOC" /> جڏهن تہ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.<ref name="Division-2024" /> 2024ع تائين لڳ ڀڳ 39.3 سيڪڙو آبادي 15 سالن کان گهٽ عمر جي، 57.3 سيڪڙو 15 کان 64 سالن جي وچ ۾، جڏهن تہ 3.4 سيڪڙو آبادي 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي هئي.<ref name="Division-2024" /> ===نسلي گروهه=== {{Main|مڊگاسڪر جي آبادي#نسلي گروهه}} [[File:Antanosy Girl Fort Dauphin.jpg|thumb|گهري سونهري وارن واري [[انتانوسي]] ڇوڪري]] [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]] نسلي گروهه مڊگاسڪر جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ تي مشتمل آهي ۽ عام طور ان کي 18 نسلي ذيلي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو.<ref name=BGNote/> تازي [[ڊي اين اي]] تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ هڪ سراسري ملاگاسي شخص جي جينياتي بناوت ۾ لڳ ڀڳ برابر مقدار ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]ئي ۽ [[اوڀر آفريڪا]]ئي جين شامل آهن،<ref>{{Cite journal |last1=Hurles|first1= M. E.|last2= Sykes |first2=B. C. |last3= Jobling |first3=M. A.|last4= Forster|first4= P. |year=2005 |title=The dual origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: evidence from maternal and paternal lineages |url=http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |journal=American Journal of Human Genetics |volume=76 |issue=5 |pages=894–901 |doi=10.1086/430051 |pmc=1199379 |pmid=15793703 |bibcode= 2005AmJHG..76..894H|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303210750/http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |archive-date=3 March 2011 |access-date=30 April 2011}}</ref><ref name="Tofanelli">{{cite journal |last1=Tofanelli|first1= S.|last2= Bertoncini|first2= S.|last3= Castrì|first3= L.|last4= Luiselli|first4= D.|last5= Calafell|first5= F.|last6= Donati|first6= G.|last7= Paoli|first7= G. |year=2009 |title=On the origins and admixture of Malagasy: new evidence from high-resolution analyses of paternal and maternal lineages |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-09_26_9/page/2109|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=26 |issue=9 |pages=2109–2124 |doi=10.1093/molbev/msp120 |pmid=19535740 |doi-access=free}}</ref><ref name="Cox">{{Cite journal |last1=Cox |first1=Murray P. |last2=Nelson |first2=Michael G. |last3=Tumonggor |first3=Meryanne K. |last4=Ricaut |first4=François-Xavier |last5=Sudoyo |first5=Herawati |date=2012 |title=A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=279 |issue=1739 |pages=2761–2768 |doi=10.1098/rspb.2012.0012 |doi-access=free |pmc=3367776 |pmid=22438500}}</ref> جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين جي جينياتي بناوت ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي يا اوڀر آفريڪي نسل جو غلبو آهي، جڏهن تہ ڪن ۾ عرب، هندستاني يا يورپي نسب جا جزا پڻ ملن ٿا.<ref name=Adelaar>{{harvp|Adelaar|2006|pp=205–235}}</ref> ڏکڻ اوڀر ايشيائي خاصيتون، خاص طور [[بورنيو]] جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل خاصيتون، وچولي مٿانهين علائقن جي ميرينا ماڻهن ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان آهن.<ref name=ethnicstrife/> ميرينا سڀ کان وڏو ملاگاسي نسلي ذيلي گروهه آهن، جيڪي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو آهن. ان جي ابتڙ اولهه سامونڊي ڪناري جي ڪجهه برادرين، جن کي گڏيل طور ''ڪوٽيئي'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ اوڀر آفريڪي خاصيتون نسبتاً وڌيڪ نمايان آهن. سامونڊي ڪناري جا سڀ کان وڏا نسلي ذيلي گروهه [[بيتسيميساراڪا ماڻهو|بيتسيميساراڪا]] (14.9 سيڪڙو)، [[تسيميهيتي]] ۽ [[ساڪالاوا]] (ٻئي 6 سيڪڙو) آهن.<ref name="LOC"/> {|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |- ! ملاگاسي نسلي ذيلي گروهه !! علائقائي مرڪز |- |[[انتانڪارانا]]، [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]]، [[تسيميهيتي ماڻهو|تسيميهيتي]] || اڳوڻو [[انتسيرانانا صوبو]]؛ اتر ۽ اتر اولهه سامونڊي ڪنارا |- |[[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]]، [[ويزو ماڻهو|ويزو]] || اڳوڻو [[ماهاجانگا صوبو]]؛ اولهه سامونڊي ڪنارو |- |[[بيتسيميساراڪا ماڻهو|بيتسيميساراڪا]]، [[سيهاناڪا]]، [[بيزانوزانو]] || اڳوڻو [[تواماسينا صوبو]]؛ اوڀر سامونڊي ڪنارو |- |[[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] || اڳوڻو [[انتاناناريوو صوبو]]؛ وچولي مٿانهان علائقا |- |[[بيتسيليو ماڻهو|بيتسيليو]]، [[انتائيفاسي]]، [[انتامباهواڪا]]، [[انتيمورو ماڻهو|انتائيمورو]]، [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]]، [[تانالا]] || اڳوڻو [[فيانارانتسوا صوبو]]؛ ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪنارو |- |[[ماهافالي]]، [[انتاندروي]]، [[انتانوسي ماڻهو|انتانوسي]]، [[بارا ماڻهو|بارا]]، [[ويزو]] || اڳوڻو [[توليارا صوبو]]؛ ڏاکڻا اندريان علائقا ۽ سامونڊي ڪنارو |} مڊگاسڪر ۾ [[مڊگاسڪر ۾ چيني ماڻهو|چيني]]، [[مڊگاسڪر ۾ هندستاني|هندستاني]] ۽ [[ڪوموروس|ڪومورين]] اقليتون پڻ موجود آهن، جڏهن تہ يورپين، خاص طور فرانسيسين، جي هڪ ننڍڙي آبادي پڻ رهي ٿي. 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لڏپلاڻ سبب انهن اقليتي آبادين ۾ گهٽتائي آئي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن اوچتي لهرن جي صورت ۾ ٿي؛ مثال طور 1976ع ۾ ماهاجانگا ۾ ڪومورين مخالف فسادن کان پوءِ ڪومورين ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.<ref name="LOC"/> ان جي ڀيٽ ۾ ملاگاسي ماڻهن جي ڪا وڏي پيماني واري لڏپلاڻ نه ٿي آهي.<ref name=EBLand/> [[مڊگاسڪر ۾ فرانسيسي ماڻهو|يورپين]] جو انگ آزاديءَ کان پوءِ گهٽجي ويو؛ 1958ع ۾ 68,430 مان<ref name="Kitchen 1962, p. 256">{{harvp|Kitchen|1962|p=256}}</ref> گهٽجي ٽن ڏهاڪن کان پوءِ 17,000 رهجي ويو. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مڊگاسڪر ۾ اندازاً 25,000 ڪومورين، 18,000 هندستاني ۽ 9,000 چيني رهندا هئا.<ref name="LOC"/> ===وڏا شهر=== {{See also|مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست}} {{Largest cities of Madagascar}} ===ٻوليون=== {{Main|ملاگاسي ٻولي|مڊگاسڪر جون ٻوليون}} [[File:Sorabe malagasy.jpg|thumb|right|ملاگاسي سورابي عربي رسم الخط]] 2007ع جي آئين ٽن ٻولين، ملاگاسي، فرانسيسي ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، کي سرڪاري ٻولين طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Madagascar: 2007 Constitutional referendum |publisher=Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa |date=June 2010 |url=http://www.eisa.org.za/WEP/mad2007results.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828215517/http://www.eisa.org.za/WEP/mad2007results.htm |archive-date=28 August 2008 |access-date=22 January 2012}}</ref> [[2010ع جو ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|آئيني ريفرنڊم]] کان پوءِ 2010ع ۾ منظور ڪيل چوٿين آئين،<ref name=4thRepublic/> رڳو ملاگاسي ۽ فرانسيسي کي سرڪاري ٻولين طور تسليم ڪيو. ملاگاسي ٻولي [[ملايو-پولينيشيائي ٻوليون|ملايو-پولينيشيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي ۽ عام طور سڄي ٻيٽ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ملاگاسي جا ڪيترائي لهجا، جيڪي عام طور هڪ ٻئي لاءِ سمجهه ۾ اچن ٿا،<ref>{{harvp|Rajaonarimanana|2001|p=8}}</ref> ٽن ذيلي گروهن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: وچ-اوڀر ملاگاسي، اتر ملاگاسي ۽ ڏکڻ ملاگاسي.<ref>{{Cite book |last1=Sambo |first1=Clément |last2=Gueunier |first2=Noël Jacques |title=Langages non conventionnels à Madagascar: argot des jeunes et proverbes gaillards |year=2001 |publisher=Karthala |language=fr |page=304}}</ref> ملاگاسي ٻوليءَ جو بنياد ڏکڻ اوڀر جي [[باريتو ٻوليون|باريتو ٻولين]] ۾ آهي، جن مان [[مانياني ٻولي]] ان جي سڀ کان ويجهي مائٽ ٻولي آهي. ان ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]] ۽ [[جاوي ٻولي|جاوي]] ٻولين جا ڪيترائي اڌارا لفظ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book|first=Otto Chr.|last= Dahl|title=Malgache et Maanjan: une comparaison linguistique|number= 3 |location=Oslo|publisher= Egede-Instituttet|year=1951| page= 13}}</ref><ref>There are also some Sulawesi loanwords, which Adelaar attributes to contact prior to the migration to Madagascar: See {{harvp|Adelaar| 2006| pp= 8–9}}</ref> نوآبادياتي دور ۾، جڏهن مڊگاسڪر فرانس جي اختيار هيٺ آيو، فرانسيسي سرڪاري ٻولي بڻجي وئي. 1958ع جي پهرين قومي آئين ۾ ملاگاسي ۽ فرانسيسي کي ملاگاسي جمهوريه جون سرڪاري ٻوليون قرار ڏنو ويو. مڊگاسڪر هڪ [[فرانڪوفوني|فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ]] ملڪ آهي، جتي فرانسيسي گهڻو ڪري تعليم يافته آباديءَ ۾ ٻي ٻولي طور ڳالهائي وڃي ٿي ۽ بين الاقوامي رابطن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="LOC"/> وڏن شهرن جي مٿئين سماجي طبقي جي ڪجهه ماڻهن ۾ فرانسيسي مادري ٻولي طور پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |first=Øyvind |last=Dahl |date=19 June 2024 |title=Linguistic policy challenges in Madagascar |url=https://core.ac.uk/download/pdf/225930576.pdf}}</ref> ===مذهب=== {{Main|مڊگاسڪر ۾ مذهب}} [[File:Antsirabe_-_église.JPG|thumb|right|[[آور ليڊي آف لا ساليت ڪيٿيڊرل، انتسيرابي|آور ليڊي آف لا ساليت ڪيٿيڊرل]]، [[انتسيرابي]]]] [[File:130415-Eglise de Faravohitra.jpg|thumb|right|[[انتاناناريوو]] ۾ فاراووهترا ڪيٿولڪ گرجا گهر]] مڊگاسڪر ۾ [[عيسائيت]] سڀ کان وڏي پيماني تي اختيار ڪيل مذهب آهي ۽ مٿانهين علائقن ۾ ان جو غلبو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Madagascar |url=https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/madagascar/ |access-date=15 October 2022 |website=United States Department of State |language=en-US |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929132734/https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/madagascar/ |url-status=live}}</ref> 1993ع ۾ مڪمل ڪيل سڀ کان تازي قومي آدمشماري موجب، آباديءَ جي اڪثريت (52 سيڪڙو) مقامي روايتي عقيدن جي پيروڪار هئي، جڏهن تہ عيسائيت 41 سيڪڙو سان سڀ کان وڏو واحد مذهب ۽ اسلام 7 سيڪڙو سان ان کان پوءِ هو.<ref name=":0" /> تنهن هوندي بہ، [[پيو ريسرچ سينٽر]] موجب 2010ع ۾ 85 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مڊگاسڪر ۾ عيسائيت|عيسائي]] قرار ڏنو، جڏهن تہ رڳو 4.5 سيڪڙو صرف لوڪ مذهبن تي عمل ڪندا هئا؛ عيسائين ۾ پروٽيسٽنٽ سڀ کان وڏو گروهه هئا، جن کان پوءِ ڪيٿولڪ هئا.<ref name="pew2">{{Cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |title=Religions in Madagascar &#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |access-date=20 September 2017 |archive-date=9 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109064122/http://globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |url-status=live}}</ref> ان جي ابتڙ، [[مذهبي ڊيٽا آرڪائيوز جي انجمن]]، [[ورلڊ ريليجن ڊيٽابيس]] جي حوالي سان، اندازو لڳائي ٿي تہ 2025ع ۾ آباديءَ جو 58.1 سيڪڙو عيسائي، 2.1 سيڪڙو مسلمان، 39.2 سيڪڙو روايتي عقيدن جا پيروڪار ۽ 0.6 سيڪڙو [[لامذهبيت|لامذهبي]] يا ٻين عقيدن جا پيروڪار هئا.<ref name="National Profiles2">{{Cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=137c |title=National Profiles |access-date=30 March 2026 |website=Association of Religious Data Archives}}</ref> مذهبي انگن اکرن ۾ فرق جو هڪ سبب مختلف مذهبي سڃاڻپن جي وچ ۾ اچ وڃ يا مختلف مذهبي روايتن کي [[مذهبي امتزاج|هڪ ٻئي سان ملائڻ]] جو عام رواج آهي. عيسائي پنهنجي مذهبي عقيدن کي ابن ڏاڏن جي احترام واري گهري پاڙ رکندڙ روايت سان گڏائين ٿا. مثال طور، اهي روايتي تدفين جي رسمن کان اڳ گرجا گهر ۾ پنهنجي فوت ٿيل عزيزن لاءِ برڪت جي دعا ڪرائي سگهن ٿا يا ''فاماديهانا'' واري ٻيهر تدفين جي رسم کي مقدس ڪرڻ لاءِ ڪنهن [[عيسائي مذهبي خادم]] کي دعوت ڏئي سگهن ٿا.<ref name="famadihana2">{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |title=Dead Join the Living in a Family Celebration |newspaper=New York Times |page=A7 |date=5 September 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127041227/http://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-date=27 January 2012 |url-status=live |access-date=13 January 2012}}</ref> [[فوت ٿيلن جي تعظيم|ابن ڏاڏن جي تعظيم]] قبرن ٺاهڻ جي وسيع روايت سان گڏ مٿانهين علائقن ۾ ''[[فاماديهانا]]'' جي رسم کي جنم ڏنو آهي. هن رسم ۾ فوت ٿيل گهرو ڀاتيءَ جا باقيات قبر مان ڪڍي نون ريشمي ڪفنن ۾ ويڙهيا وڃن ٿا ۽ پوءِ ٻيهر قبر ۾ رکيا وڃن ٿا. ''فاماديهانا'' محبوب ابن ڏاڏي جي ياد کي ملهائڻ، خاندان ۽ برادريءَ سان ٻيهر گڏ ٿيڻ ۽ جشن واري ماحول مان لطف اندوز ٿيڻ جو موقعو آهي. ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين کي به اڪثر تقريب ۾ شرڪت جي دعوت ڏني ويندي آهي، جتي عام طور کاڌو ۽ رم پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ''[[هيراگاسي]]'' ٽولي يا ٻين موسيقارن جي وندر پڻ شامل هوندي آهي.<ref name="famadihana22">{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |title=Dead Join the Living in a Family Celebration |newspaper=New York Times |page=A7 |date=5 September 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127041227/http://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-date=27 January 2012 |url-status=live |access-date=13 January 2012}}</ref> ابن ڏاڏن جي احترام جو اظهار ''[[فادي (ممنوع عمل)|فادي]]'' جي پابنديءَ ذريعي پڻ ڪيو ويندو آهي؛ اهي اهڙا ممنوع عمل آهن، جن جو احترام انهن کي مقرر ڪندڙ شخص جي حياتيءَ دوران ۽ وفات کان پوءِ به ڪيو ويندو آهي. عام عقيدو آهي تہ اهڙي طريقي سان ابن ڏاڏن جو احترام ڪرڻ تي اهي جيئرن جي حق ۾ مداخلت ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، مصيبتن کي اڪثر انهن ابن ڏاڏن سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جن جي ياد يا خواهشن کي نظرانداز ڪيو ويو هجي. زيبو جي قرباني ابن ڏاڏن کي راضي ڪرڻ يا سندن احترام ڪرڻ جو هڪ روايتي طريقو آهي. ان کان سواءِ، ملاگاسي ماڻهو روايتي طور هڪ خالق خدا تي يقين رکن ٿا، جنهن کي [[زاناهاري]] يا اندريامانيترا سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Bradtbeliefs2">{{harvp|Bradt |2011| pp=13–20}}</ref> ملاگاسي ڪائونسل آف چرچز مڊگاسڪر جي چئن قديم ۽ نمايان [[مڊگاسڪر ۾ عيسائيت|عيسائي فرقن]]، يعني [[مڊگاسڪر ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، [[مڊگاسڪر ۾ عيسيٰ مسيح جو چرچ]]، [[ملاگاسي لوٿرن چرچ|لوٿرن]] ۽ [[هندي سمنڊ جي صوبي جو چرچ|اينگليڪن]]، تي مشتمل آهي ۽ ملاگاسي سياست ۾ اثرائتي رهي آهي.<ref name="USSD">{{Cite web |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |year=2006 |title=International Religious Freedom Report: Madagascar |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71310.htm |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20120123150701/http%3A//www%2Estate%2Egov/g/drl/rls/irf/2006/71310%2Ehtm |archive-date=23 January 2012 |access-date=22 January 2012 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> اسلام پهريون ڀيرو وچئين دور ۾ عرب ۽ صومالي مسلمان واپارين وسيلي مڊگاسڪر پهتو، جن اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي اسلامي مدرسا قائم ڪيا. عربي رسم الخط ۽ عربي اڌارن لفظن جو استعمال ۽ اسلامي نجوم جو اثر سڄي ٻيٽ ۾ پکڙيو، پر اسلام رڳو ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري جي ڪجهه برادرين ۾ مضبوط پاڙون پختيون ڪري سگهيو. مسلمان گهڻو ڪري اتر اولهه وارن [[ماهاجانگا]] ۽ [[انتسيرانانا]] صوبن ۾ مرڪوز آهن. مسلمان آبادي نسلي ملاگاسي، هندستانين، پاڪستانين ۽ ڪومورين تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web|title=Al Mujtama Magazine {{!}} Muslims in Madagascar: A Resilient Minority between Geography and History|url=https://en.mugtama.com/articles/muslims_in_madagascar_a_resilient_minority_between_geography_and_history|website=Al Mujtama Magazine|access-date=2025-12-01|language=en}}</ref><ref name="AMNE2">{{Cite book |last=Amungo|first=Ebimo|url=https://books.google.com/books?id=yxDUDwAAQBAJ&dq=Sindhis+in+Madagascar&pg=PA71|title=The Rise of the African Multinational Enterprise (AMNE): The Lions Accelerating the Development of Africa|date=2020-03-02|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-030-33096-5|page=71|language=en}}</ref> هندومت 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هندستان جي [[گجراتي ماڻهو|گجراتين]] جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان مڊگاسڪر ڏانهن لڏپلاڻ وسيلي پهتو. مڊگاسڪر جا گهڻا هندو گهرن ۾ گجراتي يا هندي ڳالهائين ٿا، جيڪو هندومت جي هندستاني نسل جي ماڻهن ۾ مرڪوز هجڻ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref name="id2">{{Cite web |title=Report of the High Level Committee on the Indian Diaspora |publisher=Ministry of External Affairs, India |year=2004 |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |access-date=22 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030629092115/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |archive-date=29 June 2003}}</ref> رباني يهوديت 21هين صديءَ ۾ ٻيٽ تي ظاهر ٿي، جڏهن ملاگاسي ماڻهن جي مبينا يهودي اصل بابت عام عقيدي کان متاثر ٿي انتاناناريوو جي [[مسيحي يهوديت|مسيحي يهودين]] يهوديت بابت تحقيق ۽ [[تورات]] جو مطالعو شروع ڪيو. 2016ع ۾ [[مڊگاسڪر ۾ يهوديت|ملاگاسي يهودي برادريءَ]] جي 121 ميمبرن کي رسمي طور قدامت پسند يهوديت ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite AV media |title=FACES OF AFRICA: The Jews of Madagascar |author=CGTN Africa |date=27 February 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-9ra7mq7wBM |access-date=13 January 2024 |language=en |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014116/https://www.youtube.com/watch?v=-9ra7mq7wBM |url-status=live}}</ref> ===صحت=== {{Main|مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[Clinic|طبي مرڪز]]، [[Dispensary|ڊسپينسريون]] ۽ [[اسپتال]]ون سڄي ٻيٽ ۾ موجود آهن، پر انهن جو وڏو حصو شهري علائقن، خاص طور انتاناناريوو ۾ مرڪوز آهي. ڪيترن ئي ملاگاسي ماڻهن، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن جي رهواسين، لاءِ طبي سهولتن تائين رسائي اڃا به محدود آهي ۽ ڪيترائي ماڻهو روايتي علاج ڪندڙن کان مدد وٺن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Legrip-Randriambelo |first1=Olivia |last2=Regnier |first2=Denis |title=The place of healers-diviners (ombiasa) in Betsileo medical pluralism |journal=Health, Culture and Society |volume=7 |issue=1 |pages=28–37 |url=http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/viewFile/188/219 |doi=10.5195/hcs.2014.188 |year=2014 |doi-access=free |access-date=21 July 2016 |archive-date=29 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829070004/http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/viewFile/188/219 |url-status=live}}</ref> سراسري ملاگاسي آمدنيءَ جي ڀيٽ ۾ طبي علاج جي وڌيڪ خرچن کان علاوه، تربيت يافته طبي عملي جي دستيابي پڻ انتهائي گهٽ رهي آهي. 2010ع ۾ 2 ڪروڙ 20 لک آباديءَ لاءِ مڊگاسڪر ۾ ڪُل 3,150 ڊاڪٽر، 5,661 نرسون، 385 برادريءَ جا صحت ڪارڪن، 175 فارماسسٽ ۽ 57 ڏندن جا ڊاڪٽر موجود هئا، جڏهن تہ هر 10,000 ماڻهن لاءِ سراسري طور اسپتالن جا رڳو ٽي بسترا موجود هئا.{{Update inline|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} 2008ع ۾ سرڪاري خرچن جو 15 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو ويو هو.{{Update inline|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} 2011ع تائين صحت تي ٿيندڙ خرچن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حڪومت ۽ 30 سيڪڙو بين الاقوامي امداد ڏيندڙن ۽ ٻين خانگي ذريعن پاران مهيا ڪيو ويندو هو.<ref name="WHO2011" />{{Update inline|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} حڪومت هر ڪميون لاءِ هڪ بنيادي صحت مرڪز پڻ فراهم ڪيو هو.{{Citation needed|date=January 2026}} خانگي صحت مرڪز شهري علائقن، خاص طور وچولي مٿانهين علائقن ۾ مرڪوز آهن.<ref name="INSTAT" /> انهن رڪاوٽن باوجود، گذريل 20 سالن دوران{{Clarify|reason=Please specify a time frame, as "the past 20 years" could be read at widely diverging points in time.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} صحت جي خدمتن ۾ بهتريءَ جو رجحان ڏٺو ويو آهي. [[هيپاٽائيٽس بي]]، [[ڊفٿيريا]] ۽ [[ارڙي]] جهڙين بيمارين خلاف ٻارن جي ويڪسينيشن هن عرصي دوران سراسري طور 60 سيڪڙو وڌي، جيڪا بنيادي طبي خدمتن ۽ علاج جي گهٽ، پر وڌندڙ دستيابيءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Rajaonarifara |first=Elinambinina |last2=Bonds |first2=Matthew H |last3=Miller |first3=Ann C |last4=Ihantamalala |first4=Felana Angella |last5=Cordier |first5=Laura |last6=Razafinjato |first6=Benedicte |last7=Rafenoarimalala |first7=Feno H |last8=Finnegan |first8=Karen E |last9=Rakotonanahary |first9=Rado J L |last10=Cowley |first10=Giovanna |last11=Ratsimbazafy |first11=Baolova |last12=Razafimamonjy |first12=Florent |last13=Randriamanambintsoa |first13=Marius |last14=Raza-Fanomezanjanahary |first14=Estelle M |last15=Randrianambinina |first15=Andriamihaja |date=January 2022 |title=Impact of health system strengthening on delivery strategies to improve child immunisation coverage and inequalities in rural Madagascar |journal=BMJ Global Health |volume=7 |issue=1 |article-number=e006824 |doi=10.1136/bmjgh-2021-006824 |issn=2059-7908|pmc=8753401 }}</ref> 2009ع ۾ ملاگاسي عورتن جي پيدائش جي شرح في عورت 4.6 ٻار هئي، جيڪا 1990ع ۾ 6.3 هئي.{{Citation needed|date=January 2026}} 2011ع ۾ نوجوان ڇوڪرين ۾ حمل جي شرح 14.8 سيڪڙو هئي، جيڪا آفريڪا جي سراسري شرح کان گهڻي هئي ۽ تيز آباديءَ جي واڌ ۾ حصو وٺندڙ هڪ سبب هئي.<ref name="WHO2011">{{Cite book |title=World Health Statistics 2011 |publisher=World Health Organization |year=2011 |location=Paris |url=http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/main_report/en_SOWMR_Full.pdf |isbn=978-92-4-156419-9 |access-date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125020623/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS2011_Full.pdf |url-status=live |archive-date=25 November 2011}}</ref>{{Update inline|date=January 2026}} 2010ع ۾ ماءُ جي موت جي شرح في 100,000 ولادتن تي 440 هئي، جيڪا 2008ع ۾ 373.1 ۽ 1990ع ۾ 484.4 هئي؛ 2009ع واري اقتداري تبديليءَ کان پوءِ پيدائش جي آس پاس واري طبي سار سنڀال ۾ گهٽتائي پڻ ڏٺي وئي. 2011ع ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح في 1,000 ولادتن تي 41 هئي،<ref name="BGNote" /> جڏهن تہ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح في 1,000 ولادتن تي 61 هئي.<ref name="SOWMY">{{Cite web |url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |title=The State of the World's Midwifery |publisher=United Nations Population Fund |date=August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225024306/http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |access-date=22 January 2012 |url-status=live |archive-date=25 December 2011}}</ref> [[شسٽوسومياسس]]، [[مليريا]] ۽ جنسي طور منتقل ٿيندڙ بيماريون مڊگاسڪر ۾ عام آهن. 2011ع تائين [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|ايڇ آءِ وي]] جي انفيڪشن جي شرح آفريڪا جي مکيه زميني حصي جي ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي ۽ بالغ آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو هئي. مليريا سبب موت جي شرح پڻ آفريڪا جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ، يعني في 100,000 ماڻهن تي 8.5 موت، هئي، جنهن جو هڪ سبب آفريڪا ۾ حشرات مار دوا سان علاج ٿيل مڇردانين جي تمام گهڻي استعمال جي شرح هئي.<ref name="WHO2011" /> 2009ع ۾ سراسري متوقع عمر مردن لاءِ 63 سال ۽ عورتن لاءِ 67 سال هئي. مڊگاسڪر ۾ 2017ع ۾ [[21هين صديءَ ۾ مڊگاسڪر ۾ طاعون جون وبائون|طاعون جي وبا]] پکڙي، جنهن ۾ [[ببيونڪ طاعون]] ۽ [[نمونيا وارو طاعون]] جا 2,575 ڪيس ۽ 221 موت رپورٽ ٿيا؛ ان کان اڳ 2014ع ۾ 263 تصديق ٿيل ڪيس ۽ 71 موت رپورٽ ٿيا هئا.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |title='It is a dangerous moment': Madagascar plague death toll reaches 74 |first=Peter |last=Beaumont |work=The Guardian |date=19 October 2017 |access-date=21 October 2017 |language=en-GB |archive-date=19 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165330/https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ مڊگاسڪر [[2018ع جي مڊگاسڪر ارڙي جي وبا|ارڙي جي وبا]] کي منهن ڏنو، جنهن ۾ 118,000 ڪيس ۽ 1,688 موت ٿيا، جڏهن تہ ايندڙ سال ملڪ [[مڊگاسڪر ۾ ڪووڊ-19 جي عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي عالمي وبا]] کان پڻ متاثر ٿيو. 2018ع ۾ غذائي کوٽ ۽ بک جي شرح 42 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite report |date=February 2021 |title=WFP Madagascar Country Brief |url=https://docs.wfp.org/api/documents/WFP-0000125015/download/?_ga=2.216094418.577338328.1616525997-700118633.1616525997 |publisher=World Food Programme |access-date=23 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034436/https://docs.wfp.org/api/documents/WFP-0000125015/download/?_ga=2.216094418.577338328.1616525997-700118633.1616525997 |url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب، 2021ع ۾ ڏاکڻي مڊگاسڪر ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو مناسب خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيا هئا،<ref>{{Cite web |date=21 October 2021 |title=Madagascar: Severe drought could spur world's first climate change famine |url=https://news.un.org/en/story/2021/10/1103712 |access-date=9 February 2022 |website=UN News |language=en |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208102451/https://news.un.org/en/story/2021/10/1103712 |url-status=live}}</ref> جنهن جو سبب اهڙي صورتحال کي قرار ڏنو ويو جيڪا [[مڊگاسڪر ۾ 2021ع کان جاري ڏڪار ۽ بک|ملڪ جي شديد خوراڪي بحران]] ۾ بدلجي سگهي ٿي ۽ جنهن کي [[مڊگاسڪر ۾ موسمياتي تبديلي|موسمياتي تبديلي]] سان پڻ ڳنڍيو ويو.<ref>{{Cite news |title=How climate change is turning once green Madagascar into a desert |url=https://www.euronews.com/green/2022/03/20/how-climate-change-is-turning-once-green-madagascar-into-a-desert |work=Euronews |date=20 March 2022 |access-date=23 October 2022 |archive-date=23 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023215848/https://www.euronews.com/green/2022/03/20/how-climate-change-is-turning-once-green-madagascar-into-a-desert |url-status=live}}</ref> [[يونيسيف]] ملڪ ۾ هڪ اهڙي منصوبي جي مدد ڪئي آهي، جنهن تحت والدين کي پنهنجن ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ جون نشانيون سڃاڻڻ سيکاريو وڃي ٿو.<ref>UNICEF, "Child Matters", Spring 2024, page 5</ref> ===تعليم=== {{Main|مڊگاسڪر ۾ تعليم}} [[File:Diego Suarez Antsiranana urban public primary school (EPP) Madagascar.jpg|thumb|right|alt=Students working in groups in classroom as teacher observes|[[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]] تائين رسائي ۽ ان جي معيار کي [[مارڪ راوالومانانا|راوالومانانا]] جي دور ۾ ترجيح ڏني وئي.]] 19هين صديءَ کان اڳ مڊگاسڪر ۾ سموري تعليم غير رسمي هئي ۽ ان جو مقصد عام طور عملي صلاحيتون سيکارڻ سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي قدر، جن ۾ ابن ڏاڏن ۽ بزرگن جو احترام پڻ شامل هو، منتقل ڪرڻ هو.<ref name="LOC"/> يورپي طرز جو پهريون باضابطه اسڪول 1818ع ۾ تواماسينا ۾ لنڊن مشنري سوسائٽي جي ميمبرن قائم ڪيو. بادشاهه راداما پهرئين ان سوسائٽيءَ کي ايميرينا ۾ پنهنجا اسڪول وڌائڻ جي دعوت ڏني، تہ جيئن اشرافيه جي ٻارن کي بنيادي پڙهڻ، لکڻ ۽ حساب سيکاريو وڃي. اهي اسڪول 1835ع ۾ راناوالونا پهرئين بند ڪرايا،<ref name="Ralibera">{{harvp|Ralibera|1993|p=196}}</ref> پر سندس وفات کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ ٻيهر کوليا ۽ وڌايا ويا. 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مڊگاسڪر وٽ نوآبادياتي دور کان اڳ واري [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جو سڀ کان ترقي يافته ۽ جديد تعليمي نظام هو. نوآبادياتي دور ۾ سامونڊي علائقن تائين اسڪولي تعليم جي رسائي وڌائي وئي، جڏهن تہ فرانسيسي ٻولي ۽ بنيادي ڪم ڪار جون صلاحيتون نصاب جو مرڪز بڻجي ويون. آزاديءَ کان پوءِ پهرين جمهوريه دوران فرانسيسي شهرين تي استادن طور مسلسل ڀاڙڻ ۽ فرانسيسي کي تعليم جي ٻولي طور برقرار رکڻ انهن ماڻهن لاءِ ناراضگيءَ جو سبب بڻيو، جيڪي اڳوڻي نوآبادياتي طاقت کان مڪمل علحدگي چاهيندا هئا.<ref name="LOC"/> نتيجي ۾، سوشلسٽ ٻي جمهوريه دوران فرانسيسي استادن ۽ ٻين فرانسيسي شهرين کي ملڪ مان ڪڍيو ويو، ملاگاسي کي تعليم جي ٻولي قرار ڏنو ويو ۽ لازمي ٻن سالن جي قومي خدمت واري پاليسيءَ تحت نوجوان ملاگاسي ماڻهن جي هڪ وڏي انگ کي تيزيءَ سان تربيت ڏئي ڏورانهن ٻهراڙي وارن اسڪولن ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Ranaivoson |first=Samuel |title=La formation du personnel enseignant de l'éducation de base à Madagascar: Une etude de cas. Quelques reflections intéressant la programmation de l'assistance de l'UNICEF |location=Paris |website=UNESCO |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |access-date=10 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604233852/http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |archive-date=4 June 2012 |url-status=live |year=1980 |language=fr}}</ref> اها پاليسي، جيڪا ''ملاگاسائيزيشن'' جي نالي سان مشهور هئي، شديد معاشي زوال سان گڏ آئي ۽ تعليم جي معيار ۾ نمايان گهٽتائي ٿي. هن دور ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو عام طور فرانسيسي ٻولي يا ڪيترن ئي ٻين مضمونن تي مناسب عبور حاصل نه ڪري سگهيا ۽ روزگار ڳولڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏيڻ لڳا. نتيجي ۾ ڪيترن کي غير رسمي يا ڪاري بازار واري معيشت ۾ گهٽ اجرت وارا ڪم ڪرڻا پيا، جنهن کين وڌندڙ غربت ۾ ڦاسائي ڇڏيو. زافي جي 1992ع کان 1996ع تائين مختصر صدارتي دور کان سواءِ، راتسيراڪا 1975ع کان 2001ع تائين اقتدار ۾ رهيو ۽ سندس دور حڪومت دوران تعليم ۾ ڪا وڏي نمايان بهتري حاصل نه ٿي سگهي.<ref>{{Cite journal |last=Mukonoweshuro |first=E. G. |title=State "resilience" and chronic political instability in Madagascar |journal=Canadian Journal of African Studies |volume=24 |issue=3 |pages=376–398 |year=1990 |doi=10.2307/485627 |jstor=485627}}</ref> راوالومانانا جي حڪومت (2002ع–2009ع) دوران تعليم کي ترجيح ڏني وئي ۽ 6 کان 13 سالن جي عمر تائين تعليم مفت ۽ لازمي ڪئي وئي.<ref name=WBeducation>{{Cite journal |first1=Gerard |last1=Lassibille |first2=Jee-Peng |last2=Tan |first3=Cornelia |last3=Jesse |first4=Trang Van |last4=Nguyen |title=Managing for results in primary education in Madagascar: Evaluating the impact of selected workflow interventions |journal=The World Bank Economic Review |volume=24 |issue=2 |pages=303–329 |date=6 August 2010 |url=http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |doi=10.1093/wber/lhq009 |access-date=10 February 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65MknBr6d?url=http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |archive-date=11 February 2012 |hdl=10986/4523 |hdl-access=free}} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پرائمري تعليم جو مدو پنج سال، ان کان پوءِ هيٺين ثانوي تعليم چار سال ۽ مٿين ثانوي تعليم ٽي سال هئي.<ref name="LOC"/> راوالومانانا جي پهرين صدارتي دور ۾ هزارين نوان پرائمري اسڪول ۽ اضافي ڪلاس روم تعمير ڪيا ويا، پراڻين عمارتن جي مرمت ڪئي وئي ۽ هزارين نون پرائمري استادن کي ڀرتي ڪري تربيت ڏني وئي. پرائمري اسڪولن جون فيون ختم ڪيون ويون ۽ شاگردن ۾ بنيادي تعليمي سامان تي مشتمل ڪِٽون ورهايون ويون.<ref name=WBeducation/>{{Update inline|date=January 2026}} سرڪاري اسڪولن جي تعمير وارن منصوبن ذريعي هر ''فوڪونتاني'' ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ پرائمري اسڪول ۽ هر ڪميون ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هيٺيون ثانوي اسڪول قائم ڪيو ويو. هر وڏي شهري مرڪز ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ مٿيون ثانوي اسڪول موجود آهي.<ref name=INSTAT/> قومي سرڪاري يونيورسٽيءَ جون ٽي شاخون انتاناناريوو، ماهاجانگا ۽ فيانارانتسوا ۾ واقع آهن. انهن کان سواءِ سرڪاري استادن جا تربيتي ڪاليج ۽ ڪيترين ئي خانگي يونيورسٽين ۽ ٽيڪنيڪل ڪاليجن جون سهولتون پڻ موجود آهن.<ref name="LOC"/> تعليم تائين رسائي وڌڻ جي نتيجي ۾ 1996ع کان 2006ع جي وچ ۾ اسڪولن ۾ داخلا جي شرح ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي وئي. تنهن هوندي بہ، تعليم جو معيار ڪمزور رهيو، جنهن سبب درجا ورجائڻ ۽ اسڪول ڇڏڻ جون شرحون بلند رهيون.<ref name=WBeducation/> راوالومانانا جي ٻئي صدارتي دور ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان معيار سان لاڳاپيل مسئلن تي ڏنو ويو. انهن قدمن ۾ پرائمري استادن جي ڀرتيءَ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ تعليمي معيار کي مڊل اسڪول ڇڏڻ واري سرٽيفڪيٽ کان وڌائي هاءِ اسڪول ڇڏڻ واري سرٽيفڪيٽ تائين آڻڻ ۽ استادن جي تربيتي پروگرام ۾ سڌارا شامل هئا، جن جو مقصد روايتي استاد-مرڪوز تدريس کان شاگرد-مرڪوز تدريسي طريقن ڏانهن منتقلي، شاگردن جي سکيا بهتر ڪرڻ ۽ ڪلاس روم ۾ سندن شرڪت وڌائڻ هو.<ref>{{Cite book |last=Ministère de l'Education Secondaire et l'Education de Base |title=Curriculum de formation des élèves-maîtres |publisher=Government Printing Office |location=Antananarivo, Madagascar |year=2005 |language=fr}}</ref> 2014ع ۾ تعليم تي سرڪاري خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جو 2.8 سيڪڙو هو. 2021ع ۾ خواندگيءَ جي شرح جو اندازو 75 سيڪڙو لڳايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Literacy rate, 1950 to 2021 |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-literacy-rates?country=~MDG&mapSelect=~MDG |access-date=2026-07-30 |website=Our World in Data}}</ref> ==ثقافت== {{Main|مڊگاسڪر جي ثقافت}} [[File:Antandroy traditional dancing.jpg|thumb|[[انٽانڊروئي]] ناچ جي پيشڪش]] مڊگاسڪر جا ڪيترائي نسلي ذيلي گروهه پنهنجن مخصوص عقيدن، ريتن رسمن ۽ زندگي گذارڻ جي طريقن تي عمل ڪن ٿا، جن تاريخي طور سندن منفرد سڃاڻپ جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. تنهن هوندي بہ، ٻيٽ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي بنيادي ثقافتي عنصر گڏيل آهن، جيڪي هڪ مضبوط ۽ گڏيل ملاگاسي ثقافتي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا. گڏيل ٻولي ۽ خالق خدا ۽ ابن ڏاڏن جي تعظيم بابت روايتي مذهبي عقيدن کان علاوه، روايتي ملاگاسي عالمي تصور اهڙن قدرن تي ٻڌل آهي، جن ۾ ''فيهاوانانا'' (ايڪتا)، ''ونتانا'' (تقدير)، ''تودي'' (ڪرما) ۽ ''[[هاسينا (مڊگاسڪر)|هاسينا]]'' شامل آهن. هاسينا کي هڪ مقدس حياتياتي قوت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا روايتي برادرين جي عقيدي موجب برادري يا خاندان اندر اختيار رکندڙ شخصيتن ۾ موجود هوندي آهي ۽ سندن اختيار کي جائز بڻائيندي آهي. سڄي ٻيٽ ۾ عام طور ملندڙ ٻين ثقافتي عنصرن ۾ مردن جو ختنو، مضبوط خانداني لاڳاپا، جادو، غيب دانن، علم نجوم ۽ روايتي عاملن جي طاقتن تي وسيع عقيدو، ۽ سماجي طبقن جي روايتي ورهاست—اميرن، عام ماڻهن ۽ غلامن—۾ شامل آهن.<ref name="LOC" /><ref name="Bradtbeliefs">{{harvp|Bradt|2011|pp=13–20}}</ref> جيتوڻيڪ سماجي ذاتين کي هاڻي قانوني طور تسليم نٿو ڪيو وڃي، پر ابن ڏاڏن جي ذات سان وابستگي اڪثر اڃا بہ سماجي حيثيت، معاشي موقعن ۽ برادريءَ اندر ڪردار تي اثرانداز ٿيندي آهي.<ref>{{harvp|Middleton|1999|pp=259–262, 272, 309}}</ref> ملاگاسي ماڻهو روايتي طور شادين يا ''فاماديهانا'' جهڙن اهم موقعن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مبارڪ ڏينهن معلوم ڪرڻ خاطر روايتي نجومي نظام موجب ''مپانانڊرو'' ("ڏينهن ٺاهيندڙ") سان صلاح ڪندا آهن؛ اهو نجومي نظام عربن متعارف ڪرايو هو. ساڳيءَ طرح، نوآبادياتي دور کان اڳ ڪيترين ملاگاسي برادرين جا امير عام طور ڏکڻ اوڀر واري انٽيمورو نسلي گروهه جي ''اومبياسي'' (''اولونا-بي-هاسينا''، "گهڻي فضيلت وارو ماڻهو") نالي صلاحڪارن جون خدمتون حاصل ڪندا هئا، جيڪي پنهنجو نسب شروعاتي صومالي آبادڪارن سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{harvp|Ames|2003|p=101}}</ref> ملاگاسي ثقافت جا مختلف اصل ان جي مادي اظهار ۾ پڻ واضح نظر اچن ٿا. مڊگاسڪر جو سڀ کان نمايان روايتي ساز ''[[واليها]]'' آهي، جيڪو [[بانس]] مان ٺهيل [[ٽيوب زيٿر]] آهي. اهو ڏاکڻي بورنيو مان آيل شروعاتي آبادڪارن مڊگاسڪر آندو هو ۽ پنهنجي بناوت ۾ اڄوڪي انڊونيشيا ۽ فلپائن ۾ ملندڙ سازن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو.<ref name="Blench, R. 1982 pp. 81-93">{{Cite journal |last=Blench |first=Roger |title=Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture |journal=African Music |volume=6 |issue=2 |pages=81–93 |year=1982 |jstor=30249759 |doi=10.21504/amj.v6i2.1118 |doi-access=}}</ref> روايتي [[مڊگاسڪر جي اڏاوت|ملاگاسي گهر]] پڻ علامتي معنيٰ ۽ تعمير جي لحاظ کان ڏاکڻي بورنيو جي گهرن سان مشابهت رکن ٿا؛ انهن جي جوڙجڪ مستطيل، ڇت چوٽيءَ واري ۽ وچ ۾ سهارو ڏيندڙ ٿنڀي تي ٻڌل هوندي آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kus |first1=Susan |last2=Raharijaona |first2=Victor |title=House to Palace, Village to State: Scaling up Architecture and Ideology |journal=American Anthropologist |series=New Series |issue=102 |volume=1 |pages=98–113 |year=2000 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.98}}</ref> ابن ڏاڏن جي وسيع تعظيم جي عڪاسي طور ڪيترن علائقن ۾ مقبرا وڏي ثقافتي اهميت رکن ٿا. اهي عام طور جيئرن ماڻهن جي گهرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پائيدار مواد، خاص طور پٿر، مان ٺاهيا ويندا آهن ۽ وڌيڪ تفصيلي سينگار سان آراسته هوندا آهن.<ref name="Acquier, Jean-Louis.">{{harvp|Acquier|1997|pp=143–175}}</ref> ريشم جي پيداوار ۽ اُڻائيءَ جي روايت ٻيٽ جي شروعاتي آبادڪارن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن تہ مڊگاسڪر جو قومي لباس، اُڻيل ''[[لامبا (لباس)|لامبا]]''، وقت سان گڏ هڪ گهڻ رخي ۽ نفيس فن جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي.<ref>{{harvp|Kusimba|Odland| Bronson |2004|p=12}}</ref> [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ثقافت|ڏکڻ اوڀر ايشيائي ثقافتي اثر]] [[ملاگاسي کاڌا|ملاگاسي کاڌن]] ۾ پڻ نمايان آهي، جتي [[چانور]] تقريباً هر کاڌي سان استعمال ٿين ٿا ۽ عام طور مختلف ذائقيدار [[ڀاڄي]] يا [[گوشت]] جي طعامن سان گڏ پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Antal" /> آفريڪي اثر زيبو ڍورن جي مقدس اهميت ۽ انهن کي مالڪ جي دولت جي علامت سمجهڻ ۾ ظاهر ٿئي ٿو؛ اهي روايتون آفريڪي مکيه زميني حصي مان آيون آهن. [[چوپايو مال چوري|ڍورن جي چوري]] اصل ۾ مڊگاسڪر جي ميداني علائقن ۾ نوجوان مردن لاءِ بالغ ٿيڻ جي هڪ رسم هئي، جتي ڍورن جا سڀ کان وڏا ڌڻ موجود آهن، پر هاڻي اها هڪ خطرناڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن موتمار ڏوهاري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. ڏکڻ اولهه جا ڌنار پنهنجي ڍورن کي روايتي نيزن سان بچائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جڏهن تہ پيشور ڍور چور وڌندڙ طور هٿياربند ٿي رهيا آهن.<ref name="Campbell-1993" /> ===فن=== {{Main|مڊگاسڪر جي موسيقي}} [[File:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|thumb|upright|[[هيراگاسي]] ناچ ڪندڙ]] مڊگاسڪر ۾ زباني ۽ تحريري [[مڊگاسڪر جو ادب|ادب]] جون گهڻيون روايتون ترقي ڪري چڪيون آهن. انهن مان سڀ کان نمايان فني روايتن مان هڪ خطابت آهي، جيڪا ''[[هائينتيني]]'' (شاعري)، ''ڪاباري'' (عوامي خطاب) ۽ ''اوهابولانا'' (پهاڪا) جي صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{harvp|Fox|1990|p=39}}</ref><ref name="Madatana">{{Cite web |last=Ravalitera |first=P |title=Origine Confuse des Vazimba du Betsiriry |work=Journal Express |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714013534/http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |access-date=11 November 2010 |archive-date=14 July 2011 |url-status=live |language=fr}}</ref> انهن روايتن جو هڪ نمايان مثال رزمي نظم ''[[ايبونيا]]'' آهي، جيڪو صدين کان ٻيٽ جي مختلف حصن ۾ ڪيترين صورتن ۾ نسل در نسل منتقل ٿيندو رهيو آهي ۽ روايتي ملاگاسي برادرين جي مختلف ڏند ڪٿائن ۽ عقيدن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Ibonia: the text in 17 sections |last=Unknown |publisher=University of Virginia |access-date=15 November 2010 |url=http://xroads.virginia.edu/~Public/Ibonia/text.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605051817/http://xroads.virginia.edu/~Public/Ibonia/text.html |archive-date=5 June 2011}}</ref> ويهين صديءَ ۾ هن روايت کي [[جين-جوزف رابياريويلو]] جهڙن فنڪارن اڳتي وڌايو، جنهن کي آفريڪا جو پهريون جديد شاعر سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{harvp|Rabearivelo |2007| p= x}}</ref> ۽ [[ايلي راجاوناريسون]] ملاگاسي شاعريءَ جي نئين لهر جو نمايان نمائندو هو.<ref>{{harvp|Auzias|Labourdette|2007|p=142}}</ref> مڊگاسڪر هڪ شاهوڪار [[مڊگاسڪر جي موسيقي|موسيقيءَ جي ورثي]] کي پڻ ترقي ڏني آهي، جنهن ۾ درجنين علائقائي موسيقي صنفون شامل آهن، جهڙوڪ سامونڊي علائقن جو ''[[ساليگي]]'' ۽ مٿانهين علائقن جو ''[[هيراگاسي]]''، جيڪي ڳوٺاڻين گڏجاڻين، مقامي ناچ جي محفلن ۽ قومي ريڊيو نشريات ۾ وڏي اهميت رکن ٿا.<ref name="Randrianary">{{harvp|Randrianary|2001|pp=109–137}}</ref> مڊگاسڪر ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي ثقافت پڻ وڌي رهي آهي، جنهن کي نوجوانن جون اڪيڊميون، تنظيمون ۽ آرڪيسٽرا هٿي وٺرائين ٿا ۽ نوجوانن کي هن موسيقيءَ ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿائين ٿا.<ref>{{Cite web|title=Classical music in Madagascar|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/classical-music-madagascar|website=Music In Africa|date=2016-01-14|access-date=2025-12-01|language=en}}</ref> تجسيمي ۽ دستڪاريءَ جا فن پڻ سڄي ٻيٽ ۾ وڏي پيماني تي رائج آهن. ريشم اُڻڻ ۽ لامبا ٺاهڻ جي روايت کان علاوه، رافيا ۽ ٻين مقامي ٻوٽن جي مواد جي اُڻائيءَ ذريعي فرش جون چٽايون، ٽوڪريون، ٿيلها ۽ ٽوپيون سميت روزمره استعمال جون ڪيتريون شيون ٺاهيون وڃن ٿيون.<ref name="handicrafts" /> ڪاٺ تي نقش نگاري هڪ انتهائي ترقي يافته فن آهي، جنهن جا مختلف علائقائي انداز بالڪونين جي ريلنگن ۽ ٻين اڏاوتي عنصرن جي سينگار ۾ نظر اچن ٿا. مجسما ساز مختلف قسم جو فرنيچر ۽ گهريلو سامان، ''الوالو'' نالي جنازي جا ٿنڀا ۽ ڪاٺ جا مجسما ٺاهين ٿا، جن مان ڪيترائي سياحن جي مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Terrible">{{harvp|Heale|Abdul Latif|2008|pp=108–111}}</ref> وچولي مٿانهين علائقن جي [[زافيمانيري]] ماڻهن جي سينگاريل ۽ ڪارائتي ڪاٺ جي ڪم واري روايت کي 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] جي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جون فهرستون|غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Woodcrafting Knowledge of the Zafimaniry |publisher=UNESCO |access-date=24 August 2012 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023071416/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |url-status=live |archive-date=23 October 2012}}</ref> [[انٽيمورو ماڻهو|انٽيمورو ماڻهن]] ۾ گلن ۽ ٻين سينگاريل قدرتي شين سان سينگاريل ڪاغذ ٺاهڻ جي هڪ پراڻي روايت آهي، جنهن کي هن برادري هاڻي ماحولياتي سياحن لاءِ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيو آهي.<ref name="Terrible" /> ڪپڙا، ميزپوش ۽ گهر ۾ استعمال ٿيندڙ ٻيا ڪپڙي جا سامان ٺاهڻ لاءِ هٿ سان ڀرت ۽ [[ڌاڳو ڪڍڻ وارو ڪم]] ڪيو ويندو آهي، جيڪي مقامي دستڪاري مارڪيٽن ۾ وڪرو ٿين ٿا.<ref name="handicrafts" /> [[مادام زو]] جهڙن ملاگاسي فنڪارن مڊگاسڪر جي ڪپڙي وارين روايتن کي سڌيءَ طرح پنهنجي فن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="Artnet News">{{Cite web |url=https://www.theartnewspaper.com/2023/05/04/is-antananarivo-the-capital-of-madagascar-africas-new-art-capital |title=Is Antananarivo, the capital of Madagascar, Africa's newest art hub? |website=theartnewspaper.com |date=4 May 2023 |access-date=9 July 2023 |archive-date=12 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612102331/https://www.theartnewspaper.com/2023/05/04/is-antananarivo-the-capital-of-madagascar-africas-new-art-capital |url-status=live}}</ref> انتاناناريوو ۽ ٻين ڪيترن شهري علائقن ۾ فنون لطيفه جون ٿوريون، پر وڌندڙ تعداد ۾ گيلريون مقامي فنڪارن جون تصويرون پيش ڪن ٿيون. سالياني فني تقريبون، جهڙوڪ راڄڌانيءَ ۾ ٿيندڙ کليل آسمان هيٺ ''هوسوترا'' نمائش، مڊگاسڪر ۾ فنون لطيفه جي مسلسل ترقيءَ ۾ حصو وٺن ٿيون.<ref>{{Cite news |title=Des nouveaux talents mis en relief |newspaper=L'Express de Madagascar |publisher=l'expressmada.com |date=7 August 2009 |url=http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |access-date=24 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031614/http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |archive-date=9 May 2013 |language=fr}}</ref> ===رانديون ۽ تفريحي سرگرميون=== [[File:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|thumb|left|''[[مورينگي]]'' مڊگاسڪر جو روايتي جنگي فن آهي.]] مڊگاسڪر ۾ ڪيترين ئي روايتي تفريحي سرگرمين جنم ورتو آهي. ''[[مورينگي]]''، جيڪو [[هٿ سان هٿ وڙهڻ|هٿ سان هٿ وڙهڻ]] جو هڪ قسم آهي، سامونڊي علائقن ۾ تماشائي راند طور مشهور آهي. روايتي طور اها راند مرد کيڏندا هئا، پر هاڻي عورتن پڻ ان ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو آهي.<ref>{{harvp|Ratsimbazafy|2010|pp=14–18}}</ref> زيبو ڍورن سان ڪُشتي، جنهن کي ''ساويڪا'' يا ''[[تولون-اومبي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ ڪيترن علائقن ۾ رائج آهي.<ref name=lambatradition>{{harvp|Kusimba|Odland | Bronson |2004|p=87}}</ref> راندين کان علاوه مختلف قسم جون روايتي رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. انهن مان سڀ کان نمايان ''[[فانورونا]]'' آهي، جيڪا [[تختي واري راند]] آهي ۽ مٿانهين علائقن ۾ وڏي پيماني تي کيڏي وڃي ٿي. لوڪ ڏند ڪٿا موجب، بادشاهه رالامبو کان پوءِ سندس پٽ بادشاهه اينڊريانجاڪا جي جانشينيءَ جو هڪ سبب اهو بہ هو تہ اينڊريانجاڪا جو وڏو ڀاءُ ''فانورونا'' کيڏڻ ۾ ايترو مشغول رهندو هو، جو پنهنجي ٻين ذميوارين کي نظرانداز ڪندو هو.<ref name="iarivo">{{Cite web |last=City of Antananarivo |title=Antananarivo: Histoire de la commune |url=http://www.iarivo-town.mg/histoire.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223014034/http://www.iarivo-town.mg/histoire.php |access-date=2 August 2010 |archive-date=23 February 2010 |language=fr}}</ref> گذريل ٻن صدين دوران مغربي تفريحي سرگرميون پڻ مڊگاسڪر ۾ متعارف ٿيون. [[مڊگاسڪر ۾ رگبي يونين|رگبي يونين]] کي مڊگاسڪر جي قومي راند سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |access-date=24 July 2012 |title=Madagascar take Sevens honours |date=23 August 2007 |publisher=International Rugby Board |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024222252/http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |archive-date=24 October 2012}}</ref> [[مڊگاسڪر ۾ فٽبال|فٽبال]] پڻ مشهور آهي. مڊگاسڪر ''[[پيتانڪ]]'' ۾ هڪ عالمي چيمپيئن پيدا ڪيو آهي؛ اها [[لان بالنگ]] سان ملندڙ فرانسيسي راند آهي، جيڪا شهري علائقن ۽ سڄي مٿانهين خطي ۾ وڏي پيماني تي کيڏي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Vegar |first=Ness |title=Madagascar won the World Championship |publisher=petanque.org |date=4 October 1999 |url=http://www.petanque.org/news/admin/61.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110317032530/http://www.petanque.org/news/admin/61.shtml |archive-date=17 March 2011 |access-date=14 January 2011}}</ref> اسڪولن جي راندين جي پروگرامن ۾ عام طور فٽبال، [[ايٿليٽڪس]]، [[جوڊو]]، [[باڪسنگ]]، عورتن جي باسڪيٽ بال ۽ عورتن جي ٽينس شامل آهن. مڊگاسڪر پهريون ڀيرو 1964ع ۾ [[1964ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] لاءِ پنهنجا رانديگر موڪليا ۽ [[آفريڪي رانديون|آفريڪي راندين]] ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي.<ref name="EBLand" /> مڊگاسڪر ۾ [[اسڪائوٽنگ]] جي نمائندگي [[فيرائيسانني اسڪوٽسما ايتو مڊگاسڪارا|مقامي وفاق]] ڪري ٿو، جيڪو ٽن اسڪائوٽنگ تنظيمن تي مشتمل آهي. 2011ع ۾ ان جي رڪنيت جو اندازو 14,905 لڳايو ويو.<ref name="Census_2010">{{Cite web |title=Triennal review: Census as of 1 December 2010 |url=http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |publisher=World Organization of the Scout Movement |access-date=13 January 2011 |date=1 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508035838/http://www.scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |archive-date=8 May 2012}}</ref> ترقي يافته راندين جي سهولتن سبب انتاناناريوو کي آفريڪا جي ڪيترن اهم بين الاقوامي باسڪيٽ بال مقابلن جي ميزباني ملي، جن ۾ [[2011ع فيبا آفريڪا چيمپيئن شپ]]،<ref>[http://madagascar2011.fiba.com/ 2011 FIBA Africa Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828040545/http://madagascar2011.fiba.com/ |date=28 August 2011 }}, FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.</ref> [[2009ع عورتن جي فيبا آفريڪا چيمپيئن شپ]]،<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html 2009 FIBA Africa Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208025248/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html |date=8 February 2015 }}, FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.</ref> [[2013ع فيبا آفريڪا انڊر-16 چيمپيئن شپ]]،<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html 2013 FIBA Africa Under-16 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021181708/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html |date=21 October 2013 }}, FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.</ref> [[2014ع فيبا آفريڪا انڊر-18 چيمپيئن شپ]]،<ref>[http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ 2014 FIBA Africa Under-18 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812204620/http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/|date=12 August 2014}}, FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.</ref> ۽ [[2015ع عورتن جي فيبا آفريڪا انڊر-16 چيمپيئن شپ]] شامل آهن.<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html 2015 FIBA Africa Under-16 Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130021741/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html |date=30 January 2016 }}, FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.</ref> [[2019ع آفريڪي راندين ۾ 3x3 باسڪيٽ بال|2019ع آفريڪي راندين]] ۾ [[مڊگاسڪر جي قومي 3x3 باسڪيٽ بال ٽيم]] سون جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web|url=https://play.fiba3x3.com/embed/events/ac0e7b5d-a02c-4e07-a714-ca20914b73b7/schedule|title=2019 African Games|access-date=1 December 2025|website=FIBA 3x3}}</ref> ===کاڌا=== {{Main|ملاگاسي کاڌا}} ملاگاسي کاڌا [[ڏکڻ اوڀر ايشيائي کاڌا|ڏکڻ اوڀر ايشيائي]]، [[آفريڪي کاڌا|آفريڪي]]، [[اوشيانيائي کاڌا|اوشيانيائي]]، [[ڀارتي کاڌا|ڀارتي]]، [[چيني کاڌا|چيني]] ۽ [[يورپي کاڌا|يورپي]] کاڌي جي روايتن جي مختلف اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا. ملاگاسي طعامن جي پيچيدگي شروعاتي آبادڪارن جي متعارف ڪرايل سادن روايتي کاڌن کان وٺي 19هين صديءَ جي ٻيٽ جي بادشاهن لاءِ تيار ٿيندڙ نفيس شاهي طعامن تائين پکڙيل آهي. تقريباً سڄي ملڪ ۾ جديد ملاگاسي کاڌي جو بنياد عام طور چانورن (''واري'') تي هوندو آهي، جن سان گڏ هڪ ساٿي طعام (''لاوڪا'') پيش ڪيو ويندو آهي. ''لاوڪا'' جا ڪيترائي قسم مڪمل طور ڀاڄين تي ٻڌل يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ پروٽين تي مشتمل ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عام طور اهڙي چٽڻي شامل هوندي آهي، جنهن کي ادرڪ، بصر، ٿوم، ٽماٽو، وينلا، ناريل جو کير، لوڻ، ڪَري پائوڊر ۽ سائي مرچ جهڙن جزن سان ذائقيدار بڻايو ويندو آهي، جڏهن تہ ٻين مصالحن يا جڙي ٻوٽين جو استعمال نسبتاً گهٽ ٿيندو آهي. خشڪ ڏاکڻين ۽ اولهه وارن علائقن ۾ مالوند خاندان چانورن بدران [[مڪئي]]، [[ڪساوا]] يا خمير ڪيل زيبو کير مان تيار ٿيل [[کير جو ڏهي|ڏهي]] استعمال ڪري سگهن ٿا. سڄي ٻيٽ ۾ مٺا ۽ لوڻياڻا [[تريل پڪوڙا|تريل طعام]] ۽ ٻيا گهٽيءَ جا کاڌا وڏي قسم ۾ موجود آهن، جڏهن تہ مختلف استوائي ۽ معتدل آبهوا وارا ميوا پڻ عام آهن. مقامي طور تي تيار ٿيندڙ مشروبات ۾ ميون جا رس، ڪافي، جڙي ٻوٽين جون چانهون ۽ الڪوحل وارا مشروب، جهڙوڪ رم، شراب ۽ بيئر شامل آهن.<ref name="Antal">{{harvp|Bradt |2011| p= 312}}</ref> [[ٿري هارسز بيئر]] ٻيٽ جو سڀ کان مشهور بيئر آهي<ref name="THBpilsner">{{Cite web |title=THB Pilsener |url=http://www.brasseries-star.com/produits/bieres/thb-pilsener |work=Brasseries Star |year=2015 |access-date=5 June 2015 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605195142/http://www.brasseries-star.com/produits/bieres/thb-pilsener |archive-date=5 June 2015}}</ref> ۽ ان کي مڊگاسڪر جي هڪ نمايان علامت پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="promos">{{Cite web |last=Marsaud |first=Olivia |title=THB, star de la bière à Madagascar |url=https://www.afrik.com/thb-star-de-la-biere-a-madagascar |publisher=Afrik.com |date=12 July 2008 |access-date=5 June 2015 |language=fr |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106195645/https://www.afrik.com/thb-star-de-la-biere-a-madagascar |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مڊگاسڪر|ملڪ|آفريڪا|ٻيٽ }} * [[مڊگاسڪر جو خاڪو]] {{Clear}} ==حوالا== {{Reflist}} {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Acquier |first=Jean-Louis |title=Architectures de Madagascar |publisher=Berger-Levrault |location=Berlin |year=1997 |isbn=978-2-7003-1169-3 |language=fr}} * {{Cite book |last=Ade Ajayi |first=Jacob Festus |title=General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s |publisher=UNESCO |location=Paris |year=1989 |isbn=978-0-520-03917-9 |url=https://books.google.com/books?id=sMpMuJalFKoC |access-date=14 October 2015 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716043327/https://books.google.com/books?id=sMpMuJalFKoC |url-status=live}} * {{Cite encyclopedia |last=Adelaar |first=Alexander |contribution=The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence |title=Austronesian diaspora and the ethnogeneses of people in Indonesian archipelago |editor-last=Simanjuntak, Truman |editor2=Pojoh, Ingrid |editor3=Harriet Eileen |editor4=Hisyam, Muhamad |publisher=LIPI Press |location=Jakarta, Indonesia |year=2006 |url=https://books.google.com/books?id=Szvr5hUtD5kC |isbn=978-979-26-2436-6 |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715221331/https://books.google.com/books?id=Szvr5hUtD5kC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Ames |first=Glenn Joseph |title=Distant lands and diverse cultures: the French experience in Asia, 1600–1700 |publisher=Greenwood Publishing Group |location=New York |year=2003 |isbn=978-0-313-30864-2}} * {{Cite book |last1=Auzias |first1=Dominique |first2=Jean-Paul |last2=Labourdette |title=Petit Futé: Madagascar 2008 |location=Paris |publisher=Petit Futé |year=2007 |isbn=978-2-7469-1982-2 |language=fr}} * {{Cite book |last=Barendse |first=R. J. |title=The Arabian seas: the Indian Ocean world of the seventeenth century |publisher=M. E. Sharpe |location=Berlin |year=2002 |isbn=978-0-7656-0729-4 |url=https://books.google.com/books?id=_qvq9dN8j5MC |access-date=14 October 2015 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031012210/https://books.google.com/books?id=_qvq9dN8j5MC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bradt |first=Hilary |title=Madagascar|edition= 10th |publisher=Bradt Travel Guides |location=London |year=2011 |isbn=978-1-84162-341-2 |url=https://books.google.com/books?id=uTRPnMlOcwgC |access-date=14 October 2015 |archive-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216211758/https://books.google.com/books?id=uTRPnMlOcwgC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Browning |first=Christopher R. |title=The Origins of the Final Solution |publisher=Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority |location=Jerusalem |year=2004 |isbn=978-3-540-63293-1 |url=https://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C |access-date=14 October 2015 |archive-date=16 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616233228/https://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C |url-status=live}} * {{Cite book |last=Campbell |first=Gwyn |title=An economic history of Imperial Madagascar, 1750–1895: the rise and fall of an island empire |publisher=Cambridge University Press |location=London |year=2005 |isbn=978-0-521-83935-8 |url=https://books.google.com/books?id=13Yt9jLuKzsC |access-date=14 October 2015 |archive-date=19 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319020757/http://books.google.com/books?id=13Yt9jLuKzsC |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Chapus |first1=G. S. |last2=Mondain |first2=G. |year=1953 |title=Un homme d'etat malgache: Rainilaiarivony |publisher=Editions Diloutremer |location=Paris |language=fr}} * {{Cite book |last=Cousins |first=William Edward |title=Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past history and present prospects |publisher=The Religious Tract Society |location=London |year=1895 |url=https://archive.org/details/madagascartoday01cousgoog}} * {{Cite book |last=Curtin |first=Philip D. |title=Disease and empire: the health of European troops in the conquest of Africa |url=https://archive.org/details/diseaseempirehea0000curt |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge, MA |isbn=978-0-521-59835-4}} * {{Cite encyclopedia |last=Davies |first=S. J. J. F. |contribution=Birds I: Tinamous and Ratites to Hoatzins |title=Grzimek's Animal Life Encyclopedia |editor-first=Michael |editor-last=Hutchins |volume=8 |edition=2 |publisher=Gale Group |location=Farmington Hills, MI |isbn=978-0-7876-5784-0 |year=2003}} * {{Cite book |last=Deschamps |first=Hubert Jules |title=Histoire de Madagascar |publisher=Berger-Levrault |location=Ann Arbor, MI |year=1965 |language=fr}} * {{Cite book |last=Ellis |first=William |title=Three visits to Madagascar during the years 1853–1854–1856 |publisher=Oxford University |location=London |year=1859 |url=https://archive.org/details/threevisitstoma04elligoog}} * {{Cite book |last= Ellis|first=William |title=Madagascar revisited, describing the events of a new reign and the revolution which followed |url=https://archive.org/details/madagascarrevis00elligoog |publisher=John Murray |year=1867 |lccn=08033801}} * {{Cite book |last= Ellis|first=William |title=The martyr church: a narrative of the introduction, progress, and triumph of Christianity in Madagascar |url=https://archive.org/details/martyrchurchana00elligoog |publisher=J. Snow |year=1870 |lccn=86159853}} * {{Cite book |last1=Emoff |first1=Ron |year=2004 |title=Island Musics |chapter=Spitting into the wind: Multi-edged environmentalism in Malagasy song |editor-last=Dawe |editor-first=Kevin |publisher=Berg |location=New York |chapter-url=https://books.google.com/books?id=owU3-pCIvyYC |isbn=978-1-85973-703-3 |access-date=4 July 2020 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715221327/https://books.google.com/books?id=owU3-pCIvyYC |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Fage |first1=J. D. |last2=Flint |first2=J. E. |last3=Oliver |first3=R. A. |year=1986 |title=The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870 |publisher=Cambridge University Press |location=London |isbn=978-0-521-20413-2 |url=https://books.google.com/books?id=BOHYn7J4YzQC |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715223158/https://books.google.com/books?id=BOHYn7J4YzQC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Fournet-Guérin |first=Catherine |title=Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache |publisher=Karthala Editions |location=Antananarivo, Madagascar |year=2007 |isbn=978-2-84586-869-4 |url=https://books.google.com/books?id=U_NHlyeI3mcC |language=fr |access-date=14 October 2015 |archive-date=6 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706233607/https://books.google.com/books?id=U_NHlyeI3mcC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Fox |first=Leonard |title=Hainteny: the traditional poetry of Madagascar |publisher=Bucknell University Press |year=1990 |location=Lewisburg, PA |isbn=978-0-8387-5175-6}} * {{Cite book |last1=Freeman |first1=Joseph John |last2=Johns |first2=David |title=A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England |publisher=J. Snow |location=London |year=1840 |url=https://archive.org/details/anarrativeperse01johngoog}} * {{Cite book |last=Frémigacci |first=Jean |chapter=Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire? |title=Histoire d'Afrique |editor-last=Chrétien |editor-first=Jean-Pierre |year=1999 |publisher=Editions Karthala |location=Paris |isbn=978-2-86537-904-0 |language=fr |url-access=registration |url=https://archive.org/details/histoiredafrique0000unse}} * {{Cite book |last=Gallieni |first=Joseph-Simon |title=Neuf ans à Madagascar |publisher=Librairie Hachette |location=Paris |year=1908 |url=https://archive.org/details/neufansamadagas01gallgoog |language=fr}} * {{Cite book |last1=Heale |first1=Jay |last2=Abdul Latif |first2=Zawiah |title=Cultures of the World: Madagascar |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |year=2008 |isbn=978-0-7614-3036-0 |url=https://books.google.com/books?id=PJWLCYGo2RgC |access-date=14 October 2015 |archive-date=12 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312201506/https://books.google.com/books?id=PJWLCYGo2RgC |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Hillstrom |first1=Kevin |last2=Collier Hillstrom |first2=Laurie |title=Africa and the Middle East: a continental overview of environmental issues |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |year=2003 |isbn=978-1-57607-688-0 |url=https://books.google.com/books?id=XxIk9zTm_e8C |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715221012/https://books.google.com/books?id=XxIk9zTm_e8C |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Hobbes |first1=Joseph |last2=Dolan |first2=Andrew |title=World Regional Geography |publisher=Cengage Learning |location=Belmont, CA |url=https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC |year=2008 |isbn=978-0-495-38950-7 |access-date=14 October 2015 |archive-date=6 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706233546/https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Hodder |first=Ian |title=Symbolic and structural archaeology |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=dWdwiY7ziRYC |isbn=978-0-521-24406-0 |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715220640/https://books.google.com/books?id=dWdwiY7ziRYC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Kennedy |first=David |title=The Library of Congress World War II companion |publisher=Simon and Schuster |year=2007 |location=New York |isbn=978-0-7432-5219-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/libraryofcongres0000wagn}} * {{Cite book |last=Kent |first=Raymond |title=From Madagascar to the Malagasy Republic |publisher=Greenwood Press |location=Ann Arbor, MI |year=1976 |isbn=978-0-8371-8421-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/frommadagascarto0000kent}} * {{Cite book |last1=Kitchen |first1=Helen A. |title=The Educated African: a Country-by-Country Survey of Educational Development in Africa |location=Washington, D.C. |publisher=Praeger |year=1962}} * {{Cite book |last1=Kull |first1=Christian |title=Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar, Issue 246 |url=https://archive.org/details/isleoffirepoliti0000kull |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=2004 |isbn=978-0-226-46141-0}} * {{Cite book |author1-link=Chapurukha M. Kusimba |last1=Kusimba |first1=Chapurukha |last2=Odland |first2=J. Claire |last3=Bronson |first3=Bennet |title=Unwrapping the textile traditions of Madagascar |publisher=Regents of the University of California |series=Textile Series |location=Los Angeles |year=2004 |isbn=978-0-930741-95-2}} * {{Cite book |last=Lehoullier |first=Sara |title=Madagascar: Travel Companion |publisher=Other Places Publishing |location=New York |year=2010 |isbn=978-0-9822619-5-8 |url=https://books.google.com/books?id=QhAbnvPKaVUC}} * {{Cite book |last=Middleton |first=Karen |title=Ancestors, Power, and History in Madagascar |publisher=Brill |location=Los Angeles |year=1999 |isbn=978-90-04-11289-6 |url=https://books.google.com/books?id=My4B9q9FTiYC}} * {{Cite book |last1=Moriarty |first1=H. A. |title=Islands in the southern Indian Ocean, westward of longitude 80 ̊east, including Madagascar |url=https://books.google.com/books?id=-NmhAAAAMAAJ |location=London |publisher=J. D. Potter |year=1891 |access-date=14 October 2015 |archive-date=29 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929074055/https://books.google.com/books?id=-NmhAAAAMAAJ |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Nalla |first1=Mahesh |title=Crime and Punishment Around the World: Volume 1, Africa |location=Los Angeles |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0-313-35133-4}} * {{Cite book |last=Ogot |first=Bethwell |title=Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century |publisher=UNESCO |location=Paris |year=1992 |url=https://books.google.com/books?id=WAQbp7aLpZkC |isbn=978-92-3-101711-7 |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715221905/https://books.google.com/books?id=WAQbp7aLpZkC |url-status=live}} * {{Cite journal |last1=Oliver |first1=Roland |first2=John Donnelly |last2=Fage |first3=G. N. |last3=Sanderson |date=1983 |title=The Cambridge History of Africa |journal=Journal of Arid Environments |publisher=Cambridge University Press |volume=6 |issue=2 |page=195 |location=Cambridge, UK |url=https://books.google.com/books?id=xh-QcHRG3OwC |isbn=978-0-521-22803-9 |bibcode=1983JArEn...6..195S |doi=10.1016/S0140-1963(18)31535-0}} * {{Cite book |first=Samuel Pasfield |last=Oliver |author-link=Samuel Pasfield Oliver |title=Madagascar: an historical and descriptive account of the island and its former dependencies, Volume 1 |place=London |publisher=Macmillan |year=1886 |url=https://books.google.com/books?id=lKtBAAAAIAAJ |access-date=14 October 2015 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726123956/https://books.google.com/books?id=lKtBAAAAIAAJ |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pezzotta |first=Federico |title=Madagascar: a mineral and gemstone paradise |place=Ann Arbor, MI |publisher=University of Michigan |year=2001 |isbn=978-0-9715371-0-1}} * {{Cite book |last=Pryor |first=Frederic L. |title=The political economy of poverty, equity, and growth: Malawi and Madagascar |publisher=World Bank |location=Washington, D.C. |year=1990 |isbn=978-0-19-520823-8 |url=https://books.google.com/books?id=0P0fDzMA5lEC |access-date=14 October 2015 |archive-date=10 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110044240/https://books.google.com/books?id=0P0fDzMA5lEC |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Rabearivelo |first1=Jean-Joseph |title=Translated from the Night |location=Pittsburgh, PA |publisher=Lascaux Editions |year=2007 |orig-date=1936 (translation by Robert Ziller) |isbn=978-1-60461-552-4 |url=https://books.google.com/books?id=F-5I6QlMfJEC |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715221903/https://books.google.com/books?id=F-5I6QlMfJEC |url-status=live}} * {{Cite book |last=Rajaonarimanana |first=Narivelo |title=Grammaire moderne de la langue malgache |publisher=Langues et mondes – l'Asiatheque |series=Langues INALCO |year=2001 |location=Paris |isbn=978-2-911053-79-5 |language=fr}} * {{Cite book |last=Ralibera |first=Daniel |title=Madagascar et le christianisme |location=Paris |url=https://books.google.com/books?id=GOeAT76TGN0C |publisher=Editions Karthala |year=1993 |isbn=978-92-9028-211-2 |language=fr |access-date=14 October 2015 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715221351/https://books.google.com/books?id=GOeAT76TGN0C |url-status=live}} * {{Cite book |last=Randier |first=Jean |title=La Royale: L'histoire illustrée de la Marine nationale française |year=2006 |publisher=Babouji |location=Maîtres du Vent – La Falaise |isbn=978-2-35261-022-9 |language=fr}} * {{Cite book |last=Randrianary |first=Victor |title=Madagascar: les chants d'une île |publisher=Actes Sud |location=Paris |year=2001 |isbn=978-2-7427-3556-3 |language=fr}} * {{Cite book |last1=Ratsimbaharison |first1=Adrien |title=The Political Crisis of March 2009 in Madagascar: A Case Study of Conflict and Conflict Mediation |date=2017 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham, Boulder, New York, London |isbn=978-1-4422-7235-4}} * {{Cite book |last=Ratsimbazafy |first=Ernest |editor-last=Green |editor-first=Thomas |editor2-last=Svinth |editor2-first=Joseph |title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2 |contribution=Moraingy |publisher=ABC CLIO |location=Santa Barbara, CA |year=2010 |isbn=978-1-59884-243-2 |url=https://books.google.com/books?id=P-Nv_LUi6KgC |access-date=14 October 2015 |archive-date=8 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308220952/https://books.google.com/books?id=P-Nv_LUi6KgC |url-status=live}} * {{Cite journal |last1=Regnier |first1=Denis |title=Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar |journal=Social Anthropology |volume=23 |issue=2 |year=2015 |pages=152–158 |doi=10.1111/1469-8676.12107 |url=https://philpapers.org/rec/REGCPU |access-date=24 October 2018 |archive-date=25 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070918/https://philpapers.org/rec/REGCPU |url-status=live}} * {{Cite book |last=Reinsch |first=Paul Samuel |title=Colonial Administration |publisher=Macmillan |location=New York |year=1905 |url=https://archive.org/details/colonialadminis00reingoog}} * {{Cite book |last1=Rodd |first1=Tony |last2=Stackhouse |first2=Jennifer |title=Trees: A Visual Guide |publisher=University of California Press |location=Los Angeles |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=Mpsc2hsYk1YC |isbn=978-0-520-25650-7 |access-date=4 July 2020 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034513/https://books.google.com/books?id=Mpsc2hsYk1YC |url-status=live}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مڊگاسڪر|voy=Madagascar|d=Q1019}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861843 ملڪ بابت خاڪو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729052321/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861843 |date=29 July 2018 }}، [[بي بي سي نيوز]] کان * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/ مڊگاسڪر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214064652/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/ |date=14 February 2021 }}، ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''، [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] * [https://web.archive.org/web/20120829212249/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm مڊگاسڪر]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' کان * {{Wikiatlas|Madagascar}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MG مڊگاسڪر لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119105615/http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MG |date=19 November 2020 }}، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] کان * {{OSM relation|447325}} * [https://www.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002492934/NLI#$FL13737163 مڊگاسڪر جو نقشو، 1666ع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203131355/https://www.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002492934/NLI#$FL13737163 |date=3 February 2021 }}، (فرانسيسي ٻوليءَ ۾)، ايرن لاور نقشا سازيءَ جو مجموعو، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] {{Madagascar topics}} {{Navboxes |title = لاڳاپيل مضمون |list = {{Countries of Africa}} {{Somali Plate}} {{Countries and territories bordering the Indian Ocean}} {{World's largest islands}} }} {{Authority control}} {{Coord|20|S|47|E|scale:10000000_source:GNS|display=title}} [[زمرو:مڊگاسڪر| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1960ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:مڊگاسڪر جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:فوجي آمريتون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيم فرانڪوفوني جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:طبعي جاگرافيائي صوبا]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] <references group="lower-alpha"/> qsoltiyid9cydnkbsj30ak55ghkx471 0 58040 425502 423868 2026-10-26T18:30:26Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425502 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |url=https://archive.org/details/journal-history-biology_spring-1986_19_1-3/page/47 |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''فرٽلائيزيشن''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | فرٽلائيزيشن کان پوءِ ٺهندڙ پهريون ڊپلائيڊ خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز مائٽوٽڪ ورهاستون، جن ۾ مجموعي سائٽوپلازمي مادّي ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | ڪليويج کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ امپلانٽيشن کان اڳ ٺهندڙ مخصوص ڳڀي بناوت |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو ترقياتي عمل، جنهن ۾ بنيادي جراثيمي تهه منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهريون جراثيمي تهه؛ ٻين بناوتن سان گڏ اعصابي سرشتي ۽ ايپيڊرمس جو بنيادي اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون جراثيمي تهه؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي ٿو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندريون جراثيمي تهه؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي ايپيٿيليل استر سميت ڪيترين بناوتن جو بنيادي اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | ڳڀي بافتن مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل، جيڪو مخصوص حالتن ۾ ڄمڻ کان اڳ واري ترقيءَ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي ڳڀي مرحلو |- | '''جنين''' | ڳڀي دور کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني ايمبريوجينيسس جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، ترقياتي جينيات جو هڪ اهم نمونياتي جاندار </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |url=https://archive.org/details/developmentalbio0000barr |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |url=https://archive.org/details/principlesofdeve0000unse_j4n3 |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] n4zlz8dmg82x8iy3jxq04wzrxfkwmxx 0 59510 425504 416278 2026-10-26T18:33:16Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425504 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سقراط سان منسوب اخلاقي نظريو، جنهن موجب فضيلت جو بنياد علم ۽ ڏاهپ تي آهي}} '''سقراطي عقليت پسندي''' (انگريزي: ''Socratic intellectualism'') [[سقراط]] سان منسوب [[اخلاقيات|اخلاقي فلسفي]] جو هڪ اهم نظريو آهي، جنهن موجب [[فضيلت]] جو بنياد [[علم]] يا [[ڏاهپ]] تي آهي ۽ جيڪو شخص حقيقت ۾ ڄاڻي ٿو تہ سندس لاءِ ڇا چڱو آهي، اهو ان مطابق عمل ڪندو. ان نظريي سان هڪ ٻي مشهور سقراطي دعويٰ پڻ ڳنڍيل آهي تہ انسان ڄاڻي واڻي بڇڙائي اختيار نٿو ڪري؛ غلط عمل آخرڪار ڪنهن نه ڪنهن قسم جي لاعلمي، غلط فيصلي يا ان ڳالهه بابت غلط تصور جو نتيجو هوندو آهي تہ انسان لاءِ حقيقي ڀلائي ڇا آهي.<ref name="SEP">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-ancient/ |title=Ancient Ethical Theory |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> سقراط پاڻ ڪو به فلسفياڻو ڪتاب نه لکيو هو، تنهنڪري سندس نظرين بابت ڄاڻ خاص طور [[افلاطون]]، [[زينوفون]] ۽ ٻين قديم ليکڪن جي تحريرن مان ملي ٿي. ان ڪري عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي تہ افلاطون جي مڪالمن ۾ سقراط سان منسوب هر نظريو تاريخي سقراط جو پنهنجو نظريو هو يا انهن مان ڪجهه افلاطون جي پنهنجي فلسفي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/socrates/ |title=Socrates |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == بنيادي تصور == سقراطي عقليت پسنديءَ جو مرڪزي خيال عام طور هن دعويٰ سان بيان ڪيو وڃي ٿو تہ '''فضيلت علم آهي'''. ان موجب اخلاقي طور صحيح عمل ڪرڻ لاءِ رڳو خواهش يا روايت ڪافي ناهي، پر انسان کي اها سمجهه هجڻ گهرجي تہ حقيقي ڀلائي ڇا آهي. جيڪڏهن ڪو شخص حقيقي معنيٰ ۾ چڱائيءَ کي ڄاڻي ٿو تہ سقراطي موقف موجب اهو ڄاڻي واڻي ان جي ابتڙ عمل نه ڪندو.<ref name="SEP"/> هي تصور [[افلاطون]] جي ''[[پروٽاگوراس (مڪالمو)|پروٽاگوراس]]'' سميت ڪيترن شروعاتي سقراطي مڪالمن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ''پروٽاگوراس'' ۾ سقراط ان عام خيال کي چئلينج ڪري ٿو تہ ڪو ماڻهو صحيح ڳالهه ڄاڻڻ باوجود رڳو لذت، خواهش يا جذبي کان مغلوب ٿي غلط ڪم ڪري سگهي ٿو. سقراطي دليل موجب جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ واقعي لاڳاپيل اخلاقي علم موجود آهي تہ اهو علم رڳو جذبي يا لذت هٿان شڪست نٿو کائي.<ref name="SEP"/> == فضيلت ۽ علم == سقراط جي اخلاقي فڪر ۾ [[فضيلت]] ۽ علم جو لاڳاپو بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس نالي سان منسوب نظريي موجب بهادري، انصاف، اعتدال ۽ ٻين فضيلتن جي پٺيان ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ صحيح ڄاڻ يا ڏاهپ موجود آهي. ''پروٽاگوراس'' ۾ مثال طور بهادريءَ کي ان ڳالهه جي علم سان ڳنڍيو وڃي ٿو تہ ڪهڙين شين کان ڊڄڻ گهرجي ۽ ڪهڙين کان نه. سقراط جي مختلف مڪالمن مان ''فضيلتن جي وحدت'' (''unity of virtue'') جو مسئلو پڻ پيدا ٿئي ٿو: جيڪڏهن هر حقيقي فضيلت جو بنياد صحيح علم آهي تہ مختلف فضيلتون پاڻ ۾ ڪيتري حد تائين الڳ آهن؟<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن نقطي جي تشريح بابت جديد عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه تشريحن موجب سقراط جو مطلب اهو آهي تہ جنهن شخص وٽ هڪ حقيقي فضيلت هوندي، ان وٽ ٻين فضيلتن جو هجڻ پڻ ضروري آهي؛ جڏهن تہ وڌيڪ مضبوط تشريح موجب مختلف فضيلتون بنيادي طور ساڳئي اخلاقي علم يا ڏاهپ جون صورتون آهن.<ref>{{cite journal |last=Rickless |first=Samuel C. |title=Socrates' Moral Intellectualism |url=https://archive.org/details/sim_pacific-philosophical-quarterly_1998-12_79_4/page/355 |journal=Pacific Philosophical Quarterly |volume=79 |issue=4 |year=1998 |pages=355–367 |doi=10.1111/1468-0114.00068 }}</ref> == ڪو به ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري == سقراطي عقليت پسنديءَ سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور نتيجن مان هڪ اهو آهي تہ '''ڪو به شخص ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري'''. ان جو مطلب اهو ناهي تہ ماڻهو بڇڙا يا نقصانڪار ڪم نٿا ڪن، پر اهو تہ اهڙو عمل ڪندڙ شخص ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان غلط سمجهي رهيو هوندو آهي تہ سندس لاءِ اصل ڀلائي ڇا آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪو شخص عارضي لذت لاءِ اهڙو ڪم ڪري ٿو جيڪو ڊگهي عرصي ۾ کيس نقصان پهچائي ٿو تہ سقراطي تشريح موجب مسئلو رڳو اهو ناهي تہ سندس خواهش علم تي غالب اچي وئي؛ بلڪه هن ان مهل موجود فائدن ۽ نقصانن جي حقيقي قدر بابت صحيح ڄاڻ يا صحيح فيصلو حاصل نه ڪيو هو.<ref name="SEP"/> اهڙيءَ طرح اخلاقي برائيءَ کي رڳو خراب ارادي جي بدران هڪ '''ادراڪي ناڪامي''' پڻ سمجهيو وڃي ٿو: ماڻهو غلط ڪم ان ڪري ڪري ٿو جو هو ڪنهن لحاظ کان غلط شيءِ کي پنهنجي لاءِ چڱو سمجهي ٿو. == ارادي جي ڪمزوري == سقراطي عقليت پسنديءَ جو هڪ اهم مسئلو [[ارادي جي ڪمزوري]] آهي، جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''اڪراسيا''' (''akrasia'') چيو وڃي ٿو. اڪراسيا مان مراد اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ ڪو شخص ڄاڻي ٿو تہ صحيح عمل ڪهڙو آهي، پر خواهش، جذبي يا لذت جي ڪري ان جي ابتڙ عمل ڪري ٿو. عام انساني تجربي مان اهڙا ڪيترائي مثال نظر اچن ٿا: ماڻهو ڄاڻڻ باوجود تہ ڪو عمل نقصانڪار آهي، ان کي اختيار ڪري سگهي ٿو. سقراطي موقف هن عام وضاحت کي چئلينج ڪري ٿو. ان موجب جيڪڏهن ماڻهوءَ کي حقيقي ۽ مڪمل علم هجي تہ چڱائي بابت سندس علم محض خواهش هٿان شڪست نه کائيندو. غلط عمل انهيءَ ڳالهه جي علامت آهي تہ سندس ڄاڻ مڪمل علم نه هئي يا سندس ڀلائي بابت فيصلو ڪنهن لحاظ کان غلط هو.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == فضيلت ۽ خوشي == سقراط وٽ فضيلت جو تصور [[خوشي]] يا انساني ڀلائيءَ سان پڻ ويجهو لاڳاپيل آهي. افلاطون جي مختلف مڪالمن ۾ سقراط ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ صحيح زندگي ۽ انصاف واري زندگي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. ''[[ڪريٽو (مڪالمو)|ڪريٽو]]'' ۾ چڱي، سهڻي ۽ انصاف واري زندگيءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ''[[مينو (مڪالمو)|مينو]]'' ۾ انسان جي ڀلائيءَ جي خواهش ۽ علم جي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SEP"/> ''[[يوٿيڊيمس (مڪالمو)|يوٿيڊيمس]]'' ۾ ڏاهپ کي ٻين شين جي صحيح استعمال لاءِ بنيادي قرار ڏنو وڃي ٿو. دولت، صحت، طاقت ۽ ٻين عام طور سٺين سمجهيل شين جو فائدو پڻ ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهي ٿو تہ انسان وٽ انهن کي صحيح نموني استعمال ڪرڻ جي ڏاهپ آهي يا نه. ان لحاظ کان ڏاهپ يا علم سقراطي اخلاقيات ۾ انساني ڀلائيءَ لاءِ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ٿو.<ref name="SEP"/> == سقراطي عقليت پسنديءَ جون صورتون == جديد فلسفياڻي تحقيق ۾ سقراطي عقليت پسنديءَ جون ٻه ويجهيون پر الڳ صورتون بيان ڪيون وينديون آهن:<ref>{{cite book |last1=Brickhouse |first1=Thomas C. |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Socratic Moral Psychology |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=9780521198431 }}</ref> * '''فضيلتي عقليت پسندي''' (''virtue intellectualism'') — ان موجب فضيلت بنيادي طور ڪنهن قسم جو علم يا ڏاهپ آهي. * '''تحريڪي عقليت پسندي''' (''motivational intellectualism'') — ان موجب انسان جا عمل ان ڳالهه سان هلايا وڃن ٿا، جنهن کي عمل ڪندڙ پنهنجي لاءِ بهتر يا چڱو سمجهي ٿو. جيڪڏهن هو غلط عمل ڪري ٿو تہ ان جي پٺيان ڀلائيءَ بابت ڪو غلط عقيدو يا ادراڪي غلطي موجود هوندي آهي. اهي ٻئي تصور پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن: جيڪڏهن صحيح اخلاقي علم انسان کي صحيح عمل ڏانهن وٺي وڃي ٿو تہ اخلاقي ناڪاميءَ کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ علم يا فيصلي جي ناڪاميءَ سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == افلاطون ۽ ارسطو سان ڀيٽ == سقراطي عقليت پسنديءَ جي مقابلي ۾ پوءِ واري [[افلاطون]] جي اخلاقي نفسيات وڌيڪ پيچيدي نظر اچي ٿي. ''[[جمهوريت (افلاطون)|جمهوريت]]'' ۾ روح جا مختلف حصا بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ عقل سان گڏ خواهش ۽ جذبي کي به الڳ ڪردار حاصل آهي. اهڙي تصور ۾ صحيح علم کان علاوه غير عقلي خواهشن کي صحيح ترتيب ۾ رکڻ پڻ فضيلت لاءِ اهم ٿي وڃي ٿو. [[ارسطو]] پڻ فضيلت کي رڳو علم سان هڪجهڙو نه سمجهيو. سندس اخلاقي فلسفي ۾ عادت، ڪردار، خواهش ۽ عملي ڏاهپ اهم حيثيت رکن ٿا. ارسطو خاص طور ''اڪراسيا''، يعني صحيح ڳالهه ڄاڻندي به ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ، کي هڪ حقيقي نفسياتي ۽ اخلاقي مسئلي طور تفصيل سان بحث هيٺ آندو. ان ڪري سقراطي عقليت پسندي قديم يوناني اخلاقي نفسيات جي ارتقا ۾ هڪ اهم شروعاتي موقف آهي، جنهن کان پوءِ افلاطون ۽ ارسطو علم، خواهش، جذبي ۽ ڪردار جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت وڌيڪ پيچيدا نظريا پيش ڪيا. == علمي تشريح ۽ اختلاف == ''سقراطي عقليت پسندي'' جديد عالمن جو استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ سقراط جي اصل لکيل اصطلاح طور موجود ناهي. سقراط پاڻ ڪا تحرير ڇڏي نه ويو، تنهنڪري هن نظريي جي تعمير خاص طور افلاطون جي مڪالمن ۽ ٻين قديم شاهدين جي تشريح تي ٻڌل آهي. عالمن ۾ ان ڳالهه تي پڻ مڪمل اتفاق ناهي تہ سقراط فضيلت ۽ علم جي هڪجهڙائيءَ کي ڪهڙي سختيءَ سان قبول ڪيو هو. ڪجهه محقق سقراط کي مڪمل اخلاقي عقليت پسند سمجهن ٿا، جڏهن تہ ٻيا سندس موقف جي وڌيڪ معتدل تشريح ڪن ٿا. خاص طور اهو بحث جاري آهي تہ ''پروٽاگوراس'' ۾ پيش ڪيل دليل سقراط جو پنهنجو مڪمل نظريو آهي يا افلاطون جي مڪالمي اندر مخصوص جدلياتي مقصد لاءِ استعمال ٿيل دليل.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> ان هوندي بہ ''فضيلت علم آهي''، اخلاقي غلطيءَ جو لاعلميءَ سان تعلق، ۽ ڄاڻي واڻي برائي ڪرڻ جي انڪار جهڙا تصور سقراط سان منسوب اخلاقي فلسفي جي سڀ کان اثرائتن خصوصيتن ۾ شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سقراط]] * [[سقراطي اسلوب|سقراطي طريقو]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[افلاطون]] * [[اخلاقيات]] * [[فضيلت]] * [[فضيلتي اخلاقيات]] * [[علم]] * [[ڏاهپ]] * [[ارادي جي ڪمزوري]] * [[عقليت پسندي]] == حوالا == {{حوالا}} {{فلسفو}} {{سقراط}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:اخلاقيات]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفي جا نظريا]] [[زمرو:فضيلتي اخلاقيات]] [[زمرو:علم]] aqg1j6z3kmz0iiz28igjblzshjaippy 0 59513 425471 423757 2026-10-26T17:36:30Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425471 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سوالن ۽ جوابن تي ٻڌل استدلالي گفتگو جو طريقو}} [[File:Marcello Bacciarelli - Alcibiades Being Taught by Socrates, 1776-77 crop.jpg|thumb|[[مارچيلو باچاريلي]] جي 1776ع واري تصوير ''[[الڪبياديس]] کي سقراط جي تعليم'']] '''سقراطي طريقو''' يا '''سقراطي اسلوب''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Socratic method}}) [[استدلال]] تي ٻڌل [[مڪالمو|مڪالمي]] جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن موضوع بابت پنهنجي گفتگو ڪندڙ ساٿي کان سلسليوار سوال پڇي، سندس جوابن جي وضاحت طلب ڪري ۽ دليلن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو، تان جو گفتگو ڪندڙ پنهنجي دليلن جي بنياد تي ڪنهن نتيجي تائين پهچي يا سندس استدلال ۾ موجود تضاد ظاهر ٿي پوي ۽ هو پنهنجي لاعلميءَ جو اعتراف ڪري. هن طريقي کي '''سقراطي بحث'''، '''مائيئوٽڪ طريقو''' يا '''سقراطي جدليات''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ان کي يوناني اصطلاح '''ايلينخوس''' (''elenchus'') سان پڻ تعبير ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي ڪيترن ئي [[سقراطي مڪالمو|سقراطي مڪالمن]] ۾ هن طريقي جا مثال ملن ٿا، جن ۾ سندس حقيقي استاد [[سقراط]] جي ادبي صورت ڪنهن ٻئي شخص سان فلسفي جي مختلف مسئلن تي سوال جواب ۽ بحث ڪندي ڏيکاري وئي آهي.<ref>[[Paul Woodruff|Woodruff, P.]], [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/#2 Elenchus: Plato’s Shorter Ethical Works], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', revised on 18 December 2022, accessed on 2 January 2025</ref> افلاطون جي مڪالمي ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۾ سقراط پنهنجي طريقي کي '''دائيگيري''' (''maieutikós'') سان تشبيهه ڏئي ٿو. جيئن دائي ٻار کي ڄمڻ ۾ مدد ڪندي آهي، تيئن سقراط سوالن ذريعي پنهنجي مخاطب جي اندر موجود خيالن ۽ سمجهه کي واضح صورت ۾ سامهون آڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. سقراطي طريقو عام طور ماڻهن جي اڳواٽ مڃيل عقيدن يا مفروضن کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ سوالن ذريعي انهن جي اندروني مطابقت، منطقي نتيجن ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپن کي پرکي ٿو. هن طريقي جون تبديل ٿيل صورتون اڄ به مختلف [[تدريس|تدريسي]]، فلسفياڻي، قانوني ۽ نفسياتي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == تاريخي ارتقا == پنجين صدي ق.م. جي ٻئي اڌ ۾ [[سوفسطائي]] اهڙا استاد هئا، جيڪي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[خطابت]] جي طريقن کي استعمال ڪري سامعين کي متاثر ڪرڻ، قائل ڪرڻ يا پنهنجي موقف ڏانهن آڻڻ جي سکيا ڏيندا هئا. سقراط ان جي ڀيٽ ۾ تعليم ۽ فلسفياڻي تحقيق جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سقراطي طريقو سڏجڻ لڳو.<ref>{{cite web|title=Understanding the Socratic Method of Teaching|date=10 February 2020 |url=https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|publisher=[[Abraham Lincoln University]]|access-date=19 November 2020|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071953/https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|url-status=live}}</ref> روايت موجب سقراط جي جوانيءَ جي دوست [[ڪيريفون]] [[ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] کان پڇيو تہ ڇا سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو شخص آهي؟ جواب مليو تہ سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو به ناهي. سقراط ان ڳالهه کي هڪ قسم جو [[تضاد]] سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي داناءُ نه سمجهندو هو. پوءِ هن مختلف ماڻهن سان سوال جواب ڪري سندن علم جي دعوائن کي پرکڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] موجب [[پروٽاگوراس]] انهيءَ طريقي جو اڳوڻو موجد هو، جيڪو پوءِ ”سقراطي“ طريقي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Jarratt, Susan C. ''Rereading the Sophists: Classical Rhetoric Refigured''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1991, p. 83.</ref><ref>Sprague, Rosamond K. (ed.) ''The Older Sophists''. Columbia: University of South Carolina Press, 1972, p. 5.</ref> [[افلاطون]] پنهنجي شروعاتي مڪالمن، جهڙوڪ ''[[يوٿيفرو]]'' ۽ ''[[آئون (مڪالمو)|آئون]]'' ۾ سقراط کي هڪ سوال ڪندڙ شخص جي روپ ۾ پيش ڪندي '''ايلينخوس''' واري طريقي کي ادبي صورت ڏني. انهن مڪالمن ۾ سقراط اخلاقيات، علم، فضيلت ۽ ٻين فلسفياڻن مسئلن بابت پنهنجي مخاطبن جي خيالن کي سوالن ذريعي پرکي ٿو. افلاطون جي نسبتاً پوءِ وارن مڪالمن، جهڙوڪ ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۽ ''[[سوفسٽ (مڪالمو)|سوفسٽ]]'' ۾ فلسفياڻي تحقيق لاءِ [[جدليات]] جا وڌيڪ پيچيدا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.{{citation needed|date=January 2024}} == طريقو == '''ايلينخوس''' (ἔλεγχος معنی:رد ڪرڻ، جاچڻ، دليل کي پرکڻ يا جرح ڪرڻ)<ref>Liddell, Scott and Jones, ''[[A Greek–English Lexicon]]'', 9th Edition.</ref> سقراطي طريقي جي بنيادي فني صورت سمجهي وڃي ٿي. لاطيني صورت ''elenchus'' ۽ ان جو جمع ''elenchi'' فلسفي جي انگريزي اصطلاحن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>''Webster's New World College Dictionary'', 4th Edition; ''Oxford English Dictionary''.</ref> افلاطون جي پيش ڪيل سقراط عام طور [[پرهيزگاري]]، [[ڏاهپ]]، [[اعتدال]]، [[همت]] ۽ [[انصاف]] جهڙن اخلاقي تصورن جي معنيٰ ۽ تعريف بابت سوال ڪندو هو. اهڙي جاچ مخاطب جي اڳواٽ مڃيل اخلاقي عقيدن کي آزمائيندي هئي ۽ انهن ۾ موجود تضاد يا ڪمزوريون ظاهر ڪندي هئي. بحث اڪثر اهڙي حالت تي ختم ٿيندو هو جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''[[اپوريا]]'''، يعني حيرت، مونجهارو يا ڪنهن قطعي جواب تائين نه پهچڻ، چيو وڃي ٿو. سقراط پاڻ پنهنجي لاعلميءَ جو اظهار ڪندو هو. سندس مشهور موقف موجب پنهنجي لاعلميءَ کان واقف هجڻ کيس انهن ماڻهن کان وڌيڪ داناءُ بڻائيندو هو، جيڪي حقيقت ۾ نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. سقراط ان تصور کي اخلاقي تربيت سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال موجب انسان لاءِ پنهنجي روح، اخلاقي سچائي ۽ صحيح سمجهه جي سار سنڀال اهم آهي. افلاطون جي ''[[اپالاجي (افلاطون)|اپالاجي]]'' ۾ سقراط سان منسوب قول آهي تہ ”دولت نيڪي پيدا نٿي ڪري، پر نيڪي دولت ۽ فرد توڙي رياست لاءِ ٻين ڀلاين جو سبب بڻجي ٿي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 30b }}</ref> ساڳئي مڪالمي ۾ سندس مشهور قول آهي تہ ”اڻ پرکيل زندگي جيئڻ جي لائق ناهي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 38a }}</ref> سقراطي طريقي جو مقصد هميشه ڪو مڪمل نظريو قائم ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترين حالتن ۾ اهو اڳواٽ مڃيل مفروضن، تعريفن ۽ دعوائن ۾ موجود مسئلن کي ظاهر ڪندو هو. افلاطون جي ''[[پارمينيدس (مڪالمو)|پارمينيدس]]'' ۾ مثال طور [[پارمينيدس]]، سقراط سان بحث ڪندي، افلاطوني [[صورتن جو نظريو|صورتن جي نظريي]] سان لاڳاپيل مشڪلاتن کي جدلياتي جاچ ذريعي ظاهر ڪري ٿو. === علمي بحث === افلاطون جي شروعاتي مڪالمن ۾ ''ايلينخوس'' اهڙو طريقو آهي، جنهن سان سقراط انصاف، همت يا فضيلت جهڙن اخلاقي تصورن جي فطرت يا تعريف کي پرکي ٿو. [[گريگوري ولاسٽوس]] ان طريقي کي تقريباً هيٺين مرحلن ۾ بيان ڪيو آهي:<ref>Gregory Vlastos, "The Socratic Elenchus", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy I'', Oxford 1983, 27–58.</ref> # سقراط جو مخاطب ڪا دعويٰ پيش ڪري ٿو؛ مثال طور: ”همت روح جي ثابت قدمي آهي.“ # سقراط ان دعويٰ کي جاچ لاءِ چونڊي ٿو. # سقراط مخاطب کان ڪجهه وڌيڪ مقدمات مڃرائي ٿو؛ مثال طور ”همت هڪ سٺي شيءِ آهي“ ۽ ”اڻڄاڻائيءَ واري ثابت قدمي سٺي شيءِ ناهي.“ # پوءِ انهن مڃيل مقدمات مان اهڙو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو، جيڪو اصل دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ هجي. # نتيجي ۾ مخاطب کي پنهنجي اصل دعويٰ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو. هڪ ''ايلينخوس'' کان پوءِ ساڳئي تصور بابت وڌيڪ سڌريل سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. مثال طور جيڪڏهن ”همت ثابت قدمي آهي“ واري تعريف ناڪام ٿئي تہ ايندڙ سوال ٿي سگهي ٿو تہ ”ڇا همت دانائيءَ سان گڏ ثابت قدمي آهي؟“ اهڙيءَ طرح سقراطي تحقيق اڪثر سوالن جي هڪ سلسلي تي مشتمل هوندي آهي ۽ ڪيترائي مڪالما آخرڪار [[اپوريا]] تي ختم ٿين ٿا. [[مائيڪل فريڊي]] ولاسٽوس جي مٿين تشريح تي اعتراض ڪندي چيو تہ ڪنهن دعويٰ کي غلط ثابت ڪرڻ مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري تہ ان جي ابتڙ دعويٰ صحيح آهي. سندس نظر ۾ شروعاتي افلاطوني مڪالمن جي ''اپوريا'' واري خاصيت ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ مخاطب اڳوڻي غلط اعتماد کان نڪري ”اڃا خبر ناهي“ واري وڌيڪ محتاط حالت تي پهچي ٿو.<ref>Michael Frede, "Plato's Arguments and the Dialogue Form", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', Supplementary Volume 1992, Oxford 1992, 201–19.</ref> انهيءَ ڪري ''ايلينخوس'' جي اصل نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي: ڇا اهو مثبت طريقو آهي، جيڪو علم تائين پهچائي ٿو، يا بنيادي طور منفي طريقو آهي، جيڪو رڳو غلط علمي دعوائن کي رد ڪري ٿو؟<ref>Stephen Salkever, [http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html "Methods of Interpreting Plato and his Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912224610/http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html |date=12 September 2016 }}</ref> [[ڊبليو. ڪي. سي. گٿري]] پنهنجي ڪتاب ''The Greek Philosophers'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ سقراطي طريقي کي رڳو ڪنهن مسئلي جو جواب ڳولڻ جو طريقو سمجهڻ درست ناهي. سندس تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجي لاعلميءَ کان واقف ڪرڻ آهي. سقراط جي دانائيءَ جو هڪ اهم پهلو اهو هو تہ هو پنهنجي نه ڄاڻڻ کان واقف هو، جڏهن تہ ٻيا ماڻهو نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جو گمان ڪندا هئا.<ref>[[W. K. C. Guthrie]] (1968) ''The Greek Philosophers from Thales to Aristotle'', page 74, London: Routledge.</ref> == جديد استعمال == === سقراطي سيمينار === '''سقراطي سيمينار'''، جنهن کي '''سقراطي دائرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، سقراطي طريقي تي ٻڌل هڪ [[تدريس|تدريسي]] حڪمت عملي آهي. ان ۾ شاگرد ڪنهن متن، تصور يا مسئلي کي سوالن ۽ گڏيل مڪالمي ذريعي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي جو بنياد ان خيال تي آهي تہ نئون علم اڳوڻي علم سان ڳنڍيل هوندو آهي، سوچ سوالن مان پيدا ٿيندي آهي ۽ هڪ سٺو سوال وڌيڪ سوالن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Copeland|2005}} سقراطي سيمينار عام مناظرو ناهي. ان جو مقصد ڪنهن هڪ فرد يا گروهه کي ”فاتح“ ثابت ڪرڻ بدران شرڪت ڪندڙن جي گڏيل گفتگو ذريعي معنيٰ، دليل ۽ وڌيڪ گهري سمجهه پيدا ڪرڻ آهي.<ref name=Litunes>{{cite web|title=The Socratic Circle|url=http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|access-date=17 July 2012|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219041503/http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|url-status=live}}</ref> سيمينار ۾ عام طور شاگرد اڳواٽ ڪو متن پڙهن ٿا ۽ پوءِ ان بابت کليل سوالن ذريعي گفتگو ڪن ٿا. استاد جو ڪردار روايتي ليڪچر ڏيندڙ بدران سهولتڪار جو هوندو آهي. شاگرد بحث، سوال ۽ دليلن جي وڏي حصي جي اڳواڻي پاڻ ڪندا آهن.{{sfn|Copeland|2005}} ==== سقراطي سيمينار جون صورتون ==== سقراطي سيمينار مختلف نمونن سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: # '''اندروني ۽ ٻاهرين دائرو يا فِش بائول:''' شاگرد ٻن دائرن ۾ ويهن ٿا. اندروني دائري وارا متن تي بحث ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻاهرين دائري وارا خاموشيءَ سان مشاهدو ۽ نوٽس وٺن ٿا. پوءِ ٻاهرين دائري جا شاگرد بحث بابت پنهنجا مشاهدا ۽ سوال پيش ڪن ٿا.{{sfn|Copeland|2005}} # '''ٽن ڄڻن وارو نمونو:''' اندروني دائري جي هر ڳالهائيندڙ سان ٻه مددگار ساٿي هوندا آهن. مخصوص وقفي تي اهي پاڻ ۾ صلاح ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي ڳالهائيندڙ جي جاءِ مٽائي سگهن ٿا. # '''ساڳئي وقت ڪيترائي سيمينار:''' شاگرد ڪيترن ننڍن گروهن ۾ ورهائجي الڳ الڳ متنن يا هڪ ئي مسئلي جي مختلف حصن تي بحث ڪن ٿا. پوءِ انهن بحثن جا نتيجا وڏي گڏيل سيمينار ۾ آندا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last=Gose|first=Michael|title=When Socratic Dialogue is Flagging: Questions and Strategies for Engaging Students|url=https://archive.org/details/sim_college-teaching_winter-2009_57_1/page/46|journal=College Teaching|date=January 2009|volume=57|issue=1|page=46|doi=10.3200/CTCH.57.1.45-50|s2cid=144482413}}</ref> انهن سڀني نمونن جو بنيادي مقصد تدريسي عمل جو ڪجهه اختيار شاگردن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کين متن مان معنيٰ اخذ ڪرڻ، دليل ڏيڻ، ٻڌڻ ۽ تنقيدي سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. ==== متن جي چونڊ ==== سقراطي سيمينار لاءِ اهڙو متن چونڊيو ويندو آهي، جيڪو فڪري بحث پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي.<ref name=NPC>{{cite web|title=The Paideia Seminar: active thinking through dialogue. 3.4 Planning step 3: Select text|url=http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|access-date=16 July 2012|archive-date=15 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815013934/http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|url-status=live}}</ref> اهو متن شرڪت ڪندڙن جي ذهني ۽ سماجي سطح مطابق هجڻ گهرجي.<ref name=Chorzempa>{{cite journal|last=Chorzempa|first=Barbara|author2=Lapidus, Laurie |title=To Find Yourself, Think For Yourself|url=https://archive.org/details/sim_teaching-exceptional-children_january-february-2009_41_3/page/54|journal=Teaching Exceptional Children|date=January 2009|volume=41|issue=3|pages=54–59|doi=10.1177/004005990904100306|s2cid=146880761}}</ref> سقراطي بحث لاءِ اثرائتي متن ۾ عام طور هي خاصيتون هونديون آهن: * '''خيال ۽ قدر:''' متن ۾ اهڙا پيچيدا خيال يا قدر هجن، جيڪي آسانيءَ سان هڪ جملي ۾ خلاصو نه ٿي سگهن. * '''پيچيدگي ۽ فڪري چئلينج:''' متن مختلف تشريحن جي گنجائش رکندڙ هجي. * '''موضوع سان لاڳاپو:''' متن جو موضوع شاگردن جي نصاب يا تجربي سان معنيٰ خيز تعلق رکي. * '''گهڻ رخي معنيٰ:''' متن کي مختلف، ۽ ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ، نقطه نظرن کان سمجهڻ ممڪن هجي. ”متن“ جو مطلب رڳو لکيل مضمون نه آهي. تصوير، نقشو، مجسمو، تاريخي تقرير، رياضيءَ جو ثبوت يا ٻيو ڪو فڪري مواد به سقراطي سيمينار جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ==== سوال پڇڻ جو طريقو ==== سقراطي سيمينار ۾ سوال عام طور کليل نوعيت جا هوندا آهن ۽ انهن جو مقصد ڪنهن هڪ مقرر ”صحيح جواب“ تائين پهچڻ بدران مختلف امڪانن ۽ دليلن کي پرکڻ هوندو آهي.{{sfn|Copeland|2005}} سوالن کي عام طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''شروعاتي سوال''' ــ بحث شروع ڪرڻ ۽ متن جي بنيادي موضوعن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ. # '''رهنما سوال''' ــ بحث کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ، دليلن جي وضاحت ڪرائڻ ۽ گفتگو کي موضوع سان ڳنڍيل رکڻ لاءِ. # '''اختتامي سوال''' ــ شرڪت ڪندڙن کي بحث جو خلاصو ڪرڻ، حاصل ڪيل سمجهه تي غور ڪرڻ ۽ ان کي پنهنجي تجربي سان ڳنڍڻ لاءِ. سهولتڪار جو ڪم رڳو سوال ڪرڻ نه، پر ضرورت پوڻ تي غير واضح دليلن جي وضاحت ڪرائڻ، خاموش شرڪت ڪندڙن کي گفتگو ۾ آڻڻ ۽ ڪنهن هڪ شخص کي بحث تي حاوي ٿيڻ کان روڪڻ پڻ آهي. === مسئلا ۽ حدون === سقراطي طريقو [[تنقيدي سوچ]] ۽ تخليقي سوچ کي وڌائي سگهي ٿو، پر ان جي استعمال بابت ڪجهه تعليمي خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. [[پيٽر بوگوسين]] موجب فڪري مونجهارو يا پنهنجي دليلن ۾ تضاد محسوس ڪرڻ سکيا لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن استاد طريقي کي نامناسب انداز سان استعمال ڪري تہ شاگرد شرمندگي يا ذلت محسوس ڪري سگهي ٿو. ان ڪري تعليمي استعمال ۾ فڪري تڪليف ۽ شخصي تذليل جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref>{{cite journal | last = Boghossian | first = Peter | title = Socratic Pedagogy: Perplexity, Humiliation, Shame and a Broken Egg | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 7 | year = 2012 | pages = 710–720 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2011.00773.x }}</ref> ٻين محققن جو خيال آهي تہ شرمندگي سقراطي طريقي جي لازمي خصوصيت ناهي، پر ان جو دارومدار استاد جي روَيي ۽ سوال پڇڻ جي انداز تي آهي. مناسب ماحول ۾ پيچيدا سوال شاگردن کي پنهنجي مفروضن جي جاچ ڪرڻ ۽ مخالف مثالن ذريعي دليل بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="researchgate">{{Cite journal|last1=Delic |last2=Becirovic|first1=Haris |first2=Senad|date=November 2016|title=Socratic Method as an Approach to Teaching|journal=European Researcher|volume=111|issue=10 |pages=511–517|doi=10.13187/er.2016.111.511}}</ref> == نفسياتي علاج ۾ استعمال == سقراطي طريقي جي هڪ صورت، جنهن کي '''[[سقراطي سوال]]''' چيو وڃي ٿو، [[نفسياتي علاج]] جي مختلف طريقن ۾ پڻ اختيار ڪئي وئي آهي. ان جو استعمال خاص طور [[ايڊلري نفسياتي علاج]]، [[لوگوٿراپي]]، [[عقلي جذباتي رويو علاج]]، [[ادراڪي علاج]] ۽ [[حقيقت پسند علاج]] ۾ ملي ٿو.<ref>Lukas, Elisabeth, ''Logotherapy Textbook'', 2000, p. 86.</ref><ref>Overholser, James C. "Elements of the Socratic method: II. Inductive reasoning." ''Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training'', 30(1), p. 75.</ref> نفسياتي علاج ۾ سوالن جو مقصد مريض کي سندس سوچ، احساسن، مفروضن ۽ انهن جي نتيجن کي واضح ڪرڻ، انهن لاءِ موجود ثبوت پرکڻ ۽ ممڪن متبادل تشريحن يا عملن تي غور ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هوندو آهي. سقراطي طريقي جديد '''[[فلسفياڻي صلاحڪاري]]''' يا ''Socratic dialogue'' تي پڻ اثر وڌو آهي. يورپ ۾ [[گيرڊ بي. آخنباخ]] فلسفياڻي صلاحڪاريءَ جي مشهور عملي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو، جڏهن تہ [[مائيڪل ويبر]] پڻ ان جون متبادل صورتون تجويز ڪيون آهن. == پڻ ڏسو == * [[شيطان جو وڪيل]] * [[هارڪنس ٽيبل]] * [[تدريس]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[سقراطي سوال]] * [[سقراطي طنز]] * [[سقراط]] * [[جدليات]] * [[تنقيدي سوچ]] * [[افلاطون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Brickhouse | first1 = Thomas C. | last2 = Smith | first2 = Nicholas D. | title = Plato's Socrates | url = https://archive.org/details/platossocrates0000bric | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 978-0195067576 }} * {{Cite book | last = Copeland | first = Matt | title = Socratic Circles: Fostering Critical and Creative Thinking in Middle and High School | url = https://archive.org/details/socraticcirclesf0000cope | publisher = Stenhouse Publishers | year = 2005 | isbn = 978-1571103949 }} * {{Cite book | last = Gross | first = Ronald | title = Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost | publisher = TarcherPerigee | year = 2002 | isbn = 978-1585421923 }} * {{Cite book | last = Kreeft | first = Peter | title = Socratic Logic | url = https://archive.org/details/socraticlogiclog0000kree | publisher = St. Augustine’s Press | year = 2010 | edition = 3rd | isbn = 978-1587318085 }} * {{Cite book | last = Vlastos | first = Gregory | title = Socratic Studies | url = https://archive.org/details/socraticstudies0000vlas | publisher = Cambridge University Press | year = 1994 | isbn = 9780521442138 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * [http://www.ditext.com/robinson/dia2.html ''Elenchus'' – Richard Robinson] * [http://www.socraticmethod.net Socratic Method Research Portal] * [http://www.law.uchicago.edu/socrates/soc_article.html ''The Socratic Method'' – University of Chicago] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a93 Project Gutenberg تي افلاطون جا ڪتاب] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/x#a543 Project Gutenberg تي زينوفون جا ڪتاب] {{Philosophy topics}} {{Socrates navbox}} {{Portal bar|فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:بحث جا قسم]] [[زمرو:قديم يونان ۾ تعليم]] [[زمرو:تعليمي نفسيات]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:جدليات]] [[زمرو:تحقيق]] [[زمرو:فلسفياڻو طريقه ڪار]] [[زمرو:گڏيل مسئلا حل ڪرڻ جا طريقا]] [[زمرو:خطابت]] 6zba8njuow9serzb6f7lhl22bfaqn7c 0 59577 425532 416032 2026-10-26T20:00:26Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425532 wikitext text/x-wiki {{ Short description |سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ [[جي. اي. هوفمائيسٽر]]، [[ايف. ايس. ميڪ نيل]]، [[اي. جي. پرڊي]] ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ [[آندري ڊبليو. ڊروڪسلر]] ۽ [[اسٽيفان جي. جوري]] هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي [[پليوسين]] ۽ [[پليسٽوسين]] دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:NASA Aldabra Atoll.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] جو خلائي منظر؛ هي [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي ۽ پنهنجي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO<sub>2</sub> وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842"/> ويهين صديءَ ۾ سامونڊي سوراخڪاري، ڪاربونيٽ ارضيات، پليٽ ٽيڪٽونڪس، پليسٽوسين برفاني دورن ۽ پراڻي سمنڊ جي سطح بابت نئين ڄاڻ اٽولن جي ٺهڻ بابت وڌيڪ پيچيده تصوير پيش ڪئي. جديد تحقيق ۾ ڊارون جي ٻڏڻ واري تصور سان گڏ ڪارسٽ تحليل ۽ بار بار ٿيندڙ سمنڊ جي سطح جي تبديلين کي پڻ بنيادي عمل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اٽولن جي حياتيات، ارضيات ۽ ماحوليات بابت هڪ اهم علمي سلسلو '''''Atoll Research Bulletin''''' آهي، جيڪو [[سمٿسونين ادارو]] شايع ڪري ٿو ۽ اڀرندي ٻيٽن، ريفن ۽ انهن جي ماحول بابت تحقيق لاءِ وقف آهي.<ref>{{cite web |title=Atoll Research Bulletin |url=https://repository.si.edu/collections/a0da35b1-911e-4b02-84f0-6dda2c167bbf |publisher=Smithsonian Institution |access-date=1 October 2026}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> Penrhyn Aerial EFS 1280.jpg|[[پينرين اٽول]] جو فضائي منظر Maldives.visibleearth.nasa.jpg|[[مالديپ]] جي اٽولن جو سيٽلائيٽ منظر Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|[[نڪورو]] اٽول، خلا مان Los Roques.png|[[لاس روڪيس]] جو فضائي منظر Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|[[بڪني اٽول]] جو سامونڊي ڪنارو Maamigili Island Raa Atoll.jpg|[[مالديپ]] جو را اٽول Guriadhoo-2019-aerial-view-Luka-Peternel.jpg|[[ڪافو اٽول]]، مالديپ KureAtoll.jpg|[[ڪيور اٽول]]، دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول NASA DucieAtoll.jpg|[[ڊوسي ٻيٽ|ڊوسي اٽول]] Kiritimati-EO.jpg|[[ڪيريتيماتي]] جو سيٽلائيٽ منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[مرجاني ريف]] * [[لئگون]] * [[موتو]] * [[مرجاني ٻيٽ]] * [[اڀريل اٽول]] * [[سامونڊي ٻيٽ]] * [[مرجاني سفيد ٿيڻ]] * [[سامونڊي تيزابيت]] * [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271}} * {{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137}} * {{cite journal |last=Hoffmeister |first=J. E. |title=Erosion of elevated fringing coral reefs |url=https://archive.org/details/sim_geological-magazine_the-geological-magazine_1930-12_67_12/page/549 |journal=Geological Magazine |volume=67 |issue=12 |year=1930 |pages=549–554}} * {{cite journal |last=MacNeil |first=F. S. |title=The Shape of Atolls; an Inheritance from Subaerial Erosion Forms |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-science_1954-07_252_7/page/402 |journal=American Journal of Science |volume=252 |issue=7 |year=1954 |pages=402–427 |doi=10.2475/ajs.252.7.402}} * {{cite book |last=Purdy |first=E. G. |chapter=Reef configurations: cause and effect |title=Reefs in Time and Space |series=Society of Economic Paleontologists and Mineralogists Special Publication |volume=18 |year=1974 |pages=9–76}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://repository.si.edu/collections/a0da35b1-911e-4b02-84f0-6dda2c167bbf سمٿسونين اداري جو ''Atoll Research Bulletin''] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html NOAA — مرجاني ريف ڪيئن ٺهن ٿا] * [https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs Smithsonian Ocean — مرجان ۽ مرجاني ريف] {{Authority control}} [[زمرو:اٽول| ]] [[زمرو:مرجاني ريف]] [[زمرو:ٻيٽ]] [[زمرو:ساحلي زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي نظام]] jqr2m6mns5pcfi4y491qv72aht1u3nb 0 75565 425481 416397 2026-10-26T18:02:38Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425481 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Urine sample.JPG|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] ۾ ٺهندڙ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادا خارج ٿين ٿا. پيشاب ۾ خارج ٿيندڙ اهم نائٽروجن وارن مادن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]] ۽ [[يورڪ ايسڊ]] شامل آهن. بُڪيون پيشاب جي ٺهڻ وسيلي جسم ۾ پاڻي، اليڪٽرولائٽس ۽ تيزاب-اساس توازن برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="OpenRN-urinary">{{cite book |title=Medical Terminology 2e |chapter=Urinary System Terminology |publisher=Open RN, NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK607447/ |access-date=2 October 2026}}</ref> [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ بُڪين ۾ ٺهيل پيشاب [[رينل پيلوس]] مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي '''مڪشن''' يا '''مڪچوريشن''' (micturition) چيو وڃي ٿو.<ref name="Flores2023">{{cite book |last1=Flores |first1=Jose L. |last2=Cortes |first2=Gillean A. |last3=Leslie |first3=Stephen W. |title=StatPearls |chapter=Physiology, Urination |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562181/ |access-date=2 October 2026}}</ref> پيشاب رڳو جسم مان فضول مادا خارج ڪرڻ جو ذريعو نه آهي، پر ماحولياتي غذائي چڪر ۾ پڻ حصو وٺي ٿو. انساني پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ ضروري غذائي عنصر موجود هوندا آهن؛ انهيءَ ڪري مناسب علاج ۽ صحت جي حفاظتي انتظام کان پوءِ ان مان غذائي مادا حاصل ڪري زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="WHOexcreta">{{cite web |title=Guidelines for the safe use of wastewater, excreta and greywater – Volume 4: Excreta and greywater use in agriculture |publisher=World Health Organization |date=2013 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9241546859 |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="Simha2020">{{cite journal |title=Nutrient recovery options from human urine: A choice for large scale application |journal=Sustainable Production and Consumption |volume=24 |year=2020 |pages=219–231 |doi=10.1016/j.spc.2020.06.016}}</ref> == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Kidney nephron molar transport diagram.svg|thumb|[[نيفرون]] جي مختلف حصن ۾ پاڻي ۽ تحليل ٿيل مادن جي ٻيهر جذب ۽ اخراج جو خاڪو]] [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ خوردبيني فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجن ٿا ۽ پوءِ انهن مان جسم لاءِ ضروري مادا چونڊي ٻيهر رت ۾ جذب ڪيا وڃن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي ٺهڻ جا ٽي بنيادي عمل '''گلوميرولر فلٽريشن'''، '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' ۽ '''ٽيوبولر سيڪريشن''' آهن. گلوميرولر فلٽريشن دوران [[گلوميرولس]] جي رت وارين نالين مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجي [[بومين ڪيپسول]] ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ابتدائي فلٽريٽ ٺاهين ٿا. رت جا گهرڙا ۽ وڏا پروٽين عام طور هن فلٽريشن رڪاوٽ مان نٿا گذرن.<ref name="OpenRN-urinary"/> ٽيوبولر ٻيهر جذب دوران فلٽريٽ ۾ موجود پاڻي، [[سوڊيم]]، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ|امينو ايسڊس]] ۽ ٻين ضروري مادن جو وڏو حصو [[رينل ٽيوبول]] مان واپس رت ۾ جذب ٿئي ٿو. ٽيوبولر سيڪريشن دوران ڪجهه آئن ۽ ٻيا مادا رت مان ٽيوبولر پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ڇاڻيل پاڻي ۽ محلولن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو ۽ باقي پاڻياٺ آخري پيشاب جو حصو بڻجي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> آخري پيشاب ڪليڪٽنگ ڊڪٽن مان [[رينل ڪيلڪس|رينل ڪيلڪسز]] ۽ پوءِ رينل پيلوس ۾ پهچي ٿو، جتان يورٽرن وسيلي مثاني ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پيشاب جي مقدار ۽ مرڪوز ٿيڻ تي [[واسوپريسن|اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون (ADH)]], [[الڊوسٽيرون]]، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ [[هينلي جو لوپ]] اهم اثر رکن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي روزاني مقدار پاڻيءَ جي استعمال، پسيني، موسم، غذا، جسماني سرگرمي، دوائن ۽ جسماني حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام حالتن ۾ بالغ ماڻهو لڳ ڀڳ '''800 کان 2,000 ملي ليٽر''' پيشاب روزانو خارج ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان مقدار ۾ پاڻيءَ جي استعمال ۽ ٻين جسماني حالتن موجب نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديليون مختلف طبي حالتن جو اشارو ٿي سگهن ٿيون. غيرمعمولي طور گهڻي پيشاب جي پيداوار کي '''[[پولي يوريا]]'''، تمام گهٽ مقدار کي '''[[اوليگيوريا]]''' ۽ پيشاب جي لڳ ڀڳ مڪمل بندش کي '''[[اينوريا]]''' چيو وڃي ٿو. ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ کي '''پولاڪيوريا''' چيو وڃي ٿو. پيشاب جي مقدار جو مشاهدو خاص طور شديد بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بُڪين جي ڪم جي جائزي ۾ اهم ٿي سگهي ٿو. == بناوٽ == عام انساني پيشاب جو گهڻو حصو پاڻيءَ تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصي ۾ مختلف نامياتي ۽ غيرنامياتي تحليل ٿيل مادا شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]]، [[يورڪ ايسڊ]]، سوڊيم، پوٽاشيم، [[ڪلورائڊ]]، [[فاسفيٽ]]، [[سلفيٽ]] ۽ [[امونيم]] شامل آهن. پيشاب جي صحيح ڪيميائي بناوت غذا، پاڻيءَ جي استعمال، جسماني ميٽابولزم ۽ بُڪين جي ڪم موجب بدلجي سگهي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> [[يوريا]] انساني پيشاب ۾ نائٽروجن واري فضلي جو هڪ اهم جزو آهي. اهو امينو ايسڊن جي ٽٽڻ دوران ٺهندڙ زهريلي [[امونيا]] کي [[جگر]] ۾ [[يوريا چڪر]] وسيلي نسبتاً گهٽ زهريلي يوريا ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ رت وسيلي بُڪين تائين پهچي ٿو ۽ پيشاب ۾ خارج ٿئي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] ۽ پروٽين عام طور تمام گهٽ يا جاچ جي عام طريقن سان اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. پيشاب ۾ غيرمعمولي پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''[[گلوڪوز يوريا]]''' چيو وڃي ٿو؛ اهي ترتيبوار بُڪين جي ڪجهه بيمارين ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] سميت مختلف حالتن ۾ ملي سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis">{{cite book |title=StatPearls |chapter=Urinalysis |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:Urine Hydration chart.svg|thumb|پاڻيءَ جي حالت سان پيشاب جي رنگ ۾ ٿيندڙ عام تبديليءَ جو خاڪو]] [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] تازو عام پيشاب اڪثر صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. پيشاب جي رنگ جي شدت ان جي مرڪوز هجڻ سان لاڳاپيل هوندي آهي؛ گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو وڌيڪ گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> پيشاب جو غيرمعمولي رنگ بيماريءَ کان سواءِ غذا ۽ دوائن جي ڪري به ٿي سگهي ٿو. ڳاڙهو يا گلابي پيشاب [[هيماتوريا|رت]] جي موجودگي، [[چقندر]] جهڙي خوراڪ يا ڪجهه دوائن سبب ٿي سگهي ٿو. [[ريفيمپيسن]] پيشاب کي نارنگي يا ڳاڙهي رنگ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. بليروبن يا مائيوگلوبن سان پيشاب گهرو ڀورو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه دوائون ۽ رنگ پيشاب کي سائو يا نيرو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> ڪجهه ناياب ميٽابولڪ بيمارين ۾ به مخصوص رنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ مثال طور [[الڪاپٽون يوريا]] ۾ پيشاب بيهڻ کان پوءِ گهرو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماريءَ جي حتمي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="Urinalysis"/> <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻيءَ جي کوٽ سان گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] ۾ ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|ڪجهه حالتن ۾ سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. پيشاب کي گهڻي دير بيهڻ ڏيڻ سان بيڪٽيريا يوريا کي ٽوڙي [[امونيا]] ٺاهي سگهن ٿا، جنهن ڪري ان مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، دوائون ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتون پڻ پيشاب جي بو تبديل ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Urinalysis"/> [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ شاخدار زنجير وارن امينو ايسڊن جي ميٽابولزم ۾ خرابي سبب جسماني رطوبتن، خاص ڪري پيشاب ۽ ڪن جي ميڻ، مان ميپل سيرپ جهڙي مخصوص بو اچي سگهي ٿي.<ref name="MSUD">{{cite book |last1=Hassan |first1=Syed Adeel |last2=Gupta |first2=Vikas |title=StatPearls |chapter=Maple Syrup Urine Disease |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557773/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == پي ايڇ == پيشاب جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بُڪين جي ڪم موجب تبديل ٿيندو آهي. عام طور پيشاب ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر طبي نمونن ۾ ان جي پي ايڇ جي حد تقريباً '''4.5 کان 8''' تائين ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> وڌيڪ پروٽين واري غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي پي ايڇ جو جائزو [[بُڪين جي پٿري]] جي ڪجهه قسمن، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين تيزابي-اساسي خرابين جي تشخيص ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) پيشاب ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت بابت معلومات ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حوالاتي حد اڪثر لڳ ڀڳ '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ اها ليبارٽري ۽ استعمال ٿيل طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> گهٽ مخصوص ڪشش گهڻو پاڻي پيئڻ يا بُڪين جي مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ يا پيشاب ۾ گلوڪوز ۽ ٻين محلولن جي واڌ سان ملي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] پڻ بُڪين جي پاڻي محفوظ ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري صلاحيت جو وڌيڪ سڌو اندازو ڏئي ٿي. == پيشابي مائڪروبايوٽا == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق ۾ وڌايل ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي سيڪوئنسنگ]] وسيلي معلوم ٿيو آهي تہ علامتن کان پاڪ ماڻهن جي مثاني ۾ به مختلف جراثيمي برادريون موجود ٿي سگهن ٿيون. انهن کي گڏيل طور '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Urobiome">{{cite journal |last1=Brubaker |first1=Linda |last2=Wolfe |first2=Alan J. |title=The female urinary microbiota, urinary health and common urinary disorders |journal=Annals of Translational Medicine |year=2017 |volume=5 |issue=2 |page=34 |doi=10.21037/atm.2016.11.62}}</ref> انهيءَ ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. تشخيص لاءِ مريض جون علامتون، نموني وٺڻ جو طريقو، بيڪٽيريا جو مقدار ۽ قسم، پيشاب ۾ سوزشي نشانين جي موجودگي ۽ ٻين طبي نتيجن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها طب جي عام ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ حالتن بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. جديد يورينلائسس ۾ پيشاب جي ظاهري خاصيتن، ڪيميائي جزن ۽ خوردبيني تلڇٽ جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> جاچ دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ پي ايڇ سان گڏ پروٽين، گلوڪوز، [[ڪيٽون|ڪيٽونز]]، رت يا هيموگلوبن، بليروبن، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي معلوم ڪري سگهجي ٿي. خوردبيني معائني ۾ ڳاڙها ۽ اڇا رت جا گهرڙا، اپيٿيليل گهرڙا، ڪاسٽ، قلم، بيڪٽيريا ۽ ٻيا خرد جاندار ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ممڪن جراثيم جي سڃاڻپ ۽ ضرورت موجب انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس ذيابيطس، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص يا نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> == پيشاب جا نمونا == طبي مقصدن لاءِ پيشاب جو نمونو مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. عام طريقن ۾ بي ترتيب نمونو، پهريون صبح وارو پيشاب، صاف وچ ڌارا وارو نمونو، مقرر وقت يا 24 ڪلاڪن دوران گڏ ڪيل پيشاب ۽ [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل نمونو شامل آهن. مخصوص حالتن، خاص ڪري ننڍڙن ٻارن ۾، مثاني مان سڌي سوئي وسيلي '''سپراپيوبڪ ايسپائريشن''' سان به نمونو حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Urinalysis"/><ref name="SPA">{{cite book |last1=Peters |first1=Anthony |last2=Leslie |first2=Stephen W. |last3=Medina-Blasini |first3=Yiraima |title=StatPearls |chapter=Suprapubic Aspiration |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557545/ |access-date=2 October 2026}}</ref> نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور پيشاب جي ڪلچر ۽ مائڪروبايوٽا جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ يورٿرا، جلد يا تناسلي علائقي جا جراثيم نموني کي آلوده ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> == حمل ۽ پيشاب == [[File:Pregnancy test result.jpg|thumb|پيشاب ۾ [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]] معلوم ڪرڻ لاءِ حمل جي جاچ]] حمل دوران [[پلاسينا]] '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) نالي هارمون پيدا ڪري ٿي، جيڪو رت سان گڏ پيشاب ۾ پڻ ملي سگهي ٿو. گهريلو ۽ ڪيترائي ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] پيشاب ۾ هن هارمون جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="MedlineHCG">{{cite web |title=HCG in urine |website=MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=U.S. National Library of Medicine |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003619.htm |access-date=2 October 2026}}</ref> صبح جو پهريون پيشاب نسبتاً وڌيڪ مرڪوز هجڻ سبب شروعاتي حمل ۾ hCG معلوم ڪرڻ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو. تمام گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب ۾ hCG جي مقدار عارضي طور گهٽ مرڪوز ٿي سگهي ٿي ۽ شروعاتي حمل ۾ غلط منفي نتيجي جو امڪان وڌي سگهي ٿو.<ref name="MedlineHCG"/> == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جهڙا اهم ٻوٽائي غذائي عنصر موجود آهن. گهرن جي گندي پاڻيءَ جي مجموعي مقدار ۾ پيشاب جو حجمي حصو ننڍو هوندي به ان ۾ نائٽروجن ۽ ٻين غذائي عنصرن جو وڏو حصو شامل ٿي سگهي ٿو؛ انهيءَ ڪري پيشاب مان غذائي مادا ٻيهر حاصل ڪرڻ پائيدار صفائي ۽ زرعي نظامن ۾ تحقيق جو موضوع بڻيل آهي.<ref name="Simha2020"/> انساني پيشاب کي سڌي يا پروسيس ٿيل ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ وقت جراثيمي خطري، دوائن جي باقيات، لوڻ، غذائي عنصرن جي مقدار ۽ محفوظ ذخيرن ۽ استعمال جي طريقن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] انساني اخراج جي زرعي استعمال لاءِ صحت تي ٻڌل خطري جي انتظام جا اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="WHOexcreta"/> == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي مقدار، مرڪوز ٿيڻ ۽ نائٽروجن واري فضلي جي صورت مختلف جانورن ۾ سندن رهائش، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ارتقائي موافقت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. === کير پياريندڙ جانور === [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] جون بُڪيون [[هينلي جو لوپ|هينلي جي لوپ]] ۽ ڪليڪٽنگ ڊڪٽن جي مدد سان پيشاب کي مرڪوز ڪري سگهن ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ واري ماحول ۾ رهندڙ ڪيترن کير پياريندڙ جانورن ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ تمام مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت نمايان هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي ڪيميائي رابطي ۽ علائقائي نشانگذاري لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود بوءَ وارا ڪيميائي مادا جنس، توليدي حالت ۽ علائقي بابت ٻين جانورن تائين معلومات پهچائي سگهن ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون اوسموسس سبب جسم ۾ داخل ٿيندڙ اضافي پاڻي کي خارج ڪرڻ لاءِ نسبتاً گهڻو ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ سامونڊي مڇين ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ وڌيڪ اهم هوندو آهي ۽ اضافي لوڻ جي اخراج ۾ [[گلپھڙا]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پيشاب جي عارضي ذخيري سان گڏ پاڻيءَ جي ذخيري طور به ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ ضرورت پوڻ تي ان مان پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === طبي ۽ دوائي استعمال === انساني پيشاب تاريخي طور ڪجهه حياتياتي مادن جي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي. خاص طور مينوپاز کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان حاصل ڪيل گوناڊوٽروپن زرخيزي جي علاج ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] پڻ تاريخي طور حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. انساني پيشاب مان پهريون ڀيرو ڌار ڪيل [[يوروڪائنيز]] هڪ [[پلازمينوجن ايڪٽيويٽر]] آهي، جيڪو رت جي دڳن کي ٽوڙڻ واري فائبريونولائيٽڪ عمل سان لاڳاپيل آهي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم موجود هجڻ سبب ان کي غذائي مادن جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تحقيق ۾ پيشاب مان اسٽرووائٽ، امونيم لوڻ ۽ ٻين ڀاڻن جي تياري جا مختلف طريقا اڀياس هيٺ رهيا آهن.<ref name="Simha2020"/> === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === ذخيرو ٿيل پيشاب ۾ يوريا جراثيمي عمل سان ٽٽي [[امونيا]] ٺاهي سگهي ٿي. انهيءَ الڪلائن خاصيت سبب تاريخي دورن ۾ پراڻو پيشاب ڪپڙا صاف ڪرڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي جي تياري ۽ ڪجهه رنگ سازي جي عملن ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي صنعت جي ترقيءَ کان اڳ نائٽريٽ حاصل ڪرڻ جي ڪجهه روايتي طريقن ۾ نائٽروجن سان ڀرپور نامياتي فضلو، جنهن ۾ پيشاب به شامل ٿي سگهيو ٿي، استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙن عملن مان حاصل ٿيندڙ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي معائني جو منظر]] [[File:Joseph Wright of Derby The Alchemist.jpg|thumb|[[جوزف رائيٽ آف ڊربي]] جي تصوير ''The Alchemist Discovering Phosphorus''، جنهن ۾ هڪ الڪيمسٽ کي فاسفورس جي دريافت ڪندي ڏيکاريو ويو آهي]] پيشاب جو مشاهدو دنيا جي قديم ترين تشخيصي طريقن مان هڪ آهي. قديم طبي روايتن ۾ طبيب پيشاب جي رنگ، مقدار، بو، شفافيت ۽ تلڇٽ جو مشاهدو ڪندا هئا. [[بقراط]] سان منسوب طبي لکڻين ۾ پڻ پيشاب جي ظاهري خاصيتن کي مريض جي حالت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoryUrinalysis">{{cite journal |title=Urinalysis in Medical Diagnosis: the Historical and Contemporary Usage |journal=Journal of Medical Biochemistry |year=2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243776/ |access-date=2 October 2026}}</ref> وچئين دور ۾ پيشاب جي ظاهري معائني کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو ۽ اهو يورپ، بازنطيني طب ۽ اسلامي طبي روايتن ۾ تشخيص جو مشهور طريقو بڻيو. طبيب شيشي جي خاص ٿانوَ ۾ پيشاب جو رنگ، شفافيت ۽ تلڇٽ ڏسندا هئا؛ وقت سان پيشاب وارو ٿانو خود طبيب جي سڃاڻپ جي علامت بڻجي ويو.<ref name="HistoryUrinalysis"/><ref>{{cite journal |last=Connor |first=Henry |title=Medieval uroscopy and its representation on misericords – Part 1: uroscopy |journal=Clinical Medicine |year=2001 |volume=1 |issue=6 |pages=507–509 |pmid=11792095 |pmc=4953881}}</ref> [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي. قديم طبي روايتن ۾ ڪجهه مريضن جي پيشاب جي مٺاڻ ۽ ان ڏانهن ماڪوڙين يا ٻين جيتن جي ڇڪجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ جديد علم موجب ذيابيطس ۾ اهڙي مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌڻ، يعني گلوڪوز يوريا، سبب ٿيندي آهي.<ref name="HistoryUrinalysis"/> 1669ع ۾ جرمن الڪيمسٽ [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي بخارات ۽ پوءِ گرم ڪرڻ جي عمل دوران [[فاسفورس]] ڌار ڪيو. اها دريافت جديد ڪيميا جي تاريخ ۾ اهم واقعن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RSCphosphorus">{{cite web |title=The medicinal history of phosphorus |publisher=Royal Society of Chemistry |date=1 September 2010 |url=https://edu.rsc.org/feature/the-medicinal-history-of-phosphorus/2020257.article |access-date=2 October 2026}}</ref> 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] انساني پيشاب مان يوريا سان لاڳاپيل نائٽروجن وارو مادو ڌار ڪيو؛ پوءِ [[انطوان فرانسوا فورڪروئي]] ۽ [[لوئي نڪولا ووڪلئن]] ان جي وڌيڪ ڪيميائي سڃاڻپ ڪئي. 1828ع ۾ [[فريڊرڪ وولر]] غيرنامياتي شروعاتي مادن مان يوريا تيار ڪئي، جيڪا نامياتي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Urea |publisher=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471238961.2118050113012218.a01.pub2 |access-date=2 October 2026}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ ڪيميائي تجزين، خوردبيني، جراثيمي ڪلچر ۽ پوءِ خودڪار ليبارٽري طريقن جي ترقيءَ سان روايتي يوروسڪوپي جديد '''يورينلائسس''' ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{cite journal |last=Voswinckel |first=Peter |title=From uroscopy to urinalysis |url=https://archive.org/details/sim_clinica-chimica-acta_2000-07_297_1-2/page/n15 |journal=Clinica Chimica Acta |year=2000 |volume=297 |issue=1–2 |pages=5–16 |doi=10.1016/S0009-8981(00)00229-1 |pmid=10841904}}</ref> == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' يا پيشاب نوشي چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ متبادل علاج وارين روايتن ۾ انساني پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر بيمارين جي علاج لاءِ اهڙي استعمال جي اثرائتي هجڻ جا مضبوط سائنسي ثبوت موجود ناهن. بقا جي هنگامي حالت ۾ پڻ پيشاب کي پيئڻ جي پاڻيءَ جو مناسب متبادل نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ جسم مان خارج ڪيل لوڻ ۽ نائٽروجن وارا فضول مادا موجود هوندا آهن. بار بار استعمال سان جسم کي انهن محلولن کي ٻيهر خارج ڪرڻ لاءِ پاڻي خرچ ڪرڻو پوي ٿو، تنهنڪري شديد پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو فائديمند پاڻيءَ جو ذريعو نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[نيفرون]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[گلوڪوز يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] * [[يوروسڪوپي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[زمرو:جانورن جي فعليات]] [[زمرو:اخراج]] [[زمرو:پيشابي نظام]] [[زمرو:صفائي]] jg2s0pbjmo2h0xgbigbo50qo462jk7m 0 79850 425495 407576 2026-10-26T18:19:04Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425495 wikitext text/x-wiki {{Short description|فطرت جو فلسفياڻو اڀياس}} [[Image:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|right|upright=1.1|17هين صديءَ جو هڪ آسماني نقشو، ڊچ نقشا نويس [[فريڊرڪ ڊي وِٽ]] جو تيار ڪيل]] '''فطري فلسفو'''، '''فطرت جو فلسفو''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]]: ''philosophia naturalis'')، يا '''تجرباتي فلسفو'''، [[جديد دور جو پويون زمانو|جديد دور جي پوئين زماني]] تائين، ڪنهن به [[ماورائي فطرت|ماورائي فطري]] اثر کي نظرانداز ڪندي، [[فطرت]] ۽ مادي [[ڪائنات]] جو منظم ۽ تحقيق تي ٻڌل اڀياس هو. گهٽ ۾ گهٽ [[ارسطو]] ([[قديم ڪلاسيڪي دور]]) کان وٺي 19هين صديءَ تائين استعمال ٿيندڙ اصطلاح ''فطري فلسفو''، [[فلسفو|فلسفي]] جي هڪ شاخ ڏانهن اشارو ڪندو هو—فلسفو ان وقت وڌيڪ وسيع اصطلاح هو، جنهن مان مراد عقلي اڀياس ۽ غور فڪر جا سڀئي شعبا هئا—جيڪا انهن موضوعن جو اڀياس ڪندي هئي، جيڪي هاڻي سائنس جي دائري ۾ شمار ٿين ٿا، جهڙوڪ طبعيات، حياتيات، ڪيميا ۽ فلڪيات. اهڙيءَ طرح، فطري فلسفو [[جديد سائنس]] جو اڳواڻ رهيو ۽ پوءِ گهڻي ڀاڱي جديد سائنس ان جي جاءِ والاري ورتي. 19هين صديءَ ۾ ''سائنس'' جو اصطلاح ''فلسفي'' کان هڪ جدا شعبي طور قائم ٿيو، جنهن جي سڃاڻپ سخت تجرباتي ۽ مشاهدي تي ٻڌل طريقي سان ٿي؛ ان سان گڏ ان جا ڪيترائي جديد ذيلي شعبا وجود ۾ آيا ۽ انهن لاءِ وقف مختلف ادارا ۽ علمي برادريون قائم ٿيون.<ref name="Cahan Natural Philosophy">{{cite book|editor1-last=Cahan |editor1-first=David|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |date=2003|publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0226089282}}</ref> [[آئزڪ نيوٽن]] جي ڪتاب ''[[فطري فلسفي جا رياضياتي اصول]]'' (1687ع) (انگريزي: ''ميٿميٽيڪل پرنسپلز آف نيچرل فلاسافي'') مان 17هين صديءَ ۾ ''فطري فلسفي'' جي اصطلاح جو استعمال ظاهر ٿئي ٿو. 19هين صديءَ ۾ پڻ، جديد طبعيات جي وڏي حصي جي تشڪيل ۾ مدد ڏيندڙ تصنيف جو عنوان ''[[فطري فلسفي تي مقالو]]'' (1867ع) هو، جنهن جا ليکڪ [[لارڊ ڪيلون]] ۽ [[پيٽر گٿري ٽيٽ|ٽيٽ]] هئا. [[جرمن فلسفو|جرمن روايت]] ۾، ''[[فطرتي فلسفو]]'' (فطرت جو فلسفو) 18هين ۽ 19هين صدين تائين [[فطرت]] ۽ روح جي قياسي وحدت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش طور جاري رهيو. هن فڪري وهڪري [[مدرسي فلسفو|مدرسي روايت]] کي رد ڪرڻ کان پوءِ ارسطوي [[مابعد الطبعيات]] ۽ عقيدي پرست ڪليسا وارن جي نظرين کي ڪانٽي [[عقليت پسندي]] سان بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي. جرمن فلسفي جا ڪي وڏا نالا هن تحريڪ سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ [[يوهان وولفگانگ فون گوئٽي|گوئٽي]]، [[گئورگ ولهيلم فريڊرڪ هيگل|هيگل]] ۽ [[فريڊرڪ ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] شامل آهن. ''فطرتي فلسفو'' [[رومانويت]] ۽ اهڙي نظرئي سان لاڳاپيل هو، جيڪو فطري دنيا کي هڪ قسم جي عظيم جاندار طور ڏسندو هو؛ ان جي ابتڙ [[جان لاڪ]] ۽ ٻين مفڪرن جو [[مشيني فلسفو|مشيني فلسفياڻو]] نظريو دنيا کي هڪ مشين جهڙو سمجهندو هو.{{citation needed|date=March 2022}} ==اصطلاح جي ابتدا ۽ ارتقا== اصطلاح ''فطري فلسفو''، ''[[فطري سائنس]]'' (يعني تجرباتي سائنس) جي موجوده استعمال کان اڳ جو آهي. تجرباتي سائنس تاريخي طور [[فلسفو|فلسفي]] يا وڌيڪ خاص طرح فطري فلسفي مان اسري. فطري فلسفي کي جديد سائنس جي ٻئي اڳوڻي شعبي، [[فطري تاريخ]]، کان الڳ سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطري فلسفي ۾ فطرت بابت استدلال ۽ تشريحون شامل هيون (۽ [[گليليو گليلي|گليليو]] کان پوءِ [[مقداري خاصيت|مقداري]] استدلال پڻ)، جڏهن⁠تہ فطري تاريخ بنيادي طور [[معياري خاصيت|معياري]] ۽ بياني هئي. [[يوناني فلسفي|يوناني فلسفين]] فطري فلسفي کي ڪائنات ۾ موجود جاندار هستين جي مجموعي جي اڀياس طور بيان ڪيو، جڏهن⁠تہ انسانن جي ٺاهيل شين کي ان کان ٻاهر رکيو.<ref name=MorenoMuñoz>{{cite web |url=http://www.gobiernodecanarias.org:80/educacion/9/Usr/ibjoa/Filos/tema1.html#NAT |title=Historia de la filosofía (C.O.U.) - Tema 1 |last=Moreno Muñoz |first=Miguel |date=20 September 1998 |access-date=28 June 2018 |work=Gobierno de Canarias |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923234739/http://www.gobiernodecanarias.org/educacion/9/Usr/ibjoa/Filos/tema1.html#NAT |archive-date=23 September 2010 |url-status=live }}</ref> ٻي وصف [[انساني فطرت]] ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref name=MorenoMuñoz/> 14هين ۽ 15هين صدين ۾، فطري فلسفو فلسفي جي ڪيترين ئي شاخن مان هڪ هو، پر اڀياس جو ڪو خاص ۽ جدا شعبو نه هو. فطري فلسفي جي باقاعده ماهر طور پهريون مقرر ٿيندڙ شخص [[ياڪوپو زاباريلا]] هو، جنهن کي 1577ع ۾ [[پادوا يونيورسٽي]] ۾ مقرر ڪيو ويو. ''سائنس'' ۽ ''سائنسدان'' جي اصطلاحن جون جديد معنائون رڳو 19هين صديءَ سان واسطو رکن ٿيون. ان کان اڳ، پنهنجي لاطيني اصل موجب، ''سائنس''، ''ڄاڻ'' يا ''اڀياس'' جو هم معنيٰ لفظ هو. جڏهن [[تجربو|تجرباتي]] سائنس ۽ [[سائنسي طريقو]]، فطري فلسفي کان الڳ اڀياس جي هڪ خاص شاخ بڻيا، تڏهن اصطلاح پنهنجي جديد معنيٰ حاصل ڪئي.<ref>فطرت پسند-دينياتدان [[وليم ويويل]] لفظ "[[سائنسدان]]" جوڙيو؛ ''آڪسفورڊ انگريزي لغت'' موجب ان جو سڀ کان پراڻو معلوم لکيل استعمال 1834ع ۾ ٿيو.</ref> خاص طور [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي فطري فلسفي [[وليم ويويل]] 1834ع ۾ "سائنس جي پوکيندڙن" ۽ "فطري فلسفي" جهڙن اصطلاحن جي جاءِ تي "سائنسدان" جو اصطلاح تجويز ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Sydney |date=1962-06-01 |title=Scientist: The story of a word |url=https://archive.org/details/annals-of-science_1962-06_18_2/page/65 |journal=Annals of Science |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=65–85 |doi=10.1080/00033796200202722 |issn=0003-3790|doi-access=free }}</ref> 19هين صديءَ جي وچ کان، جڏهن سائنسدانن لاءِ [[طبعيات]] ۽ [[ڪيميا]] ٻنهي ۾ ڪم ڪرڻ وڌندي غيرمعمولي ڳالهه بڻجي وئي، تڏهن "فطري فلسفي" مان مراد رڳو ''طبعيات'' ورتي وڃڻ لڳي؛ اهو لفظ اڃا تائين [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ [[ايبرڊين يونيورسٽي]] ۾ ڊگريءَ جي عنوانن ۾ انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.{{Citation needed|reason=See talk page|date=October 2018}} عام طور، قديم يونيورسٽين ۾ گهڻو اڳ قائم ڪيل فطري فلسفي جون ڪرسيون هاڻي گهڻي ڀاڱي طبعيات جا پروفيسر سنڀالين ٿا. [[آئزڪ نيوٽن]] جي ڪتاب ''[[فطري فلسفي جا رياضياتي اصول]]'' (1687ع) جو عنوان ان وقت جي اصطلاح "فطري فلسفي" جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن جي معنيٰ "فطرت جو منظم اڀياس" هئي. 19هين صديءَ ۾ پڻ، [[لارڊ ڪيلون]] ۽ [[پيٽر گٿري ٽيٽ]] جي هڪ تصنيف، جنهن جديد طبعيات جي وڏي حصي جي تشڪيل ۾ مدد ڪئي، ''[[فطري فلسفي تي مقالو]]'' (1867ع) جي عنوان سان شايع ٿي. ==دائرو== [[افلاطون]] جو سڀ کان پراڻو ڄاتل مڪالمو، ''[[خارميدس (مڪالمو)|خارميدس]]''، ''سائنس'' يا علم جي انهن مجموعن جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو، جيڪي مادي نتيجو پيدا ڪن ٿا، ۽ انهن جي وچ ۾ جيڪي اهڙو نتيجو پيدا نٿا ڪن. فطري فلسفي کي فلسفي جي عملي شاخ (جهڙوڪ اخلاقيات) بدران نظرياتي شاخ طور ورهايو ويو آهي. اهي سائنسون، جيڪي فنن جي رهنمائي ڪن ٿيون ۽ فطرت بابت فلسفياڻي ڄاڻ مان فائدو وٺن ٿيون، عملي نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿيون، پر اهي ماتحت سائنسون (مثال طور اڏاوتي فن يا طب) فطري فلسفي جي دائري کان اڳتي وڃن ٿيون. فطري فلسفي جو اڀياس ڪائنات کي سمجهڻ لاءِ هر ضروري وسيلي سان ان جي کوجنا ڪرڻ چاهي ٿو. ڪي خيال اڳواٽ فرض ڪن ٿا تہ تبديلي هڪ حقيقت آهي. جيتوڻيڪ اها ڳالهه ظاهر لڳي ٿي، پر ڪي فلسفي اهڙا به رهيا آهن، جن ڦيرڦار جي تصور کي رد ڪيو؛ جهڙوڪ افلاطون جو اڳوڻو [[پارمينيدس]]، پوءِ جو يوناني فلسفي [[سيڪسٽس ايمپيريڪس]]، ۽ شايد ڪي مشرقي فلسفي پڻ. [[جارج سانتايانا]] پنهنجي ''Scepticism and Animal Faith'' ۾ اهو ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ تبديليءَ جي حقيقت ثابت نٿي ڪري سگهجي. جيڪڏهن سندس استدلال درست آهي، تہ طبعياتدان ٿيڻ لاءِ ماڻهوءَ کي پنهنجي شڪ کي ايترو محدود ڪرڻو پوندو جو هو پنهنجي حواسن تي ڀروسو ڪري سگهي، يا ٻي صورت ۾ [[حقيقت پسنديءَ جي مخالفت|غير حقيقت پسندي]] تي ڀاڙي. [[ريني ڊيڪارٽ]] جو [[مابعد الطبعيات|مابعد الطبيعياتي]] نظام، [[ذهن-جسم ٻٽوڻ|ذهن ۽ جسم جي ٻٽوڻ]]، مادي جا ٻه قسم بيان ڪري ٿو: مادو ۽ ذهن. هن نظام موجب، هر اها شيءِ جيڪا "مادو" آهي، [[جبريت|جبري]] ۽ فطري آهي—۽ تنهنڪري فطري فلسفي سان تعلق رکي ٿي—جڏهن⁠تہ هر اها شيءِ جيڪا "ذهن" آهي، [[آزاد ارادو|ارادي]] ۽ غير فطري آهي، ۽ فطرت جي فلسفي جي دائري کان ٻاهر اچي ٿي. ==شاخون ۽ موضوع== فطري فلسفي جي اهم شاخن ۾ [[فلڪيات]] ۽ [[ڪائناتيات]]، يعني وڏي پيماني تي فطرت جو اڀياس؛ [[سببن جو علم]]، يعني (اندروني ۽ ڪڏهن ٻاهرين) [[سبب|سببن]] جو اڀياس؛ [[اتفاق (فلسفو)|اتفاق]]، امڪان ۽ بي ترتيبيءَ جو اڀياس؛ [[ڪيميائي عنصر|عنصرن]] جو اڀياس؛ [[لامحدوديت|لامحدود]] ۽ بي حد (امڪاني يا حقيقي) جو اڀياس؛ [[مادو|مادي]] جو اڀياس؛ [[مڪينيات]]، يعني [[حرڪت جو فلسفو|حرڪت ۽ تبديلي]] جي انتقال جو اڀياس؛ [[فطرت]] يا عملن جي مختلف سرچشمن جو اڀياس؛ فطري [[خاصيت (فلسفو)|خاصيتن]] جو اڀياس؛ مادي [[مقدار|مقدارن]] جو اڀياس؛ مادي هستين جي پاڻ ۾ لاڳاپن جو اڀياس؛ ۽ [[مڪان ۽ وقت جو فلسفو]] شامل آهن. (Adler, 1993) ==تاريخ== {{for|17هين صديءَ کان اڳ فطري فلسفي جي تاريخ|سائنس جي تاريخ|طبعيات جي تاريخ|ڪيميا جي تاريخ|فلڪيات جي تاريخ}} فطرت سان انسان جي ذهني لاڳاپي جي شروعات يقيناً تهذيب ۽ لکيل تاريخ کان به اڳ ٿي. فطري دنيا بابت فلسفياڻو، ۽ خاص طور غير مذهبي، فڪر قديم يونان تائين وڃي پهچي ٿو. اهي فڪري سلسلا سقراط کان اڳ شروع ٿيا، جنهن پنهنجي فلسفياڻي اڀياس جو رخ فطرت بابت قياسن کان انسان جي اڀياس ڏانهن، يا ٻين لفظن ۾ سياسي فلسفي ڏانهن، موڙيو. [[پارمينيدس]]، [[هيراقليطس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جهڙن شروعاتي فلسفين جو فڪر فطري دنيا تي مرڪوز هو. ان کان سواءِ، [[ميليتس]] جي آيوني شهر ۾ رهندڙ ٽن [[سقراط کان اڳ جا فلسفي|سقراط کان اڳ جي فلسفين]]—[[ٿيليس]]، [[اناڪسيمندر]] ۽ [[ميليتس جو اناڪسيمينس|اناڪسيمينس]]—[[يوناني ديوتائن]] سان لاڳاپيل تخليقي [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائن]] جو سهارو وٺڻ کان سواءِ فطري مظاهرن جي تشريح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن کي ''[[آيوني فلسفي جو مڪتب|فزڪوئي]]'' ("فطري فلسفي") يا، جيئن ارسطو کين سڏيو، ''فزيولوگوئي'' چيو ويندو هو. افلاطون، سقراط جي پيروي ڪندي، انسان تي ڌيان ڏنو. افلاطون جو شاگرد ارسطو هو، جنهن پنهنجي فڪر جو بنياد فطري دنيا تي رکندي تجربي پسنديءَ کي ٻيهر بنيادي جاءِ ڏني، پر ساڳئي وقت دنيا ۾ انسان لاءِ به گنجائش ڇڏي.<ref>Michael J. Crowe, ''Mechanics from Aristotle to Einstein'' (Santa Fe, NM: Green Lion Press, 2007), 11.</ref> [[مارٽن هائيڊيگر]] جو مشاهدو آهي تہ ارسطو فطرت جي ان تصور جو باني هو، جيڪو وچئين دور کان جديد زماني تائين غالب رهيو: {{Blockquote |''طبعيات'' هڪ درس آهي، جنهن ۾ هو انهن [[جوهر جو نظريو|هستين]] کي، جيڪي پاڻمرادو وجود ۾ اچن ٿيون، [[فطري قسم|τὰ φύσει ὄντα]] (''ta physei onta'')، سندن [[وجوديات|وجود]] جي لحاظ کان متعين ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ارسطوءَ جي "طبعيات" ان شيءِ کان مختلف آهي، جنهن کي اڄ اسين هن لفظ سان سمجهون ٿا؛ رڳو ان حد تائين نه تہ اها قديم دور سان تعلق رکي ٿي، جڏهن⁠تہ جديد مادي سائنسون [[جديديت]] سان تعلق رکن ٿيون، پر سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مختلف آهي جو [[ارسطوي طبعيات|ارسطوءَ جي "طبعيات"]] فلسفو آهي، جڏهن⁠تہ جديد طبعيات هڪ [[اثباتيت|اثباتي]] سائنس آهي، جيڪا هڪ [[سائنس جو فلسفو|فلسفي]] کي اڳواٽ فرض ڪري ٿي.... هي ڪتاب سڄي مغربي فڪر جي تاڃي پيٽي کي متعين ڪري ٿو، ايتري قدر جو ان هنڌ به، جتي جديد فڪر قديم فڪر جي ابتڙ سوچيندي نظر اچي ٿو. پر مخالفت هميشه هڪ فيصلائتي، ۽ گهڻو ڪري خطرناڪ، انحصار تي ٻڌل هوندي آهي. ارسطوءَ جي ''طبعيات'' کان سواءِ گليليو وجود ۾ نه اچي سگهي ها.<ref>Martin Heidegger, ''The Principle of Reason'', trans. Reginald Lilly, (Indiana University Press, 1991), 62-[https://books.google.com/books?id=rWDUmlA6M98C&pg=PA63 63].</ref>}} ارسطو پنهنجي اڳوڻن جي فڪر جو جائزو ورتو ۽ فطرت جو اهڙو تصور پيش ڪيو، جيڪو انهن جي انتهاپسندين جي وچ ۾ وچٿرو رستو اختيار ڪندو هو.<ref>خاص طور ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]'' جا ڪتاب پهريون ۽ ٻيو ڏسو.</ref> {{Blockquote |افلاطون جي ابدي ۽ اڻ بدلجندڙ [[صورتن جو نظريو|صورتن]] واري دنيا، جنهن جي مادي ۾ هڪ خدائي [[ڊيميئرج|ڪاريگر]] اڻپوري نموني نمائندگي ڪري ٿو، مختلف مشيني ''[[دنياوي نظرين]]'' جي سخت ابتڙ آهي، جن مان گهٽ ۾ گهٽ چوٿين صديءَ تائين [[ذريت]] سڀ کان نمايان هئي... اهو بحث سڄي قديم دنيا ۾ جاري رهيو. ذرتي مشينيت کي [[ايپيڪيورس]] کان نئون زور مليو... جڏهن⁠تہ [[رواقي فلسفو|رواقين]] [[غايتي دليل|خدائي غايت پسندي]] اختيار ڪئي... چونڊ سادي لڳي ٿي: يا تہ ڏيکاريو تہ هڪ منظم ۽ باقاعده دنيا بي رخ عملن مان ڪيئن پيدا ٿي سگهي ٿي، يا نظام ۾ ذهانت داخل ڪريو. ارسطو... جڏهن اڃا افلاطون جو نوجوان پوئلڳ هو، معاملن کي اهڙيءَ طرح ڏٺو. [[سسرو]]... ارسطوءَ جي پنهنجي [[غار جي تمثيل|غار واري تصوير]] محفوظ ڪري ٿو: جيڪڏهن [[غار واسي|غار واسين]] کي اوچتو مٿئين جهان ۾ آندو وڃي، تہ اهي هڪدم سمجهندا تہ اهو جهان ذهانت سان ترتيب ڏنو ويو آهي. پر ارسطو اڳتي هلي هن نظرئي کي ڇڏي ڏنو؛ جيتوڻيڪ هو خدائي هستيءَ تي ايمان رکي ٿو، پر [[اڻ چرندڙ محرڪ|پهريون محرڪ]] ڪائنات ۾ عمل جو [[فاعلي سبب]] ناهي ۽ ان جي تعمير يا ترتيب ۾ ڪو ڪردار ادا نٿو ڪري... پر خدائي ڪاريگر کي رد ڪرڻ باوجود، ارسطو اتفاقي قوتن جي خالص مشينيت ڏانهن نٿو وڃي. ان جي بدران هو ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اهڙو وچٿرو رستو ڳولي ٿو، جيڪو فطرت يا ''[[فزس]]'' جي تصور تي گهڻو ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R. J. |publisher=Oxford University Press |year=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125 |access-date=2016-01-27 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194747/https://books.google.com/books?id=iwfy-n5IWL8C |url-status=live }}</ref>}} "جنهن دنيا ۾ اسين رهون ٿا، اها هڪ منظم دنيا آهي، جنهن ۾ شيون عام طور اڳڪٿي لائق نموني عمل ڪن ٿيون؛ ارسطو دليل ڏنو تہ ان جو سبب اهو آهي جو هر فطري شيءِ جي هڪ 'فطرت' هوندي آهي—هڪ اهڙي خاصيت (جيڪا بنيادي طور صورت سان لاڳاپيل آهي) جيڪا ان شيءِ کي پنهنجي رواجي نموني عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي..."<ref name="Lindberg BWS 2007">David C. Lindberg, ''The Beginnings of Western Science'', University of Chicago Press, 2007, p. 50.</ref> ارسطو [[چار سبب]] فطري فلسفي يا طبعياتدان جي ڪم لاءِ مناسب قرار ڏنا، "۽ جيڪڏهن هو پنهنجن مسئلن کي انهن سڀني ڏانهن موٽائي ٿو، تہ هو پنهنجي سائنس جي مناسب طريقي سان 'ڇو' جو جواب ڏيندو—مادو، صورت، محرڪ، [۽] 'اهو جنهن جي خاطر'." مادي سبب جون ڦيرڦارون حالتن جي تابع آهن، جڏهن⁠تہ صوري، فاعلي ۽ غايتي سبب گهڻو ڪري هڪ ٻئي سان ملي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فطري قسمن ۾ پختي صورت ۽ [[غايت پسندي|غايتي سبب]] هڪ ئي هوندا آهن. پنهنجي قسم جي مڪمل نموني ۾ پختو ٿيڻ جي [[امڪانيت ۽ فعليت|صلاحيت]] سڌيءَ طرح "حرڪت جي بنيادي سرچشمي" مان حاصل ٿئي ٿي، يعني پيءُ کان، جنهن جو ٻج (''sperma'') هڪ مفروضي ''تناسب'' طور لازمي فطرت (جيڪا نوع ۾ گڏيل هوندي آهي) منتقل ڪري ٿو.<ref>ارسطو، ''طبعيات'' II.7.</ref> ; مادي سبب : ڪنهن شيءِ جي حرڪت ان [مادي/جوهر] موجب مختلف نموني عمل ڪندي، جنهن مان اها ٺهيل آهي. (مٽي، فولاد وغيره ڀيٽيو.) ; صوري سبب : ڪنهن شيءِ جي حرڪت ان جي مادي ترتيب موجب مختلف نموني عمل ڪندي. (مٽيءَ جو گولو، مٽيءَ جو بلاڪ وغيره ڀيٽيو.) ; فاعلي سبب : اهو، جنهن شيءِ کي وجود ۾ آندو؛ "تبديليءَ جو ڪارڻ" يا "حرڪت جو ڪارڻ". ; غايتي سبب : اهو مقصد، جنهن جي ڪري شيءِ وجود ۾ آندي وئي. وچئين دور جي پوئين زماني کان جديد دور تائين، "سائنس" کي خاص قسم جي فاعلي يا ڪارندي سببن جي اڀياس تائين محدود ڪرڻ جو لاڙو وڌيو آهي:<ref>Michael J. Dodds, "Science, Causality and Divine Action: Classical Principles for Contemporary Challenges," ''CTNS Bulletin'' 21:1 [2001].</ref> {{Blockquote |فاعلي سبب جي عمل کي ڪڏهن ڪڏهن، پر هميشه نه، مقداري قوت جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، مٽيءَ جي هڪ ٽڪري تي فنڪار جي عمل کي هن لحاظ کان بيان ڪري سگهجي ٿو تہ ان تي في چورس انچ ڪيترا پائونڊ دٻاءُ وڌو ويو. پر فنڪار جي سرگرميءَ جي رهنمائي ڪندڙ استاد جي فاعلي سبب کي اهڙي نموني بيان نٿو ڪري سگهجي... غايتي سبب ڪارندي تي اثر وجهي ٿو يا ان کي عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿو. جيڪڏهن فنڪار "پئسا ڪمائڻ لاءِ" ڪم ڪري ٿو، تہ پئسا ڪمائڻ ڪنهن نه ڪنهن نموني سندس عمل جو سبب آهي. پر اسين هن اثر کي مقداري قوت جي اصطلاحن ۾ بيان نٿا ڪري سگهون. غايتي سبب عمل ڪري ٿو، پر اهو غايتي سبب جي طريقي موجب، هڪ مقصد يا خير جي حيثيت سان عمل ڪري ٿو، جيڪو فاعلي سبب کي عمل ڪرڻ تي آماده ڪري ٿو. غايتي سبب سان خاص سبب جو طريقو پاڻ فاعلي سبب تائين محدود نٿو ڪري سگهجي، ۽ ان کان به گهٽ ان فاعلي سبب جي طريقي تائين، جنهن کي اسين "قوت" سڏيون ٿا.<ref>Dodds 2001, p. 5.</ref>}} ===قديم يونان ۾=== شروعاتي يوناني فلسفين حرڪت ۽ ڪائنات جو اڀياس ڪيو. [[هيسيوڊ]] جهڙن مفڪرن فطري دنيا کي ديوتائن جو اولاد سمجهيو، جڏهن⁠تہ [[ليوسيپس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جهڙن ٻين مفڪرن دنيا کي گرداب ۾ ڦرندڙ بي جان ذرن جو مجموعو سمجهيو. [[اناڪسيمندر]] نتيجو ڪڍيو تہ گرهڻ آسماني باهه جي ڇلن ۾ موجود سوراخن سبب ٿين ٿا. [[هيراقليطس]] جو خيال هو تہ آسماني جسم باهه جا ٺهيل آهن، جيڪا پيالن جهڙن ٿانون ۾ بند آهي. هن جو خيال هو تہ گرهڻ تڏهن ٿين ٿا، جڏهن اهو پيالو ڌرتيءَ کان ٻئي پاسي ڦري وڃي ٿو. [[ميليتس جو اناڪسيمينس|اناڪسيمينس]] بابت مڃيو وڃي ٿو تہ هن هوا کي بنيادي عنصر قرار ڏنو ۽ چيو تہ هوا جي گهاٽائي بدلائي باهه، پاڻي، مٽي ۽ پٿر پيدا ڪري سگهجن ٿا. [[ايمپيڊوڪليس]] دنيا ٺاهيندڙ [[ڪلاسيڪي عنصر|عنصرن]] کي سڀني شين جون پاڙون سڏيو، جيڪي باهه، هوا، زمين ۽ پاڻي هئا. [[پارمينيدس]] دليل ڏنو تہ هر تبديلي منطقي طور ناممڪن آهي. هو مثال ڏئي ٿو تہ ڪا به شيءِ عدم وجود مان وجود ۾ نٿي اچي سگهي. [[افلاطون]] دليل ڏنو تہ دنيا هڪ اهڙي تصور جي اڻپوري نقل آهي، جيڪو ڪنهن خدائي ڪاريگر جي ذهن ۾ هو. هو اهو پڻ مڃيندو هو تہ ڪنهن شيءِ کي سچ پچ ڄاڻڻ جو واحد طريقو عقل ۽ منطق آهي، نه خود شيءِ جو اڀياس؛ پر تبديلي پذير مادو اڀياس جو هڪ جائز ميدان آهي.<ref name="Lindberg BWS 2007"/> === ارسطوءَ جو فطرت بابت فلسفو === {{Main|ارسطوي طبعيات}} :::"ڪنول جو ٻج امڪاني طور بلوط جو وڻ آهي، پر فعلي طور نه. جڏهن اهو بلوط جو وڻ بڻجي ٿو، تڏهن اهو فعلي طور اهو بڻجي ٿو، جيڪو شروعات ۾ رڳو امڪاني طور هو. اهڙيءَ طرح هي تبديلي امڪانيت کان فعليت ڏانهن گذر آهي—عدم وجود کان وجود ڏانهن نه، پر وجود جي هڪ قسم يا درجي کان ٻئي قسم يا درجي ڏانهن."<ref name="Lindberg BWS 2007"/> ارسطو ڪيترن اهم نظرين جو حامي هو، جن فطري فلسفي ۾ فڪري يڪجائيءَ جي شروعات ڪئي. ارسطوءَ جو خيال هو تہ شين جون خاصيتون خود انهن شين سان واسطو رکن ٿيون، ۽ اهي ٻين اهڙين شين سان به خاصيتون ونڊين ٿيون، جيڪي کين ڪنهن زمري ۾ آڻين ٿيون. هن ڳالهه کي واضح ڪرڻ لاءِ هو ڪتن جو مثال ڏئي ٿو. هڪ خاص ڪتي جون تمام مخصوص خاصيتون ٿي سگهن ٿيون، مثال طور هڪ ڪتو ڪارو ۽ ٻيو ناسي ٿي سگهي ٿو، پر ان سان گڏ ان جون ڪي عام خاصيتون پڻ هونديون آهن، جيڪي ان کي ڪتي طور درجي بند ڪن ٿيون، مثال طور چار ٽنگون هجڻ. هي فلسفو ٻين ڪيترين شين تي پڻ لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هي خيال افلاطون جي نظرئي کان مختلف آهي، جنهن سان ارسطوءَ جو سڌو لاڳاپو هو. ارسطو دليل ڏنو تہ شين ۾ "صورت" نالي خاصيتون هونديون آهن ۽ ان سان گڏ "مادو" نالي اهڙي شيءِ هوندي آهي، جيڪا انهن خاصيتن جو حصو نه هوندي، پر شيءِ جي سڃاڻپ جو بنياد هوندي آهي.{{Clarify|pre-text=copyedit or|date=August 2022}} صورت کي مادي کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. مثال طور، جيئن خاصيتن ۽ مادي کي الڳ نٿو ڪري سگهجي—ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ناممڪن آهي—تيئن اوهان خاصيتن کي هڪ ڍير ۾ ۽ مادي کي ٻئي ڍير ۾ گڏ نٿا ڪري سگهو.<ref name="Lindberg BWS 2007"/> ارسطوءَ جو خيال هو تہ تبديلي هڪ فطري واقعو آهي. هن صورت ۽ مادي بابت پنهنجي فلسفي کي استعمال ڪندي دليل ڏنو تہ جڏهن ڪا شيءِ بدلجي ٿي، تڏهن ان جي مادي کي بدلائڻ کان سواءِ ان جون خاصيتون بدلجن ٿيون. اها تبديلي ڪن خاصيتن جي جاءِ تي ٻيون خاصيتون آڻڻ سان ٿئي ٿي. جيئن هي تبديلي هميشه ارادي تبديلي هوندي آهي، ڀلي اها جبري وسيلي ٿئي يا فطري طريقي سان، تنهنڪري تبديلي خاصيتن جو ضابطي هيٺ سلسلو آهي. هو دليل ڏئي ٿو تہ اهو وجود جي ٽن درجن وسيلي ٿئي ٿو: عدم وجود، امڪاني وجود، ۽ فعلي وجود. انهن ٽن حالتن وسيلي ڪنهن شيءِ جي تبديليءَ جو عمل ان جي صورتن کي حقيقي طور تباهه نٿو ڪري، پر عبوري حالت ۾ ٻن حالتن جي حقيقت وچ ۾ رڳو اڻچٽائي پيدا ڪري ٿو. ان جو مثال ڪنهن شيءِ کي ڳاڙهيءَ مان نيري ڪرڻ ٿي سگهي ٿو، جنهن دوران واڱڻائي عبوري مرحلو اچي ٿو.<ref name="Lindberg BWS 2007"/> === حرڪت بابت وچئين دور جو فلسفو === حرڪت بابت وچئين دور جي فڪر ۾ ارسطوءَ جي ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]'' ۽ ''[[مابعد الطبعيات (ارسطو)|مابعد الطبعيات]]'' جو وڏو حصو شامل هو. وچئين دور جي فلسفين لاءِ حرڪت بابت مسئلو ''طبعيات'' جي ٽئين ڪتاب ۽ ''مابعد الطبعيات'' جي پنجين ڪتاب وچ ۾ موجود اڻهوند مطابقت هو. ارسطو ''طبعيات'' جي ٽئين ڪتاب ۾ دعويٰ ڪئي تہ حرڪت کي جوهر، مقدار، خاصيت ۽ جاءِ موجب درجي بند ڪري سگهجي ٿو، جڏهن⁠تہ ''مابعد الطبعيات'' جي پنجين ڪتاب ۾ هن چيو تہ حرڪت مقدار جي هڪ پيمائش آهي. هن اختلاف فطري فلسفين آڏو ڪي اهم سوال رکيا: حرڪت ڪهڙي زمري يا زمرن ۾ اچي ٿي؟ ڇا حرڪت ۽ آخري حد هڪ ئي شيءِ آهن؟ ڇا حرڪت حقيقي شين کان الڳ آهي؟ وچئين دور جي فلسفين جا اهي سوال حرڪت جي درجي بنديءَ جي ڪوشش هئا.<ref name="Murdoch and Sylla 1978"/> [[وليم آف اوڪم]] وچئين دور جي ڪيترن ماڻهن لاءِ حرڪت جو هڪ سٺو تصور پيش ڪيو. حرڪت بابت اصطلاحن ۾ اهڙو مسئلو آهي، جيڪو ماڻهن کي اهو سوچڻ ڏانهن وٺي وڃي ٿو تہ اسمن ۽ انهن کي اسم بڻائيندڙ خاصيتن وچ ۾ ڪو لازمي لاڳاپو آهي. اوڪم چوي ٿو تہ هي فرق ئي ماڻهن کي حرڪت سمجھڻ جي اجازت ڏئي ٿو؛ حرڪت متحرڪ شين، جڳهن ۽ صورتن جي خاصيت آهي، ۽ حرڪت جي وصف لاءِ ايترو ئي ڪافي آهي. ان جو هڪ مشهور مثال [[اوڪم جو پاڪو]] آهي، جيڪو اڻچٽن بيانن کي وڌيڪ تشريحي مثالن ۾ ورهائي سادو ڪري ٿو. "هر حرڪت ڪنهن ڪارندي مان پيدا ٿئي ٿي" کي "هر اها شيءِ جيڪا حرڪت ۾ آندي وڃي ٿي، ڪنهن ڪارندي وسيلي حرڪت ۾ آندي وڃي ٿي" ۾ بدلائڻ سان حرڪت کي انفرادي متحرڪ شين سان لاڳاپيل وڌيڪ مخصوص خاصيت بڻايو وڃي ٿو.<ref name="Murdoch and Sylla 1978">John E. Murdoch and Edith D. Sylla ''Science in The Middle Ages:The Science of Motion'' (1978) University of Chicago Press p. 213–222</ref> === شروعاتي جديد دور ۾ فطري فلسفو === [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] جا قديم اڳواڻ موجود هئا، ۽ [[گليليو گليلي|گليليو]] فطرت جي رياضياتي سمجھ جو هڪ نمايان مثال آهي، جيڪا جديد فطري سائنسدانن جي خاص نشاني آهي. گليليو تجويز ڏني تہ شيون پنهنجي ڪميت کان سواءِ ساڳئي رفتار سان ڪرنديون، بشرطيڪ جنهن وسيلي مان اهي ڪرن، اهو هڪجهڙو هجي. روايتي فطري فلسفي کان الڳ سائنسي سرگرميءَ جي 19هين صديءَ واري سڃاڻپ جون پاڙون اڳين صدين ۾ آهن. فطرت جي اڀياس لاءِ وڌيڪ "پڇاڳاڇا ڪندڙ" ۽ عملي طريقي جون تجويزون [[فرانسس بيڪن]] وٽ نمايان آهن، جنهن جي پختن عقيدن سندس بصيرت ڀري [[بيڪني طريقو|بيڪني طريقي]] کي مقبول ڪرڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. بيڪني طريقو [[ٿامس برائون]] جي انسائيڪلوپيڊيا ''[[پسيوڊوڪسيا ايپيڊيميڪا]]'' (1646–1672ع) ۾ سڄيءَ طرح استعمال ڪيو ويو، جيڪا فطرت جي تجرباتي تحقيق وسيلي عام غلط فهمين جي هڪ وسيع سلسلي کي رد ڪري ٿي. 17هين صديءَ جي پوئين زماني جي فطري فلسفي [[رابرٽ بوائل]]، [[طبعيات]] ۽ [[مابعد الطبعيات]] وچ ۾ فرق بابت هڪ بنيادي تصنيف ''A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature'' لکي، ۽ ان سان گڏ ''[[شڪ ڪندڙ ڪيمياگر]]'' پڻ لکي، جنهن کان پوءِ جديد [[ڪيميا]] جو نالو پيو، جيئن [[ڪيمياگري]] جي [[ابتدائي سائنس|ابتدائي سائنسي]] اڀياسن کان الڳ. فطري فلسفي جون اهي تصنيفون يورپي [[يونيورسٽي|يونيورسٽين]] ۾ پڙهايل [[وچئين دور|وچئين دور جي]] [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] کان پري ٿيڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون، ۽ ڪيترن طريقن سان انهن ترقيَن جي اڳڪٿي ڪن ٿيون، جيڪي [[سائنس جي تاريخ|جديد معنيٰ ۾ عملي سائنس]] ڏانهن وٺي ويون. جيئن بيڪن چوندو هو، فطرت جا راز ظاهر ڪرائڻ لاءِ "فطرت کي تڪليف ڏيڻ"، يعني [[سائنسي تجربو|سائنسي تجربا ڪرڻ]]، رڳو تاريخي يا [[قصن تي ٻڌل]] [[تجرباتي مظاهرو|تجرباتي مظاهرن]] جي [[مشاهدو|مشاهدن]] تي ڀاڙڻ بدران، [[جديد سائنس]] جي هڪ بنيادي خاصيت، بلڪ ان جي ڪاميابيءَ جي ڪنجي سمجھي وئي. بوائل جا سوانح نگار، هن ڳالهه تي زور ڏيندي تہ هن جديد ڪيميا جا بنياد وڌا، اڪثر ان حقيقت کي نظرانداز ڪن ٿا تہ هو نظريي، عمل ۽ عقيدي ۾ مدرسي سائنسن سان لڳاتار وابسته رهيو.<ref>{{cite journal |last=More |first=Louis Trenchard |date=January 1941 |title=Boyle as Alchemist |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1941-01_2_1/page/61 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=2 |issue=1 |pages=61–76 |publisher=University of Pennsylvania Press |doi=10.2307/2707281 |jstor=2707281}}</ref> تنهن هوندي به، هن عملي تحقيق بابت مشاهدي جا تفصيل نهايت احتياط سان درج ڪيا، ۽ پوءِ رڳو هن عمل جي حمايت نه ڪئي، پر ڪامياب ۽ ناڪام ٻنهي تجربن جي اشاعت جي پڻ حمايت ڪئي، جيئن فردي دعوائن جي ورجاءَ وسيلي تصديق ٿي سگهي. {{Blockquote |ڪڏهن اسين لفظ ''[[فطرت]]'' ان ''فطرت جي خالق'' لاءِ استعمال ڪندا آهيون، جنهن کي [[مدرسي فلسفو|مدرسي عالم]] سخت اصطلاح ۾ ''[[نيچرا نيچرانس]]'' سڏين ٿا؛ جيئن چيو وڃي تہ ''فطرت'' انسان کي جزوي طور جسماني ۽ [[ذهن-جسم ٻٽوڻ|جزوي طور غير مادي]] بڻايو آهي. ڪڏهن ڪنهن شيءِ جي ''فطرت'' مان مراد ان جو ''[[جوهر]]'' يا اهو وٺندا آهيون، جنهن کي مدرسي عالم بنا هٻڪ جي ڪنهن شيءِ جي ''[[ماهيت]]'' سڏين ٿا، يعني اها ''[[خاصيت (فلسفو)|خاصيت]]'' يا ''خاصيتون''، جن سبب اها شيءِ اها آهي جيڪا اها آهي، ڀلي اها شيءِ [[مادو|جسماني]] هجي يا نه؛ جيئن جڏهن اسين ڪنهن ''[[ملائڪ]]''، ''[[ٽڪنڊي]]'' يا ''[[سيال]]'' جسم جي فطرت بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا. ڪڏهن اسين ''فطرت'' کي [[حرڪت (طبعيات)|حرڪت]] جي اندروني اصول طور وٺون ٿا؛ جيئن جڏهن چئون تہ [[هوا (ڪلاسيڪي عنصر)|هوا]] ۾ ڇڏيل پٿر ''فطرتاً'' [[زمين (ڪلاسيڪي عنصر)|ڌرتيءَ]] جي مرڪز ڏانهن وڃي ٿو، ۽ ان جي ابتڙ [[باهه (ڪلاسيڪي عنصر)|باهه]] يا شعلو ''قدرتي طور'' مٿي [[فلڪ|آسمان]] ڏانهن وڃي ٿو. ڪڏهن ''فطرت'' مان شين جو قائم ٿيل سلسلو مراد وٺون ٿا؛ جيئن چئون تہ ''فطرت'' [[رات]] کي ڏينهن کان پوءِ آڻي ٿي، ۽ ''فطرت'' انسانن جي زندگيءَ لاءِ [[ساهه کڻڻ|ساهه کڻڻ]] کي ضروري بڻايو آهي. ڪڏهن اسين ''فطرت'' کي ڪنهن جسم، خاص طور جاندار جسم، سان واسطو رکندڙ [[فعليات|قوتن جي مجموعي]] طور وٺون ٿا؛ جيئن [[طبيب]] چون ٿا تہ ''فطرت'' سگهاري، ڪمزور يا ختم ٿيل آهي، يا ڪن [[بيماري|بيمارين]] ۾ ''فطرت'' کي پنهنجو ڪم ڪرڻ ڏنو وڃي تہ اها علاج ڪندي. ڪڏهن اسين فطرت مان [[ڪائنات]] يا [[خدا]] جي جسماني تخليقن جو سرشتو مراد وٺون ٿا؛ جيئن [[فينڪس (ڏندڪٿا)|فينڪس]] يا [[ڪيميرا (ڏندڪٿا)|ڪيميرا]] بابت چيو وڃي تہ اهڙي ڪا شيءِ ''فطرت''، يعني دنيا ۾، موجود ناهي. ۽ ڪڏهن، ۽ اهو سڀ کان عام آهي، اسين ''فطرت'' سان ڪنهن [[ماءُ فطرت|نيم ديوتا]] يا ڪنهن ٻي عجيب هستيءَ جو اظهار ڪرڻ چاهيون ٿا، جنهن جي تصور جو هي بحث جائزو وٺي ٿو.<ref>{{cite book |first1=Robert |last1=Boyle |first2=M.A. |last2=Stewart |year=1991 |title=Selected Philosophical Papers of Robert Boyle |series=HPC Classics Series |publisher=Hackett |isbn=978-0-87220-122-4 |lccn=91025480 |url=https://books.google.com/books?id=_tNzGMLGSGwC&pg=PA177 |pages=176–177}}</ref>|[[رابرٽ بوائل]]|''A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature''}} 17هين صديءَ جي پوئين يا 18هين صديءَ جي شروعاتي زماني جي فطري فلسفين کي ڪڏهن ڪڏهن توهين طور "منصوبا ساز" چيو ويندو هو. [[منصوبا ساز (شروعاتي سائنسدان)|منصوبا ساز]] اهڙو ڪاروباري هوندو هو، جيڪو ماڻهن کي پنهنجي ايجاد ۾ سيڙپ ڪرڻ جي دعوت ڏيندو هو، پر طنزيه تصوير موجب ان تي ڀروسو نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اوزار عام طور غير عملي هوندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.historytoday.com/alex-keller/age-projectors|title=The Age of the Projectors {{!}} History Today|website=www.historytoday.com|access-date=2016-10-19|archive-date=2016-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020035743/http://www.historytoday.com/alex-keller/age-projectors|url-status=live}}</ref> جوناٿن سوئفٽ پنهنجي ناول ''[[گليور جا سفر]]'' ۾ [[شاهي سوسائٽي]] جي فطري فلسفين تي "منصوبا سازن جي اڪيڊمي" طور طنز ڪيو. سائنس جي مورخن دليل ڏنو آهي تہ فطري فلسفي ۽ نالي ماتر منصوبا سازن جا طريقا ۽ مقصد ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ملي ويندا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ku2IWu3xchoC&q=alex+keller+projector|title=Sir Jonas Moore: Practical Mathematics and Restoration Science|last=Willmoth|first=Frances|date=1993-01-01|publisher=Boydell & Brewer|isbn=9780851153216|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Yamamoto|first=Koji|date=2015-12-01|title=Medicine, metals and empire: the survival of a chymical projector in early eighteenth-century London|url=https://zenodo.org/record/895512|journal=The British Journal for the History of Science|volume=48|issue=4|pages=607–637|doi=10.1017/S000708741500059X|pmid=26336059|issn=0007-0874|access-date=2017-10-28|archive-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029065304/https://zenodo.org/record/895512|url-status=live}}</ref> == سائنس ۽ فطرت جي فلسفي ۾ هاڻوڪو ڪم == 20هين صديءَ جي وچ ڌاري، [[ارنسٽ مائر]] جي فطرت جي [[غايت پسندي]] بابت بحثن {{crossreference|(ڏسو [[حياتيات ۾ غايت پسندي#اڻگهٽجندڙ غايت پسندي]])|selfref=no}} انهن مسئلن کي ٻيهر اٿاريو، جن تي اڳ ارسطو ([[غايتي سبب]] بابت) ۽ ڪانٽ ([[فيصلي جي تنقيد#جماليات|عڪاسي ڪندڙ فيصلي]] بابت) بحث ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/117102437/Teleology-and-Randomness-in-the-Development-of-Natural-Science-Research-Systems-Ontology-and-Evolution|title=Teleology and Randomness in the Development of Natural Science Research: Systems, Ontology and Evolution &#124; Evolution (1.1K views)|website=Scribd|access-date=2019-06-08|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804075218/https://www.scribd.com/document/117102437/Teleology-and-Randomness-in-the-Development-of-Natural-Science-Research-Systems-Ontology-and-Evolution|url-status=live}}</ref> خاص طور 20هين صديءَ جي وچ واري يورپي بحران کان پوءِ، ڪن مفڪرن دليل ڏنو تہ فطرت کي هڪ وسيع فلسفياڻي نقطه نظر سان ڏسڻ ضروري آهي، نه اهڙي تنگ اثباتيتي طريقي سان، جيڪو لڪل ۽ اڻجاچيل فلسفي تي اڻسڌيءَ طرح ڀاڙي ٿو.<ref>E.A. Burtt, ''Metaphysical Foundations of Modern Science'' (Garden City, NY: Doubleday and Company, 1954), 227–230.</ref> فڪر جو هڪ سلسلو ارسطوي روايت مان وڌي ٿو، خاص طور جيئن [[ٿامس اڪويناس]] ان کي اڳتي وڌايو. ٻيو سلسلو [[ايڊمنڊ هسرل]] مان نڪري ٿو، خاص طور سندس ''يورپي سائنسن جو بحران'' ۾ بيان ڪيل صورت مان. سندس شاگردن، جهڙوڪ [[جيڪب ڪلين (فلسفي)|جيڪب ڪلين]] ۽ [[هانس يونس]]، سندس موضوعن کي وڌيڪ مڪمل نموني اڳتي وڌايو. آخر ۾، پر گهٽ اهم نه، [[الفرڊ نارٿ وائيٽ هيڊ]] جي تصنيفن مان متاثر [[عملياتي فلسفو]] پڻ موجود آهي.<ref>مثال طور، [[مائيڪل ويبر]] ۽ Will Desmond، (مرتب)، ''[https://www.academia.edu/279955/Handbook_of_Whiteheadian_Process_Thought Handbook of Whiteheadian Process Thought] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151112213343/http://www.academia.edu/279955/Handbook_of_Whiteheadian_Process_Thought |date=2015-11-12 }}''، Frankfurt / Lancaster، ontos verlag، Process Thought X1 & X2، 2008.</ref> زنده عالمن مان [[برائن ڊيوڊ ايلس]]، [[نينسي ڪارٽ رائٽ (فلسفي)|نينسي ڪارٽ رائٽ]]، [[ڊيوڊ ايس. اوڊربرگ|ڊيوڊ اوڊربرگ]] ۽ [[جان ڊوپري]] ڪي اهڙا نمايان مفڪر آهن، جن کي عام طور فطري دنيا ڏانهن وڌيڪ کليل طريقي جا حامي قرار ڏئي سگهجي ٿو. ايلس (2002) "نئين ماهيت پسندي" جي اڀار جو مشاهدو ڪري ٿو.<ref>سندس ''The Philosophy of Nature: A Guide to the New Essentialism''، 2002 ڏسو. {{ISBN|0-7735-2474-6}}</ref> ڊيوڊ اوڊربرگ (2007) ٻين فلسفين، جن ۾ ڪنهن حد تائين ايلس پڻ شامل آهي، جي ان دعويٰ سان اختلاف ڪري ٿو تہ اهي [[ماهيت پسندي|ماهيت پسند]] آهن. هو ٿامس اڪويناس-ارسطوي روايت کي ٻيهر جيئاري ٿو ۽ ان جو بچاءُ ڪري ٿو، جديد ڪوششن جي ابتڙ، جيڪي فطرت کي تجربي واري طريقي جي بي جان موضوع تائين محدود ڪن ٿيون. ''In Praise of Natural Philosophy: A Revolution for Thought and Life'' (2017) ۾، [[نڪولس ميڪسويل]] دليل ڏئي ٿو تہ اسان کي فلسفي ۾ سڌارو آڻڻ ۽ سائنس ۽ فلسفي کي ٻيهر گڏ ڪرڻ گهرجي، جيئن فطري فلسفي جو جديد نمونو پيدا ڪري سگهجي. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ماحوليات|ماحول}} *{{annotated link|ماحولياتي فلسفو}} *{{annotated link|شوقين سائنسدان}} *{{annotated link|سائنس جي تاريخ}} *{{annotated link|فطري ماحول}} *{{annotated link|فطري دينيات}} *{{annotated link|فطرت پسندي (فلسفو)}} *{{annotated link|فطرت (فلسفو)}} *{{annotated link|ابتدائي سائنس}} ==حوالا== {{reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== *{{cite book|last=Adler|first=Mortimer J.|author-link=مورٽيمر جي. ايڊلر|title=The Four Dimensions of Philosophy: Metaphysical, Moral, Objective, Categorical|url=https://archive.org/details/fourdimensionsof0000adle|publisher=Macmillan|year=1993|isbn=0-02-500574-X}} * [[ايڊون آرٿر برٽ|E.A. Burtt]]، ''Metaphysical Foundations of Modern Science'' (Garden City, NY: Doubleday and Company, 1954). *[[فلپ ڪچر]]، ''Science, Truth, and Democracy.'' Oxford Studies in Philosophy of Science. Oxford; New York: Oxford University Press، 2001. LCCN:2001036144 {{ISBN|0-19-514583-6}} *[[برٽرينڊ رسل]]، ''[[مغربي فلسفي جي تاريخ (رسل)|مغربي فلسفي جي تاريخ]] ۽ ان جو قديم زماني کان هاڻوڪي دور تائين سياسي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپو'' (1945) Simon & Schuster، 1972. *{{cite book|last=Santayana|first=George|author-link=جارج سانتايانا|title=Scepticism and Animal Faith|url=https://archive.org/details/scepticismanimal00sant|url-access=registration|publisher=[[ڊوور پبليڪيشنز]]|year=1923|pages=[https://archive.org/details/scepticismanimal00sant/page/27 27–41]|isbn=0-486-20236-4}} *[[ڊيوڊ سنوڪ]]، ''Natural Philosophy: A Survey of Physics and Western Thought.'' Access Research Network، 2003. {{ISBN|1-931796-25-4}}. [https://web.archive.org/web/20070408204932/http://www.cityreformed.org/snoke/hsbook/hsbook.html Natural Philosophy: A Survey of Physics and Western Thought] [http://www.thehomeschoolmagazine.com/Homeschool_Reviews/reviews.php?rid=909 Welcome to The Old Schoolhouse® Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922132810/http://thehomeschoolmagazine.com/Homeschool_Reviews/reviews.php?rid=909 |date=2013-09-22 }} *[[نينسي آر. پيرسي]] ۽ [[چارلس بي. ٿاڪسٽن]]، ''The Soul of Science: Christian Faith and Natural Philosophy'' (Crossway Books، 1994، {{ISBN|0891077669}}). *[[الفرڊ اين. وائيٽ هيڊ]]، ''[[عمل ۽ حقيقت]]''، The Macmillan Company، 1929. *[[ريني ٿام]]، ''Modèles mathématiques de la morphogenèse''، Christian Bourgois، 1980. *Claude Paul Bruter، ''Topologie et perception''، Maloine، 3 جلد، 1974/1976/1986. *Jean Largeault، ''Principes classiques d'interprétation de la nature''، Vrin، 1988. *[[مورٽز شلڪ]]، ''Philosophy of Nature''، Philosophical Library، New York، 1949. *Andrew G. Van Melsen، ''The Philosophy of Nature''، Duquesne University، Pittsburgh، 1954. *Miguel Espinoza، ''A Theory of Intelligibility. A Contribution to the Revival of the Philosophy of Nature''، Thombooks Press، Toronto، ON، 2020. *Miguel Espinoza، ''La matière éternelle et ses harmonies éphémères''، L'Harmattan، Paris، 2017. * {{cite book |author-link=پال ٿاگارڊ|last=Thagard |first=Paul |date=2019 |title=Natural Philosophy: From Social Brains to Knowledge, Reality, Morality, and Beauty |url=https://books.google.com/books?id=KfeEDwAAQBAJ&pg=PT442 |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190686444}} ==ٻاهريون ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} *[http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-natphil/ "ارسطوءَ جو فطري فلسفو"]، [[اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]] *[http://www.isnature.org فطرت جي اڀياس جو ادارو] ** "[http://www.isnature.org/Files/Augros_2009-Bigger_Physics.htm هڪ وڌيڪ وسيع طبعيات]"، مائيڪل آگروس جو ايم آءِ ٽي ۾ ڏنل خطاب **[http://www.isnature.org/articles.htm ٻيا مضمون] {{روشن خياليءَ جو دور}} {{فلسفي جا موضوع}} {{ماحولياتي انسانيت}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Natural Philosophy}} [[زمرو:فطري فلسفو| ]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ]] nk32791apa10pv94a2q9oyyseh4x97o 4 80861 425449 304591 2026-10-26T16:19:23Z JogiAsad 4693 /* سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون */ {{nay}} 425449 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا. == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} ==حوالا == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] 3dwrrgaa7irq5lrcluu1eouwhr4goj4 425455 425449 2026-10-26T16:26:50Z JogiAsad 4693 425455 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا. == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} == ميٽاوِڪي تي سهڪار == هيٺ ميٽاوڪي تي سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا جي وچ ۾ ٿيل سهڪار جا پَنا آهن. # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|ٻيون]] # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|ٽيون]] ==حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] btq592alej6il9j19feq947ok5p81gs 425456 425455 2026-10-26T16:29:15Z JogiAsad 4693 /* ميٽاوِڪي تي سهڪار */ 425456 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا. == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} == ميٽاوِڪي تي سهڪار == پهريون سهڪار 2019 ۾ ڪيو ويو، ٻيون ڀيرو 2020 ۾ ۽ ٽيون ڀيرو 2026 ۾ ڪيو ويو. هيٺ ميٽاوڪي تي سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا جي وچ ۾ ٿيل سهڪار جا پَنا ۽ ڳنڍڻا ڏنل آهن. # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|ٻيون]] # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|ٽيون]] ==حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] ibln7p1o41n5bg146jyetlfiluyivvq 425458 425456 2026-10-26T16:41:21Z JogiAsad 4693 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 425458 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا. == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} == ميٽاوِڪي تي سهڪار == پهريون سهڪار 2019 ۾ ڪيو ويو، ٻيون ڀيرو 2020 ۾ ۽ ٽيون ڀيرو 2026 ۾ ڪيو ويو. هيٺ ميٽاوڪي تي سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا جي وچ ۾ ٿيل سهڪار جا پَنا ۽ ڳنڍڻا ڏنل آهن. # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|ٻيون]] # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|ٽيون]] ==حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] 1zcnak6nhtbd8a3j4bh6qe8afdhgieg 425465 425458 2026-10-26T17:25:45Z JogiAsad 4693 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] 425465 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا. == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} == ميٽاوِڪي تي سهڪار == پهريون سهڪار 2019 ۾ ڪيو ويو، ٻيون ڀيرو 2020 ۾ ۽ ٽيون ڀيرو 2026 ۾ ڪيو ويو. هيٺ ميٽاوڪي تي سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا جي وچ ۾ ٿيل سهڪار جا پَنا ۽ ڳنڍڻا ڏنل آهن. # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|ٻيون]] # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|ٽيون]] ==حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] sa5qescfwjpim3e9ug1dn5zlu8xaynr 425466 425465 2026-10-26T17:27:16Z JogiAsad 4693 ref 425466 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} == ميٽاوِڪي تي سهڪار == پهريون سهڪار 2019 ۾ ڪيو ويو، ٻيون ڀيرو 2020 ۾ ۽ ٽيون ڀيرو 2026 ۾ ڪيو ويو. هيٺ ميٽاوڪي تي سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا جي وچ ۾ ٿيل سهڪار جا پَنا ۽ ڳنڍڻا ڏنل آهن. # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|ٻيون]] # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|ٽيون]] ==حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] 1fb60g1vcrf0uw54rpe9j0ehl9w9bk9 425566 425466 2026-10-26T21:39:29Z JogiAsad 4693 /* سنڌي ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون */ معمولي ڪاپي ايڊٽ 425566 wikitext text/x-wiki سنڌي-آذربائيجاني وڪي سهڪار [[سنڌي وڪيپيڊيا]] ۽ [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]] [[وڪيپيڊيا برادري|وڪيپيڊيا برادرين]] جي وچ ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2019]] جي لاءِ سهڪار آهي. ان جو مقصد ٻنهي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي مضبوط بڻائڻ آهي. ان سهڪار هيٺ، هڪ ٻولي جي وڪيپيڊيا برادري ٻئي ٻولي جي پاران ڄاڻايل سڀ کان اهم مضمون لکيا ويا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ}}</ref> == ساٿي == # {{u|JogiAsad|جوڳي اسد}} 19:03, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) # گُني ايم.اي. 19:45, 1 ڊسمبر 2019 ([[برابر عالمي وقت|UTC]]) # النور نصيف 19:46, 1 ڊسمبر 2019 ([[UTC]]) == آذربائيجاني ڪميونٽي پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[گوبستان پٿر آرٽ]] {{tick}} # [[ڪنواري مينار (باڪو)|ميڊن ٽاور باڪو]] {{tick}} # [[شاڪي خان جو محل|شاڪي خان محل]] {{tick}} # [[شروان شاهان محل|شروان شاهه محل]] {{tick}} # [[باڪو جي آتشگاهہ|آتشگاهه باڪو]] {{tick}} # [[آذربائيجان ۾ گپ ٻرندڙ جبل|آذربائيجان ۾ مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل]] {{tick}} # [[آذربائيجان غاليچو ميوزيم|آذربائيجان گاليچو ميوزم]] {{tick}} # [[عزير حاجيبايوف]] {{tick}} # [[زينالعابدين طگيف|زين العابدين تگيف]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي آزادي جو ڏينهن|آزادي جو ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[جمهوري ڏينھن (آذربائيجان)|جمهوريا ڏينهن (آذربائيجان)]] {{tick}} # [[ڪيلگهائي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|آذربائيجاني باليٽ]] {{tick}} # [[آذربائيجاني ٻولي]] {{tick}} # [[آذربائيجاني منات]] {{tick}} # [[باڪو]] {{tick}} # [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)|ليليٰ ۽ مجنون (باليٽ)]] {{tick}} # [[آذربائيجان جي سياست]] {{tick}} # [[آذربائيجان جو آئين]] {{tick}} # [[آذربائيجان-پاڪستان لاڳاپا|آذربائيجان پاڪستان لاڳاپا]] {{tick}} # [[ليلي ۽ ماجنون (اوپيرا)|ليليٰ ۽ مجنون (سنگيت ناٽڪ)]] {{tick}} # [[ديدي ڪورڪوت جو ڪتاب|ديد ڪورڪت جو ڪتاب]] {{tick}} === تتُ === مٿي ڏنل سڀئي آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019 ايڊٽ-اي-ٿان]] لاءِ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} پاران لکيل هئا ، سواءِ [[آذربائيجان جو آئين]] جيڪو مهتاب احمد پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019/حصو وٺندڙ|وام 19]] لاءِ لکيو ويو هو ۽ آزاديءَ جو ڏينهن (آذربائيجان) جيڪو 18 آڪٽوبر، 2019 تي ارسلان علي پاران [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وام 2019]] کان گهڻو اڳ لکيو ويو هو. باقي ھيٺ ڏنل آرٽيڪل [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2019|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019]] جي مقرر وقت ۾ پورا نه ٿي سگھيا هئا، پر مان پنھنجي پوري ڪوشش ڪندس ته انھن کي وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2019 کانپوءِ پوري ڪريان. -{{u|jogiAsad|جوگي اسد}} هيٺيان ليک بعد ۾ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2020|وڪيپيڊياايشيائي مهينو 2020]] وارو شماري مهل سنڌي وڪيپيڊيا ۾ {{u|jogiAsad|جوگي اسد}} ترجمو ڪري لکيا ويا. # [[نفت داشلاري|آئل راڪس]] {{tick}} # [[بي بي-هيبت مسجد|بي بي هيبت مسجد]] {{tick}} # [[گوئگول نيشنل پارڪ|گوئڪل نيشنل پارڪ]] {{tick}} # [[دمجلي چر|دمجلي گفا]] {{tick}} # [[ستار بهلزاده|ستار بهلولزاده]] {{tick}} # [[گارا گرائيوف|گارا گايوف]] {{tick}} # [[راشد بهبودوف]] {{tick}} # [[عمر ايلداروف|عمر الدروف]] {{tick}} # [[ينار ڊگ|سڙندڙ جبل]] {{tick}} == سنڌي سٿ پاران درخواست ڪيل مضمون == # [[سنڌو بادشاھت|سنڌو بادشاهت]] {{tick}} # [[راجا ڏاهر]] {{tick}} # [[ديبل]] {{tick}} # [[باوارج]] {{tick}} # [[ڄام تماچي]] {{tick}} # [[سچل سرمست]] {{tick}} # [[سهائي ٽالپر|سوهائي ٽالپر]] {{tick}} # [[نازو ڌاريجو]] {{tick}} # [[خيرپور]] {{tick}} # [[خيرپور ضلعو]] {{tick}} # [[علڻ فقير|الڻ فقير]] {{tick}} # [[سنڌي کاڌا]] {{tick}} # [[سنڌي قوم پرستي|سنڌي قومپرستي]] {{tick}} # [[عابده پروين|عابدا پروين]] {{tick}} # [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|جيڻا انٽرنيشنل ايرپورٽ]] {{tick}} # [[جي ايم سيد|جي. ايم. سيد]] {{tick}} # [[سعادت حسن منٽو|سادت حسن منٽو]] {{tick}} # [[سنڌي ثقافتي ڏھاڙو|سنڌي سڀيتا ڏهاڙو]] {{tick}} # نادر جون مهمون ([[:en:Nader Shah's Sindh expedition|نادر شاهه جي سنڌ ڏانهن مهم]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # افغانستان–پاڪستان دنگ واري رڪاوٽ ([[:en:Afghanistan–Pakistan border barrier|افغانستان-پاڪستان سرحدي رڪاوٽ]]) _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # قذاڪستان–پاڪستان لاڳاپا[[:en:Kazakhstan–Pakistan relations| قزاقستان-پاڪستان لاڳاپا]] _ هي مَضمون اڃا تائين سنڌي وڪيپيڊيا تي ناهي موجود {{nay}} # ايران–پاڪستان لاڳاپا (Iran–Pakistan relations) {{tick}} # [[سوھائي ابڙو|سوهائي ابڙو]] {{tick}} # [[ٺري ميرواهه]] {{tick}} # [[سھراب فقير|سوهراب فقير]] {{tick}} == ميٽاوِڪي تي سهڪار == پهريون سهڪار 2019 ۾ ڪيو ويو، ٻيون ڀيرو 2020 ۾ ۽ ٽيون ڀيرو 2026 ۾ ڪيو ويو. هيٺ ميٽاوڪي تي سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا جي وچ ۾ ٿيل سهڪار جا پَنا ۽ ڳنڍڻا ڏنل آهن. # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|ٻيون]] # [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|ٽيون]] ==حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] * [https://www.moderator.az/news/313306.html آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 1] * [https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 آذربائيجاني-سنڌي وڪي سهڪار بابت وڊيو ۽ سماچار 2] [[زمرو:وڪيپيڊيا سهڪار]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊين]] [[زمرو:سال 2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2020 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:جوڳي اسد راڄپر]] [[زمرو:2019 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] r58583yvx5s61meqzfdwkqh8vqxgy3g 0 91638 425530 407533 2026-10-26T19:57:18Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425530 wikitext text/x-wiki {{Short description|سائنسي تحقيق ڪندڙ شخص}} {{Infobox occupation | name = سائنسدان | image = Pierre and Marie Curie.jpg | caption = [[پيئر ڪيوري]] ۽ [[ميري ڪيوري]] [[تابڪاري]] معلوم ڪندڙ هڪ اوزار جو عملي مظاهرو ڪندي. کين سندن سائنسي تحقيق تي 1903ع جو طبعيات جو [[نوبل انعام]] مليو؛ ميري کي 1911ع ۾ ڪيميا جو نوبل انعام پڻ مليو. | official_names = سائنسدان <!------------تفصيل-------------------> | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[تجربيگاهه]]، [[تحقيقي يونيورسٽي]]، [[ميداني تحقيق]] | competencies = [[تحقيق#سائنسي تحقيق|سائنسي تحقيق]] | formation = [[سائنس]] | employment_field = [[اڪادمي|علمي دنيا]]، [[خانگي صنعت|صنعت]]، [[سرڪاري سائنسدان|حڪومت]]، [[غير نفعي بخش تنظيم|غير نفعي بخش ادارا]] | related_occupation = [[انجنيئر]]، [[رياضي دان]]، [[طبي محقق]] }} '''سائنسدان''' اهڙو [[ماهر]] آهي، جيڪو [[سائنس]] ۾ ڄاڻ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ [[سائنسي طريقو|سائنسي تحقيق]] ڪري ٿو.<ref>{{cite dictionary |title=scientist |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/scientist |dictionary=Cambridge Dictionary |access-date=27 September 2023}}</ref><ref name = "researchcouncil">{{cite web | url = https://sciencecouncil.org/about-science/our-definition-of-a-scientist/ | title = Our definition of a scientist | publisher = Science Council | access-date = 7 September 2018 | quote = A scientist is someone who systematically gathers and uses research and evidence, making a hypothesis and testing it, to gain and share understanding and knowledge.}}</ref> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ جديد سائنسدان جو ڪو حقيقي قديم هم منصب نہ هو. ان جي بدران، [[فيلسوف]] فطرت جي فلسفياڻي اڀياس ۾ رڌل هوندا هئا، جنهن کي [[فطري فلسفو]] چيو ويندو هو.<ref name="Lehoux">{{cite book|last1=Lehoux|first1=Daryn|editor1-last=Shank|editor1-first=Michael|editor2-last=Numbers|editor2-first=Ronald|editor3-last=Harrison|editor3-first=Peter|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830|date=2011|publisher=University of Chicago, U.S.A. Press|location=Chicago|isbn=978-0226317830|page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/39 39]|chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> جيتوڻيڪ [[ٿيلس]] ({{circa}} 624–545 ق.م) کي ڪائناتي واقعن کي فطري طور بيان ڪرڻ ۽ لازمي طور [[ديوتا|ديوتائن]] جو ڪارنامو نہ سمجهڻ سبب پهريون سائنسدان چئي سگهجي ٿو،<ref>[[ارسطو]]، Metaphysics Alpha، 983b18.</ref><ref name="CPM">{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016 |page=1016}}</ref><ref>Michael Fowler, [http://galileoandeinstein.physics.virginia.edu/lectures/thales.html Early Greek Science: Thales to Plato], University of Virginia [Retrieved 2016-06-16]</ref><ref name="books.google.com">Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}</ref><ref>{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35 }}<!--(copied from [[ٿيلس]]--></ref><ref>{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |url=https://archive.org/details/cerebrallogicsol0000need |publisher=Loose Leaf |year=1978 |page=[https://archive.org/details/cerebrallogicsol0000need/page/75 75] |isbn=978-0-398-03754-3}}<!--(copied from [[ٿيلس]]--></ref> پر ''سائنسدان'' جو اصطلاح [[19هين صديءَ ۾ سائنس|19هين صديءَ]] تائين باقاعدي استعمال ۾ نہ آيو؛ اهو اصطلاح [[دينيات دان]]، فيلسوف ۽ سائنس جي تاريخدان [[وليم ويل]]، [[ميري سومرويل]] کي بيان ڪرڻ لاءِ ٺاهيو هو.<ref name="Cahan Natural Philosophy">{{cite book | editor1-last=Cahan | editor1-first=David | title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science | url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse | date=2003 | publisher=University of Chicago Press | location=Chicago, Illinois |isbn=0-226-08928-2}}</ref><ref name = "Lightman2011">{{cite book|last1=Lightman|first1=Bernard|editor1-last=Shank|editor1-first=Michael|editor2-last=Numbers|editor2-first=Ronald|editor3-last=Harrison|editor3-first=Peter|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830|date=2011|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0226317830|page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367]|chapter = Science and the Public}}</ref> == تاريخ == [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|right|upright|”تهذيب جي تاريخ ۾ عظيم يوناني فيلسوف ۽ سائنسدان [[ارسطو]] (384–322 ق.م) کان وڌيڪ ڪنهن بہ شخص سائنس ۽ فطري فلسفي بابت اسان جي سمجهه کي شڪل نہ ڏني آهي؛ هن ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين گهرو ۽ وسيع اثر ڇڏيو“ —گيري بي. فرنگرين<ref>Gary B. Ferngren (2002). "''[https://books.google.com/books?id=weOOCfiDhDcC&pg=PA33 Science and religion: a historical introduction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316104643/http://books.google.com/books?id=weOOCfiDhDcC&pg=PA33&dq&hl=en |date=2015-03-16 }}''". [[JHU Press]]. p.33. {{ISBN|0-8018-7038-0}}</ref>]] [[File:Georgius Agricola.jpg|thumb|upright|[[جارجيوس ايگريڪولا]] [[ڪيميا]] کي ان جو جديد نالو ڏنو. کيس عام طور [[معدنيات]] جو باني ۽ هڪ سائنسي شعبي طور [[ارضيات]] جو باني سڏيو ويندو آهي.<ref name=berk>{{cite web|url=https://ucmp.berkeley.edu/history/agricola.html |title= Georgius Agricola |publisher=University of California - Museum of Paleontology |access-date=April 4, 2019}}</ref><ref name="Rafferty 2012 p. 10">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 10. {{ISBN|9781615305445}}</ref>]] [[File:JKepler.jpg|thumb|upright|[[يوهانس ڪيپلر]]، جديد [[فلڪيات]]، [[سائنسي طريقي]]، [[فطري سائنس|فطري سائنس]] ۽ [[جديد سائنس]] جي بانين مان هڪ.<ref>{{cite web |url=https://www.dpma.de/english/our_office/publications/milestones/greatinventors/johanneskepler/index.html |title=Johannes Kepler´s 450th birthday |publisher=German Patent and Trade Mark Office }}</ref>]] [[File:Alessandro Volta.jpeg|thumb|upright|180px|[[اليساندرو وولٽا]]، [[بيٽري (بجلي)|برقي بيٽري]] جو موجد ۽ [[ميٿين]] جو دريافت ڪندڙ، تاريخ جي عظيم ترين سائنسدانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.]] [[File:Francesco Redi.jpg|thumb|upright|[[فرانچيسڪو ريڊي]]، جنهن کي ”جديد پيراسائٽالاجيءَ جو باني“ چيو ويندو آهي، تجرباتي حياتيات جو باني هو.]] [[File:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689 (brightened).jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]]، جنهن کي ”[[سائنسي انقلاب]] جي سڀ کان اوچي شخصيت“ سمجهيو وڃي ٿو،<ref name=":92">{{Cite book |last=Matthews |first=Michael R. |author-link=مائيڪل آر. ميٿيوز |url=https://books.google.com/books?id=JrcqBgAAQBAJ&pg=PA181 |title=Time for Science Education: How Teaching the History and Philosophy of Pendulum Motion Can Contribute to Science Literacy |date=2000 |publisher=Springer Science+Business Media, LLC |isbn=978-0-306-45880-4 |series= |location=New York |pages=181 |language=en}}</ref> ۽ جنهن [[طبعيات ۾ نظرين جو اتحاد#ڪشش ثقل ۽ فلڪيات جو اتحاد|طبعيات ۾ پهريون عظيم اتحاد]] قائم ڪيو، ڪلاسيڪي ميڪانيات ۽ ڪيلڪيولس جوڙيا ۽ سائنسي طريقي کي وڌيڪ سنواريو.]] [[File:Thomas_Phillips_-_Mary_Fairfax,_Mrs_William_Somerville,_1780_-_1872._Writer_on_science_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|right|upright|[[ميري سومرويل]]، جنهن لاءِ ”سائنسدان“ جو لفظ ٺاهيو ويو.]] [[File:Albert Einstein photo 1921.jpg|thumb|right|upright|طبعياتدان [[البرٽ آئنسٽائن]] اضافيت جو عام نظريو جوڙيو ۽ طبعيات ۾ ڪيترائي اهم ڀاڱيداريون ڪيون.]] [[File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|right|upright|طبعياتدان [[اينريڪو فرمي]] کي دنيا جو پهريون ائٽم بم ۽ نيوڪليائي ريئڪٽر ٺاهڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.]] [[File:Niels Bohr.jpg|thumb|right|upright|ائٽمي طبعياتدان [[نيلس بوهر]] ائٽمي بناوت ۽ ڪوانٽم نظريي جي سمجهه ۾ بنيادي ڀاڱيداريون ڪيون.]] [[File:Rachel-Carson.jpg|thumb|right|upright|سامونڊي حياتياتدان [[ريچل ڪارسن]] 20هين صديءَ جي [[ماحولياتي تحريڪ]] جي شروعات ڪئي.]] ”سائنسدانن“ ۽ جديد سائنسي شعبن جي ظهور کان اڳ سندن اڳوڻن جا ڪردار وقت سان گهڻو بدلجندا رهيا آهن. مختلف دورن جي سائنسدانن — ۽ انهن کان اڳ فطري فيلسوفن، رياضي دانن، فطري تاريخدانن، فطري دينيات دانن، انجنيئرن ۽ سائنس جي واڌاري ۾ ڀاڱو وٺندڙ ٻين ماڻهن — جا سماج ۾ مقام هڪ ٻئي کان تمام گهڻا مختلف رهيا آهن، ۽ سائنسدانن سان لاڳاپيل ۽ کانئن گهربل [[سماجي روايتون]]، [[اخلاقي قدر]] ۽ [[علمياتي خوبيون]] پڻ وقت سان بدلجنديون رهيون آهن. تنهنڪري، جديد سائنس جي ڪهڙين خاصيتن کي بنيادي سمجهيو وڃي ٿو، ان تي مدار رکندي ڪيترين ئي مختلف تاريخي شخصيتن کي شروعاتي سائنسدان طور سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪجهه تاريخدان [[سائنسي انقلاب]]، جيڪو 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو، کي اهو دور سمجهن ٿا، جڏهن سائنس پنهنجي سڃاڻپ جوڳي جديد صورت ۾ وڌڻ لڳي. 19هين صديءَ تائين ايتريون سماجي ۽ معاشي تبديليون نہ آيون هيون، جو سائنسدان هڪ اهم پيشي طور اڀري سگهن.<ref>On the historical development of the character of scientists and the predecessors, see: Steven Shapin (2008). ''The Scientific Life: A Moral History of a Late Modern Vocation''. Chicago: Chicago University Press. {{ISBN|0-226-75024-8}}</ref> === ڪلاسيڪي قديم دور === [[ڪلاسيڪي قديم دور ۾ سائنس جي تاريخ|ڪلاسيڪي قديم دور ۾ فطرت بابت ڄاڻ]] جي ڳولا ڪيترن ئي قسمن جي عالمن ڪئي. سائنس ۾ [[قديم يونان|يوناني]] ڀاڱيدارين — جن ۾ جاميٽري ۽ رياضياتي فلڪيات جا ڪم، حياتياتي عملن جا شروعاتي بيان، ٻوٽن ۽ جانورن جون فهرستون، ۽ ڄاڻ ۽ سکيا جا نظريا شامل هئا — کي [[فيلسوف]]ن ۽ [[طبيب]]ن سان گڏ مختلف هنرن جي ماهرن پڻ پيدا ڪيو. اهي ڪردار ۽ سائنسي ڄاڻ سان سندن لاڳاپا [[رومي سلطنت]] سان پکڙيا ۽ [[عيسائيت جي تاريخ#رومي سلطنت|عيسائيت جي ڦهلاءَ]] سان اڪثر يورپي ملڪن ۾ مذهبي ادارن سان ويجهي نموني ڳنڍجي ويا. [[نجوم]] ۽ [[فلڪيات]] ڄاڻ جا اهم ميدان بڻيا ۽ فلڪياتدان/نجوميءَ جو ڪردار سياسي ۽ مذهبي [[سرپرستي]] جي سهڪار سان وڌيو. [[وچئين دور جي يونيورسٽي]] واري سرشتي تائين ڄاڻ کي ''[[ٽريويم (تعليم)|ٽريويم]]'' — فلسفو، جنهن ۾ [[فطري فلسفو]] شامل هو — ۽ ''[[ڪواڊريويم]]'' — رياضي، جنهن ۾ فلڪيات شامل هئي — ۾ ورهايو ويندو هو. تنهنڪري، وچئين دور ۾ سائنسدانن جا هم منصب اڪثر يا تہ فيلسوف هوندا هئا يا رياضي دان. ٻوٽن ۽ جانورن جي ڄاڻ گهڻي ڀاڱي طبيبن جي دائري ۾ هئي. === وچيون دور === [[وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس]] فطري ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ نوان طريقا پيدا ڪيا، جيتوڻيڪ اهي واڌارا فيلسوف ۽ رياضي دان جهڙن موجود سماجي ڪردارن جي اندر ئي رهيا. [[اسلامي سونهري دور]] جا ڪيترائي ابتدائي سائنسدان [[همه دان]] سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جو هڪ سبب اهو آهي تہ اڄ جي مفهوم موجب واضح نموني مقرر ٿيل [[سائنسي شعبو|سائنسي شعبا]] موجود نہ هئا. انهن ابتدائي همه دانن مان ڪيترائي مذهبي عالم پڻ هئا. مثال طور، [[ابن الهيثم]] ۽ [[ابو ريحان البيروني|البيروني]] [[علم الڪلام|متڪلمين]] سان لاڳاپيل هئا؛ طبيب [[ابن سينا]] [[حافظ (قرآن)|حافظ]] هو؛ طبيب [[ابن النفيس]] حافظ، [[محدث]] ۽ [[عالم]] هو؛ نباتياتدان [[اوٽو برونفيلس]] دينيات دان ۽ پروٽسٽنٽ ازم جو تاريخدان هو؛ ۽ فلڪياتدان ۽ طبيب [[نيڪولس ڪوپرنيڪس]] مذهبي عهديدار هو. [[اطالوي نشاة ثانيه]] دوران [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[گليليو گليلي]] ۽ [[جيرولامو ڪارڊانو]] جهڙين شخصيتن کي اڪثر ناميارا همه دان سمجهيو وڃي ٿو. === نشاة ثانيه === [[نشاة ثانيه]] دوران اطالوي عالمن سائنس ۾ اهم ڀاڱيداريون ڪيون. [[ليونارڊو دا ونچي]] قديم حياتيات ۽ ايناٽاميءَ ۾ اهم مشاهدا ڪيا. [[گليليو گليلي]]، جنهن کي ڪڏهن جديد سائنس جو باني چيو ويندو آهي،<ref name="father of science Einstein">[[#Reference-Einstein-1954|Einstein (1954, p. 271)]]. "Propositions arrived at by purely logical means are completely empty as regards reality. Because Galileo realised this, and particularly because he drummed it into the scientific world, he is the father of modern physics—indeed, of modern science altogether."</ref><ref>Stephen Hawking, [http://www.medici.org/press/galileo-and-birth-modern-science ''Galileo and the Birth of Modern Science''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324162930/http://www.medici.org/press/galileo-and-birth-modern-science |date=2012-03-24 }}, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36</ref> ٿرماميٽر ۽ دوربين کي بهتر بڻايو، جنهن سان [[شمسي سرشتو|شمسي سرشتي]] جا وڌيڪ تفصيلي مشاهدا ممڪن ٿيا. [[ريني ڊيڪارٽ|ڊيڪارٽ]] [[تجزياتي جاميٽري]] جي شروعات ڪئي، [[ميڪانيات]] جو هڪ [[نظريو]] جوڙيو،<ref>{{cite book | title = Exploring the Limits of Preclassical Mechanics: A Study of Conceptual Development in Early Modern Science: Free Fall and Compounded Motion in the Work of Descartes, Galileo and Beeckman | publisher = Springer Science & Business Media | year = 2004 | page = 6 | chapter = Introduction | author = Peter Damerow}}</ref> ۽ [[ڏورن جو سُسڻ|جانورن جي چرپر]] ۽ [[ادراڪ]] بابت خيال پيش ڪيا. [[بصري ادراڪ|نظر]] بابت تحقيق ۾ [[ٿامس ينگ (سائنسدان)|ٿامس ينگ]] ۽ [[هرمن فان هيلمهولٽز|هرمن فان هيلمهولٽز]] جهڙا طبعياتدان شامل رهيا، جن [[بصريات]]، [[ٻڌڻ]] ۽ [[موسيقي]] جو پڻ اڀياس ڪيو. [[آئزڪ نيوٽن]] اڳين رياضياتي واڌارن کي اڳتي وڌائيندي [[ڪيلڪيولس]] گڏيل طور ايجاد ڪيو ([[گوٽفريڊ لائبنز|لائبنز]] کان آزاد نموني). هن [[ڪلاسيڪي ميڪانيات]] جا اصول جوڙيا ۽ [[روشني]] ۽ بصريات بابت وسيع تحقيق ڪئي. [[جوزف فوريئر]] [[فوريئر سلسلو|لامحدود دوري سلسلن]] جو نظريو جوڙيو، [[گرمي]] جي منتقلي ۽ [[انفراريڊ تابڪاري]] جو اڀياس ڪيو، ۽ ان عمل کي بيان ڪيو، جيڪو پوءِ [[گرين هائوس اثر]] جي نالي سان مشهور ٿيو. [[جيرولامو ڪارڊانو]]، [[بليز پاسڪل]]، [[پيئر ڊي فرما]]، [[جان فان نيومن]]، [[ايلن ٽيورنگ]]، [[اليگزينڊر خنچن]]، [[آندري مارڪوف]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] سميت رياضي دانن رياضي ۽ [[امڪاني نظريي]] ۾ وڏيون ڀاڱيداريون ڪيون، جن ۾ [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[شمارياتي ميڪانيات]] ۽ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] سان لاڳاپيل بنيادي ڪم پڻ شامل هو. گليليو سميت ڪيترائي رياضيءَ ڏانهن لاڙو رکندڙ سائنسدان ماهر [[موسيقار]] پڻ هئا. [[طب]] ۽ [[حياتيات]] جي واڌارن ۾ [[رت]] جي گردش جي سمجهه ۾ اڳڀرائي شامل هئي، جيڪا [[گيلن]] کان [[وليم هاروي|هاروي]] تائين جاري رهي. ڪجهه عالمن ۽ تاريخدانن دليل ڏنو آهي تہ [[عيسائيت]] [[سائنسي انقلاب]] جي اڀار ۾ ڀاڱو ورتو.<ref>{{cite web|last1=Harrison|first1=Peter|title=Christianity and the rise of western science|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=8 May 2012|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2012/05/08/3498202.htm|access-date=28 August 2014}}</ref><ref>{{citation | last = Noll | first = Mark | author-link = مارڪ نول | title = Science, Religion, and A.D. White: Seeking Peace in the "Warfare Between Science and Theology" | publisher = The Biologos Foundation | page = 4 | url = http://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf | access-date = 14 January 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150322013257/http://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf | archive-date = 22 March 2015 | url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation | last1 = Lindberg | first1 = David C. | last2 = Numbers | first2 = Ronald L. | title = God & Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science | place = Berkeley and Los Angeles | publisher = University of California Press | year = 1986 | chapter = Introduction | pages = 5, 12 | isbn = 978-0-520-05538-4}}</ref><ref name="Gilley1">{{cite book |last= Gilley |first= Sheridan |others=Brian Stanley|title=The Cambridge History of Christianity: Volume 8, World Christianities C.1815-c.1914 |year=2006 |publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-81456-1|page=164}}</ref><ref>Lindberg, David. (1992) ''The Beginnings of Western Science'' University of Chicago Press. p. 204.</ref> === روشن خياليءَ جو دور === [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] دوران [[لوئيجي گالواني]]، جيڪو [[حياتيائي برق مقناطيسيت]] جو اڳواڻ هو، ان شيءِ جي تحقيق ڪئي، جنهن کي هن ”حيواني بجلي“ سڏيو. هن مشاهدو ڪيو تہ ڏيڏر جي حرام مغز تي برقي چارج لاڳو ڪرڻ سان ان جي سڄي جسم ۾ ڏورن جا ڇڪ پيدا ٿي سگهن ٿا. ڌار ڪيل ڏيڏر جون ٽنگون پڻ برقي تحريڪ ملڻ تي ڦڙڪندي ڏٺيون ويون. هڪ تجربي ۾ گالواني ڏٺو تہ ڏيڏر جي ٽنگ کي جهليل پتل جي ڪنڍيءَ سان فولادي جراحي ڇريءَ جي ڇهاءَ سبب ٽنگ سُسي وئي. وڌيڪ تجربن انهن مشاهدن جي پٺڀرائي ڪئي، جنهن کان پوءِ گالواني اهو نتيجو ڪڍيو تہ هو حيواني تاندورن جي اندر موجود ڪنهن فطري برقي قوت جو مشاهدو ڪري رهيو هو. [[پاويا يونيورسٽي]] ۾ سندس ساٿي [[اليساندرو وولٽا]] انهن نتيجن کي ورجايو، پر گالوانيءَ جي تشريح تي سوال اٿاريا.<ref name=Routledge>{{cite book|title=A popular history of science|author=Robert Routledge|url=https://archive.org/details/b24869880|page=[https://archive.org/details/b24869880/page/553 553] |edition=2nd|year=1881|publisher=G. Routledge and Sons|isbn=0-415-38381-1}}</ref> [[لازارو اسپالانزاني]] تجرباتي فعليات ۽ فطري سائنسن جي هڪ نمايان شخصيت هو. سندس تحقيق طبي سائنس تي ڊگهو اثر ڇڏيو، خاص طور جسماني عملن ۽ جانورن جي پيدائش جي تجرباتي اڀياس ۾.<ref>{{cite web|url=http://www-3.unipv.it/webbio/spalla99/spallanz.htm|title=Spallanzani - Uomo e scienziato|publisher=Il museo di Lazzaro Spallanzani|language=it|access-date=2010-06-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603044941/http://www-3.unipv.it/webbio/spalla99/spallanz.htm|archive-date=2010-06-03}}</ref> [[فرانچيسڪو ريڊي]] ثابت ڪيو تہ [[خرد جاندار]] [[بيماري]] پيدا ڪري سگهن ٿا. === 19هين صدي === 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ يا 20هين صديءَ جي شروعات تائين سائنسدانن کي عام طور ”[[فطري فلسفو|فطري فيلسوف]]“ يا ”سائنس جا ماڻهو“ سڏيو ويندو هو.<ref>Nineteenth-Century Attitudes: Men of Science. {{cite web |url=http://www.rpi.edu/~rosss2/book.html |title=Nineteenth-Century Attitudes: Men of Science |access-date=2008-01-15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309165847/http://www.rpi.edu/~rosss2/book.html |archive-date=2008-03-09 }}</ref><ref>Friedrich Ueberweg, History of Philosophy: From Thales to the Present Time. C. Scribner's sons v.1, 1887</ref><ref>Steve Fuller, Kuhn VS. Popper: The Struggle For The Soul Of Science. Columbia University Press 2004. Page 43. {{ISBN|0-231-13428-2}}</ref><ref>''Science'' by American Association for the Advancement of Science, 1917. v.45 1917 Jan-Jun. [https://books.google.com/books?id=4gcuAAAAMAAJ&pg=PA274 Page 274] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302180539/https://books.google.com/books?id=4gcuAAAAMAAJ&pg=PA274&as_brr=1&ei=_TiNR7znI5mmiQGXo4TEBQ |date=2017-03-02 }}.</ref> انگريز فيلسوف ۽ سائنس جي تاريخدان [[وليم ويل]] 1833ع ۾ ''سائنسدان'' جو اصطلاح ٺاهيو. اهو پهريون ڀيرو ڇپيل صورت ۾ سندس 1834ع واري گمنام جائزي ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو [[ميري سومرويل]] جي ڪتاب ''[[طبعياتي سائنسن جي لاڳاپي بابت]]'' تي لکيل هو ۽ ''[[ڪوارٽرلي ريويو]]'' ۾ شايع ٿيو.<ref name=Ross1962>{{Cite journal| author = Ross, Sydney | year = 1962 | title = Scientist: The story of a word | url = https://archive.org/details/annals-of-science_1962-06_18_2/page/65 | journal = [[Annals of Science]] | volume = 18 | issue = 2 | pages = 65–85 | doi = 10.1080/00033796200202722| doi-access = free }} To be exact, the person who coined the term ''scientist'' was referred to in Whewell 1834 only as "some ingenious gentleman." Ross later identified this as Whewell himself. Ross 1962, p.72.</ref> ان جائزي ۾ ويل سائنسن اندر وڌندڙ تخصص واري لاڙي تي بحث ڪيو. جيئن ''ڪيميادان''، ''رياضي دان'' ۽ ''فطرت دان'' جهڙا تمام مخصوص اصطلاح عام ٿيڻ لڳا، تيئن ''فيلسوف'' جو وسيع اصطلاح سائنسي اڀياس ڪندڙ ماڻهن جي مناسب نموني وضاحت ڪرڻ لاءِ ڪافي نہ رهيو. ويل هن لاڙي جي ڀيٽ سومرويل جي ان مقصد سان ڪئي، جنهن ۾ هن ڏيکارڻ ٿي گهريو تہ سائنس جون الڳ الڳ شاخون تاريخي طور عام اصولن وسيلي ڪيئن متحد رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last1=Whewell |first1=William |editor1-last=Murray |editor1-first=John |title=On the Connexion of the Physical Sciences By Mrs. Sommerville |journal=The Quarterly Review |issue=March & June 1834 |volume=LI |pages=54–68}}</ref> ويل ٻڌايو تہ [[برطانوي انجمن براءِ ترقي سائنس]] جي ميمبرن ”مادي دنيا جي ڄاڻ جي شاگردن“ لاءِ ڪنهن مناسب گڏيل اصطلاح جي اڻهوند تي ڳڻتي ظاهر ڪئي هئي. هن اڻسڌي نموني پنهنجي ئي حوالي سان لکيو تہ ”ڪنهن ذهين شخص“ ''فنڪار'' جي قياس تي ''سائنسدان'' جو لفظ تجويز ڪيو هو، ۽ دليل ڏنو هو تہ ''[[معاشيات دان]]'' ۽ ''[[ملحد]]'' جهڙيون اهڙيون ئي لفظي بناوتون اڳ ئي رائج هيون. پر اها تجويز شروعات ۾ گهڻي قبول نہ ڪئي وئي.<ref name=Holmes>{{cite book |last1= Holmes|first1= R|title= The age of wonder: How the romantic generation discovered the beauty and terror of science|url= https://archive.org/details/ageofwonderhowro0000holm_d1y8|year= 2008|publisher= Harper Press|location= London|isbn= 978-0-00-714953-7|page= [https://archive.org/details/ageofwonderhowro0000holm_d1y8/page/449 449]}}</ref> ويل پوءِ 1840ع جي پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف دي انڊڪٽو سائنسز'' ۾ اهو اصطلاح وڌيڪ چٽي نموني ٻيهر پيش ڪيو.<ref name=Whewell>{{cite book |last1=Whewell|first=William|title=The Philosophy of the Inductive Sciences Volume 1|location=Cambridge|page=cxiii}} or {{cite book |url=https://archive.org/details/philosophyinduc01whewgoog |title=The Philosophy of the Inductive Sciences: Founded Upon Their History, Vol. 2 |last1=Whewell |first1=William |year=1847|page=[https://archive.org/details/philosophyinduc01whewgoog/page/n580 560]|publisher=New York, Johnson Reprint Corp. }}. In the 1847 second edition, moved to volume 2 page 560.</ref> {{blockquote| ''ائز'' (''آئز'' بدران)، ''ازم'' ۽ ''ئسٽ'' جا پڇاڙيا هر اصل جي لفظن سان لڳايا وڃن ٿا: تنهنڪري اسان وٽ ''پلورائز''، ''ڪالونائز''، ''وٽيسزم''، ''ھيدن ازم''، ''جرنلسٽ'' ۽ ''ٽبيڪونسٽ'' جهڙا لفظ آهن. تنهنڪري ضرورت پوڻ تي اهڙا لفظ ٺاهي سگهجن ٿا. جيئن اسين طبعيات جي اڀياس ڪندڙ لاءِ ''فزہشن'' استعمال نٿا ڪري سگهون، تنهنڪري مون کيس ''فزيئسٽ'' سڏيو آهي. اسان کي سائنس جي عام اڀياس ڪندڙ لاءِ هڪ نالي جي تمام گهڻي ضرورت آهي. مان کيس ''سائنٽسٽ'' سڏڻ ڏانهن لاڙو رکان ٿو. اهڙيءَ طرح اسين چئي سگهون ٿا تہ جيئن ڪو فنڪار موسيقار، مصور يا شاعر ٿي سگهي ٿو، تيئن ڪو سائنسدان رياضي دان، طبعياتدان يا فطرت دان ٿي سگهي ٿو. }} هن فرانسيسي لفظ ''فزيسيئن'' جي هم منصب طور ''فزيسسٽ'' جو اصطلاح پڻ تجويز ڪيو. ٻنهي اصطلاحن کي هڪدم وڏي قبوليت نہ ملي. ''سائنسدان'' جو لفظ 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ آمريڪا ۾ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ڌاري [[برطانيا]] ۾ عام ٿيو.<ref name=Ross1962/><ref>{{cite web|url= http://www.victorianweb.org/science/whewell.html|title= William Whewell (1794-1866) gentleman of science|access-date= 2007-05-19|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20070625171128/http://www.victorianweb.org/science/whewell.html|archive-date= 2007-06-25}}</ref><ref>Tamara Preaud, Derek E. Ostergard, The Sèvres Porcelain Manufactory. Yale University Press 1997. 416 pages. {{ISBN|0-300-07338-0}} Page 36.</ref> 20هين صديءَ تائين سائنس جو جديد تصور، يعني ڄاڻ جو هڪ الڳ مجموعو، جنهن تي هڪ ماهر برادري سڃاتل طريقن وسيلي ڪم ڪري ٿي، مضبوطيءَ سان قائم ٿي چڪو هو. === 20هين صدي === [[ميري ڪيوري]] نوبل انعام کٽيندڙ پهرين عورت ۽ اهو انعام ٻه ڀيرا کٽيندڙ پهرين شخص بڻي. سندس ڪوششن سان نيوڪليائي توانائي ۽ ڪينسر جي علاج لاءِ تابڪاري علاج جي واڌ ويجهه ٿي. 1922ع ۾ [[قومَن جي انجمن]] جي ڪائونسل کيس فڪري سهڪار جي بين الاقوامي ڪميشن جي ميمبر طور مقرر ڪيو. هن سائنسدانن جي پنهنجي دريافتن ۽ ايجادن تي پيٽنٽ حاصل ڪرڻ واري حق لاءِ مهم هلائي. هن بين الاقوامي سائنسي ادب تائين آزاد رسائي ۽ عالمي طور سڃاتل سائنسي نشانين لاءِ پڻ جدوجهد ڪئي. == پيشو == اڄوڪي دور ۾ سائنسدان کي هڪ پيشي طور وڏي پيماني تي سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Being a scientist, not just a job {{!}} ESWI |url=https://eswi.org/activities/podcasts/eswi-airborne-life-scientist/being-scientist-not-just-job |access-date=2026-06-13 |website=eswi.org |language=en}}</ref> تنهن هوندي بہ، اهو طئي ڪرڻ لاءِ ڪو باقاعدي طريقو موجود ناهي تہ ڪير سائنسدان آهي ۽ ڪير ناهي. ڪنهن نہ ڪنهن معنيٰ ۾ هر شخص سائنسدان ٿي سگهي ٿو. ڪجهه پيشن کي عملي طور اختيار ڪرڻ لاءِ قانوني گهرجون هونديون آهن، مثال طور [[پيشي ور اجازت نامو|اجازت نامو]]، ۽ ڪجهه سائنسدان [[آزاد سائنسدان]] هوندا آهن، يعني اهي پنهنجي طور سائنس تي ڪم ڪندا آهن، پر سائنس تي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪنهن ڄاتل سڃاتل اجازت نامي جي گهرج ڪانهي.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.unimelb.edu.au/sciencecommunication/2014/08/07/everyone-is-a-scientist/|title=Everyone is a Scientist – Scientific Scribbles}}</ref> === تعليم === جديد دور ۾ ڪيترائي پيشي ور سائنسدان [[اڪادمي|علمي ماحول]]، مثال طور [[يونيورسٽي]]ن ۽ [[تحقيقي ادارو|تحقيقي ادارن]] ۾، گهڻو ڪري [[اعليٰ تعليم|اعليٰ تعليمي]] سطح تي تربيت حاصل ڪن ٿا. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ اهي عام طور [[علمي ڊگري]] حاصل ڪن ٿا، جنهن ۾ سڀ کان مٿانهين ڊگري [[ڊاڪٽريٽ]]، جهڙوڪ [[ڊاڪٽر آف فلاسافي]] (پي ايڇ ڊي)، هوندي آهي.<ref name="Cyranoski2011">{{cite journal | last1 = Cyranoski | first1 = David | last2 = Gilbert | first2 = Natasha | last3 = Ledford | first3 = Heidi | last4 = Nayar | first4 = Anjali | last5 = Yahia | first5 = Mohammed | year = 2011 | title = Education: The PhD factory | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-04-21_472_7343/page/276 | journal = Nature | volume = 472 | issue = 7343 | pages = 276–279 | doi = 10.1038/472276a | pmid=21512548| bibcode = 2011Natur.472..276C | doi-access = free }}</ref> جيتوڻيڪ سائنسدانن جي [[اعليٰ تعليم]] ادارن ۽ ملڪن ۾ مختلف هوندي آهي، پر تربيت جون ڪجهه عام گهرجون هي آهن: پنهنجي دلچسپيءَ جي [[سائنس جون شاخون|شعبي]] ۾ [[علمي تخصص|تخصص]] حاصل ڪرڻ،<ref name="Editorial2015">{{cite journal | year = 2015 | title = STEM education: To build a scientist | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-07-16_523_7560/page/n124 | journal = Nature | volume = 523 | issue = 7560 | pages = 371–373 | doi = 10.1038/nj7560-371a | doi-access = free }}</ref> تحقيقي نتيجا [[همتا جائزو|همتا جائزي]] وارن [[سائنسي رسالو|سائنسي رسالن]] ۾ ڇپائڻ،<ref name="Gould2016">{{cite journal | last1 = Gould | first1 = Julie | year = 2016 | title = What's the point of the PhD thesis? | url = https://archive.org/details/nature-uk_2016-07-07_535_7610/page/26 | journal = Nature | volume = 535 | issue = 7610 | pages = 26–28 | doi = 10.1038/535026a | pmid = 27383968 | bibcode = 2016Natur.535...26G | doi-access = free }}</ref> انهن کي [[علمي ڪانفرنس|سائنسي ڪانفرنسن]] ۾ پيش ڪرڻ،<ref name="Kruger2018">{{cite journal | last1 = Kruger | first1 = Philipp | year = 2018 | title = Why it is not a 'failure' to leave academia | journal = Nature | volume = 560 | issue = 7716 | pages = 133–134 | doi = 10.1038/d41586-018-05838-y | pmid = 30065341 | bibcode = 2018Natur.560..133K | doi-access = free }}</ref> [[ليڪچر]] ڏيڻ يا [[استاد|پڙهائڻ]]،<ref name="Kruger2018"/> ۽ [[زباني امتحان]] دوران [[مقالو|تحقيقي مقالي يا ٿيسز]] جو دفاع ڪرڻ.<ref name="Cyranoski2011"/> هن ڪم ۾ سهائتا لاءِ اعليٰ تعليم جا شاگرد اڪثر ڪنهن [[رهنمائي|رهنما]] جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪن ٿا، جيڪو عام طور ڪو سينيئر سائنسدان هوندو آهي. اها رهنمائي ڊاڪٽريٽ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ بہ جاري رهي سگهي ٿي، جڏهن اهي [[ڊاڪٽريٽ کان پوءِ وارو محقق|پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق]] طور ڪم ڪن ٿا.<ref name="Lee2007">{{cite journal | last1 = Lee | first1 = Adrian | last2 = Dennis | first2 = Carina | last3 = Campbell | first3 = Phillip | year = 2007 | title = Nature's guide for mentors | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-06-14_447_7146/page/791 | journal = Nature | volume = 447 | issue = 7146 | pages = 791–797 | doi = 10.1038/447791a | pmid = 17568738 | bibcode = 2007Natur.447..791L | doi-access = free }}</ref> === پيشه ور زندگي === پنهنجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪيترائي سائنسدان مختلف ڪم ڪندڙ ماحولن ۽ حالتن ۾ پيشه ور زندگي اختيار ڪن ٿا.<ref name="Kwok2017">{{cite journal | last1 = Kwok | first1 = Roberta | title = Flexible working: Science in the gig economy | journal = Nature | volume = 550 | pages = 419–421 | doi = 10.1038/nj7677-549a | year=2017| doi-access = free }}</ref> 2017ع ۾ برطانوي [[سائنسي رسالو|سائنسي رسالي]] ''[[نيچر (رسالو)|نيچر]]'' دنيا جي 5,700 کان وڌيڪ ڊاڪٽريٽ شاگردن جي هڪ وڏي سروي جا نتيجا شايع ڪيا، جنهن ۾ کانئن پڇيو ويو تہ اهي [[معاشي شعبو|معيشت جي ڪهڙن شعبن]] ۾ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا. اڌ کان ٿورو وڌيڪ جواب ڏيندڙن علمي دنيا ۾ پيشه ور زندگي اختيار ڪرڻ ٿي گهري، جڏهن تہ ننڍن حصن صنعت، حڪومت ۽ غير نفعي بخش ادارن ۾ ڪم ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.<ref name="Editorial2017a">{{cite journal | year = 2007 | title = Many junior scientists need to take a hard look at their job prospects | journal = Nature | editor = Editorial | volume = 550 | pages = 549–552| doi = 10.1038/nj7677-549a | last1 = Woolston | first1 = Chris| doi-access = free }}</ref><ref name="Woolston2017">{{cite journal | last1 = Lee | first1 = Adrian | last2 = Dennis | first2 = Carina | last3 = Campbell | first3 = Phillip | year = 2007 | title = Graduate survey: A love–hurt relationship | journal = Nature | volume = 550 | issue = 7677 | pages = 549–552 | doi = 10.1038/nj7677-549a| doi-access = free }}</ref> ٻين محرڪن ۾ هم پيشي ماڻهن پاران سڃاڻپ ۽ وقار شامل آهن. [[نوبل انعام]]، جنهن کي وڏي وقار وارو انعام سمجهيو وڃي ٿو،<ref name = "Stockton2014">{{citation | last = Stockton | first = Nick | title = How did the Nobel Prize become the biggest award on Earth? | newspaper = Wired | date = 7 October 2014 | url = https://www.wired.com/2014/10/whats-nobel-prize-become-biggest-award-planet | access-date = 3 September 2018}}</ref> هر سال انهن ماڻهن کي ڏنو وڃي ٿو، جن [[طب]]، [[طبعيات]] ۽ [[ڪيميا]] جي شعبن ۾ سائنسي اڳڀرائي ڪئي هجي. ڪجهه سائنسدان سائنسي ڄاڻ کي ماڻهن جي صحت، قومن، دنيا، فطرت يا صنعتن جي ڀلائيءَ لاءِ لاڳو ڪرڻ جي خواهش رکن ٿا، جهڙوڪ علمي سائنسدان ۽ [[صنعتي سائنسدان]]. ٻين پيشن جي ڀيٽ ۾ سائنسدان پنهنجي ڪم جي سڌي مالي معاوضي کان گهٽ متاثر ٿيندا آهن. ان ڪري، سائنسي محقق اڪثر اهڙن ٻين پيشن جي ڀيٽ ۾ گهٽ سراسري پگهار قبول ڪن ٿا، جن لاءِ ساڳي سطح جي تربيت ۽ قابليت گهربل هوندي آهي.{{citation needed|date=October 2020}} ==== تحقيقي دلچسپيون ==== سائنسدانن ۾ [[تجربو|تجرباتي سائنسدان]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري مفروضن جي پرک لاءِ تجربا ڪن ٿا، ۽ [[سائنسي نظريو|نظرياتي سائنسدان]]، جيڪي گهڻو ڪري موجود انگن اکرن جي وضاحت ۽ نون نتيجن جي اڳڪٿي لاءِ [[سائنسي ماڊل سازي|ماڊل]] جوڙين ٿا. ٻنهي سرگرمين جي وچ ۾ هڪ لاڳيتو سلسلو موجود آهي ۽ انهن جي وچ ۾ ورهاست بلڪل چٽي ناهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي سائنسدان ٻئي ڪم ڪن ٿا. جيڪي ماڻهو سائنس کي [[پيشه ور زندگي|پيشو]] بڻائڻ بابت سوچين ٿا، اهي اڪثر علم جي نون سرحدي ميدانن ڏانهن ڏسن ٿا. انهن ۾ [[طبعياتي ڪائناتيات|ڪائناتيات]] ۽ [[حياتيات]]، خاص طور [[سالماتي حياتيات]] ۽ [[انساني جينوم منصوبو]] شامل آهن. سرگرم تحقيق جي ٻين شعبن ۾ [[بنيادي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] جي پيماني تي [[مادو|مادي]] جي جاچ شامل آهي، جنهن کي [[ذرڙي طبعيات|اعليٰ توانائي طبعيات]] بيان ڪري ٿي، ۽ [[مواديات]]، جنهن جو مقصد نون مادن جي دريافت ۽ جوڙجڪ آهي. ٻيا ماڻهو [[انساني دماغ|دماغ]] جي ڪم ۽ [[تنتي پيغامبر|نيوروٽرانسميٽرن]] جو اڀياس چونڊين ٿا، جنهن کي ڪيترائي ماڻهو ”آخري سرحد“ سمجهن ٿا.<ref>{{cite book | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234155/ | title=Foreword | year=1992 | publisher=National Academies Press (US) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://stanfordmag.org/contents/the-brain-the-final-frontier | title=The Brain: The Final Frontier? | date=November 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.cmu.edu/homepage/health/2010/summer/the-last-frontier.shtml | title=The Last Frontier - Carnegie Mellon University &#124; CMU }}</ref> [[ذهن]] جي فطرت ۽ [[انسان|انساني]] [[سوچ]] بابت اڃا ڪيترين ئي اهم دريافتن جي گنجائش آهي، ڇاڪاڻ تہ انهن جو وڏو حصو اڃا اڻڄاتل آهي. === تخصص موجب === ==== فطري سائنس ==== ===== طبعياتي سائنس ===== {| class=wikitable | * [[ڪيميادان]] ** [[زرعي ڪيميا|زرعي ڪيميادان]] ** [[تجزياتي ڪيميادان]] ** [[فلڪياتي ڪيميا|فلڪياتي ڪيميادان]] ** [[وايومنڊلي ڪيميا|وايومنڊلي ڪيميادان]] ** [[حياتيائي طبعياتي ڪيميا|حياتيائي طبعياتي ڪيميادان]] ** [[طبي ڪيميا|طبي ڪيميادان]] ** [[حسابڪاري ڪيميا|حسابڪاري ڪيميادان]] ** [[برقي ڪيميا|برقي ڪيميادان]] ** [[فيمٽو ڪيميا|فيمٽو ڪيميادان]] ** [[ارضياتي ڪيميا|ارضياتي ڪيميادان]] ** [[ماحول دوست ڪيميا|ماحول دوست ڪيميادان]] ** [[تجربيگاهه ٽيڪنيشن|ڪيميائي تجربيگاهه ٽيڪنيشن]] ** [[غير نامياتي ڪيميادان]] ** [[دوائي ڪيميا|دوائي ڪيميادان]] ** [[نيوڪليائي ڪيميا|نيوڪليائي ڪيميادان]] ** [[نامياتي ڪيميادان]] ** [[عضوي ڌاتي ڪيميا|عضوي ڌاتي ڪيميادان]] ** [[دوائن جو علم|فارماڪالاجسٽ]] ** [[طبعياتي ڪيميادان]] ** [[ڪوانٽم ڪيميا|ڪوانٽم ڪيميادان]] ** [[ٺوس حالت ڪيميا|ٺوس حالت ڪيميادان]] ** [[اسٽيريو ڪيميا|اسٽيريو ڪيميادان]] ** [[ساختي ڪيميا|ساختي ڪيميادان]] ** [[فوق سالماتي ڪيميا|فوق سالماتي ڪيميادان]] ** [[نظرياتي ڪيميا|نظرياتي ڪيميادان]] ** [[حرارتي ڪيميا|حرارتي ڪيميادان]] | * [[ڌرتي سائنس|ڌرتي سائنسدان]] ** [[فلڪياتي ارضيات|فلڪياتي ارضياتدان]] ** [[حياتيائي ارضياتي ڪيميا|حياتيائي ارضياتي ڪيميادان]] ** [[آبهوايات|آبهواياتدان]] ** [[وڻن جي آثار قديمه|وڻن جو آثار قديمه دان]] ** [[وڻن جو علم|وڻياتدان]] ** [[مٽي حياتيات|مٽياتدان]] ** [[جواهر شناسي|جواهر شناس]] ** [[ارضياتي آثار قديمه|ارضياتي آثار قديمه دان]] ** [[ارضياتي حياتيات|ارضياتي حياتياتدان]] ** [[جاگرافيدان]] ** [[ارضياتدان]] ** [[ارضياتي خرد حياتيات|ارضياتي خرد حياتياتدان]] ** [[زميني شڪل جو علم|زميني شڪلياتدان]] ** [[ارضياتي طبعياتدان]] ** [[برفاني علم|برفانيدان]] ** [[زير زمين پاڻي جو علم|زير زمين پاڻي ماهر]] ** [[پاڻي جو علم|پاڻي ماهر]] ** [[پاڻي ۽ موسم جو علم|پاڻي ۽ موسم ماهر]] ** [[ڍنڍيات|ڍنڍياتدان]] ** [[موسمياتدان]] ** [[معدنيات|معدنياتدان]] ** [[سامونڊي علم|سامونڊي علمدان]] ** [[قديم آبهوايات|قديم آبهواياتدان]] ** [[قديم ماحوليات|قديم ماحولياتدان]] ** [[قديم ارضيات|قديم ارضياتدان]] ** [[قديم زلزليات|قديم زلزلياتدان]] ** [[گلن جي داڻن جو علم|گلن جي داڻن جو ماهر]] ** [[پٿريات|پٿرياتدان]] ** [[تلڇٽي علم|تلڇٽي ماهر]] ** [[زلزلياتدان]] ** [[غارن جو علم|غار ماهر]] ** [[آتش فشان ماهر]] | * [[طبعياتدان]] ** [[صوتيات|صوتياتدان]] ** [[زرعي طبعيات|زرعي طبعياتدان]] ** [[فلڪياتي طبعياتدان]] ** [[وايومنڊلي طبعياتدان]] ** [[ائٽمي طبعياتدان]] ** [[حياتيائي طبعيات|حياتيائي طبعياتدان]] ** [[ڪيميائي طبعيات|ڪيميائي طبعياتدان]] ** [[حسابڪاري طبعيات|حسابڪاري طبعياتدان]] ** [[ڪائناتياتدان]] ** [[گهاٽي مادي جي طبعيات|گهاٽي مادي جو طبعياتدان]] ** [[انجنيئرنگ طبعيات|انجنيئرنگ طبعياتدان]] ** [[مادي جي طبعيات|مادي طبعياتدان]] ** [[سالماتي طبعيات|سالماتي طبعياتدان]] ** [[نيوڪليائي طبعيات|نيوڪليائي طبعياتدان]] ** [[ذرڙي طبعيات|ذرڙي طبعياتدان]] ** [[پلازما طبعيات|پلازما طبعياتدان]] ** [[پوليمر طبعيات|پوليمر طبعياتدان]] ** [[نفسي طبعيات|نفسي طبعياتدان]] ** [[ڪوانٽم طبعيات|ڪوانٽم طبعياتدان]] ** [[نظرياتي طبعيات|نظرياتي طبعياتدان]] | * [[فلڪياتدان]] ** [[سيارن جو علم]] ** [[خلائي سائنس]] ** [[ڪائناتيات]] |} ===== حياتي سائنس ===== {{Main|حياتي سائنسن جي فهرست}} {| class=wikitable | * [[حياتياتدان]] ** [[مائٽن جو علم|مائٽياتدان]] ** [[هوائي حياتيات|هوائي حياتياتدان]] ** [[ايناٽامي دان]] ** [[ڪوريئڙي جو علم|ڪوريئڙي ماهر]] ** [[بيڪٽيريالاجي|بيڪٽيريالاجسٽ]] ** [[حياتيائي آبهوايات|حياتيائي آبهواياتدان]] ** [[حياتي جاگرافي|حياتي جاگرافيدان]] ** [[حياتيائي معلوماتيات|حياتيائي معلوماتياتدان]] ** [[حياتي ٽيڪنالاجي|حياتي ٽيڪنالاجيدان]] ** [[حياتيائي آثار قديمه|حياتيائي آثار قديمه دان]] ** [[حياتيائي ڪيميادان]] ** [[حياتيائي لسانيات|حياتيائي لسانياتدان]] ** [[حياتيائي علم الانسان|حياتيائي علم الانسان دان]] ** [[حياتيائي طبعيات|حياتيائي طبعياتدان]] ** [[حياتيائي انگيات|حياتيائي انگياتدان]] ** [[نباتيات|نباتياتدان]] ** [[جيوگهرڙي حياتيات|جيوگهرڙي حياتياتدان]] ** [[وقتي حياتيات|وقتي حياتياتدان]] ** [[ادراڪي حياتيات|ادراڪي حياتياتدان]] ** [[حسابڪاري حياتيات|حسابڪاري حياتياتدان]] | * [[تحفظي حياتيات|تحفظي حياتياتدان]] * [[وڻن جي عمر شماري|وڻن جي عمر شماري ڪندڙ]] * [[ارتقائي واڌ جي حياتيات|ترقياتي حياتياتدان]] * [[ماحوليات|ماحولياتدان]] * [[برقي فعليات|برقي فعلياتدان]] * [[جنيني علم|جنيني ماهر]] * [[هارموني نظام جو ماهر]] * [[حشراتيات|حشراتياتدان]] * [[وبايات|وباياتدان]] * [[جانورن جي رويي جو علم|جانورن جي رويي جو ماهر]] * [[ارتقائي حياتياتدان]] * [[جينياتدان]] * [[رتياتدان]] * [[جڙي ٻوٽين جي عمر شماري|جڙي ٻوٽين جي عمر شماري ڪندڙ]] * [[سريڻن ۽ ٻن جيون جو علم|سريڻن ۽ ٻن جيون جو ماهر]] * [[تاندوريات|تاندورياتدان]] * [[انساني رويائي ماحوليات|انساني رويائي ماحولياتدان]] * [[انساني حياتيات|انساني حياتياتدان]] | * [[نقشي نشانن جو علم|نقشي نشانن جو ماهر]] * [[مڇين جو علم|مڇياتدان]] * [[مدافعتي علم|مدافعتي ماهر]] * [[گڏيل حياتيات|گڏيل حياتياتدان]] * [[پوپٽن جو ماهر]] * [[ٿڻائتن جو علم|ٿڻائتن جو ماهر]] * [[سامونڊي حياتياتدان]] * [[طبي حياتيات|طبي حياتياتدان]] * [[خرد حياتياتدان]] * [[سالماتي حياتياتدان]] * [[فنجيات|فنجياتدان]] * [[تنتي هارموني علم|تنتي هارموني ماهر]] * [[تنتي سائنسدان]] ** [[تنتي نفسياتدان]] * [[پکين جو علم|پکياتدان]] * [[هڏن جو علم|هڏياتدان]] * [[قديم علم الانسان|قديم علم الانسان دان]] * [[قديم نباتيات|قديم نباتياتدان]] * [[قديم حياتيات|قديم حياتياتدان]] * [[قديم جيوت دان]] * [[قديم بيمارين جو علم|قديم بيمارين جو ماهر]] | * [[پيراسائٽالاجي|پيراسائٽالاجسٽ]] * [[بيمارياتي علم|بيمارياتي ماهر]] * [[فعليات|فعلياتدان]] * [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم|ٻوٽن جي بيمارين جو ماهر]] * [[آبادي حياتيات|آبادي حياتياتدان]] * [[بن مانس جو علم|بن مانس ماهر]] * [[ڪوانٽم حياتيات|ڪوانٽم حياتياتدان]] * [[تابڪاري حياتيات|تابڪاري حياتياتدان]] * [[سخت بافتن جي عمر شماري|سخت بافتن جي عمر شماري ڪندڙ]] * [[سماجي حياتيات|سماجي حياتياتدان]] * [[ساختي حياتيات|ساختي حياتياتدان]] * [[نظرياتي حياتيات|نظرياتي حياتياتدان]] * [[زهر جو علم|زهر ماهر]] * [[وائرسياتدان]] * [[جهنگلي جيوت حياتيات|جهنگلي جيوت حياتياتدان]] * [[حيوانيات|حيوانياتدان]] |} ==== سماجي سائنس ==== {| class=wikitable | * [[علم الانسان دان]] ** [[آثار قديمه دان]] ** [[ثقافتي علم الانسان|ثقافتي علم الانسان دان]] ** [[لسانيات|لساني علم الانسان دان]] * [[ابلاغيات|ابلاغي سائنسدان]] * [[جرم جو علم|جرم شناس]] * [[آبادي جو علم|آبادياتدان]] * [[معاشياتدان]] * [[انتظامي سائنس|انتظامي سائنسدان]] * [[سياسي معيشت|سياسي معاشياتدان]] * [[سياسي سائنس|سياسي سائنسدان]] | * [[نفسياتدان]] ** [[رويائي جينيات|رويائي جينياتدان]] ** [[طبي نفسياتدان]] ** [[ادراڪي نفسياتدان]] ** [[ترقياتي نفسياتدان]] ** [[تعليمي نفسياتدان]] ** [[ارتقائي نفسياتدان]] ** [[تجرباتي نفسياتدان]] ** [[قانوني نفسيات|قانوني نفسياتدان]] ** [[صحت نفسيات|صحت نفسياتدان]] ** [[صنعتي ۽ تنظيمي نفسيات|صنعتي ۽ تنظيمي نفسياتدان]] ** [[طبي نفسيات|طبي نفسياتدان]] ** [[سماجي نفسياتدان]] ** [[راندين جي نفسيات|راندين جو نفسياتدان]] * [[سماجيات|سماجياتدان]] |} ==== صوري سائنس ==== {| class=wikitable | * [[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ** [[حسابڪاري سائنسدان]] ** [[انگن اکرن جو سائنسدان]] * [[رياضي دان]]<ref name="Whewell" /> ** [[مجرد الجبرا|الجبرا دان]] ** [[رياضياتي تجزيو|تجزيه نگار]] ** [[جاميٽري دان]] ** [[رياضياتي منطق|منطق دان]] ** [[امڪانيتدانن جي فهرست|امڪانيتدان]] ** [[انگياتدان]] ** [[ٽوپالاجيدان]] * [[سرشتياتي سائنس|سرشتياتي سائنسدان]] |} ==== لاڳو ڪيل ==== {| class = wikitable | * [[زرعيات|زرعياتدان]] * [[لاڳو ڪيل طبعيات]] ** [[صحت طبعيات|صحت طبعياتدان]] ** [[طبي طبعيات|طبي طبعياتدان]] * [[حياتيائي طبي تحقيق|حياتيائي طبي سائنسدان]] * [[انجنيئرنگ طبعيات|انجنيئرنگ سائنسدان]] * [[ماحولياتي سائنس|ماحولياتي سائنسدان]] * [[کاڌي جي سائنس|کاڌي جو سائنسدان]] * [[حرڪيات|حرڪياتدان]] * [[غذائيتدان]] * [[عملياتي تحقيق|عملياتي تحقيق ۽ انتظامي تجزيو ڪندڙ]] * [[طبيب سائنسدان]] |} ==== بين الشعبائي ==== {| class=wikitable | * [[مواديات|مواد سائنسدان]] * [[رياضياتي حياتيات|رياضياتي حياتياتدان]] * [[رياضياتي ڪيميا|رياضياتي ڪيميادان]] * [[رياضياتي معاشيات|رياضياتي معاشياتدان]] * [[رياضياتي طبعيات|رياضياتي طبعياتدان]] * [[رياضياتي سماجيات|رياضياتي سماجياتدان]] |} === ملازمت ڏيندڙ موجب === * [[علمي عمليو|علمي سائنسدان]] * [[آزاد سائنسدان]] * [[لاڳو ڪيل سائنس|صنعتي يا لاڳو ڪيل سائنسدان]] * [[شهري سائنسدان]] * [[سرڪاري سائنسدان]] == آباديائي انگ اکر == === ملڪ موجب === سائنسدانن جو انگ ملڪ کان ملڪ تمام گهڻو مختلف آهي. مثال طور، ڀارت ۾ هر 10,000 پورهيتن پٺيان رڳو چار ڪُل وقتي سائنسدان آهن، جڏهن تہ برطانيا ۾ اهو انگ 79 ۽ آمريڪا ۾ 85 آهي.<ref name = "Noorden2015">{{cite journal | last1 = van Noorden | first1 = Richard | year = 2015 | title = India by the numbers | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-14_521_7551/page/142 | journal = Nature | volume = 521 | issue = 7551| pages = 142–143 | doi = 10.1038/521142a | pmid = 25971491 | bibcode = 2015Natur.521..142V | doi-access = free }}</ref> {| class=wikitable |+ چونڊ ملڪن ۾ هر 10,000 پورهيتن پٺيان سائنسدانن جو انگ<ref name = "Noorden2015"/> |- valign=top | * [[نائيجيريا]]: 1 * [[انڊونيشيا]]: 1 * [[ملائيشيا]]: 2 * [[ٿائيلينڊ]]: 2 * [[بنگلاديش]]: 2 * [[پاڪستان]]: 3 | * [[ڀارت]]: 4 * [[ڪينيا]]: 6 * [[چلي]]: 7 * [[برازيل]]: 14 * [[مصر]]: 14 | * [[گڏيل عرب امارتون]]: 15 * [[سعودي عرب]]: 15 * [[چين]]: 18 * [[ڏکڻ آفريڪا]]: 20 * [[نيوزيلينڊ]]: 35 | * [[اسپين]]: 54 * [[روس]]: 58 * [[فرانس]]: 68 * [[آسٽريليا]]: 69 * [[جرمني]]: 70 * [[اٽلي]]: 70 | * [[ڪئناڊا]]: 73 * [[برطانيا]]: 79 * [[جاپان]]: 83 * [[آمريڪا]]: 85 * [[اسرائيل]]: 140 |} ==== آمريڪا ==== [[نيشنل سائنس فائونڊيشن]] موجب، 2015ع ۾ [[آمريڪا]] اندر سائنس جون ڊگريون رکندڙ 4.7&nbsp;ملين ماڻهو سڀني شعبن ۽ روزگار جي ميدانن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انهن ۾ عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن جو انگ ٻيڻو هو. ان مجموعي مان 17 سيڪڙو علمي دنيا، يعني يونيورسٽين ۽ گريجوئيٽ کان هيٺ درجي جي تعليمي ادارن ۾ ڪم ڪندا هئا، ۽ انهن عهدن مان 53 سيڪڙو مردن وٽ هئا. 5 سيڪڙو سائنسدان وفاقي حڪومت لاءِ ڪم ڪندا هئا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 3.5 سيڪڙو پاڻ روزگار هئا. انهن پوين ٻنهي گروهن ۾ ٻه ڀاڱي ٽي مرد هئا. آمريڪا جي 59 سيڪڙو سائنسدانن کي صنعت يا واپار ۾ روزگار مليل هو، جڏهن تہ وڌيڪ 6 سيڪڙو غير نفعي بخش ادارن ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|date=2017-02-22|title=Employment: Male majority|journal=Nature|language=en|volume=542|issue=7642|pages=509|doi=10.1038/nj7642-509b|s2cid=256770781 }}</ref> === جنس موجب === {{See also|سائنس ۾ عورتون}} سائنسدانن ۽ انجنيئرن جا انگ اکر عام طور هڪ ٻئي سان گڏ پيش ڪيا ويندا آهن، پر اهي ڏيکارين ٿا تہ عورتون مردن جي ڀيٽ ۾ هن ميدان ۾ گهڻو گهٽ داخل ٿين ٿيون، جيتوڻيڪ اهو فرق گهٽجي رهيو آهي. سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ عورتن کي ڏنل ڊاڪٽريٽ ڊگرين جو سيڪڙو 1970ع ۾ رڳو 7 سيڪڙو مان وڌي 1985ع ۾ 34 سيڪڙو ٿيو، جڏهن تہ رڳو انجنيئرنگ ۾ عورتن کي ڏنل بيچلر ڊگرين جو انگ 1975ع ۾ فقط 385 مان وڌي 1985ع ۾ 11,000 کان وڌيڪ ٿي ويو.<ref>{{cite book | title = Women's Science: Learning and Succeeding from the Margins | url = https://archive.org/details/womenssciencelea0000eise | publisher = University of Chicago Press | year = 1998 |author = Margaret A. Eisenhart, Elizabeth Finkel | page = [https://archive.org/details/womenssciencelea0000eise/page/18 18]}}</ref> {{clarify|date=June 2016|reason=هڪ انگ سيڪڙي ۾ ڏنل آهي، جڏهن تہ ٻيو سڌي انگ ۾؛ سڀني سائنسدانن جي بيچلر ۽ ڊاڪٽريٽ انگن جي وڌيڪ چٽي ڀيٽ گهربل آهي.}} == پڻ ڏسو == * [[انجنيئر]] * [[موجد]] * [[محقق]] * [[فيلڊس تمغو]] * [[سائنسدانن لاءِ بقراطي قسم]] * [[سائنس جي تاريخ]] * [[دانشور]] * [[آزاد سائنسدان]] * [[پيشي ور اجازت نامو]] * [[چريو سائنسدان]] * [[فطري سائنس]] * [[نوبل انعام]] * [[ابتدائي سائنس]] * [[معياري سائنس]] * [[ڪوڙي سائنس]] * [[عالم]] * [[سائنس]] * [[سماجي سائنس]] ; لاڳاپيل فهرستون * [[انجنيئرن جي فهرست]] * [[رياضي دانن جي فهرست]] * [[طبعيات ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]] * [[ڪيميا ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]] * [[فعليات يا طب ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]] * [[روسي سائنسدانن جي فهرست]] * [[رومن ڪيٿولڪ مذهبي عهديدار سائنسدانن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان مضمون == ; وڌيڪ پڙهڻ * [[ايليسن گوپنڪ]]، [http://www.amacad.org/publications/winter2004/gopnik.pdf "Finding Our Inner Scientist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412053853/http://www.amacad.org/publications/winter2004/gopnik.pdf |date=2016-04-12 }}, ''[[ڊيڊالس (رسالو)|ڊيڊالس]]''، سيارو 2004ع. * Charles George Herbermann, The Catholic Encyclopedia. ''[https://books.google.com/books?id=in8qAAAAMAAJ&pg=PA600 Science and the Church]''. The Encyclopedia press, 1913. v.13. Page 598. * [[ٿامس سيموئل ڪون|ٿامس ڪون]]، ''[[سائنسي انقلابن جي بناوت]]''، 1962ع. * Arthur Jack Meadows. ''The Victorian Scientist: The Growth of a Profession'', 2004. {{ISBN|0-7123-0894-6}}. * Science, ''[https://books.google.com/books?id=QwcuAAAAMAAJ&pg=PA511 The Relation of Pure Science to Industrial Research]''. American Association for the Advancement of Science. Page 511 onwards. ; ويب سائيٽون * [https://web.archive.org/web/20061019045704/http://www.telegraph.co.uk/connected/main.jhtml?xml=/connected/2006/08/29/ecteach29.xml For best results, add a little inspiration] – ''دي ٽيليگراف'' ۾ ''What Inspired You?'' بابت، جيڪو سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ طب جي اهم مفڪرن جو سروي هو * [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/284/5411/55 همتا جائزي واري رسالي ''سائنس'' ۾ شوقيا سائنسدانن بابت مضمون] * [https://archive.org/details/philosinductsci01wewrich The philosophy of the inductive sciences, founded upon their history (1847) – مڪمل متن] ; صوتي ۽ بصري مواد * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548jq "The Scientist"]، بي بي سي ريڊيو 4 تي جان گربن، پيٽريشيا فارا ۽ هيو پيننگٽن سان بحث، ''In Our Time''، 24 آڪٽوبر 2002ع {{Authority control}} [[زمرو:سائنسدان| ]] [[زمرو:سائنسي پيشا| ]] i3376xeof510xrchxujg2edip5gvq3f 0 99138 425443 387114 2026-10-26T16:02:07Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ريشا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425443 wikitext text/x-wiki {{short description|Portion of plant-derived food that cannot be completely digested}} [[File:Fruit, Vegetables and Grain NCI Visuals Online.jpg|thumb|Foods rich in fibers: fruits, vegetables and grains عزا]] [[File:WheatBran.jpg|thumb|ڪڻڪ جو ڀوسو غذائي ريشي جي وڏي مقدار رکي ٿو جيڪا هاضمي ۽ انساني صحت لاء مفيد آهي.]] '''غذائي ريشا''' (<small>Dietary Fibre</small>) يا فائبر ٻوٽن مان نڪتل کاڌي جو اهو حصو آهي جيڪو انساني هاضمي جي خمير (Enzymes) ذريعي مڪمل طور تي ٽوڙي نه ٿو سگهجي ٿو.<ref name="lpi">{{cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/other-nutrients/fiber|title=Fiber|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University|date=March 2019|access-date=20 March 2025}}</ref> غذائي فائبر ڪيميائي ساخت ۾ متنوع آهن ۽ عام طور تي انهن کي حل پذيري، وسڪوسٽي ۽ خمير جي لحاظ کان گروپ ڪري سگهجو ٿا جيڪي جسم ۾ فائبر جي پروسيسنگ کي متاثر ڪن ٿا.<ref name="bnf">{{cite web |title=Dietary fibre |url=https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |publisher=British Nutrition Foundation |access-date=26 July 2018 |date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726203523/https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |archive-date=26 July 2018 }}</ref> غذائي فائبر جا ٻه مکيه ذيلي قسم آهن: حل پذير فائبر ۽ غير حل پذير فائبر جيڪي ٻوٽن تي ٻڌل کاڌي جا جزا جهڙوڪ ڀاڄيون، سڄو اناج، ميوا ۽ ٻج آهن. <ref name="USDA-IOM">{{cite book| title = Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, fat, fatty acids, cholesterol, protein, and amino acids (2005), Chapter 7: Dietary, Functional and Total Fiber| publisher = US Department of Agriculture, National Agricultural Library and National Academy of Sciences, Institute of Medicine, Food and Nutrition Board| url = https://archive.org/details/isbn_9780309085250| doi = 10.17226/10490| year = 2005| isbn = 978-0-309-08525-0| url-access = registration}}</ref> فائبر جو باقاعده استعمال ۽ وڌيڪ ريشي واري غذا عام طور تي صحت جي حمايت ڪندڙ ۽ ڪيترن ئي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. <ref name="veronese">{{cite journal | vauthors = Veronese N, Solmi M, Caruso MG, Giannelli G, Osella AR, Evangelou E, Maggi S, Fontana L, Stubbs B, Tzoulaki I | title = Dietary fiber and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 107 | issue = 3 | pages = 436–444 | date = March 2018 | pmid = 29566200 | doi = 10.1093/ajcn/nqx082 | doi-access = free }}</ref> غذائي فائبر ۾ غير نشاستي دار پوليسڪرائڊ ۽ ٻيا ٻوٽي وارا جزا، جهڙوڪ سيلولوز، هضم جي مزاحمت ڪندڙ نشاستو ۽ ڊيڪسٽرن، انولن، لگنن، چٽن، پيڪٽن، بيٽا گلوڪين ۽ اوليگوسيڪرائڊ شامل آهن. <ref name="USDA-IOM" /> Food sources of dietary fiber have traditionally been divided according to whether they provide soluble or insoluble fiber. Plant foods contain both types of fiber in varying amounts according to the fiber characteristics of viscosity and fermentability.<ref name="bnf" /><ref>{{cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes, Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=Institute of Medicine Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=25|doi=10.17226/10161 |pmid=25057569 }}</ref> Advantages of consuming fiber depend upon which type is consumed.<ref>{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition|vauthors=Gallaher DD|date=2006|publisher=ILSI Press|isbn=978-1-57881-199-1|edition=9th|location=Washington, D.C.|pages=102–110|chapter=8}}</ref> Bulking fibers &ndash; such as cellulose and [[hemicellulose]] (including [[psyllium]]) &ndash; absorb and hold water, promoting bowel movement regularity.<ref name="IOM">{{cite book|last1=Institute of Medicine|url=https://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes: Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=19}}</ref> Viscous fibers &ndash; such as beta-glucan and psyllium &ndash; thicken the fecal mass.<ref name="IOM" /> Fermentable fibers &ndash; such as resistant starch, [[xanthan gum]], and inulin &ndash; feed the bacteria and [[Gut microbiota|microbiota]] of the [[large intestine]] and are [[metabolized]] to yield short-chain fatty acids, which have diverse roles in gastrointestinal health.<ref>{{cite journal|vauthors=Bedford A, Gong J|date=June 2018|title=Implications of butyrate and its derivatives for gut health and animal production|journal=Animal Nutrition|volume=4|issue=2|pages=151–9|doi=10.1016/j.aninu.2017.08.010|pmc=6104520|pmid=30140754}}</ref><ref name="Cummings">{{cite book|url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874|title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition|vauthors=Cummings JH|date=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-2387-4|edition=3rd|page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ostrowski |first1=Matthew P. |last2=La Rosa |first2=Sabina Leanti |last3=Kunath |first3=Benoit J. |last4=Robertson |first4=Andrew |last5=Pereira |first5=Gabriel |last6=Hagen |first6=Live H. |last7=Varghese |first7=Neha J. |last8=Qiu |first8=Ling |last9=Yao |first9=Tianming |last10=Flint |first10=Gabrielle |last11=Li |first11=James |last12=McDonald |first12=Sean P. |last13=Buttner |first13=Duna |last14=Pudlo |first14=Nicholas A. |last15=Schnizlein |first15=Matthew K. |last16=Young |first16=Vincent B. |last17=Brumer |first17=Harry |last18=Schmidt |first18=Thomas M. |last19=Terrapon |first19=Nicolas |last20=Lombard |first20=Vincent |last21=Henrissat |first21=Bernard |last22=Hamaker |first22=Bruce |last23=Eloe-Fadrosh |first23=Emiley A. |last24=Tripathi |first24=Ashootosh |last25=Pope |first25=Phillip B. |last26=Martens |first26=Eric C. |title=Mechanistic insights into consumption of the food additive xanthan gum by the human gut microbiota |journal=Nature Microbiology |date=April 2022 |volume=7 |issue=4 |pages=556–569 |doi=10.1038/s41564-022-01093-0|pmid=35365790 |pmc=11537241 |s2cid=247866305 |hdl=11250/3003739 |hdl-access=free }}</ref> Soluble fiber (''fermentable fiber'' or ''prebiotic fiber'') &ndash; which dissolves in water &ndash; is generally fermented in the [[colon (anatomy)|colon]] into gases and physiologically active [[by-product]]s such as [[short-chain fatty acid]]s produced in the colon by gut bacteria. Examples are beta glucans (in oats, barley, and mushrooms) and raw [[guar gum]]. Psyllium {{ndash}} soluble, viscous, and non-fermented fiber {{ndash}} is a bulking fiber that retains water as it moves through the [[digestive system]], easing [[defecation]]. Soluble fiber is generally viscous and delays [[Stomach#Function|gastric emptying]] which in humans can result in an extended feeling of fullness.<ref name=lpi/> Inulin (in [[chicory]] root), [[wheat dextrin]], oligosaccharides, and resistant starches<ref name=keenan>{{cite journal | vauthors = Keenan MJ, Zhou J, Hegsted M, Pelkman C, Durham HA, Coulon DB, Martin RJ | title = Role of resistant starch in improving gut health, adiposity, and insulin resistance | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 2 | pages = 198–205 | date = March 2015 | pmid = 25770258 | pmc = 4352178 | doi = 10.3945/an.114.007419 }}</ref> (in legumes and bananas) are soluble non-viscous fibers.<ref name=lpi/> Regular intake of soluble fibers such as beta-glucans from oats or [[barley]] has been established to lower blood levels of [[low-density lipoprotein|LDL]] [[cholesterol]].<ref name=lpi/><ref name=veronese/><ref name=FDAc/> Soluble fiber supplements also significantly lower [[Low-density lipoprotein|LDL cholesterol]].<ref>{{cite journal |last1=Jovanovski |first1=Elena |last2=Yashpal |first2=Shahen |last3=Komishon |first3=Allison |last4=Zurbau |first4=Andreea |last5=Blanco Mejia |first5=Sonia |last6=Ho |first6=Hoang Vi Thanh |last7=Li |first7=Dandan |last8=Sievenpiper |first8=John |last9=Duvnjak |first9=Lea |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=Effect of psyllium (Plantago ovata) fiber on LDL cholesterol and alternative lipid targets, non-HDL cholesterol and apolipoprotein B: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=1 November 2018 |volume=108 |issue=5 |pages=922–932 |doi=10.1093/ajcn/nqy115 |pmid=30239559 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Hoang Vi Thanh |last2=Jovanovski |first2=Elena |last3=Zurbau |first3=Andreea |last4=Blanco Mejia |first4=Sonia |last5=Sievenpiper |first5=John L. |last6=Au-Yeung |first6=Fei |last7=Jenkins |first7=Alexandra L. |last8=Duvnjak |first8=Lea |last9=Leiter |first9=Lawrence |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of the effect of konjac glucomannan, a viscous soluble fiber, on LDL cholesterol and the new lipid targets non-HDL cholesterol and apolipoprotein B |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=May 2017 |volume=105 |issue=5 |pages=1239–47 |doi=10.3945/ajcn.116.142158 |pmid=28356275 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ghavami |first1=Abed |last2=Ziaei |first2=Rahele |last3=Talebi |first3=Sepide |last4=Barghchi |first4=Hanieh |last5=Nattagh-Eshtivani |first5=Elyas |last6=Moradi |first6=Sajjad |last7=Rahbarinejad |first7=Pegah |last8=Mohammadi |first8=Hamed |last9=Ghasemi-Tehrani |first9=Hatav |last10=Marx |first10=Wolfgang |last11=Askari |first11=Gholamreza |title=Soluble Fiber Supplementation and Serum Lipid Profile: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Advances in Nutrition |date=1 May 2023 |volume=14 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1016/j.advnut.2023.01.005 |pmid=36796439 |pmc=10201678 |issn=2161-8313|doi-access=free }}</ref> Insoluble fiber &ndash; which does not dissolve in water &ndash; is inert to digestive enzymes in the upper [[gastrointestinal tract]]. Examples are wheat bran, cellulose, and lignin. Coarsely ground insoluble fiber triggers the secretion of mucus in the large intestine providing bulking. However, finely ground insoluble fiber does not have this effect and instead can cause constipation.<ref name=lpi/> Some forms of insoluble fiber, such as resistant starches, can be fermented in the colon.<ref name=lockyer>{{cite journal|doi=10.1111/nbu.12244|title=Health effects of resistant starch|journal=Nutrition Bulletin|volume=42|pages=10–41|year=2017| vauthors = Lockyer S, Nugent AP |doi-access=free}}</ref> {{TOC limit}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذائي ريشا]] [[زمرو:صحت]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:ريشا]] afosb04s33msei03x91pyeu6j8ynb90 425444 425443 2026-10-26T16:02:33Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:غذا جا ضروري جز]]; added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425444 wikitext text/x-wiki {{short description|Portion of plant-derived food that cannot be completely digested}} [[File:Fruit, Vegetables and Grain NCI Visuals Online.jpg|thumb|Foods rich in fibers: fruits, vegetables and grains عزا]] [[File:WheatBran.jpg|thumb|ڪڻڪ جو ڀوسو غذائي ريشي جي وڏي مقدار رکي ٿو جيڪا هاضمي ۽ انساني صحت لاء مفيد آهي.]] '''غذائي ريشا''' (<small>Dietary Fibre</small>) يا فائبر ٻوٽن مان نڪتل کاڌي جو اهو حصو آهي جيڪو انساني هاضمي جي خمير (Enzymes) ذريعي مڪمل طور تي ٽوڙي نه ٿو سگهجي ٿو.<ref name="lpi">{{cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/other-nutrients/fiber|title=Fiber|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University|date=March 2019|access-date=20 March 2025}}</ref> غذائي فائبر ڪيميائي ساخت ۾ متنوع آهن ۽ عام طور تي انهن کي حل پذيري، وسڪوسٽي ۽ خمير جي لحاظ کان گروپ ڪري سگهجو ٿا جيڪي جسم ۾ فائبر جي پروسيسنگ کي متاثر ڪن ٿا.<ref name="bnf">{{cite web |title=Dietary fibre |url=https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |publisher=British Nutrition Foundation |access-date=26 July 2018 |date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726203523/https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |archive-date=26 July 2018 }}</ref> غذائي فائبر جا ٻه مکيه ذيلي قسم آهن: حل پذير فائبر ۽ غير حل پذير فائبر جيڪي ٻوٽن تي ٻڌل کاڌي جا جزا جهڙوڪ ڀاڄيون، سڄو اناج، ميوا ۽ ٻج آهن. <ref name="USDA-IOM">{{cite book| title = Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, fat, fatty acids, cholesterol, protein, and amino acids (2005), Chapter 7: Dietary, Functional and Total Fiber| publisher = US Department of Agriculture, National Agricultural Library and National Academy of Sciences, Institute of Medicine, Food and Nutrition Board| url = https://archive.org/details/isbn_9780309085250| doi = 10.17226/10490| year = 2005| isbn = 978-0-309-08525-0| url-access = registration}}</ref> فائبر جو باقاعده استعمال ۽ وڌيڪ ريشي واري غذا عام طور تي صحت جي حمايت ڪندڙ ۽ ڪيترن ئي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. <ref name="veronese">{{cite journal | vauthors = Veronese N, Solmi M, Caruso MG, Giannelli G, Osella AR, Evangelou E, Maggi S, Fontana L, Stubbs B, Tzoulaki I | title = Dietary fiber and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 107 | issue = 3 | pages = 436–444 | date = March 2018 | pmid = 29566200 | doi = 10.1093/ajcn/nqx082 | doi-access = free }}</ref> غذائي فائبر ۾ غير نشاستي دار پوليسڪرائڊ ۽ ٻيا ٻوٽي وارا جزا، جهڙوڪ سيلولوز، هضم جي مزاحمت ڪندڙ نشاستو ۽ ڊيڪسٽرن، انولن، لگنن، چٽن، پيڪٽن، بيٽا گلوڪين ۽ اوليگوسيڪرائڊ شامل آهن. <ref name="USDA-IOM" /> Food sources of dietary fiber have traditionally been divided according to whether they provide soluble or insoluble fiber. Plant foods contain both types of fiber in varying amounts according to the fiber characteristics of viscosity and fermentability.<ref name="bnf" /><ref>{{cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes, Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=Institute of Medicine Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=25|doi=10.17226/10161 |pmid=25057569 }}</ref> Advantages of consuming fiber depend upon which type is consumed.<ref>{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition|vauthors=Gallaher DD|date=2006|publisher=ILSI Press|isbn=978-1-57881-199-1|edition=9th|location=Washington, D.C.|pages=102–110|chapter=8}}</ref> Bulking fibers &ndash; such as cellulose and [[hemicellulose]] (including [[psyllium]]) &ndash; absorb and hold water, promoting bowel movement regularity.<ref name="IOM">{{cite book|last1=Institute of Medicine|url=https://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes: Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=19}}</ref> Viscous fibers &ndash; such as beta-glucan and psyllium &ndash; thicken the fecal mass.<ref name="IOM" /> Fermentable fibers &ndash; such as resistant starch, [[xanthan gum]], and inulin &ndash; feed the bacteria and [[Gut microbiota|microbiota]] of the [[large intestine]] and are [[metabolized]] to yield short-chain fatty acids, which have diverse roles in gastrointestinal health.<ref>{{cite journal|vauthors=Bedford A, Gong J|date=June 2018|title=Implications of butyrate and its derivatives for gut health and animal production|journal=Animal Nutrition|volume=4|issue=2|pages=151–9|doi=10.1016/j.aninu.2017.08.010|pmc=6104520|pmid=30140754}}</ref><ref name="Cummings">{{cite book|url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874|title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition|vauthors=Cummings JH|date=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-2387-4|edition=3rd|page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ostrowski |first1=Matthew P. |last2=La Rosa |first2=Sabina Leanti |last3=Kunath |first3=Benoit J. |last4=Robertson |first4=Andrew |last5=Pereira |first5=Gabriel |last6=Hagen |first6=Live H. |last7=Varghese |first7=Neha J. |last8=Qiu |first8=Ling |last9=Yao |first9=Tianming |last10=Flint |first10=Gabrielle |last11=Li |first11=James |last12=McDonald |first12=Sean P. |last13=Buttner |first13=Duna |last14=Pudlo |first14=Nicholas A. |last15=Schnizlein |first15=Matthew K. |last16=Young |first16=Vincent B. |last17=Brumer |first17=Harry |last18=Schmidt |first18=Thomas M. |last19=Terrapon |first19=Nicolas |last20=Lombard |first20=Vincent |last21=Henrissat |first21=Bernard |last22=Hamaker |first22=Bruce |last23=Eloe-Fadrosh |first23=Emiley A. |last24=Tripathi |first24=Ashootosh |last25=Pope |first25=Phillip B. |last26=Martens |first26=Eric C. |title=Mechanistic insights into consumption of the food additive xanthan gum by the human gut microbiota |journal=Nature Microbiology |date=April 2022 |volume=7 |issue=4 |pages=556–569 |doi=10.1038/s41564-022-01093-0|pmid=35365790 |pmc=11537241 |s2cid=247866305 |hdl=11250/3003739 |hdl-access=free }}</ref> Soluble fiber (''fermentable fiber'' or ''prebiotic fiber'') &ndash; which dissolves in water &ndash; is generally fermented in the [[colon (anatomy)|colon]] into gases and physiologically active [[by-product]]s such as [[short-chain fatty acid]]s produced in the colon by gut bacteria. Examples are beta glucans (in oats, barley, and mushrooms) and raw [[guar gum]]. Psyllium {{ndash}} soluble, viscous, and non-fermented fiber {{ndash}} is a bulking fiber that retains water as it moves through the [[digestive system]], easing [[defecation]]. Soluble fiber is generally viscous and delays [[Stomach#Function|gastric emptying]] which in humans can result in an extended feeling of fullness.<ref name=lpi/> Inulin (in [[chicory]] root), [[wheat dextrin]], oligosaccharides, and resistant starches<ref name=keenan>{{cite journal | vauthors = Keenan MJ, Zhou J, Hegsted M, Pelkman C, Durham HA, Coulon DB, Martin RJ | title = Role of resistant starch in improving gut health, adiposity, and insulin resistance | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 2 | pages = 198–205 | date = March 2015 | pmid = 25770258 | pmc = 4352178 | doi = 10.3945/an.114.007419 }}</ref> (in legumes and bananas) are soluble non-viscous fibers.<ref name=lpi/> Regular intake of soluble fibers such as beta-glucans from oats or [[barley]] has been established to lower blood levels of [[low-density lipoprotein|LDL]] [[cholesterol]].<ref name=lpi/><ref name=veronese/><ref name=FDAc/> Soluble fiber supplements also significantly lower [[Low-density lipoprotein|LDL cholesterol]].<ref>{{cite journal |last1=Jovanovski |first1=Elena |last2=Yashpal |first2=Shahen |last3=Komishon |first3=Allison |last4=Zurbau |first4=Andreea |last5=Blanco Mejia |first5=Sonia |last6=Ho |first6=Hoang Vi Thanh |last7=Li |first7=Dandan |last8=Sievenpiper |first8=John |last9=Duvnjak |first9=Lea |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=Effect of psyllium (Plantago ovata) fiber on LDL cholesterol and alternative lipid targets, non-HDL cholesterol and apolipoprotein B: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=1 November 2018 |volume=108 |issue=5 |pages=922–932 |doi=10.1093/ajcn/nqy115 |pmid=30239559 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Hoang Vi Thanh |last2=Jovanovski |first2=Elena |last3=Zurbau |first3=Andreea |last4=Blanco Mejia |first4=Sonia |last5=Sievenpiper |first5=John L. |last6=Au-Yeung |first6=Fei |last7=Jenkins |first7=Alexandra L. |last8=Duvnjak |first8=Lea |last9=Leiter |first9=Lawrence |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of the effect of konjac glucomannan, a viscous soluble fiber, on LDL cholesterol and the new lipid targets non-HDL cholesterol and apolipoprotein B |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=May 2017 |volume=105 |issue=5 |pages=1239–47 |doi=10.3945/ajcn.116.142158 |pmid=28356275 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ghavami |first1=Abed |last2=Ziaei |first2=Rahele |last3=Talebi |first3=Sepide |last4=Barghchi |first4=Hanieh |last5=Nattagh-Eshtivani |first5=Elyas |last6=Moradi |first6=Sajjad |last7=Rahbarinejad |first7=Pegah |last8=Mohammadi |first8=Hamed |last9=Ghasemi-Tehrani |first9=Hatav |last10=Marx |first10=Wolfgang |last11=Askari |first11=Gholamreza |title=Soluble Fiber Supplementation and Serum Lipid Profile: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Advances in Nutrition |date=1 May 2023 |volume=14 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1016/j.advnut.2023.01.005 |pmid=36796439 |pmc=10201678 |issn=2161-8313|doi-access=free }}</ref> Insoluble fiber &ndash; which does not dissolve in water &ndash; is inert to digestive enzymes in the upper [[gastrointestinal tract]]. Examples are wheat bran, cellulose, and lignin. Coarsely ground insoluble fiber triggers the secretion of mucus in the large intestine providing bulking. However, finely ground insoluble fiber does not have this effect and instead can cause constipation.<ref name=lpi/> Some forms of insoluble fiber, such as resistant starches, can be fermented in the colon.<ref name=lockyer>{{cite journal|doi=10.1111/nbu.12244|title=Health effects of resistant starch|journal=Nutrition Bulletin|volume=42|pages=10–41|year=2017| vauthors = Lockyer S, Nugent AP |doi-access=free}}</ref> {{TOC limit}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذائي ريشا]] [[زمرو:صحت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:ريشا]] sqrb0hl8ewvoa1bhxdsj329eda6480u 0 103381 425496 415484 2026-10-26T18:25:04Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425496 wikitext text/x-wiki {{For|وڏي گليشيئل دورن|برفاني دور}} [[File:Co2 glacial cycles 800k.png|320px|thumb|<small>800,000</small> سال پراڻن برفاني ڪور (ice core) جي نمونن مان ماپيل فضائي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (<small>CO<sub>2</sub></small>) جي بنياد تي ظاهر ٿيندڙ گليشيئل ۽ بين-گليشيئل (<small>interglacial</small>) دورن جا چڪر. انهن مرحلن جا نالا اتر آمريڪي ۽ يورپي الپائن (<small>Alpine</small>) ذيلي تقسيمن جو حصو آهن؛ انهن ٻنهي ذيلي تقسيمن جي وچ ۾ باهمي تعلق جو تعين اڃا ابتدائي يا عارضي نوعيت جو آهي.]] هڪ '''گليشيئل دور''' (<small>Glacial period</small>)، متبادل طور تي '''گليشيئيشن''' (<small>Glaciation</small>)، هڪ [[برفاني دور]] جي اندر وقت جو هڪ وقفو آهي جيڪو ٿڌي گرمي پد (<small>colder temperatures</small>) ۽ [[برفالو|گليشيئر]] جي واڌ سان نشان لڳل آهي. ٻئي طرف، انٽرگليشيل، برفاني دورن جي وچ ۾ گرم آبهوا (<small>warmer climate</small>) جا دور آهن. آخري برفاني دور تقريباً <small>15,000</small> سال اڳ ختم ٿيو.<ref name="Severinghaus1999">{{Cite journal|author1=J. Severinghaus|author2=E. Brook|title=Abrupt Climate Change at the End of the Last Glacial Period Inferred from Trapped Air in Polar Ice|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-29_286_5441/page/930|journal=Science|volume=286|year=1999|pages=930–4|doi=10.1126/science.286.5441.930|pmid=10542141|issue=5441}}</ref> هولوسين (<small>Holocene</small>) موجوده بين برفاني دور آهي. هڪ اهڙو وقت جڏهن ڌرتيءَ تي ڪو به گليشيئر نه هجي، ان کي گرين هائوس موسمياتي حالت سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|author1=Bralower|author2=Premoli Silva|date=2006|title=Leg 198 Synthesis : A Remarkable 120-m.y. Record of Climate and Oceanography from Shatsky Rise, Northwest Pacific Ocean|journal=Proceedings of the Ocean Drilling Program. Initial Reports|volume=198|pages=47|doi=10.2973/odp.proc.ir.198.2002|quote=April 9, 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal|year=1997|author1=Christopher M. Fedo|author2=Grant M. Young|title=Paleoclimatic control on the composition of the Paleoproterozoic Serpent Formation, Huronian Supergroup, Canada: a greenhouse to icehouse transition|url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_1997-12-22_86_3-4/page/201|journal=Precambrian Research|volume=86|issue=3–4|pages=201|doi=10.1016/S0301-9268(97)00049-1}}</ref> <ref>{{Cite journal|year=2008|author1=Miriam E. Katz|author2=Kenneth G. Miller|title=Stepwise transition from the Eocene greenhouse to the Oligocene icehouse|journal=Nature Geoscience|volume=1|issue=5|pages=329|doi=10.1038/ngeo179}}</ref> ==برفاني دور== ==ڪواٽرنري دور== [[File:Co2 glacial cycles 800k.png|320px|thumb|Glacial and [[interglacial]] cycles as represented by atmospheric [[carbon dioxide|CO<sub>2</sub>]], measured from ice core samples going back 800,000 years. The stage names are part of the North American and the European Alpine subdivisions. The correlation between both subdivisions is tentative.]] Within the [[Quaternary]], which started about 2.6 million years [[before present]], there have been a number of glacials and interglacials.<ref name="Gibbard">{{cite book |author1=Gibbard, P. |author2=van Kolfschoten, T. |chapter=Chapter 22: The Pleistocene and Holocene Epochs |chapter-url=http://www-qpg.geog.cam.ac.uk/people/gibbard/GTS2004Quat.pdf |editor1=Gradstein, F. M. |editor2=Ogg, James G. |editor3=Smith, A. Gilbert |title=A Geologic Time Scale 2004 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2004 |isbn=978-0-521-78142-8}}</ref> At least eight glacial cycles have occurred in the last 740,000 years alone.<ref>{{Cite journal | last = Augustin | first = Laurent | title = Eight glacial cycles from an Antarctic ice core | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6992 | pages = 623–8 | year = 2004 | doi = 10.1038/nature02599 | pmid = 15190344|display-authors=etal| bibcode = 2004Natur.429..623A| doi-access = free}}</ref> Changes in atmospheric {{CO2}} and associated radiative forcing were among the primary drivers of globally cold glacial and warm interglacial climates,<ref>{{Citation | vauthors=((Hain, M. P.)), ((Chalk, T. B.)) | year=2025 | title=Greenhouse gas effects on Quaternary climates | publisher=Elsevier | url=https://earth-system-biogeochemistry.net/wp-content/uploads/2025/01/Hain-and-Chalk-2024-EQS-Milankovitch-vs-CO2.pdf | doi=10.1016/b978-0-323-99931-1.00271-3}}</ref> with changes in ocean physical circulation, biological productivity and seawater acid-base chemistry likely causing most of the recorded {{CO2}} changes.<ref>{{Citation | vauthors=((Hain, M. P.)), ((Sigman, D. M.)) | year=2024 | title=CO2 in Earth's Ice Age Cycles | publisher=Oxford University Press | url=https://earth-system-biogeochemistry.net/wp-content/uploads/2025/01/Hain-and-Sigman-2024-ORE-PDFxx.pdf | doi=10.1093/acrefore/9780190228620.013.879}}</ref> ==آخري برفاني دور کان اڳ وارو دور== هي اهو برفاني دور آهي جيڪو "آخري برفاني دور" (<small>Last</small> <small>Glacial Period</small>) کان اڳ آيو هو. ان جي شروعات اٽڪل <small>194,000</small> سال اڳ ٿي ۽ اهو <small>1,35,000</small> سال اڳ "ايمين" (<small>Eemian</small>) نالي ٻن برفاني دورن جي وچ واري گرم دور (<small>interglacial</small>) جي شروعات سان ختم ٿيو. ==آخري برفاني دور== آخري برفاني دور، ڪواٽرنري برفاني دورن جي سلسلي ۾ ۽ "پليسٽوسين" (<small>Pleistocene</small>) جي پڄاڻي تي واقع ٿيندڙ سڀ کان تازو برفاني دور هو؛ ان جي شروعات اٽڪل <small>1,10,000</small> سال اڳ ٿي ۽ اهو اٽڪل <small>11,700</small> سال اڳ ختم ٿيو. هن دور ۾ ٿيندڙ برفاني پکيڙ [[اتريون اڌ گول|اتر اڌ گول]] (<small>Northern</small> <small>Hemisphere</small>) جي ڪيترن ئي علائقن تي پکڙيل هئي ۽ جاگرافيائي ورڇ جي لحاظ کان انهن جا مختلف نالا آهن، جهڙوڪ: '''وِسڪونسن''' ([[اتر آمريڪا]] ۾)، '''ڊيوينسين''' ([[عظيم برطانيا|برطانيا]] ۾)، '''مڊلينڊين''' ([[آئرلينڊ]] ۾)، ورم ([[الپس|الپس جبلن]] ۾)، وائچسل ([[اترين يورپ|اتر]]-مرڪزي يورپ ۾)، دالي (اوڀر چين ۾)، بيئي (اتر چين ۾)، تائي بائي (شانڪسي ۾)، لوجي شان (اُتر-اولهه سيچوان ۾)، زاگونائو (اُتر-اولهه سيچوان ۾)، تيانچي (تيان شان جبلن ۾)، جومولنگما (هماليه ۾ مائونٽ ايورسٽ) ۽ لانڪويهو (چلي ۾). برف جي اڳتي وڌڻ جو عمل اٽڪل 26,500 سال اڳ (BP) پنهنجي وڌ ۾ وڌ حد (Last Glacial Maximum) تي پهتو. يورپ ۾، برف جي تهه (ice sheet) اتر جرمني تائين پهچ حاصل ڪئي. گذريل 650,000 سالن دوران، برف جي اڳتي وڌڻ ۽ پوئتي هٽڻ جا سراسري طور تي ست چڪر (cycles) رهيا آهن. ==ايندڙ برفاني دور== جيئن ته زمين جي مدار ۾ تبديليون اڳواٽ ڄاڻي سگهجن ٿيون، ان ڪري ڪمپيوٽر ماڊل جيڪي مداري تبديلين جو تعلق موسم سان ڳنڍين ٿا، اهي مستقبل جي موسمي امڪانن جي اڳڪٿي ڪري سگهن ٿا. برجر (Berger) ۽ لوٽري (Loutre) جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته موجوده گرم موسم شايد وڌيڪ 50,000 سالن تائين برقرار رهي سگهي ٿي. زمين جي سمنڊن ۽ فضا ۾ خارج ٿيندڙ گرمي کي روڪيندڙ گيسن (گرين هائوس گيسن) جي مقدار سبب ايندڙ برفاني دور ۾ اضافي 50,000 سالن جي دير ٿي سگهي ٿي. ==پڻ ڏسو== * [[برفاني دور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary|glaciation}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Glacial Period}} [[زمرو:گليشيئل دور]] [[زمرو:برفاني دور]] [[زمرو:گليشيئولوجي|دور]] [[زمرو:ڌرتي جا ارضياتي دور]] [[زمرو:وڏي ڍنڍن جي ارضياتي تاريخ]] mffwm5ned9rnkn301vn5qbrxbsjp4z9 0 103470 425512 423706 2026-10-26T18:47:23Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425512 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال|ٿڪڻ}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>)، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ واري خالي جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|url= https://archive.org/details/dentalcariesdise0000unse_j7w4|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|url= https://archive.org/details/salivaoralhealth0000unse_c6s5|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان سواء، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. ==ترڪيب== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |url= https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= [https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro/page/928 928] |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca<sup>2+</sup>-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B<sub>12</sub>]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==روزاني لعاب جي پيداوار== ==ڪم (Functions)== ==پيداوار== ==رويا== ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_1972-02_220_3/page/529 |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M<sub>3</sub>, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP<sub>3</sub>/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2002-12_81_12/page/807 | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] cs14y7ay7pjmqlmpo93gp42j7iqpxix 0 103753 425429 417798 2026-10-26T12:46:05Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 425429 wikitext text/x-wiki [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[پيٺو ڪدو|ڪدو جي]] ٻج، [[بارلی|جَو]]، ڪڻڪ، [[بینس|لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==تفصيل== {{pp-pc1}} {{Short description|Substance that an organism uses to live}} {{Redirect|غذائي جزا|انسان لاء غذائي جزا|انساني غذائي جزا|حيوانن لاء غذائي جزا|حيواني غذائي جزا|ٻوٽن لاء غذائي جزا|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}} '''غذائي جزو''' (<small>Nutrient</small>) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جاندار پنهنجي بقا، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ (توليد) لاءِ استعمال ڪندا آهن. غذائي جزن جي ضرورت [[حيوانات|جانورن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[فنگس]] (fungi) ۽ [[پروٽسٽ|پروٽسٽس]] (protists) سڀني کي هوندي آهي. اهي غذائي جزا جيو گھرڙن (cells) جي اندر ميٽابولڪ (metabolic) عملن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، يا وري گھرڙن مان خارج ٿي اهڙيون شيون ٺاهي سگهن ٿا جيڪي جيو گھرڙن واري نه هونديون آهن، جهڙوڪ وار، کلون (<small>scales</small>)، پر يا ٻاهرين ڍانچا (exoskeletons). ڪجهه غذائي جزا توانائي خارج ڪرڻ جي عمل دوران ننڍن ماليڪيولز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن؛ مثال طور ڪاربوهائيڊريٽس، چرٻيون (lipids)، پروٽين ۽ خمير ٿيل شيون (جهڙوڪ ايٿانول يا سرڪو)، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار پاڻي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ پيدا ٿيندا آهن. سڀني جاندارن کي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي. جانورن لاءِ ضروري غذائي جزن ۾ توانائي جا ذريعا، ڪجهه [[امينو ايسڊز]] (جيڪي ملي [[پروٽين]] ٺاهيندا آهن)، [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]] جا ڪجهه قسم، [[وٽامن|وٽامنز]] ۽ ڪجهه [[معدنيات]] شامل آهن. ٻوٽن کي وڌيڪ مختلف قسمن جي معدنيات جي ضرورت هوندي آهي جيڪي اهي پنهنجي پاڙن ذريعي جذب ڪندا آهن، ان کان سواء اهي پنن ذريعي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[آڪسيجن]] پڻ جذب ڪندا آهن. فنگس (<small>fungi</small>) مئل يا جيئري نامياتي مادي (<small>organic</small> <small>matter</small>) تي گذارو ڪندا آهن ۽ پنهنجي غذائي ضرورتون ان ميزبان (<small>host</small>) مان پوريون ڪندا آهن جنهن تي اهي پلجندا آهن. مختلف قسمن جي جاندارن لاءِ مختلف غذائي جزا ضروري هوندا آهن. [[وٽامن سي]] انسانن ۽ ڪجهه جانورن جي قسمن لاءِ انتهائي ضروري آهي، پر گهڻا جانور ۽ ڪيترائي ٻوٽا ان کي پاڻ تيار (<small>synthesize</small>) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. غذائي جزا [[نامياتي ڪيميا|نامياتي]] يا غير نامياتي ٿي سگهن ٿا: نامياتي مرڪبن ۾ اهي اڪثر مرڪب شامل آهن جن ۾ [[ڪاربان]] هوندو آهي، جڏهن ته ٻيا سڀ ڪيميائي مادا غير نامياتي هوندا آهن. غير نامياتي غذائي جزن ۾ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[سيلينيم]] ۽ [[زنڪ (جست)|زنڪ]] شامل آهن، جڏهن ته نامياتي غذائي جزن ۾ [[پروٽين]]، [[چرٻي|چرٻيون]]، [[چيني]] ۽ [[وٽامن|وٽامنز]] شامل آهن. جانورن جي غذائي ضرورتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ درجا بندي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ غذائي جزن کي "ميڪرو نيٽرينٽس" (macronutrients) ۽ "مائيڪرو نيٽرينٽس" (micronutrients) ۾ ورهايو ويندو آهي. ميڪرونيٽرينٽس (جهڙوڪ چرٻيون، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، پروٽين ۽ پاڻي) نسبتاً وڏي مقدار (گرامن يا اونسن) ۾ استعمال ٿيندا آهن؛ اهي بنيادي طور تي توانائي پيدا ڪرڻ يا جسم جي [[بافتو|بافتن]] (<small>tissues</small>) ۾ شامل ٿي واڌ ويجهه ۽ مرمت جو ڪم ڪندا آهن. مائيڪرو نيٽرينٽس تمام گهٽ مقدار (ملي گرامن يا مائيڪرو گرامن) ۾ گهربل هوندا آهن؛ اهي جيو گھرڙن واري عملن ۾، جهڙوڪ رت جي نالين جي ڪارڪردگي يا اعصابي نظام ۾ پيغامن جي منتقلي (nerve conduction) ۾، انتهائي اهم پر پوشيده ڪيميائي ۽ جسماني ڪردار ادا ڪندا آهن. جيڪڏهن ضروري غذائي جزا مناسب مقدار ۾ نه ملن، ڪيترن ئي ملڪن ۾، ضابطن جي ضرورت آهي ته کاڌي جي شين جي ليبلن ۾ کاڌي ۾ موجود ڪنهن به ميڪرو غذائي اجزاء ۽ مائڪرو غذائي اجزاء جي مقدار بابت معلومات ڏيکاري وڃي. جسم جي ضرورت کان وڌيڪ مقدار ۾ غذائي جزا نقصانڪار اثر پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Ensminger1994">{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods & nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}</ref> کاڌي لائق ٻوٽن ۾ هزارين مرڪب پڻ هوندا آهن جن کي عام طور تي فائٽو ڪيميڪل سڏيو ويندو آهي جيڪي بيماري يا صحت تي اڻڄاتل اثر رکن ٿا، جن ۾ هڪ متنوع طبقو شامل آهي جنهن کي غير غذائي اجزاء جي حيثيت سان پولي فينول سڏيو ويندو آهي جيڪو سال 2024ع تائين خراب طور تي سمجهي ويو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nutrients}} * [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes] {{Authority control}} [[زمرو:غذائي جزا| ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:مٽيءَ جو علم]] [[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] sjdit73donhlfzs3hl2qqkeovqfg179 425430 425429 2026-10-26T12:51:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 425430 wikitext text/x-wiki [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[ڪدو]] جي ٻج، [[جَو]]، ڪڻڪ، [[لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==تفصيل== {{pp-pc1}} {{Short description|Substance that an organism uses to live}} {{Redirect|غذائي جزا|انسان لاء غذائي جزا|انساني غذائي جزا|حيوانن لاء غذائي جزا|حيواني غذائي جزا|ٻوٽن لاء غذائي جزا|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}} '''غذائي جزو''' (<small>Nutrient</small>) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جاندار پنهنجي بقا، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ (توليد) لاءِ استعمال ڪندا آهن. غذائي جزن جي ضرورت [[حيوانات|جانورن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[فنگس]] (fungi) ۽ [[پروٽسٽ|پروٽسٽس]] (protists) سڀني کي هوندي آهي. اهي غذائي جزا جيو گھرڙن (cells) جي اندر ميٽابولڪ (metabolic) عملن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، يا وري گھرڙن مان خارج ٿي اهڙيون شيون ٺاهي سگهن ٿا جيڪي جيو گھرڙن واري نه هونديون آهن، جهڙوڪ وار، کلون (<small>scales</small>)، پر يا ٻاهرين ڍانچا (exoskeletons). ڪجهه غذائي جزا توانائي خارج ڪرڻ جي عمل دوران ننڍن ماليڪيولز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن؛ مثال طور ڪاربوهائيڊريٽس، چرٻيون (lipids)، پروٽين ۽ خمير ٿيل شيون (جهڙوڪ ايٿانول يا سرڪو)، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار پاڻي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ پيدا ٿيندا آهن. سڀني جاندارن کي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي. جانورن لاءِ ضروري غذائي جزن ۾ توانائي جا ذريعا، ڪجهه [[امينو ايسڊز]] (جيڪي ملي [[پروٽين]] ٺاهيندا آهن)، [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]] جا ڪجهه قسم، [[وٽامن|وٽامنز]] ۽ ڪجهه [[معدنيات]] شامل آهن. ٻوٽن کي وڌيڪ مختلف قسمن جي معدنيات جي ضرورت هوندي آهي جيڪي اهي پنهنجي پاڙن ذريعي جذب ڪندا آهن، ان کان سواء اهي پنن ذريعي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[آڪسيجن]] پڻ جذب ڪندا آهن. فنگس (<small>fungi</small>) مئل يا جيئري نامياتي مادي (<small>organic</small> <small>matter</small>) تي گذارو ڪندا آهن ۽ پنهنجي غذائي ضرورتون ان ميزبان (<small>host</small>) مان پوريون ڪندا آهن جنهن تي اهي پلجندا آهن. مختلف قسمن جي جاندارن لاءِ مختلف غذائي جزا ضروري هوندا آهن. [[وٽامن سي]] انسانن ۽ ڪجهه جانورن جي قسمن لاءِ انتهائي ضروري آهي، پر گهڻا جانور ۽ ڪيترائي ٻوٽا ان کي پاڻ تيار (<small>synthesize</small>) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. غذائي جزا [[نامياتي ڪيميا|نامياتي]] يا غير نامياتي ٿي سگهن ٿا: نامياتي مرڪبن ۾ اهي اڪثر مرڪب شامل آهن جن ۾ [[ڪاربان]] هوندو آهي، جڏهن ته ٻيا سڀ ڪيميائي مادا غير نامياتي هوندا آهن. غير نامياتي غذائي جزن ۾ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[سيلينيم]] ۽ [[زنڪ (جست)|زنڪ]] شامل آهن، جڏهن ته نامياتي غذائي جزن ۾ [[پروٽين]]، [[چرٻي|چرٻيون]]، [[چيني]] ۽ [[وٽامن|وٽامنز]] شامل آهن. جانورن جي غذائي ضرورتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ درجا بندي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ غذائي جزن کي "ميڪرو نيٽرينٽس" (macronutrients) ۽ "مائيڪرو نيٽرينٽس" (micronutrients) ۾ ورهايو ويندو آهي. ميڪرونيٽرينٽس (جهڙوڪ چرٻيون، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، پروٽين ۽ پاڻي) نسبتاً وڏي مقدار (گرامن يا اونسن) ۾ استعمال ٿيندا آهن؛ اهي بنيادي طور تي توانائي پيدا ڪرڻ يا جسم جي [[بافتو|بافتن]] (<small>tissues</small>) ۾ شامل ٿي واڌ ويجهه ۽ مرمت جو ڪم ڪندا آهن. مائيڪرو نيٽرينٽس تمام گهٽ مقدار (ملي گرامن يا مائيڪرو گرامن) ۾ گهربل هوندا آهن؛ اهي جيو گھرڙن واري عملن ۾، جهڙوڪ رت جي نالين جي ڪارڪردگي يا اعصابي نظام ۾ پيغامن جي منتقلي (nerve conduction) ۾، انتهائي اهم پر پوشيده ڪيميائي ۽ جسماني ڪردار ادا ڪندا آهن. جيڪڏهن ضروري غذائي جزا مناسب مقدار ۾ نه ملن، ڪيترن ئي ملڪن ۾، ضابطن جي ضرورت آهي ته کاڌي جي شين جي ليبلن ۾ کاڌي ۾ موجود ڪنهن به ميڪرو غذائي اجزاء ۽ مائڪرو غذائي اجزاء جي مقدار بابت معلومات ڏيکاري وڃي. جسم جي ضرورت کان وڌيڪ مقدار ۾ غذائي جزا نقصانڪار اثر پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Ensminger1994">{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods & nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}</ref> کاڌي لائق ٻوٽن ۾ هزارين مرڪب پڻ هوندا آهن جن کي عام طور تي فائٽو ڪيميڪل سڏيو ويندو آهي جيڪي بيماري يا صحت تي اڻڄاتل اثر رکن ٿا، جن ۾ هڪ متنوع طبقو شامل آهي جنهن کي غير غذائي اجزاء جي حيثيت سان پولي فينول سڏيو ويندو آهي جيڪو سال 2024ع تائين خراب طور تي سمجهي ويو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nutrients}} * [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes] {{Authority control}} [[زمرو:غذائي جزا| ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:مٽيءَ جو علم]] [[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] 4duvjkd1bt89631ypa1pwyvpucg679e 425431 425430 2026-10-26T15:37:58Z Ibne maryam 17680 /* جوڙجڪ */ 425431 wikitext text/x-wiki [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[ڪدو]] جي ٻج، [[جَو]]، ڪڻڪ، [[لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==تفصيل== {{pp-pc1}} {{Short description|Substance that an organism uses to live}} {{Redirect|غذائي جزا|انسان لاء غذائي جزا|انساني غذائي جزا|حيوانن لاء غذائي جزا|حيواني غذائي جزا|ٻوٽن لاء غذائي جزا|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}} '''غذائي جزو''' (<small>Nutrient</small>) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جاندار پنهنجي بقا، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ (توليد) لاءِ استعمال ڪندا آهن. غذائي جزن جي ضرورت [[حيوانات|جانورن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[فنگس]] (fungi) ۽ [[پروٽسٽ|پروٽسٽس]] (protists) سڀني کي هوندي آهي. اهي غذائي جزا جيو گھرڙن (cells) جي اندر ميٽابولڪ (metabolic) عملن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، يا وري گھرڙن مان خارج ٿي اهڙيون شيون ٺاهي سگهن ٿا جيڪي جيو گھرڙن واري نه هونديون آهن، جهڙوڪ وار، کلون (<small>scales</small>)، پر يا ٻاهرين ڍانچا (exoskeletons). ڪجهه غذائي جزا توانائي خارج ڪرڻ جي عمل دوران ننڍن ماليڪيولز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن؛ مثال طور ڪاربوهائيڊريٽس، چرٻيون (lipids)، پروٽين ۽ خمير ٿيل شيون (جهڙوڪ ايٿانول يا سرڪو)، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار پاڻي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ پيدا ٿيندا آهن. سڀني جاندارن کي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي. جانورن لاءِ ضروري غذائي جزن ۾ توانائي جا ذريعا، ڪجهه [[امينو ايسڊز]] (جيڪي ملي [[پروٽين]] ٺاهيندا آهن)، [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]] جا ڪجهه قسم، [[وٽامن|وٽامنز]] ۽ ڪجهه [[معدنيات]] شامل آهن. ٻوٽن کي وڌيڪ مختلف قسمن جي معدنيات جي ضرورت هوندي آهي جيڪي اهي پنهنجي پاڙن ذريعي جذب ڪندا آهن، ان کان سواء اهي پنن ذريعي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[آڪسيجن]] پڻ جذب ڪندا آهن. فنگس (<small>fungi</small>) مئل يا جيئري نامياتي مادي (<small>organic</small> <small>matter</small>) تي گذارو ڪندا آهن ۽ پنهنجي غذائي ضرورتون ان ميزبان (<small>host</small>) مان پوريون ڪندا آهن جنهن تي اهي پلجندا آهن. مختلف قسمن جي جاندارن لاءِ مختلف غذائي جزا ضروري هوندا آهن. [[وٽامن سي]] انسانن ۽ ڪجهه جانورن جي قسمن لاءِ انتهائي ضروري آهي، پر گهڻا جانور ۽ ڪيترائي ٻوٽا ان کي پاڻ تيار (<small>synthesize</small>) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. غذائي جزا [[نامياتي ڪيميا|نامياتي]] يا غير نامياتي ٿي سگهن ٿا: نامياتي مرڪبن ۾ اهي اڪثر مرڪب شامل آهن جن ۾ [[ڪاربان]] هوندو آهي، جڏهن ته ٻيا سڀ ڪيميائي مادا غير نامياتي هوندا آهن. غير نامياتي غذائي جزن ۾ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[سيلينيم]] ۽ [[زنڪ (جست)|زنڪ]] شامل آهن، جڏهن ته نامياتي غذائي جزن ۾ [[پروٽين]]، [[چرٻي|چرٻيون]]، [[چيني]] ۽ [[وٽامن|وٽامنز]] شامل آهن. جانورن جي غذائي ضرورتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ درجا بندي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ غذائي جزن کي "ميڪرو نيٽرينٽس" (macronutrients) ۽ "مائيڪرو نيٽرينٽس" (micronutrients) ۾ ورهايو ويندو آهي. ميڪرونيٽرينٽس (جهڙوڪ چرٻيون، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، پروٽين ۽ پاڻي) نسبتاً وڏي مقدار (گرامن يا اونسن) ۾ استعمال ٿيندا آهن؛ اهي بنيادي طور تي توانائي پيدا ڪرڻ يا جسم جي [[بافتو|بافتن]] (<small>tissues</small>) ۾ شامل ٿي واڌ ويجهه ۽ مرمت جو ڪم ڪندا آهن. مائيڪرو نيٽرينٽس تمام گهٽ مقدار (ملي گرامن يا مائيڪرو گرامن) ۾ گهربل هوندا آهن؛ اهي جيو گھرڙن واري عملن ۾، جهڙوڪ رت جي نالين جي ڪارڪردگي يا اعصابي نظام ۾ پيغامن جي منتقلي (nerve conduction) ۾، انتهائي اهم پر پوشيده ڪيميائي ۽ جسماني ڪردار ادا ڪندا آهن. جيڪڏهن ضروري غذائي جزا مناسب مقدار ۾ نه ملن، ڪيترن ئي ملڪن ۾، ضابطن جي ضرورت آهي ته کاڌي جي شين جي ليبلن ۾ کاڌي ۾ موجود ڪنهن به ميڪرو غذائي اجزاء ۽ مائڪرو غذائي اجزاء جي مقدار بابت معلومات ڏيکاري وڃي. جسم جي ضرورت کان وڌيڪ مقدار ۾ غذائي جزا نقصانڪار اثر پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Ensminger1994">{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods & nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}</ref> کاڌي لائق ٻوٽن ۾ هزارين مرڪب پڻ هوندا آهن جن کي عام طور تي فائٽو ڪيميڪل سڏيو ويندو آهي جيڪي بيماري يا صحت تي اڻڄاتل اثر رکن ٿا، جن ۾ هڪ متنوع طبقو شامل آهي جنهن کي غير غذائي اجزاء جي حيثيت سان پولي فينول سڏيو ويندو آهي جيڪو سال 2024ع تائين خراب طور تي سمجهي ويو آهي. ==جوڙجڪ== [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[ڪدو]] جي ٻج، [[جَو]]، ڪڻڪ، [[لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nutrients}} * [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes] {{Authority control}} [[زمرو:غذائي جزا| ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:مٽيءَ جو علم]] [[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] bizil23vu3iu77q697se05he10jgmaw 425432 425431 2026-10-26T15:38:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 425432 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{pp-pc1}} {{Short description|Substance that an organism uses to live}} {{Redirect|غذائي جزا|انسان لاء غذائي جزا|انساني غذائي جزا|حيوانن لاء غذائي جزا|حيواني غذائي جزا|ٻوٽن لاء غذائي جزا|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}} '''غذائي جزو''' (<small>Nutrient</small>) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جاندار پنهنجي بقا، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ (توليد) لاءِ استعمال ڪندا آهن. غذائي جزن جي ضرورت [[حيوانات|جانورن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[فنگس]] (fungi) ۽ [[پروٽسٽ|پروٽسٽس]] (protists) سڀني کي هوندي آهي. اهي غذائي جزا جيو گھرڙن (cells) جي اندر ميٽابولڪ (metabolic) عملن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، يا وري گھرڙن مان خارج ٿي اهڙيون شيون ٺاهي سگهن ٿا جيڪي جيو گھرڙن واري نه هونديون آهن، جهڙوڪ وار، کلون (<small>scales</small>)، پر يا ٻاهرين ڍانچا (exoskeletons). ڪجهه غذائي جزا توانائي خارج ڪرڻ جي عمل دوران ننڍن ماليڪيولز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن؛ مثال طور ڪاربوهائيڊريٽس، چرٻيون (lipids)، پروٽين ۽ خمير ٿيل شيون (جهڙوڪ ايٿانول يا سرڪو)، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار پاڻي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ پيدا ٿيندا آهن. سڀني جاندارن کي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي. جانورن لاءِ ضروري غذائي جزن ۾ توانائي جا ذريعا، ڪجهه [[امينو ايسڊز]] (جيڪي ملي [[پروٽين]] ٺاهيندا آهن)، [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]] جا ڪجهه قسم، [[وٽامن|وٽامنز]] ۽ ڪجهه [[معدنيات]] شامل آهن. ٻوٽن کي وڌيڪ مختلف قسمن جي معدنيات جي ضرورت هوندي آهي جيڪي اهي پنهنجي پاڙن ذريعي جذب ڪندا آهن، ان کان سواء اهي پنن ذريعي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[آڪسيجن]] پڻ جذب ڪندا آهن. فنگس (<small>fungi</small>) مئل يا جيئري نامياتي مادي (<small>organic</small> <small>matter</small>) تي گذارو ڪندا آهن ۽ پنهنجي غذائي ضرورتون ان ميزبان (<small>host</small>) مان پوريون ڪندا آهن جنهن تي اهي پلجندا آهن. مختلف قسمن جي جاندارن لاءِ مختلف غذائي جزا ضروري هوندا آهن. [[وٽامن سي]] انسانن ۽ ڪجهه جانورن جي قسمن لاءِ انتهائي ضروري آهي، پر گهڻا جانور ۽ ڪيترائي ٻوٽا ان کي پاڻ تيار (<small>synthesize</small>) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. غذائي جزا [[نامياتي ڪيميا|نامياتي]] يا غير نامياتي ٿي سگهن ٿا: نامياتي مرڪبن ۾ اهي اڪثر مرڪب شامل آهن جن ۾ [[ڪاربان]] هوندو آهي، جڏهن ته ٻيا سڀ ڪيميائي مادا غير نامياتي هوندا آهن. غير نامياتي غذائي جزن ۾ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[سيلينيم]] ۽ [[زنڪ (جست)|زنڪ]] شامل آهن، جڏهن ته نامياتي غذائي جزن ۾ [[پروٽين]]، [[چرٻي|چرٻيون]]، [[چيني]] ۽ [[وٽامن|وٽامنز]] شامل آهن. جانورن جي غذائي ضرورتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ درجا بندي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ غذائي جزن کي "ميڪرو نيٽرينٽس" (macronutrients) ۽ "مائيڪرو نيٽرينٽس" (micronutrients) ۾ ورهايو ويندو آهي. ميڪرونيٽرينٽس (جهڙوڪ چرٻيون، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، پروٽين ۽ پاڻي) نسبتاً وڏي مقدار (گرامن يا اونسن) ۾ استعمال ٿيندا آهن؛ اهي بنيادي طور تي توانائي پيدا ڪرڻ يا جسم جي [[بافتو|بافتن]] (<small>tissues</small>) ۾ شامل ٿي واڌ ويجهه ۽ مرمت جو ڪم ڪندا آهن. مائيڪرو نيٽرينٽس تمام گهٽ مقدار (ملي گرامن يا مائيڪرو گرامن) ۾ گهربل هوندا آهن؛ اهي جيو گھرڙن واري عملن ۾، جهڙوڪ رت جي نالين جي ڪارڪردگي يا اعصابي نظام ۾ پيغامن جي منتقلي (nerve conduction) ۾، انتهائي اهم پر پوشيده ڪيميائي ۽ جسماني ڪردار ادا ڪندا آهن. جيڪڏهن ضروري غذائي جزا مناسب مقدار ۾ نه ملن، ڪيترن ئي ملڪن ۾، ضابطن جي ضرورت آهي ته کاڌي جي شين جي ليبلن ۾ کاڌي ۾ موجود ڪنهن به ميڪرو غذائي اجزاء ۽ مائڪرو غذائي اجزاء جي مقدار بابت معلومات ڏيکاري وڃي. جسم جي ضرورت کان وڌيڪ مقدار ۾ غذائي جزا نقصانڪار اثر پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Ensminger1994">{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods & nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}</ref> کاڌي لائق ٻوٽن ۾ هزارين مرڪب پڻ هوندا آهن جن کي عام طور تي فائٽو ڪيميڪل سڏيو ويندو آهي جيڪي بيماري يا صحت تي اڻڄاتل اثر رکن ٿا، جن ۾ هڪ متنوع طبقو شامل آهي جنهن کي غير غذائي اجزاء جي حيثيت سان پولي فينول سڏيو ويندو آهي جيڪو سال 2024ع تائين خراب طور تي سمجهي ويو آهي. ==جوڙجڪ== [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[ڪدو]] جي ٻج، [[جَو]]، ڪڻڪ، [[لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nutrients}} * [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes] {{Authority control}} [[زمرو:غذائي جزا| ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:مٽيءَ جو علم]] [[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] pw3d775wcmyjr195bsryj8rexh0gxkd 425433 425432 2026-10-26T15:39:11Z Ibne maryam 17680 425433 wikitext text/x-wiki {{Short description|Substance that an organism uses to live}} {{Redirect|غذائي جزا|انسان لاء غذائي جزا|انساني غذائي جزا|حيوانن لاء غذائي جزا|حيواني غذائي جزا|ٻوٽن لاء غذائي جزا|Plant nutrition|the journal|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}} '''غذائي جزو''' (<small>Nutrient</small>) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جاندار پنهنجي بقا، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ (توليد) لاءِ استعمال ڪندا آهن. غذائي جزن جي ضرورت [[حيوانات|جانورن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[فنگس]] (fungi) ۽ [[پروٽسٽ|پروٽسٽس]] (protists) سڀني کي هوندي آهي. اهي غذائي جزا جيو گھرڙن (cells) جي اندر ميٽابولڪ (metabolic) عملن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، يا وري گھرڙن مان خارج ٿي اهڙيون شيون ٺاهي سگهن ٿا جيڪي جيو گھرڙن واري نه هونديون آهن، جهڙوڪ وار، کلون (<small>scales</small>)، پر يا ٻاهرين ڍانچا (exoskeletons). ڪجهه غذائي جزا توانائي خارج ڪرڻ جي عمل دوران ننڍن ماليڪيولز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن؛ مثال طور ڪاربوهائيڊريٽس، چرٻيون (lipids)، پروٽين ۽ خمير ٿيل شيون (جهڙوڪ ايٿانول يا سرڪو)، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار پاڻي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ پيدا ٿيندا آهن. سڀني جاندارن کي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي. جانورن لاءِ ضروري غذائي جزن ۾ توانائي جا ذريعا، ڪجهه [[امينو ايسڊز]] (جيڪي ملي [[پروٽين]] ٺاهيندا آهن)، [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]] جا ڪجهه قسم، [[وٽامن|وٽامنز]] ۽ ڪجهه [[معدنيات]] شامل آهن. ٻوٽن کي وڌيڪ مختلف قسمن جي معدنيات جي ضرورت هوندي آهي جيڪي اهي پنهنجي پاڙن ذريعي جذب ڪندا آهن، ان کان سواء اهي پنن ذريعي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[آڪسيجن]] پڻ جذب ڪندا آهن. فنگس (<small>fungi</small>) مئل يا جيئري نامياتي مادي (<small>organic</small> <small>matter</small>) تي گذارو ڪندا آهن ۽ پنهنجي غذائي ضرورتون ان ميزبان (<small>host</small>) مان پوريون ڪندا آهن جنهن تي اهي پلجندا آهن. مختلف قسمن جي جاندارن لاءِ مختلف غذائي جزا ضروري هوندا آهن. [[وٽامن سي]] انسانن ۽ ڪجهه جانورن جي قسمن لاءِ انتهائي ضروري آهي، پر گهڻا جانور ۽ ڪيترائي ٻوٽا ان کي پاڻ تيار (<small>synthesize</small>) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. غذائي جزا [[نامياتي ڪيميا|نامياتي]] يا غير نامياتي ٿي سگهن ٿا: نامياتي مرڪبن ۾ اهي اڪثر مرڪب شامل آهن جن ۾ [[ڪاربان]] هوندو آهي، جڏهن ته ٻيا سڀ ڪيميائي مادا غير نامياتي هوندا آهن. غير نامياتي غذائي جزن ۾ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[سيلينيم]] ۽ [[زنڪ (جست)|زنڪ]] شامل آهن، جڏهن ته نامياتي غذائي جزن ۾ [[پروٽين]]، [[چرٻي|چرٻيون]]، [[چيني]] ۽ [[وٽامن|وٽامنز]] شامل آهن. جانورن جي غذائي ضرورتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ درجا بندي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ غذائي جزن کي "ميڪرو نيٽرينٽس" (macronutrients) ۽ "مائيڪرو نيٽرينٽس" (micronutrients) ۾ ورهايو ويندو آهي. ميڪرونيٽرينٽس (جهڙوڪ چرٻيون، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، پروٽين ۽ پاڻي) نسبتاً وڏي مقدار (گرامن يا اونسن) ۾ استعمال ٿيندا آهن؛ اهي بنيادي طور تي توانائي پيدا ڪرڻ يا جسم جي [[بافتو|بافتن]] (<small>tissues</small>) ۾ شامل ٿي واڌ ويجهه ۽ مرمت جو ڪم ڪندا آهن. مائيڪرو نيٽرينٽس تمام گهٽ مقدار (ملي گرامن يا مائيڪرو گرامن) ۾ گهربل هوندا آهن؛ اهي جيو گھرڙن واري عملن ۾، جهڙوڪ رت جي نالين جي ڪارڪردگي يا اعصابي نظام ۾ پيغامن جي منتقلي (nerve conduction) ۾، انتهائي اهم پر پوشيده ڪيميائي ۽ جسماني ڪردار ادا ڪندا آهن. جيڪڏهن ضروري غذائي جزا مناسب مقدار ۾ نه ملن، ڪيترن ئي ملڪن ۾، ضابطن جي ضرورت آهي ته کاڌي جي شين جي ليبلن ۾ کاڌي ۾ موجود ڪنهن به ميڪرو غذائي اجزاء ۽ مائڪرو غذائي اجزاء جي مقدار بابت معلومات ڏيکاري وڃي. جسم جي ضرورت کان وڌيڪ مقدار ۾ غذائي جزا نقصانڪار اثر پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Ensminger1994">{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods & nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}</ref> کاڌي لائق ٻوٽن ۾ هزارين مرڪب پڻ هوندا آهن جن کي عام طور تي فائٽو ڪيميڪل سڏيو ويندو آهي جيڪي بيماري يا صحت تي اڻڄاتل اثر رکن ٿا، جن ۾ هڪ متنوع طبقو شامل آهي جنهن کي غير غذائي اجزاء جي حيثيت سان پولي فينول سڏيو ويندو آهي جيڪو سال 2024ع تائين خراب طور تي سمجهي ويو آهي. ==جوڙجڪ== [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[ڪدو]] جي ٻج، [[جَو]]، ڪڻڪ، [[لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nutrients}} * [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes] {{Authority control}} [[زمرو:غذائي جزا| ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:مٽيءَ جو علم]] [[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] 8wz52cf6nlvhtdypi4o9le2zrpmvkna 425434 425433 2026-10-26T15:43:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 425434 wikitext text/x-wiki {{Short description|Substance that an organism uses to live}} {{Redirect|غذائي جزا|انسان لاء غذائي جزا|انساني غذائي جزا|حيوانن لاء غذائي جزا|حيواني غذائي جزا|ٻوٽن لاء غذائي جزا|Plant nutrition|جرنل|Nutrients (journal){{!}}''Nutrients'' (journal)}} '''غذائي جزو''' (<small>Nutrient</small>) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جاندار پنهنجي بقا، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ (توليد) لاءِ استعمال ڪندا آهن. غذائي جزن جي ضرورت [[حيوانات|جانورن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[فنگس]] (<small>fungi</small>) ۽ [[پروٽسٽ|پروٽسٽس]] (<small>protists</small>) سڀني کي هوندي آهي. اهي غذائي جزا جيو گھرڙن (<small>cells</small>) جي اندر ميٽابولڪ (<small>metabolic</small>) عملن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، يا وري گھرڙن مان خارج ٿي اهڙيون شيون ٺاهي سگهن ٿا جيڪي جيو گھرڙن واري نه هونديون آهن، جهڙوڪ وار، کلون (<small>scales</small>)، پر يا ٻاهرين ڍانچا (<small>exoskeletons</small>). ڪجهه غذائي جزا توانائي خارج ڪرڻ جي عمل دوران ننڍن ماليڪيولز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن؛ مثال طور [[ڪاربوهائيڊريٽ|ڪاربوهائيڊريٽس]]، [[چرٻي|چرٻيون]] (<small>[[لپڊ|lipids]]</small>)، پروٽين ۽ خمير ٿيل شيون (جهڙوڪ ايٿانول يا سرڪو)، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار پاڻي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. سڀني جاندارن کي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي. جانورن لاءِ ضروري غذائي جزن ۾ توانائي جا ذريعا، ڪجهه [[امينو ايسڊز]] (جيڪي ملي [[پروٽين]] ٺاهيندا آهن)، [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]] جا ڪجهه قسم، [[وٽامن|وٽامنز]] ۽ ڪجهه [[معدنيات]] شامل آهن. ٻوٽن کي وڌيڪ مختلف قسمن جي معدنيات جي ضرورت هوندي آهي جيڪي اهي پنهنجي پاڙن ذريعي جذب ڪندا آهن، ان کان سواء اهي پنن ذريعي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[آڪسيجن]] پڻ جذب ڪندا آهن. فنگس (<small>fungi</small>) مئل يا جيئري نامياتي مادي (<small>organic</small> <small>matter</small>) تي گذارو ڪندا آهن ۽ پنهنجي غذائي ضرورتون ان ميزبان (<small>host</small>) مان پوريون ڪندا آهن جنهن تي اهي پلجندا آهن. مختلف قسمن جي جاندارن لاءِ مختلف غذائي جزا ضروري هوندا آهن. [[وٽامن سي]] انسانن ۽ ڪجهه جانورن جي قسمن لاءِ انتهائي ضروري آهي، پر گهڻا جانور ۽ ڪيترائي ٻوٽا ان کي پاڻ تيار (<small>synthesize</small>) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. غذائي جزا [[نامياتي ڪيميا|نامياتي]] يا غير نامياتي ٿي سگهن ٿا: نامياتي مرڪبن ۾ اهي اڪثر مرڪب شامل آهن جن ۾ [[ڪاربان]] هوندو آهي، جڏهن ته ٻيا سڀ ڪيميائي مادا غير نامياتي هوندا آهن. غير نامياتي غذائي جزن ۾ [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[سيلينيم]] ۽ [[زنڪ (جست)|زنڪ]] شامل آهن، جڏهن ته نامياتي غذائي جزن ۾ [[پروٽين]]، [[چرٻي|چرٻيون]]، [[چيني]] ۽ [[وٽامن|وٽامنز]] شامل آهن. جانورن جي غذائي ضرورتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هڪ درجا بندي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ غذائي جزن کي "ميڪرو نيٽرينٽس" (<small>macronutrients</small>) ۽ "مائيڪرو نيٽرينٽس" (<small>micronutrients</small>) ۾ ورهايو ويندو آهي. ميڪرونيٽرينٽس (جهڙوڪ چرٻيون، [[ڪاربوهائيڊريٽ]]، پروٽين ۽ پاڻي) نسبتاً وڏي مقدار (گرامن يا اونسن) ۾ استعمال ٿيندا آهن؛ اهي بنيادي طور تي توانائي پيدا ڪرڻ يا جسم جي [[بافتو|بافتن]] (<small>tissues</small>) ۾ شامل ٿي واڌ ويجهه ۽ مرمت جو ڪم ڪندا آهن. مائيڪرو نيٽرينٽس تمام گهٽ مقدار (ملي گرامن يا مائيڪرو گرامن) ۾ گهربل هوندا آهن؛ اهي جيو گھرڙن واري عملن ۾، جهڙوڪ رت جي نالين جي ڪارڪردگي يا اعصابي نظام ۾ پيغامن جي منتقلي (<small>nerve</small> <small>conduction</small>) ۾، انتهائي اهم پر پوشيده ڪيميائي ۽ جسماني ڪردار ادا ڪندا آهن. جيڪڏهن ضروري غذائي جزا مناسب مقدار ۾ نه ملن، ڪيترن ئي ملڪن ۾، ضابطن جي ضرورت آهي ته کاڌي جي شين جي ليبلن ۾ کاڌي ۾ موجود ڪنهن به ميڪرو غذائي اجزاء ۽ مائڪرو غذائي اجزاء جي مقدار بابت معلومات ڏيکاري وڃي. جسم جي ضرورت کان وڌيڪ مقدار ۾ غذائي جزا نقصانڪار اثر پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Ensminger1994">{{cite book| first = Audrey H. | last = Ensminger | name-list-style = vanc |title=Foods & nutrition encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA527|access-date=12 October 2010|year=1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8980-1|pages=527–}}</ref> کاڌي لائق ٻوٽن ۾ هزارين مرڪب پڻ هوندا آهن جن کي عام طور تي فائٽو ڪيميڪل سڏيو ويندو آهي جيڪي بيماري يا صحت تي اڻڄاتل اثر رکن ٿا، جن ۾ هڪ متنوع طبقو شامل آهي جنهن کي غير غذائي اجزاء جي حيثيت سان پولي فينول سڏيو ويندو آهي جيڪو سال <small>2024</small>ع تائين خراب طور تي سمجهي ويو آهي. ==جوڙجڪ== [[فائل:Nutrient-cycle_hg.png|thumb|سمنڊ ۾ غذائي چڪر]] '''غذائ (Nutrients)''' کاڌي ۾ اهڙا مادا ملن ٿا جن کي ڪو به جاندار پنهنجي وجود ۽ ارتقا کي برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهي غذائي اجزا (Nutrients) جاندارن ۾ موجود [[حیاتی عمل|حياتياتي عملن]] (Metabolism) ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي ميڪرو غذائيت ۽ مائڪرو غذائيت ان ماحول ۾ ملن ٿا جنهن تي جاندار انحصار ڪن ٿا. جاندارن ۾ جسماني ترقي جو نظام ۽ ٽشو Tissue) ۽ سيل (Cell) جي بحالي جو عمل غذائي اجزاء جي مدد سان ٿئي ٿو. [[ٻوٽا]] اهي غذائي جزا سڌو سنئون مٽي مان حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته [[حيوانات|جانور]] انهن کي پنهنجي [[هاضمي جو سرشتو]] ذريعي حاصل ڪندا آهن. [[فائل:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|[[ميگنيشيئم|ميگنيشيم]]، جيڪو هڪ غذائيت (Nutrient) آهي، [[ڪدو]] جي ٻج، [[جَو]]، ڪڻڪ، [[لوبيا]] وغيره ۾ ملي ٿو.]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Nutrients}} * [https://web.archive.org/web/20161008111338/https://fnic.nal.usda.gov/sites/fnic.nal.usda.gov/files/uploads/recommended_intakes_individuals.pdf USDA. Dietary Reference Intakes] {{Authority control}} [[زمرو:غذائي جزا| ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:غذائيت]] [[زمرو:انساني ضرورتون]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] [[زمرو:مٽيءَ جو علم]] [[زمرو:ڪيميائي سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ڪيميائي عنصرن جي حياتيات ۽ دواسازي]] [[زمرو:غذائون]] [[زمرو:فوڊ سائنس]] bzpvc7lcfvbymcecoletqhc9p5jlaiy 0 104015 425527 420824 2026-10-26T19:41:01Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425527 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي طبعياتدان (1934ع–2019ع)}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊيوڊ ٿائوليس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|size=100}} | image = DavidThouless 1995 UW.jpg | caption = ڊيوڊ ٿائوليس، 1995ع ۾ | birth_name = ڊيوڊ جيمس ٿائوليس | birth_date = {{Birth date|1934|9|21|df=yes}} | birth_place = [[بيئرزڊن]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2019|4|6|1934|9|21|df=yes}} | death_place = [[ڪيمبرج]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]] | field = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] | education = {{Plainlist| * [[ونچيسٽر ڪاليج]] * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي) * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ييل يونيورسٽي]] }} | thesis_title = The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter | thesis_year = 1958 | thesis_url = https://www.worldcat.org/oclc/745509629 | doctoral_advisor = [[هانس بيٿي]]<ref name="mathgene">{{MathGenealogy|id=208083}}</ref> | notable_students = [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق)<ref name="bbc">{{cite web |author=Anon |year=2016 |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b07x12m3 |title=BBC Radio 4 profile: Professor David J Thouless |publisher=BBC |location=London}}</ref> | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٿائوليس توانائي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * [[ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1973ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1979ع) * [[هولوڪ انعام]] (1980ع) * [[فرٽز لنڊن يادگاري انعام]] (1984ع) * [[وولف انعام]] (1990ع) * [[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر (1995ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | children = 3<ref name="bbc"/> | spouse = {{marriage|مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس|1958}} }} {{Clear}} '''ڊيوڊ جيمس ٿائوليس''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=David James Thouless}}؛ 21 سيپٽمبر 1934ع – 6 اپريل 2019ع) هڪ برطانوي [[طبعياتدان]] هو، جيڪو خاص طور [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) ۾ پنهنجي بنيادي نظرياتي تحقيق سبب مشهور ٿيو.<ref name="whoswho">{{Who's Who |title=Thouless, Prof. David James |id=U37668 |volume=2016 |edition=online |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref><ref name="Obit">{{cite web |url=https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/ |title=Professor David Thouless 1934–2019 |date=6 April 2019 |publisher=Trinity Hall, Cambridge |access-date=8 April 2019 |archive-date=8 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408093314/https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/ |url-status=dead}}</ref> ٿائوليس کي 1990ع ۾ [[طبعيات جو وولف انعام]] مليو. 2016ع ۾ کيس [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو انعام مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت بنيادي نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي اهم سائنسي خدمتن ۾ ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين، ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق شامل آهي.<ref name="nobelfacts">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ |title=David J. Thouless – Facts |publisher=NobelPrize.org |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊيوڊ ٿائوليس 21 سيپٽمبر 1934ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[بيئرزڊن]] (Bearsden) ۾ هڪ انگريز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[رابرٽ ٿائوليس]] (Robert Thouless) هڪ نفسياتدان ۽ نشرياتي شخصيت هو، جڏهن تہ سندس ماءُ پرسلا گورٽن ٿائوليس (Priscilla Gorton Thouless) انگريزي ٻوليءَ جي استادياڻي هئي.<ref>{{cite news |title=David Thouless, 84, Dies; Nobel Laureate Cast Light on Matter |url=https://www.nytimes.com/2019/04/22/obituaries/david-thouless-dead.html |work=The New York Times |date=22 April 2019 |language=en}}</ref> ٿائوليس پنهنجي شروعاتي تعليم [[سينٽ فيٿ اسڪول]] (St Faith's School) مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ونچيسٽر ڪاليج]] ۾ تعليم پرائي. اعليٰ تعليم لاءِ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج|ٽرنٽي هال]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن قدرتي سائنسن (Natural Sciences) ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="bbc"/> ان کان پوءِ هو آمريڪا جي [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن 1958ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيقي مقالي جو عنوان ''The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter'' هو، جنهن جو موضوع نيوڪليائي مادي جي نظريي ۾ پرٽربيشن طريقن جو استعمال هو.<ref name="tphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=David James |last=Thouless |title=The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter |publisher=Cornell University |year=1958 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/010004677 |oclc=745509629}}</ref> سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيق جي نگراني مشهور طبعياتدان [[هانس بيٿي]] (Hans Bethe) ڪئي، جيڪو بعد ۾ 1967ع ۾ طبعيات جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="mathgene"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٿائوليس 1958ع کان 1959ع تائين آمريڪا جي [[لارنس برڪلي ليبارٽري]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. ان دوران هن يونيورسٽي جي طبعيات واري شعبي ۾ ائٽمي طبعيات بابت تدريسي خدمتون پڻ سرانجام ڏنيون.<ref name="nobelfacts"/><ref name="UW2016">{{cite web |url=https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ |title=UW Professor Emeritus David J. Thouless wins Nobel Prize in physics for exploring exotic states of matter |publisher=University of Washington |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1961ع کان 1965ع تائين ٿائوليس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[چرچل ڪاليج، ڪيمبرج|چرچل ڪاليج]] ۾ طبعيات جي مطالعي جو پهريون ڊائريڪٽر رهيو. ان عهدي تي رهندي هن طبعيات جي تدريس ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> 1965ع ۾ کيس برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ رياضياتي طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو، جتي هن 1978ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. انهيءَ عرصي ۾ هن ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت اهم نظرياتي تحقيق ڪئي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |date=4 October 2016 |publisher=University of Birmingham |access-date=10 October 2026}}</ref> 1979ع کان 1980ع تائين ٿائوليس آمريڪا جي [[ييل يونيورسٽي]] ۾ اپلائيڊ سائنس جو پروفيسر رهيو. 1980ع ۾ هو [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي سيئٽل ڪيمپس ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن پنهنجي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="UW2016"/> ٿائوليس ائٽمن، اليڪٽرانن ۽ نيوڪليونن تي مشتمل وڏن ۽ پيچيده نظامن جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. هن [[سپر ڪنڊڪٽيوٽي]]، نيوڪليائي مادي جي خاصيتن، ائٽمي نيوڪليئس جي اجتماعي حرڪتن ۽ ڪوانٽم نظامن ۾ ترتيب جي مسئلن تي پڻ تحقيق ڪئي.<ref name="nobelfacts"/> === ڪيترن ذرڙن وارن ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق === ٿائوليس ڪيترن ذرڙن تي مشتمل نظامن (Many-body Systems) جي نظريي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهڙن نظامن ۾ وڏي تعداد ۾ ائٽم، اليڪٽران يا ٻيا ذرڙا هڪ ٻئي سان تعامل ڪندا آهن، جنهن ڪري انهن جي مجموعي رويي کي سمجهڻ پيچيده ٿي ويندو آهي.<ref name="nobelfacts"/> نيوڪليائي طبعيات ۾ هن ''ري ارينجمينٽ انرجي'' (Rearrangement Energy) جي تصور کي وڌيڪ واضح ڪيو ۽ شڪل ۾ بگڙيل ائٽمي نيوڪليئس جي جمودي گهڙي (Moment of Inertia) لاءِ رياضياتي اظهار حاصل ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> شمارياتي طبعيات ۾ ٿائوليس مادي جي ترتيب ۽ مرحلي وارين تبديلين کي سمجهڻ لاءِ ڪيترائي نوان خيال پيش ڪيا، جن ۾ ٽوپولاجيڪل ترتيب (Topological Ordering) جو تصور خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="nobelfacts"/> هن بي ترتيب ڪرسٽلي جالين (Disordered Crystal Lattices) ۾ اليڪٽرانن جي مقامي حالتن (Localized Electron States) بابت پڻ اهم نتيجا حاصل ڪيا. اهڙي تحقيق مادي جي برقي چالڪتا ۽ ڪوانٽم خاصيتن جي سمجهه ۾ مددگار ثابت ٿي.<ref name="nobelfacts"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي خدمتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊيوڊ جيمس ٿائوليس، [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انهن سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016"/> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان اڌ رقم، يعني 40 لک سويڊش ڪرونا، ٿائوليس کي ملي. باقي اڌ رقم ڊنڪن هالڊين ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي وچ ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح ٿائوليس کي انعام جو 50 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق مادي جي اهڙين غيرمعمولي ڪوانٽم حالتن جي نظرياتي وضاحت سان هو، جن کي روايتي طبعياتي نظرين سان مڪمل طور سمجهائڻ ممڪن نہ هو. هن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] جا اصول استعمال ڪندي ٻہ-رخي نظامن ۽ ڪوانٽم مادي جي خاصيتن بابت اهم دريافتون ڪيون.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿائوليس پنهنجي ساٿي سائنسدان [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏجي ٻہ-رخي نظامن (Two-dimensional Systems) ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق ڪئي. ٻنهي سائنسدانن اهو واضح ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي روايتي طبعياتي طريقن کان مختلف انداز ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي مخصوص قسم جا ڀنور (Vortices) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين وڌي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> هن قسم جي مرحلي واري تبديلي کي ''ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس ٽرانزيشن'' (Kosterlitz–Thouless Transition) چيو وڃي ٿو. هي نظريو ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن، مخصوص مقناطيسي نظامن ۽ شمارياتي طبعيات ۾ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> 1973ع ۾ ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جو گڏيل تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هي مقالو جديد ٻہ-رخي ڪوانٽم نظامن جي نظريي جي اهم بنيادن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |url=https://archive.org/details/journal-of-physics-c_1973-04-12_6_7/page/1181 |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> === ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === ٿائوليس جي ٻي اهم سائنسي خدمت [[ڪوانٽم هال اثر]] (Quantum Hall Effect) جي ٽوپولاجيڪل وضاحت هئي. هن اثر ۾ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1982ع ۾ ٿائوليس، ماهيتو ڪوهموٽو (Mahito Kohmoto)، پيٽر نائيٽنگيل (Peter Nightingale) ۽ مارسل ڊين نائيس (Marcel den Nijs) گڏجي هڪ اهم تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال چالڪتا جي صحيح عددي مقدار ۾ ظاهر ٿيڻ جي وضاحت ٽوپولاجيڪل اصولن ذريعي ڪئي وئي.<ref name="TKNN1982">{{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |year=1982 |volume=49 |issue=6 |pages=405–408 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T}}</ref> هن تحقيق مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال چالڪتا جي ڪجهه خاصيتن جو تعلق نظام جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت سان آهي. هن نظريي جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ === ٿائوليس جي تحقيق ۾ ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن (Topological Quantum Numbers) کي خاص اهميت حاصل هئي. اهي انگ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي وچ ۾ بنيادي فرق کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪوانٽم هال اثر جي مطالعي ۾ اهڙن انگن ذريعي اهو سمجهڻ ممڪن ٿيو تہ برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار ۾ ڇو ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حالتن ۾ ننڍين مقامي تبديلين باوجود ڇو مستحڪم رهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> ٿائوليس جي هن ڪم جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]]، ڪوانٽم مادي ۽ ٻين غيرمعمولي اليڪٽرانڪ نظامن بابت تحقيق لاءِ نوان نظرياتي رستا کوليا.<ref name="NobelAdvanced"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == ٿائوليس جا ڪيترائي تحقيقي مقالا عالمي سائنسي رسالن ۾ شايع ٿيا. سندس اهم مقالن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا: * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |author-link1=J. Michael Kosterlitz |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |volume=6 |issue=7 |year=1973 |pages=1181–1203 |issn=0022-3719 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K |url=https://www.physics.uci.edu/~taborek/publications/other/jcv6i7p1181.pdf}} * {{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |volume=49 |issue=6 |year=1982 |pages=405–408 |issn=0031-9007 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T |doi-access=free |url=https://digitalcommons.uri.edu/phys_facpubs/321}} == ڪتاب == ٿائوليس طبعيات بابت اهم علمي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ڪوانٽم نظامن ۽ ٽوپولاجيڪل تصورن جي تفصيلي وضاحت ڪئي وئي آهي. * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=The Quantum Mechanics of Many-Body Systems |publisher=Academic Press |location=New York |year=1961 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=GaD6AQAAQBAJ |lccn=61012282 |oclc=901492152 |isbn=9780486493572}} * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=Topological Quantum Numbers in Nonrelativistic Physics |publisher=World Scientific |location=Singapore |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=4bhgDQAAQBAJ |isbn=981-02-2900-3 |lccn=98009819 |oclc=38431218}} == انعام ۽ اعزاز == ڊيوڊ ٿائوليس کي سندس سائنسي ۽ تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1973ع ۾ کيس [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1979ع ۾ هو برطانيا جي مشهور سائنسي اداري [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="frs">{{cite web |url=https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024634/https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-date=17 November 2015 |title=Professor David Thouless FRS |publisher=Royal Society |year=1979 |location=London}}</ref> 1980ع ۾ کيس هولوڪ انعام (Holweck Prize) ۽ 1984ع ۾ فرٽز لنڊن يادگاري انعام (Fritz London Memorial Prize) مليو. 1986ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="nobelfacts"/> 1990ع ۾ ٿائوليس کي [[طبعيات جو وولف انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز کيس مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ بنيادي نظرياتي خدمتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Wolf1990">{{cite web |title=David J. Thouless – Winner of Wolf Prize in Physics 1990 |url=http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=337&language=eng |publisher=Wolf Foundation |language=en |access-date=10 October 2026 |archive-date=5 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005153221/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=337&language=eng |url-status=bot: unknown}}</ref> 1993ع ۾ کيس انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران پال ڊيراڪ ميڊل مليو. 1995ع ۾ هو آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="NAS">{{cite web |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/david-j-thouless-tc9ra1/ |title=David Thouless |publisher=National Academy of Sciences |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2000ع ۾ ٿائوليس کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس سائنسي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> == ذاتي زندگي == ڊيوڊ ٿائوليس 1958ع ۾ مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس (Margaret Elizabeth Scrase) سان شادي ڪئي. ٻنهي کي ٽي ٻار ٿيا.<ref name="bbc"/> 2016ع ۾ اخباري رپورٽن موجب ٿائوليس [[ڊيمنشيا]] (Dementia) جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو، جنهن سبب سندس يادداشت ۽ ذهني صلاحيتون متاثر ٿي رهيون هيون.<ref name="Telegraph2016">{{cite news |last=Knapton |first=Sarah |title=British scientists win Nobel prize in physics for work so baffling it had to be described using bagels |url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/10/04/british-scientists-win-nobel-prize-in-physics-for-work-so-baffli/ |work=The Telegraph |date=4 October 2016 |access-date=24 September 2017}}</ref> ڊيوڊ ٿائوليس 6 اپريل 2019ع تي انگلينڊ جي شهر [[ڪيمبرج]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 84 سال هئي.<ref name="Obit"/> سندس وفات کان پوءِ خاندان سندس نوبل انعام وارو تمغو [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج]] کي عطيو ڪيو، جتي هن پنهنجي شروعاتي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي هئي. هي تمغو سندس علمي زندگيءَ ۽ سائنسي خدمتن جي يادگار طور اداري سان لاڳاپيل رهيو. == پڻ ڏسو == * [[هوفسٽيڊٽر جي پوپٽ]] * [[سنگل اليڪٽران ٽرانزسٽر]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم هال اثر]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=David J. Thouless}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊيوڊ ٿائوليس جو تعارف] * [https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ واشنگٽن يونيورسٽي پاران ڊيوڊ ٿائوليس جي نوبل انعام بابت اعلان] {{Wolf Prize in Physics}} {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ٿائوليس، ڊيوڊ جيمس}} [[زمرو:1934ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2019ع جون وفاتون]] [[زمرو:ونچيسٽر ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ٽرنٽي هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:چرچل ڪاليج، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بيئرزڊن جا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪي نيوڪليائي طبعياتدان]] [[زمرو:واشنگٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:طبعيات ۾ وولف انعام يافته]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ برطانوي ماڻهو]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] 02h0s88ghpncneo0vv85as1y0zumj3s 0 104016 425517 421094 2026-10-26T19:12:25Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425517 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |url=https://archive.org/details/journal-of-physics-c_1973-04-12_6_7/page/1181 |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |url=https://archive.org/details/journal-of-physics-c_1973-04-12_6_7/page/1181 |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي شخصيتون]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جا ماڻھو]] 8sdjxdse5uhfwrtg7b6hsaquokhtoz8 0 104017 425469 420842 2026-10-26T17:31:25Z InternetArchiveBot 13773 Add 6 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425469 wikitext text/x-wiki {{Short description|فرانسيسي ڪيميا دان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = ژان پيئر سوواج | native_name = Jean-Pierre Sauvage | image = Nobel Laureates 0828 (30679373053).jpg | caption = ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران سوواج | birth_date = {{Birth date and age|1944|10|21|df=yes}} | birth_place = [[پيرس]]، [[فرانس]] | nationality = فرانسيسي | education = [[اسٽراسبرگ جو يورپي اسڪول آف ڪيمسٽري، پوليمرز ۽ مواد|ECPM اسٽراسبرگ]] | field = [[ڪوآرڊينيشن ڪيميا]]، [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] | workplaces = [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]]، [[فرانسيسي قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] | doctoral_advisor = [[ژان ماري لين]] | thesis_title = Les Diaza-polyoxa-macrobicycles et leur cryptates | thesis_url = https://www.tib.eu/en/search/id/TIBKAT%3A499936833/Les-Diaza-polyoxa-macrobicycles-et-leur-cryptates/ | thesis_year = 1971 | known_for = {{Plainlist| * [[ڪيٽينين]] جي تياريءَ جو ڌاتو-سانچي وارو طريقو * [[مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيول]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[ماليڪيولر ڳنڍ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] (1990ع؛ مڪمل رڪنيت 1997ع) * [[ليجن آف آنر]] جو نائٽ (1999ع) * [[نيشنل آرڊر آف ميرٽ]] جو گرانڊ آفيسر (2016ع) * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع) }} }} '''ژان پيئر سوواج''' ({{ٻيا نالا|فرانسيسي=Jean-Pierre Sauvage}}؛ پيدائش: 21 آڪٽوبر 1944ع) هڪ [[فرانس]]يسي [[ڪيميا دان]] آهي، جيڪو [[ڪوآرڊينيشن ڪيميا]]، [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] ۽ ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ جي شعبن ۾ پنهنجي بنيادي تحقيق سبب مشهور آهي. هو [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]] ۾ اميريٽس پروفيسر ۽ فرانس جي قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق (CNRS) سان لاڳاپيل اميريٽس محقق آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Jean-Pierre Sauvage – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/sauvage/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref><ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سوواج کي 2016ع ۾ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[بين فيرنگا]] سان گڏ [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ ڪيميائي تياريءَ بابت بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو. سوواج خاص طور 1983ع ۾ ڪيٽينين (Catenane) ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل اثرائتو طريقو متعارف ڪرائڻ سبب مشهور ٿيو.<ref name="NobelSummary">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> [[File:Catenane ChemComm 244 1985.png|thumb|260px|1985ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين پاران شايع ڪيل ڪيٽينين جي بلوري بناوت.<ref name="Catenane1985">{{cite journal |last1=Cesario |first1=M. |last2=Dietrich-Buchecker |first2=C. O. |last3=Guilhem |first3=J. |last4=Pascard |first4=C. |last5=Sauvage |first5=J. P. |title=Molecular structure of a catenand and its copper(I) catenate: complete rearrangement of the interlocked macrocyclic ligands by complexation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-chemical-society-chemical-communications_1985-03-01_5/page/244 |journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications |year=1985 |issue=5 |page=244 |doi=10.1039/C39850000244}}</ref>]] [[File:Molecular Knot RecTravChimPays-Bas 427 1993 commons.png|thumb|260px|1993ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل ماليڪيولر ٽريفوئل ڳنڍ جي بلوري بناوت، جنهن ۾ ٽامي جا ٻہ آئن شامل آهن.<ref name="Knot1993">{{cite journal |last1=Albrecht-Gary |first1=A. M. |last2=Meyer |first2=M. |last3=Dietrich-Buchecker |first3=C. O. |last4=Sauvage |first4=J. P. |last5=Guilhem |first5=J. |last6=Pascard |first6=C. |title=Dicopper (I) trefoil knots: Demetallation kinetic studies and molecular structures |url=https://archive.org/details/sim_recueil-des-travaux-chimiques-des-pays-bas_1993-06_112_6/page/427 |journal=Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas |year=1993 |volume=112 |issue=6 |pages=427–428 |doi=10.1002/recl.19931120622}}</ref>]] == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ژان پيئر سوواج 21 آڪٽوبر 1944ع تي فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي اعليٰ تعليم [[اسٽراسبرگ]] ۾ حاصل ڪئي ۽ 1967ع ۾ اسٽراسبرگ جي نيشنل اسڪول آف ڪيمسٽري مان گريجوئيشن ڪئي. هي ادارو هاڻي ''École européenne de chimie, polymères et matériaux''، يعني ECPM اسٽراسبرگ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="AICS">{{cite web |title=Jean-Pierre Sauvage, Nobel de Chimie – AICS |url=http://asso-aics.unistra.fr/accueil/jean-pierre-sauvage.html |publisher=Association des Ingénieurs de Chimie de Strasbourg |language=fr}}</ref> ان کان پوءِ هن [[لوئي پاسچر يونيورسٽي]]، اسٽراسبرگ ۾ ڊاڪٽريٽ جي تحقيق شروع ڪئي. سندس تحقيقي نگران [[ژان ماري لين]] (Jean-Marie Lehn) هو، جيڪو بعد ۾ 1987ع ۾ ڪيميا جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="NobelFacts"/> 1971ع ۾ سوواج ''Les Diaza-polyoxa-macrobicycles et leur cryptates'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. ڊاڪٽريٽ دوران هن ڪرپٽينڊ (Cryptand) نالي ماليڪيولن جي ابتدائي تياريءَ بابت تحقيق ۾ حصو ورتو.<ref name="Cryptates1969">{{cite journal |last1=Dietrich |first1=B. |last2=Lehn |first2=J. M. |last3=Sauvage |first3=J. P. |title=Les Cryptates |journal=Tetrahedron Letters |year=1969 |volume=10 |issue=34 |pages=2889–2892 |doi=10.1016/S0040-4039(01)88300-3}}</ref> ڪرپٽينڊ اهڙا پيچيده نامياتي ماليڪيول آهن، جيڪي مخصوص ڌاتي آئنن کي پنهنجي اندر گهيري سگهن ٿا. انهن جي مطالعي سان آئنن جي سڃاڻپ، چونڊيل بندش ۽ سپراماليڪيولر ڪيميا جي ترقيءَ لاءِ اهم بنياد فراهم ٿيو. == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ سوواج برطانيا ۾ [[ميلڪم گرين]] (Malcolm L. H. Green) سان گڏ پوسٽ ڊاڪٽريٽ تحقيق ڪئي. ان کان پوءِ هو واپس اسٽراسبرگ آيو ۽ پنهنجي علمي زندگيءَ جو وڏو حصو اتي گذاريائين. سوواج جي ابتدائي تحقيق ۾ ڪوآرڊينيشن ڪيميا، فوٽوڪيميا ۽ ڌاتوءَ تي مشتمل ماليڪيولر ڪمپليڪس اهم موضوع هئا. هن خاص طور اهڙن ماليڪيولن تي ڪم ڪيو، جيڪي روشنيءَ مان توانائي حاصل ڪري ڪيميائي عملن ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Popular information |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيق جو اهم رخ اهڙن ماليڪيولن جي تياري ڏانهن منتقل ٿيو، جيڪي هڪ ٻئي سان روايتي ڪيميائي بندشن بدران مشيني انداز ۾ ڳنڍيل هجن. انهن بناوتن ۾ ماليڪيول جا حصا هڪ ٻئي کان الڳ ٿيڻ کان سواءِ پنهنجي جاءِ تبديل ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Advanced information: Molecular machines |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/advanced-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سوواج جي تحقيقي گروهه ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر ڳنڍن جهڙين پيچيده بناوتن جي تياريءَ ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ڪاميابين جديد ماليڪيولر مشينن ۽ نينو ٽيڪنالاجيءَ جي نظرياتي ۽ تجرباتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MolecularMachines2003">{{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. |last2=Jimenez-Molero |first2=M. C. |last3=Sartor |first3=V. |last4=Sauvage |first4=J.-P. |title=Rotaxanes and catenanes as prototypes of molecular machines and motors |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2003 |volume=75 |issue=10 |pages=1383–1393 |doi=10.1351/pac200375101383}}</ref> == سائنسي تحقيق == === سپراماليڪيولر ڪيميا === [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] (Supramolecular Chemistry) ڪيميا جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ هڪ کان وڌيڪ ماليڪيولن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تعاملن ۽ انهن مان ٺهندڙ پيچيده بناوتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ هائيڊروجن بندشون، ڌاتوءَ سان ڪوآرڊينيشن، برقي ڪشش ۽ ٻين غيرهم ظرفيتي تعاملن کي خاص اهميت حاصل آهي. سوواج جي تحقيق هن شعبي کي نئين رخ ڏنو، ڇاڪاڻ تہ هن ڏيکاريو تہ ڪيميائي تعاملن جي مدد سان ماليڪيولن کي مخصوص جاميٽريءَ ۾ ترتيب ڏئي اهڙيون بناوتون ٺاهي سگهجن ٿيون، جيڪي پوءِ مشيني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هن طريقي ۾ ماليڪيولن جي جوڙجڪ صرف انهن جي ائٽمن جي ڪيميائي بندشن تي دارومدار نٿي رکي، پر انهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍجڻ جي ٽوپولاجيڪل صورت پڻ اهم ٿي وڃي ٿي. === ڪيٽينين ۽ مشيني بندش === [[ڪيٽينين]] (Catenane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ زنجير جي ڪڙين وانگر هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن. عام ڪيميائي ماليڪيولن ۾ ائٽم هم ظرفيتي بندشن (Covalent Bonds) ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪيٽينين ۾ ٻہ مڪمل ماليڪيولر ڇلا هڪ ٻئي سان سڌي هم ظرفيتي بندش کان سواءِ مشيني طور ڳنڍيل هوندا آهن. هن قسم جي ڳانڍاپي کي ''مشيني بندش'' (Mechanical Bond) چيو ويندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> اهڙي بناوت ۾ هڪ ڇلو ٻئي ڇلي جي نسبت سان حرڪت ڪري سگهي ٿو، پر عام حالتن ۾ ڇلن مان ڪنهن هڪ جي ڪيميائي بندش ٽوڙڻ کان سواءِ ٻنهي کي هڪ ٻئي کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. ڪيٽينين جي ابتدائي تياري سوواج کان اڳ به ٿي چڪي هئي، پر پراڻن طريقن سان اهڙن ماليڪيولن جي پيداوار تمام گهٽ ٿيندي هئي. سوواج جي بنيادي ڪاميابي انهن ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ وڌيڪ اثرائتو طريقو متعارف ڪرائڻ هئي.<ref name="NobelPopular"/> === 1983ع ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ ۾ ڪاميابي === 1983ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين ڪرسچن ڊيٽريش-بُوڪر (Christian Dietrich-Buchecker) ۽ ژان پيئر ڪنٽزنگر (Jean-Pierre Kintzinger) هڪ نئون طريقو پيش ڪيو، جنهن ۾ ٽامي جي هڪ ظرفيتي آئن، يعني Cu(I)، کي ماليڪيولن جي ترتيب لاءِ سانچي (Template) طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Metallocatenanes1983">{{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. O. |last2=Sauvage |first2=J. P. |last3=Kintzinger |first3=J. P. |title=Une nouvelle famille de molecules : les metallo-catenanes |journal=Tetrahedron Letters |year=1983 |volume=24 |issue=46 |pages=5095–5098 |doi=10.1016/S0040-4039(00)94050-4}}</ref> هن طريقي ۾ ٽامي جو آئن ٻن نامياتي ماليڪيولن کي مخصوص ترتيب ۾ آڻيندو هو. ان کان پوءِ ڪيميائي عمل ذريعي کليل ماليڪيولر حصي کي بند ڇلي ۾ تبديل ڪيو ويندو هو، جنهن سان ٻہ ڇلا هڪ ٻئي ۾ ڦاسي ويندا هئا. جڏهن اهڙي بناوت تيار ٿي ويندي هئي تہ ٽامي جي آئن کي هٽائي سگهجي پيو، پر ٻنهي ماليڪيولر ڇلن جو مشيني ڳانڍاپو برقرار رهندو هو.<ref name="NobelPopular"/> هن نئين طريقي سان ڪيٽينين جي تياريءَ جي پيداوار لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن تہ اڳين ڪيترن طريقن ۾ اها پيداوار صرف چند سيڪڙو هوندي هئي. هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي.<ref name="NobelPopular"/> سوواج جي هن دريافت ثابت ڪيو تہ ڌاتوءَ جي آئن کي عارضي سانچي طور استعمال ڪري پيچيده مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن کي وڌيڪ منظم نموني تيار ڪري سگهجي ٿو. === ماليڪيولر ٽوپولاجي === ماليڪيولر ٽوپولاجي (Molecular Topology) ۾ ماليڪيولن جي اهڙين بناوتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جن ۾ انهن جي ڳنڍجڻ، ڦاسڻ يا ڳنڍ ٺهڻ جي صورت خاص اهميت رکي ٿي. سوواج جي تحقيق سان ماليڪيولر ٽوپولاجي صرف نظرياتي دلچسپيءَ وارو موضوع نہ رهي، پر هڪ اهڙو عملي ڪيميائي شعبو بڻجي وئي، جنهن ۾ پيچيده بناوتن کي منصوبابندي سان تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر ڳنڍون هن شعبي جا اهم مثال آهن. اهڙين بناوتن ۾ ماليڪيولن جي مجموعي ڳانڍاپي کي تبديل ڪرڻ لاءِ اڪثر ڪيميائي بندشن کي ٽوڙڻ يا ٻيهر ٺاهڻ جي ضرورت پوي ٿي. === ماليڪيولر ڳنڍون === سوواج ۽ سندس تحقيقي گروهه ماليڪيولر ڳنڍن (Molecular Knots) جي تياريءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ماليڪيولر ڳنڍ اهڙي ماليڪيولر بناوت آهي، جنهن ۾ هڪ ماليڪيولر زنجير پاڻ ۾ اهڙيءَ طرح ڦري ۽ ڳنڍجي وڃي، جيئن عام رسيءَ ۾ ڳنڍ ٺهي ٿي. 1993ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين ٽامي جي ٻن آئنن جي مدد سان تيار ڪيل ٽريفوئل ڳنڍ (Trefoil Knot) جي بناوت بابت تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Knot1993"/> هن تحقيق سان اهو واضح ٿيو تہ ڌاتوءَ جي ڪوآرڊينيشن ذريعي ماليڪيولن کي پيچيده ٽوپولاجيڪل شڪلين ۾ ترتيب ڏيڻ ممڪن آهي. === ماليڪيولر مشينون === [[ماليڪيولر مشين]] (Molecular Machine) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن جا حصا توانائي ملڻ تي ڪنٽرول ٿيل حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ مخصوص ڪم انجام ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا. سوواج جي ڪيٽينين بابت تحقيق ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ مشيني طور ڳنڍيل ڇلا هڪ ٻئي جي نسبت سان حرڪت ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelPress"/> سوواج ۽ سندس ساٿين اهڙا ماليڪيولر نظام تيار ڪيا، جن ۾ ڪيميائي يا ٻين خارجي اشارن جي مدد سان ماليڪيولن جي حصن جي حرڪت کي تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن قسم جي تحقيق ماليڪيولر سوئچن، ماليڪيولر موٽرن ۽ اهڙين نينو پيماني جي بناوتن جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن ۾ ماليڪيولن جي حرڪت کي مقصد مطابق استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MolecularMachines2003"/> == 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام == === نوبل انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام ژان پيئر سوواج، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[بين فيرنگا]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ''ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ تياري'' (Design and Synthesis of Molecular Machines) بابت سندن بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress"/> نوبل انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جيڪا ٽنهي سائنسدانن ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح سوواج کي انعام جو ٽيون حصو مليو.<ref name="NobelSummary"/> === نوبل انعام ملڻ جو بنيادي سبب === سوواج جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق 1983ع ۾ ڪيٽينين ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل طريقي جي دريافت سان هو. هن کان اڳ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري ڏکيو ۽ گهٽ پيداوار وارو عمل هو. سوواج ٽامي جي آئن کي سانچي طور استعمال ڪندي اهڙي طريقي کي عملي صورت ڏني، جنهن سان ماليڪيولر ڇلن کي وڌيڪ اثرائتي نموني هڪ ٻئي ۾ ڦاسائي سگهجي پيو.<ref name="NobelPopular"/> نوبل ڪميٽي هن ڪاميابيءَ کي ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ڏانهن هڪ بنيادي قدم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ تہ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن ۾ حرڪت ڪندڙ حصا موجود هوندا آهن. سوواج جي تحقيق کان پوءِ فريزر اسٽوڊارٽ روٽيڪسين تي ٻڌل ماليڪيولر نظامن ۾ ڪنٽرول ٿيل حرڪت بابت اهم ڪم ڪيو، جڏهن تہ بين فيرنگا ماليڪيولر موٽرن جي ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="NobelPress"/> === ٽنهي نوبل انعام يافتن جون خدمتون === 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام سان لاڳاپيل ٽنهي سائنسدانن جون خدمتون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هيون، پر انهن جي تحقيق جا مرڪزي موضوع مختلف هئا. سوواج مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولر ڇلن جي تياريءَ ۾ بنيادي اڳڀرائي ڪئي. اسٽوڊارٽ روٽيڪسين (Rotaxane) جهڙين بناوتن ۾ ماليڪيولر حصن جي حرڪت کي ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا تيار ڪيا، جڏهن تہ فيرنگا اهڙا ماليڪيولر موٽر تيار ڪيا، جن ۾ هڪ رخ ۾ گردش پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name="NobelPopular"/> انهن ٽنهي سائنسدانن جي گڏيل خدمتن سان ماليڪيولن کي صرف جامد ڪيميائي بناوتن طور ڏسڻ بدران اهڙن نظامن طور سمجهڻ جو رستو کليو، جن جي حرڪت ۽ ڪم کي مخصوص توانائيءَ يا اشارن جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. === نوبل انعام جي تقريب === 10 ڊسمبر 2016ع تي [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي سالياني تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ سوواج کي ڪيميا جو نوبل انعام پيش ڪيو ويو. تقريب دوران رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز پاران ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ سوواج، اسٽوڊارٽ ۽ فيرنگا جي خدمتن کي جديد ڪيميا جي اهم ڪاميابين مان قرار ڏنو ويو.<ref name="NobelCeremony">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/ceremony-speech/ |publisher=NobelPrize.org |year=2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ماليڪيولر مشينن جي مستقبل بابت اهميت === نوبل ڪميٽي موجب ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ سان مستقبل ۾ نون موادن، حساس سينسرن ۽ توانائي ذخيرو ڪرڻ وارن نظامن بابت تحقيق جا نوان امڪان پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="NobelPress"/> بهرحال، ماليڪيولر مشينن جي بنيادي تجرباتي ڪاميابين ۽ انهن جي وڏي پيماني تي عملي يا تجارتي استعمال ۾ فرق موجود آهي. هن شعبي ۾ ڪيترائي امڪاني استعمال اڃا تحقيقي مرحلن ۾ آهن. سوواج جي تحقيق جو بنيادي سائنسي اثر اهو آهي تہ هن ماليڪيولن جي حرڪت ۽ مشيني ڳانڍاپي کي ڪيميائي جوڙجڪ جو قابلِ ڪنٽرول حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. == ٻيون تحقيقي خدمتون == === ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اليڪٽروڪيميائي گهٽتائي === سوواج ماليڪيولر مشينن کان سواءِ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اليڪٽروڪيميائي گهٽتائي (Electrochemical Reduction of Carbon Dioxide) بابت پڻ تحقيق ڪئي. هن شعبي ۾ سندس تحقيق جو تعلق اهڙن ماليڪيولر ڪيٽالسٽن سان هو، جيڪي برقي توانائيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي ٻين ڪيميائي شين ۾ تبديل ڪرڻ واري عمل ۾ مدد ڪري سگهن ٿا.<ref name="CO2Reduction1989">{{cite journal |last1=Collin |first1=J.-P. |last2=Sauvage |first2=J.-P. |title=Electrochemical reduction of carbon dioxide mediated by molecular catalysts |url=https://archive.org/details/sim_coordination-chemistry-reviews_1989-03_93_2/page/245 |journal=Coordination Chemistry Reviews |year=1989 |volume=93 |issue=2 |pages=245–268 |doi=10.1016/0010-8545(89)80018-9}}</ref> هن تحقيق سان ڪوآرڊينيشن ڪيميا، اليڪٽروڪيميا ۽ ڪيٽالسس جي شعبن ۾ اهم نظرياتي ۽ تجرباتي معلومات حاصل ٿي. === ضيائي ترڪيب جي نظامن جا نمونا === سوواج جي تحقيق ۾ [[ضيائي ترڪيب]] (Photosynthesis) جي ردعمل مرڪزن جا مصنوعي ماليڪيولر نمونا پڻ شامل رهيا آهن. اهڙن نمونن جو مقصد روشنيءَ مان توانائي حاصل ڪرڻ، اليڪٽرانن جي منتقلي ۽ توانائيءَ جي ڪيميائي تبديليءَ جي بنيادي عملن کي سمجهڻ هو. روشنيءَ سان متحرڪ ٿيندڙ ڌاتي ڪمپليڪسن بابت سندس ابتدائي تحقيق ئي بعد ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن کي سانچي طور استعمال ڪرڻ واري خيال سان لاڳاپيل ثابت ٿي.<ref name="NobelPopular"/> == فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز ۽ ٻيون علمي رڪنيتون == 26 مارچ 1990ع تي سوواج کي [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] جو خط و ڪتابت ڪندڙ ميمبر چونڊيو ويو. 24 نومبر 1997ع تي هو اڪيڊمي جو مڪمل ميمبر بڻيو. سوواج 2019ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو بين الاقوامي ميمبر پڻ چونڊيو ويو.<ref name="NAS2019">{{cite web |title=2019 NAS Election |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |publisher=National Academy of Sciences |date=30 April 2019 |language=en |access-date=10 October 2026 |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |url-status=bot: unknown}}</ref> هو اسٽراسبرگ يونيورسٽي ۾ اميريٽس پروفيسر جي حيثيت سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ سندس تحقيقي ڪم کي سپراماليڪيولر ڪيميا ۽ ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم مقام حاصل آهي. == اعزاز == سوواج کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ فرانس ۽ ٻين ملڪن جي علمي ادارن پاران ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''1990ع:''' فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جو خط و ڪتابت ڪندڙ ميمبر. * '''1997ع:''' فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جو مڪمل ميمبر. * '''1999ع:''' فرانس جي [[ليجن آف آنر]] (Légion d'honneur) جو نائٽ. * '''2016ع:''' فرانس جي [[نيشنل آرڊر آف ميرٽ]] (Ordre national du Mérite) جو گرانڊ آفيسر. * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]. * '''2019ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر. == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Dietrich |first1=B. |last2=Lehn |first2=J. M. |last3=Sauvage |first3=J. P. |title=Les Cryptates |journal=Tetrahedron Letters |year=1969 |volume=10 |issue=34 |pages=2889–2892 |doi=10.1016/S0040-4039(01)88300-3}} * {{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. O. |last2=Sauvage |first2=J. P. |last3=Kintzinger |first3=J. P. |title=Une nouvelle famille de molecules : les metallo-catenanes |journal=Tetrahedron Letters |year=1983 |volume=24 |issue=46 |pages=5095–5098 |doi=10.1016/S0040-4039(00)94050-4}} * {{cite journal |last1=Cesario |first1=M. |last2=Dietrich-Buchecker |first2=C. O. |last3=Guilhem |first3=J. |last4=Pascard |first4=C. |last5=Sauvage |first5=J. P. |title=Molecular structure of a catenand and its copper(I) catenate: complete rearrangement of the interlocked macrocyclic ligands by complexation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-chemical-society-chemical-communications_1985-03-01_5/page/244 |journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications |year=1985 |issue=5 |page=244 |doi=10.1039/C39850000244}} * {{cite journal |last1=Collin |first1=J.-P. |last2=Sauvage |first2=J.-P. |title=Electrochemical reduction of carbon dioxide mediated by molecular catalysts |url=https://archive.org/details/sim_coordination-chemistry-reviews_1989-03_93_2/page/245 |journal=Coordination Chemistry Reviews |year=1989 |volume=93 |issue=2 |pages=245–268 |doi=10.1016/0010-8545(89)80018-9}} * {{cite journal |last1=Albrecht-Gary |first1=A. M. |last2=Meyer |first2=M. |last3=Dietrich-Buchecker |first3=C. O. |last4=Sauvage |first4=J. P. |last5=Guilhem |first5=J. |last6=Pascard |first6=C. |title=Dicopper (I) trefoil knots: Demetallation kinetic studies and molecular structures |url=https://archive.org/details/sim_recueil-des-travaux-chimiques-des-pays-bas_1993-06_112_6/page/427 |journal=Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas |year=1993 |volume=112 |issue=6 |pages=427–428 |doi=10.1002/recl.19931120622}} * {{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. |last2=Jimenez-Molero |first2=M. C. |last3=Sartor |first3=V. |last4=Sauvage |first4=J.-P. |title=Rotaxanes and catenanes as prototypes of molecular machines and motors |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2003 |volume=75 |issue=10 |pages=1383–1393 |doi=10.1351/pac200375101383}} == پڻ ڏسو == * [[فريزر اسٽوڊارٽ]] * [[بين فيرنگا]] * [[ژان ماري لين]] * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] * [[ڪوآرڊينيشن ڪيميا]] * [[ڪيٽينين]] * [[روٽيڪسين]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[ماليڪيولر ڳنڍ]] * [[نينو ٽيڪنالاجي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=Jean-Pierre Sauvage}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/sauvage/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ژان پيئر سوواج جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام جو سرڪاري اعلان] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ ماليڪيولر مشينن بابت نوبل ڪميٽي جي سائنسي وضاحت] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/advanced-information/ ماليڪيولر مشينن بابت تفصيلي سائنسي پسمنظر] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/sauvage/diploma/ سوواج جي نوبل انعام واري سند] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Sauvage, Jean-Pierre}} [[زمرو:1944ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:پيرس جا سائنسدان]] [[زمرو:20هين صديءَ جا فرانسيسي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا فرانسيسي ڪيميا دان]] [[زمرو:فرانسيسي نينو ٽيڪنالاجي جا ماهر]] [[زمرو:فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسٽراسبرگ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:فرانسيسي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] [[زمرو:روسي اڪيڊمي آف سائنسز جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:ليجن آف آنر جا نائٽ]] [[زمرو:ليجن آف آنر حاصل ڪندڙ فرانسيسي ماڻهو]] [[زمرو:نيشنل آرڊر آف ميرٽ جا گرانڊ آفيسر]] 1v7cbao2iiyktkc1f7tylv3r25pzqxh 0 104018 425489 419236 2026-10-26T18:15:11Z InternetArchiveBot 13773 Add 4 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425489 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان ۽ نوبل انعام يافته (1942ع–2024ع)}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[سر (خطاب)|سر]] | name = فريزر اسٽوڊارٽ | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|FRSE|HonFRSC|size=100%}} | birth_name = جيمس فريزر اسٽوڊارٽ | image = Nobel Laureates 7327 (30647283454).jpg | caption = فريزر اسٽوڊارٽ، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date|1942|5|24|df=yes}} | birth_place = [[ايڊنبرا]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2024|12|30|1942|5|24|df=yes}} | death_place = [[ميلبورن]]، [[آسٽريليا]] | citizenship = [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] | education = [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] (بي ايس سي، پي ايڇ ڊي) | field = {{Plainlist| * طبعي نامياتي ڪيميا * تالي ۽ چاٻيءَ واري ڪيميا * غيرقدرتي شين جي ڪيميائي تياري * [[ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجي]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] }} | workplaces = {{Plainlist| * [[ڪوئينز يونيورسٽي، ڪنگسٽن]] (1967ع–1969ع) * [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] (1970ع–1990ع) * آءِ سي آءِ ڪارپوريٽ ليبارٽري، رنڪورن (1978ع–1981ع) * [[برمنگهم يونيورسٽي]] (1990ع–1997ع) * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] (1997ع–2007ع) * [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] (2008ع کان) * [[تيانجن يونيورسٽي]] (2014ع) * [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]] (2018ع) * [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] (2023ع–2024ع) }} | thesis1_title = Studies on plant gums of the Acacia group | thesis1_url = http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.662504 | thesis1_year = 1966 | thesis2_title = Some adventures in stereochemistry | thesis2_url = http://hdl.handle.net/1842/14487 | thesis2_year = 1980 | doctoral_advisor = {{Plainlist| * [[ايڊمنڊ لينگلي هرسٽ]] * ڊگلس ايم ڊبليو اينڊرسن }} | academic_advisors = {{Plainlist| * جي ڪي اين جونز * ڊبليو ڊيوڊ اولس }} | notable_students = {{Plainlist| * [[ڊيوڊ لي (سائنسدان)|ڊيوڊ لي]] * [[نارايڻسوامي جيرامان]] * ڊگلس فلپ }} | known_for = {{Plainlist| * ڪيميا ۾ مشيني بندش * [[ماليڪيولر شٽل]] * [[ماليڪيولر سوئچ]] * مصنوعي ماليڪيولر مشينون * سانچي جي مدد سان ماليڪيولن جي تياري * ڪيميائي ٽوپولاجي * [[اسٽيريوڪيميا]] * ڌاتو-نامياتي فريم ورڪ * سائڪلوڊيڪسٽرن ڪيميا }} | spouse = {{marriage|نورما ايگنس اسڪولان|1968|2004|end=her death}} | children = 2 | awards = {{Plainlist| * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1994ع) * ناگويا گولڊ ميڊل (2004ع) * [[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]] (2007ع) * [[البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام]] (2007ع) * [[فائنمين نينو ٽيڪنالاجي انعام]] (2007ع) * نائٽ بيچلر (2007ع) * [[آرٿر سي ڪوپ انعام]] (2008ع) * [[ڊيوي ميڊل]] (2008ع) * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | website = {{URL|http://stoddart.northwestern.edu}} }} '''سر جيمس فريزر اسٽوڊارٽ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Sir James Fraser Stoddart}}؛ 24 مئي 1942ع – 30 ڊسمبر 2024ع) هڪ اسڪاٽلينڊي ڄاول برطانوي-آمريڪي [[ڪيميا دان]] هو، جيڪو [[سپراماليڪيولر ڪيميا]]، [[ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجي]]، ڪيميائي ٽوپولاجي ۽ [[ماليڪيولر مشين]]ن بابت پنهنجي بنيادي تحقيق سبب عالمي شهرت رکندڙ سائنسدان هو. هو آمريڪا جي [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جو بورڊ آف ٽرسٽيز پروفيسر ۽ اسٽوڊارٽ ميڪانواسٽيريوڪيمسٽري تحقيقي گروهه جو سربراهه رهيو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جي چيئر پروفيسر طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref name="HKU2023">{{cite web |title=Nobel Laureate Professor Sir Fraser Stoddart joins HKU as Chair Professor of Chemistry |url=https://www.hku.hk/press/news_detail_26533.html |publisher=The University of Hong Kong |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ کي 2016ع ۾ [[ژان پيئر سوواج]] ۽ [[بين فيرنگا]] سان گڏ [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ ڪيميائي تياريءَ بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولر بناوتن (Mechanically Interlocked Molecular Architectures)، خاص طور [[روٽيڪسين]]، [[ڪيٽينين]] ۽ ماليڪيولر بورومين رنگن جي تياريءَ لاءِ اثرائتا طريقا تيار ڪيا. هن ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب جي اصولن کي استعمال ڪندي اهڙا نظام ٺاهيا، جن جا حصا هڪ ٻئي جي نسبت سان ڪنٽرول ٿيل حرڪت ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stoddart2009">{{cite journal |last=Stoddart |first=J. Fraser |title=The chemistry of the mechanical bond |url=https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2009-06_38_6/page/1802 |journal=Chemical Society Reviews |year=2009 |volume=38 |issue=6 |pages=1802–1820 |doi=10.1039/B819333A |pmid=19587969}}</ref> [[File:President Barack Obama greets the 2016 American Nobel Prize winners in the Oval Office.jpg|thumb|30 نومبر 2016ع تي آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] وائيٽ هائوس ۾ آمريڪي نوبل انعام يافتن سان ملاقات ڪندي؛ سر فريزر اسٽوڊارٽ ساڄي پاسي کان ٻيو بيٺل آهي.]] [[File:Rotaxane Crystal Structure EurJOrgChem page2565 year1998.png|thumb|1998ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل روٽيڪسين جي بلوري بناوت.]] [[File:Catenane Crystal Structure ChemComm page634 1991 commons.png|thumb|1991ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل ڪيٽينين جي بلوري بناوت.]] [[File:Molecular Borromean Rings Atwood Stoddart commons.png|thumb|2004ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران تيار ڪيل ماليڪيولر بورومين رنگن جي بلوري بناوت.]] == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == فريزر اسٽوڊارٽ 24 مئي 1942ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ايڊنبرا]] ۾ پيدا ٿيو. هو ٽام اسٽوڊارٽ ۽ جين اسٽوڊارٽ جو اڪيلو اولاد هو. سندس ننڍپڻ ايڊنبرا جي ڀرسان ايجلا فارم (Edgelaw Farm) تي گذريو، جتي سندس خاندان زمين جي آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل هو.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref><ref name="Capecelatro2007">{{cite journal |last=Capecelatro |first=Alex N. |title=From Auld Reekie to the City of Angels, and all the Meccano in between: A Glimpse into the Life and Mind of Sir Fraser Stoddart |journal=The UCLA USJ |year=2007 |volume=20 |url=https://web.archive.org/web/20160331234220/http://stoddart.northwestern.edu/Interviews/Interview1.pdf}}</ref> اسٽوڊارٽ ننڍپڻ کان ئي مختلف شين جي جوڙجڪ، ڳجهارتن، پزلن ۽ تعميراتي رانديڪن ۾ دلچسپي رکندو هو. خاص طور ميڪانو (Meccano) جهڙن رانديڪن سان ڪم ڪندي کيس پيچيده بناوتن جي تياريءَ جو شوق پيدا ٿيو. بعد ۾ هن پنهنجي سائنسي زندگيءَ بابت ڳالهائيندي ٻڌايو تہ ننڍپڻ ۾ شين کي جوڙڻ ۽ انهن جي بناوت کي سمجهڻ واري دلچسپي سندس ماليڪيولر تعمير بابت سوچ تي اثرانداز ٿي.<ref name="NobelLecture">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Nobel Prize lecture |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/lecture/ |publisher=NobelPrize.org |year=2016 |language=en}}</ref> ڳوٺاڻي ماحول ۾ پرورش سبب اسٽوڊارٽ فطرت، ٻوٽن ۽ عملي ڪم سان پڻ واقف ٿيو. هن جي ابتدائي زندگيءَ ۾ محنت، تجسس ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت اهم ڪردار ادا ڪيو. == تعليم == اسٽوڊارٽ پنهنجي شروعاتي تعليم مڊلوٿين جي ڪيرنگٽن (Carrington) واري مقامي اسڪول مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هو ايڊنبرا جي ميلويل ڪاليج (Melville College) ۾ داخل ٿيو.<ref name="Capecelatro2007"/> 1960ع ۾ هن [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي، جتي هن شروعات ۾ ڪيميا، طبعيات ۽ رياضيءَ جا مضمون پڙهيا. 1964ع ۾ هن ڪيميا ۾ بيچلر آف سائنس (BSc) جي ڊگري حاصل ڪئي. 1966ع ۾ هن ايڊنبرا يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو تحقيقي موضوع ''Studies on plant gums of the Acacia group'' هو، جنهن ۾ هن [[ٻٻر]] جي جنس ''Acacia'' سان تعلق رکندڙ ٻوٽن جي قدرتي گوندن جي ڪيميائي خاصيتن جو مطالعو ڪيو.<ref name="PhD">{{cite thesis |last=Stoddart |first=James Fraser |title=Studies on plant gums of the Acacia group |degree=PhD |publisher=University of Edinburgh |year=1967 |url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.662504}}</ref> هن پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي تحقيق سر ايڊمنڊ لينگلي هرسٽ ۽ ڊگلس ايم ڊبليو اينڊرسن جي نگرانيءَ ۾ ڪئي. قدرتي شين جي ڪيميا ۽ ڪاربوهائيڊريٽن بابت هيءَ تحقيق سندس شروعاتي علمي تربيت جو اهم حصو هئي. 1980ع ۾ ايڊنبرا يونيورسٽي کيس اسٽيريوڪيميا بابت تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڊاڪٽر آف سائنس (DSc) جي اعليٰ ڊگري ڏني. سندس ان تحقيقي ڪم جو عنوان ''Some adventures in stereochemistry'' هو.<ref name="DSc">{{cite thesis |last=Stoddart |first=James Fraser |title=Some adventures in stereochemistry |degree=DSc |publisher=University of Edinburgh |year=1980 |hdl=1842/14487}}</ref> == علمي ۽ تدريسي زندگي == === ڪينيڊا ۽ شيفيلڊ يونيورسٽي === 1967ع ۾ اسٽوڊارٽ ڪينيڊا جي [[ڪوئينز يونيورسٽي، ڪنگسٽن]] ۾ نيشنل ريسرچ ڪائونسل جي پوسٽ ڊاڪٽريٽ فيلو طور شامل ٿيو. هن اتي 1969ع تائين تحقيقي ڪم ڪيو. 1970ع ۾ هو برطانيا واپس آيو ۽ [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] ۾ امپيريل ڪيميڪل انڊسٽريز (ICI) جي تحقيقي فيلو طور مقرر ٿيو. بعد ۾ هو يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ ڪيميا جو ليڪچرار بڻيو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref> 1978ع جي شروعات ۾ اسٽوڊارٽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] ۾ سينيئر وزٽنگ فيلو طور ڪم ڪيو. ساڳئي سال هو برطانيا جي رنڪورن شهر ۾ آءِ سي آءِ جي ڪارپوريٽ ليبارٽري ۾ منتقل ٿيو، جتي هن مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن بابت تحقيق شروع ڪئي. هيءُ عرصو سندس سائنسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ بعد ۾ ماليڪيولر مشينن بابت سندس بنيادي دريافتن جو بنياد انهيءَ تحقيق تي پيو.<ref name="NobelBiography"/> 1981ع ۾ هو واپس شيفيلڊ يونيورسٽي آيو ۽ 1982ع ۾ کيس ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. === برمنگهم يونيورسٽي === 1990ع ۾ اسٽوڊارٽ کي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ نامياتي ڪيميا جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. 1993ع کان 1997ع تائين هو يونيورسٽي جي اسڪول آف ڪيمسٽري جو سربراهه پڻ رهيو. برمنگهم ۾ سندس تحقيق جو اهم موضوع ماليڪيولر سڃاڻپ، پاڻمرادو ترتيب وٺندڙ ماليڪيولر نظام ۽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري هو. هن عرصي ۾ سندس تحقيقي گروهه ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر سوئچن جي تياريءَ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. === ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس === 1997ع ۾ اسٽوڊارٽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] (UCLA) ۾ ساؤل وائن اسٽائن پروفيسر آف ڪيمسٽري طور مقرر ٿيو. هن عهدي تي هو نوبل انعام يافته ڪيميا دان [[ڊونالڊ ڪرام]] جو جانشين بڻيو. جولاءِ 2002ع ۾ کيس ڪيليفورنيا نينو سسٽمز انسٽيٽيوٽ (California NanoSystems Institute) جو قائم مقام گڏيل ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. 2003ع ۾ هو فريڊ ڪاولي چيئر آف نينو سسٽمز سائنسز جو عهديدار بڻيو ۽ آگسٽ 2007ع تائين اداري جي ڊائريڪٽر طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="UCLA2003">{{cite web |last=Wolpert |first=Stuart |title=UCLA Chemist Fraser Stoddart Named Director of California NanoSystems Institute |url=http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-Chemist-Fraser-Stoddart-Named-4695 |publisher=UCLA Newsroom |date=6 November 2003 |access-date=10 October 2026 |archive-date=6 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006210223/http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-Chemist-Fraser-Stoddart-Named-4695 |url-status=bot: unknown}}</ref> هن اداري ۾ سندس ڪم ڪيميا، نينو ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس ۽ انجنيئرنگ جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. === نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي === 2008ع ۾ اسٽوڊارٽ آمريڪا جي [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] ۾ شامل ٿيو، جتي کيس بورڊ آف ٽرسٽيز پروفيسر آف ڪيمسٽري مقرر ڪيو ويو. هن اتي اسٽوڊارٽ ميڪانواسٽيريوڪيمسٽري گروهه قائم ڪيو.<ref name="Northwestern2016">{{cite web |title=Sir Fraser Stoddart is awarded Nobel Prize in Chemistry |url=https://news.northwestern.edu/stories/2016/10/fraser-stoddart-awarded-nobel-prize-in-chemistry/ |publisher=Northwestern University |year=2016 |language=en}}</ref> 2010ع ۾ هو سينٽر فار دي ڪيمسٽري آف انٽيگريٽيڊ سسٽمز (CCIS) جو ڊائريڪٽر بڻيو. نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي ۾ هن ماليڪيولر مشينن، نينو اليڪٽرانڪس، مشيني بندشن، ڌاتو-نامياتي فريم ورڪن ۽ پيچيده ماليڪيولر بناوتن بابت تحقيق جاري رکي. === نيو سائوٿ ويلز ۽ هانگ ڪانگ يونيورسٽيون === 2017ع ۾ اسٽوڊارٽ کي آسٽريليا جي [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]] ۾ جزوقتي عهدي لاءِ مقرر ڪيو ويو، جتي هن ''نيو ڪيمسٽري'' (New Chemistry) نالي تحقيقي منصوبي جي شروعات ۾ حصو ورتو.<ref name="UNSW2017">{{cite web |title=UNSW appoints 2016 Nobel Prize winner in Chemistry, Professor Sir Fraser Stoddart |url=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/unsw-appoints-2016-nobel-prize-winner-chemistry-professor-sir-fraser-stoddart |publisher=University of New South Wales |date=15 December 2017 |language=en}}</ref> 2023ع ۾ هو [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جو چيئر پروفيسر مقرر ٿيو. هن عهدي تي رهندي هن ماليڪيولر ڪيميا ۽ جديد مواد جي تحقيق ۾ حصو ورتو.<ref name="HKU2023"/> == سائنسي تحقيق == === مشيني بندش واري ڪيميا === اسٽوڊارٽ جي سڀ کان اهم سائنسي خدمت ڪيميا ۾ مشيني بندش (Mechanical Bond) جي تصور کي ترقي ڏيڻ ۽ ان جي بنياد تي پيچيده ماليڪيولر نظام تيار ڪرڻ هئي. عام ماليڪيولن ۾ ائٽم هم ظرفيتي بندشن ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، پر مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ماليڪيولر حصا اهڙيءَ طرح هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن، جو انهن کي ڪنهن اهم ڪيميائي بندش کي ٽوڙڻ کان سواءِ الڳ نٿو ڪري سگهجي. اهڙي ڳانڍاپي کي مشيني بندش چيو ويندو آهي. اسٽوڊارٽ ڏيکاريو تہ اهڙن ماليڪيولن جي حصن کي هڪ ٻئي جي نسبت سان حرڪت ڪرائي مخصوص ڪم انجام ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Stoddart2009"/> هن تحقيق ڪيميائي بناوتن بابت روايتي تصور کي نئون رخ ڏنو، ڇاڪاڻ تہ ماليڪيولن کي صرف جامد بناوتن بدران حرڪت ڪندڙ ۽ ڪم ڪندڙ نظامن طور استعمال ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا. === روٽيڪسين جي تياري === [[روٽيڪسين]] (Rotaxane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ ڊگهي ماليڪيولر محور جي چوڌاري موجود هوندو آهي. محور جي ٻنهي پاسن تي وڏا ماليڪيولر حصا هوندا آهن، جيڪي ڇلي کي محور مان نڪري وڃڻ کان روڪيندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس تحقيقي گروهه اهڙن روٽيڪسين ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ اثرائتا ڪيميائي طريقا تيار ڪيا، جن ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ خودڪار ترتيب جا اصول استعمال ڪيا ويا.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Popular information |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en}}</ref> انهن ماليڪيولن ۾ ڇلو محور جي مختلف هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهي ٿو. اها حرڪت ڪيميائي، برقي يا ٻين خارجي اشارن ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿي. === ماليڪيولر شٽل === 1991ع ۾ اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه اهڙو روٽيڪسين تيار ڪيو، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول محور جي ٻن مختلف هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهندو هو. هن نظام کي ''ماليڪيولر شٽل'' (Molecular Shuttle) چيو ويو. ماليڪيولر شٽل کي ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي قدم سمجهيو ويندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ماليڪيولر شٽل جي خاصيت اها آهي تہ ماليڪيول جو هڪ حصو ٻئي حصي جي نسبت سان اڳواٽ مقرر ڪيل هنڌن جي وچ ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو. اهڙي حرڪت جي بنياد تي ماليڪيولر سوئچن ۽ ٻين نينو پيماني جي نظامن جي تياري ممڪن ٿي. === ماليڪيولر سوئچ === [[ماليڪيولر سوئچ]] (Molecular Switch) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جيڪو ڪنهن خارجي اشارو ملڻ تي ٻن يا وڌيڪ مختلف حالتن جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. اسٽوڊارٽ اهڙا ماليڪيولر سوئچ تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ ماليڪيول جي حصن جي جاءِ تبديل ٿيڻ سان نظام جي خاصيتن ۾ تبديلي اچي ٿي. انهن نظامن کي ڪيميائي عملن، برقي سگنلن يا روشنيءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا تحقيق هيٺ آيا.<ref name="Coskun2012">{{cite journal |last1=Coskun |first1=A. |last2=Banaszak |first2=M. |last3=Astumian |first3=R. D. |last4=Stoddart |first4=J. F. |last5=Grzybowski |first5=B. A. |title=Great expectations: can artificial molecular machines deliver on their promise? |journal=Chemical Society Reviews |year=2012 |volume=41 |pages=19–30 |doi=10.1039/C1CS15262A}}</ref> ماليڪيولر سوئچن کي مستقبل ۾ حساس سينسرن، ماليڪيولر اليڪٽرانڪس ۽ ٻين نينو ٽيڪنالاجي نظامن ۾ استعمال ڪرڻ جا امڪان موجود آهن. === ڪيٽينين === [[ڪيٽينين]] (Catenane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ زنجير جي ڪڙين وانگر هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ اهڙا طريقا ترقي ڏنا، جن ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ سانچي جي مدد سان ڪيميائي تياريءَ کي استعمال ڪيو ويندو هو. انهن طريقن سان مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري وڌيڪ منظم ۽ اثرائتي بڻجي وئي.<ref name="Stoddart2009"/> === ماليڪيولر بورومين رنگ === اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه 2004ع ۾ ''ماليڪيولر بورومين رنگ'' (Molecular Borromean Rings) نالي هڪ پيچيده ماليڪيولر بناوت تيار ڪئي. بورومين رنگ ٽن اهڙن ڇلن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي مجموعي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، پر انهن مان ڪنهن به ٻن ڇلن جو جوڙو پاڻ ۾ سڌيءَ طرح ڳنڍيل نہ هوندو آهي. جيڪڏهن ٽن ڇلن مان ڪنهن هڪ کي هٽايو وڃي تہ باقي ٻہ ڇلا هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ويندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين هن بناوت کي ڊائنامڪ ڪوويلنٽ ڪيميا (Dynamic Covalent Chemistry) جي اصولن جي مدد سان تيار ڪيو.<ref name="Borromean2004">{{cite journal |last=Chichak |first=K. S. |title=Molecular Borromean Rings |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-05-28_304_5675/page/1308 |journal=Science |year=2004 |volume=304 |issue=5675 |pages=1308–1312 |doi=10.1126/science.1096914 |pmid=15166376}}</ref> هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ ۾ هڪ اهم اڳڀرائي هئي، ڇاڪاڻ تہ ان سان انتهائي پيچيده مشيني ڳانڍاپن کي ڪيميائي طريقي سان تيار ڪرڻ جي صلاحيت ظاهر ٿي. === ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ خودڪار ترتيب === اسٽوڊارٽ جي تحقيق ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ (Molecular Recognition) ۽ ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب (Molecular Self-Assembly) جا تصور بنيادي اهميت رکن ٿا. ماليڪيولر سڃاڻپ ۾ هڪ ماليڪيول مخصوص ڪيميائي ۽ جاميٽري خاصيتن جي بنياد تي ٻئي ماليڪيول سان چونڊيل تعامل ڪري ٿو. ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب ۾ مختلف حصا مناسب ڪيميائي حالتن هيٺ پاڻمرادو هڪ منظم بناوت اختيار ڪن ٿا. اسٽوڊارٽ انهن ٻنهي اصولن کي استعمال ڪندي پيچيده ماليڪيولر بناوتن جي تياريءَ لاءِ نوان طريقا متعارف ڪرايا.<ref name="StoddartTseng2002">{{cite journal |last1=Stoddart |first1=J. F. |last2=Tseng |first2=H.-R. |title=Chemical synthesis gets a fillip from molecular recognition and self-assembly processes |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-04-16_99_8/page/4797 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2002 |volume=99 |issue=8 |pages=4797–4800 |doi=10.1073/pnas.052708999 |pmid=11891314 |pmc=122671}}</ref> === نينو اليڪٽرانڪس ۽ نينو مشيني نظام === اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن کي نينو اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ نينو اليڪٽرو ميڪانيڪل نظامن ۾ استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق ڪئي. انهن تجربن ۾ ماليڪيولر سوئچن کي اهڙن ننڍن برقي نظامن سان ڳنڍڻ جا طريقا آزمائيا ويا، جن ۾ ماليڪيول جي حالت تبديل ٿيڻ سان برقي خاصيتون تبديل ٿي سگهن ٿيون. هن تحقيق ۾ ماليڪيولن جي هيٺان کان مٿي تعمير (Bottom-up Assembly) ۽ لٿوگرافي جهڙن مٿي کان هيٺ تياريءَ وارن طريقن (Top-down Fabrication) کي گڏ ڪرڻ جا امڪان پڻ جانچيا ويا.<ref name="Brough2006">{{cite journal |last1=Brough |first1=B. |last2=Northrop |first2=B. H. |last3=Schmidt |first3=J. J. |last4=Tseng |first4=H.-R. |last5=Houk |first5=K. N. |last6=Stoddart |first6=J. F. |last7=Ho |first7=C.-M. |title=Evaluation of synthetic linear motor-molecule actuation energetics |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-06-06_103_23/page/8583 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2006 |volume=103 |issue=23 |pages=8583–8588 |doi=10.1073/pnas.0509645103 |pmid=16735470 |pmc=1482623}}</ref> == 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام == === نوبل انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام سر فريزر اسٽوڊارٽ، [[ژان پيئر سوواج]] ۽ [[بين فيرنگا]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ''ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ تياري'' (Design and Synthesis of Molecular Machines) بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=5 October 2016 |language=en}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جيڪا ٽنهي سائنسدانن ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح اسٽوڊارٽ کي نوبل انعام جو ٽيون حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === اسٽوڊارٽ جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق روٽيڪسين ۽ ٻين مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياريءَ سان هو. هن 1991ع ۾ اهڙو ماليڪيولر نظام تيار ڪيو، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول محور جي ٻن هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهندو هو. هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر شٽل جي ترقيءَ ۾ بنيادي قدم هئي.<ref name="NobelPopular"/> اسٽوڊارٽ ڏيکاريو تہ ماليڪيولر حصن جي حرڪت کي ڪنٽرول ڪري اهڙا نظام ٺاهي سگهجن ٿا، جيڪي سوئچ يا ٻين مشيني جزن وانگر ڪم ڪن. نوبل ڪميٽي موجب سندس تحقيق ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم مرحلو هئي، ڇاڪاڻ تہ ان سان ماليڪيولن جي حرڪت کي ڪيميائي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا. === ٽنهي نوبل انعام يافتن جون خدمتون === 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام سان لاڳاپيل ٽنهي سائنسدانن جون خدمتون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هيون. ژان پيئر سوواج 1983ع ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل اثرائتو طريقو تيار ڪيو. فريزر اسٽوڊارٽ روٽيڪسين تي ٻڌل ماليڪيولر شٽل ۽ سوئچن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بين فيرنگا اهڙا ماليڪيولر موٽر تيار ڪيا، جن ۾ ڪنٽرول ٿيل هڪ طرفي گردش پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name="NobelPopular"/> انهن ٽنهي سائنسدانن جي تحقيق سان ماليڪيولر مشينن جي جديد شعبي کي مضبوط بنياد مليو. === نوبل انعام جي تقريب === 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي سالياني تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ اسٽوڊارٽ کي ڪيميا جو نوبل انعام پيش ڪيو ويو. نوبل انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ اسٽوڊارٽ ماليڪيولر مشينن، سائنسي تجسس ۽ ڪيميائي تحقيق جي مستقبل بابت مختلف علمي تقريبن ۾ خطاب ڪيا. == سائنسي مضمونن جي پيشڪش جو انداز == اسٽوڊارٽ پنهنجي تحقيقي مقالن ۽ علمي پيشڪشن ۾ ماليڪيولن جي بناوت ڏيکارڻ لاءِ هڪ مخصوص رنگين تصويري انداز استعمال ڪندو هو. هن انداز ۾ مختلف ماليڪيولر حصن کي الڳ رنگن سان ظاهر ڪيو ويندو هو، جيئن انهن جي بناوت ۽ حرڪت کي آسانيءَ سان سمجهي سگهجي. مثال طور اليڪٽرانن جي کوٽ رکندڙ ماليڪيولر حصن کي اڪثر نيري رنگ سان ۽ اليڪٽرانن سان مالامال حصن کي ڳاڙهي رنگ سان ظاهر ڪيو ويندو هو. سندس تحقيق ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم ماليڪيولر بناوت ''سائڪلوبس (پيراڪواٽ-پي-فينيلين)'' (Cyclobis(paraquat-p-phenylene)) کي ان جي تصويري شڪل سبب ''لٽل بليو باڪس'' (Little Blue Box) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="Stoddart2009"/> هن تصويري انداز کي ٻين محققن پڻ اختيار ڪيو، جنهن سان مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي پيچيده بناوتن کي سمجهڻ ۾ آساني پيدا ٿي. == سائنسي اشاعتون == اسٽوڊارٽ پنهنجي علمي زندگيءَ دوران ڪيميا، نينو ٽيڪنالاجي ۽ ماليڪيولر مشينن بابت وڏي تعداد ۾ تحقيقي مقالا شايع ڪيا. 2023ع تائين سندس نالي سان لاڳاپيل سائنسي اشاعتن جو تعداد 1,200 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Publications">{{cite web |title=Publications – Stoddart Mechanostereochemistry Group |url=https://stoddart.northwestern.edu/publications/ |publisher=Northwestern University |date=12 August 2023 |language=en}}</ref> 2024ع تائين ويب آف سائنس موجب سندس ايڇ-انڊيڪس (h-index) 168 هو، جيڪو سندس تحقيقي مقالن جي حوالن ۽ علمي اثر جو هڪ مقداري اشارو آهي.<ref name="HIndex">{{cite web |title=J. Fraser Stoddart – Author record |url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/H-1518-2011 |publisher=Web of Science |language=en}}</ref> == ڪاروباري ۽ عملي منصوبا == === نوبل پيناسيا === 2019ع ۾ اسٽوڊارٽ ''نوبل پيناسيا'' (Noble Panacea) نالي چمڙي جي سنڀال وارين شين جو هڪ برانڊ متعارف ڪرايو. هن منصوبي ۾ جديد مواد ۽ ماليڪيولر ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپيل تصورن کي چمڙي جي سنڀال وارين شين ۾ استعمال ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو.<ref name="NoblePanacea2019">{{cite web |title=Skin-Care Line Noble Panacea Launched with a Glitzy, Model-Heavy Gala at the Met |url=https://www.vogue.com/slideshow/noble-panacea-met-event-launch |publisher=Vogue |date=23 October 2019 |language=en}}</ref> === هائيڊروجن ذخيرو ڪرڻ بابت منصوبو === 2021ع ۾ اسٽوڊارٽ ''H2MOF'' نالي هڪ ڪمپني جي گڏيل باني طور شامل ٿيو. هن ڪمپني جو مقصد هائيڊروجن جي ذخيرن ۽ منتقليءَ سان لاڳاپيل مسئلن لاءِ جديد مواد تي ٻڌل طريقا تيار ڪرڻ هو.<ref name="H2MOF">{{cite web |title=Our Founders |url=https://h2mof.com/our-founders/ |publisher=H2MOF |date=8 June 2023 |language=en}}</ref> == ذاتي زندگي == اسٽوڊارٽ برطانيا ۽ آمريڪا ٻنهي ملڪن جي شهريت رکندڙ هو. 1968ع ۾ هن [[نورما ايگنس اسڪولان]] (Norma Agnes Scholan) سان شادي ڪئي. نورما پاڻ پڻ حياتياتي ڪيميا جي ماهر هئي ۽ هن پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. نورما اسٽوڊارٽ پنهنجي مڙس جي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ اهم مددگار رهي. هن شيفيلڊ، برمنگهم ۽ ڪيليفورنيا يونيورسٽين ۾ سندس تحقيقي سرگرمين جي انتظام ۽ مدد ۾ حصو ورتو.<ref name="NormaObit">{{cite news |title=Norma Stoddart (Obituary) |url=https://www.scotsman.com/news/obituaries/norma-stoddart-1-513988 |work=The Scotsman |date=16 February 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225232730/https://www.scotsman.com/news/obituaries/norma-stoddart-1-513988 |archive-date=25 December 2018 |access-date=10 October 2026 |url-status=bot: unknown}}</ref> سندن ٻہ ڌيئرون هيون: فيونا جين ۽ ايليسن مارگريٽ. 2004ع ۾ نورما اسٽوڊارٽ ڪينسر سبب وفات ڪري وئي. سندس وفات اسٽوڊارٽ جي ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم ڏکوئيندڙ واقعو هو. == وفات == سر فريزر اسٽوڊارٽ 30 ڊسمبر 2024ع تي آسٽريليا جي شهر [[ميلبورن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 82 سال هئي. هو پنهنجي ڌيءَ سان ملاقات لاءِ ميلبورن ويو هو، جتي هڪ هوٽل ۾ دل جي دوري کان پوءِ دل جي ڌڙڪڻ بند ٿيڻ سبب سندس وفات ٿي.<ref name="NYTObit">{{cite news |last=McClain |first=Dylan Loeb |title=J. Fraser Stoddart, Who Developed Microscopic Machines, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2025/01/11/science/j-fraser-stoddart-dead.html |work=The New York Times |date=11 January 2025 |language=en}}</ref> سندس وفات کان پوءِ دنيا جي ڪيترن علمي ادارن، يونيورسٽين ۽ سائنسدانن کيس خراج تحسين پيش ڪيو. نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي، شيفيلڊ يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن سندس سائنسي خدمتن کي ياد ڪيو.<ref name="CENObit">{{cite news |last=Halford |first=Bethany |title=Organic chemist and nanoscientist Fraser Stoddart dies at 82 |url=https://cen.acs.org/people/obituaries/Organic-chemist-nanoscientist-Fraser-Stoddart/102/web/2024/12 |work=Chemical & Engineering News |date=31 December 2024 |language=en}}</ref> == انسان دوست خدمتون == اسٽوڊارٽ ۽ سندس گهرواري نورما جي نالي سان ايڊنبرا يونيورسٽي ۾ ''فريزر ۽ نورما اسٽوڊارٽ انعام'' (Fraser and Norma Stoddart Prize) قائم ڪيو ويو. هي انعام پي ايڇ ڊي جي شاگردن جي علمي ۽ تحقيقي ڪارڪردگيءَ جي اعتراف ۾ ڏنو ويندو آهي. انعام پهريون ڀيرو 2013ع ۾ ڏنو ويو.<ref name="StoddartPrize">{{cite web |title=First Ever Fraser and Norma Stoddart Prize |url=http://www.ecampbell.chem.ed.ac.uk/news/first-ever-fraser-and-norma-stoddart-prize |publisher=University of Edinburgh |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2016-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701061240/http://www.ecampbell.chem.ed.ac.uk/news/first-ever-fraser-and-norma-stoddart-prize |url-status=dead}}</ref> اسٽوڊارٽ پنهنجي علمي زندگيءَ دوران وڏي تعداد ۾ نوجوان سائنسدانن جي تربيت پڻ ڪئي. سندس ليبارٽرين ۾ لڳ ڀڳ 300 پي ايڇ ڊي شاگردن ۽ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محققن ڪم ڪيو.<ref name="Capecelatro2007"/> == انعام ۽ اعزاز == اسٽوڊارٽ کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1994ع ۾ هو [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="RoyalSociety">{{cite web |title=Sir James Stoddart FRS |url=https://royalsociety.org/people/james-stoddart-12357/ |publisher=Royal Society |language=en}}</ref> 2006ع جي آخر ۾ برطانيا جي راڻي [[ايلزبيٿ ٻي]] کيس ڪيميا ۽ ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجيءَ ۾ خدمتن جي اعتراف ۾ نائٽ بيچلر جو خطاب ڏيڻ جي منظوري ڏني. 2007ع ۾ کيس رسمي طور نائٽ جو اعزاز ڏنو ويو.<ref name="Knight2007">{{cite web |last=Marcus |first=Jennifer |title=UCLA's J. Fraser Stoddart Adds Knight Bachelor to His List of Honors |url=http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-s-J-Fraser-Stoddart-Adds-7598 |publisher=UCLA Newsroom |date=4 January 2007 |access-date=10 October 2026 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218202130/http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-s-J-Fraser-Stoddart-Adds-7598 |url-status=bot: unknown}}</ref> 2007ع ۾ کيس [[البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام]] مليو. هي اعزاز ماليڪيولر سڃاڻپ، خودڪار ماليڪيولر ترتيب ۽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياريءَ ۾ سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Einstein2007">{{cite web |title=Prof. Sir Fraser Stoddart |url=http://www.consejoculturalmundial.org/winners/winners-of-the-world-award-of-science/prof-sir-fraser-stoddart/ |publisher=World Cultural Council |date=24 November 2007 |language=en |access-date=10 October 2026 |archive-date=10 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010172245/http://www.consejoculturalmundial.org/winners/winners-of-the-world-award-of-science/prof-sir-fraser-stoddart/ |url-status=bot: unknown}}</ref> 2008ع ۾ کيس رائل سوسائٽي پاران [[ڊيوي ميڊل]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس ڪيميا جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو. === اهم اعزازن جي فهرست === * '''1993ع:''' انٽرنيشنل ايزٽ-ڪرسٽينسن انعام، ميڪروسائيڪلڪ ڪيميا. * '''1994ع:''' رائل سوسائٽي جو فيلو. * '''1999ع:''' آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي جو آرٿر سي ڪوپ اسڪالر انعام. * '''2004ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، نامياتي ڪيميا. * '''2005ع:''' ايڊنبرا يونيورسٽي جو سال جو ممتاز اڳوڻو شاگرد. * '''2007ع:''' شاهه فيصل بين الاقوامي سائنس انعام. * '''2007ع:''' البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام. * '''2007ع:''' فائنمين نينو ٽيڪنالاجي انعام. * '''2007ع:''' ٽيٽراهيدرون انعام. * '''2007ع:''' جابر بن حيان ميڊل. * '''2007ع:''' نائٽ بيچلر جو اعزاز. * '''2008ع:''' آرٿر سي ڪوپ انعام. * '''2008ع:''' ڊيوي ميڊل. * '''2010ع:''' رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو رائل ميڊل. * '''2014ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2016ع:''' ڪيميا جو نوبل انعام. * '''2018ع:''' فري انٽرنيشنل سسٽينيبليٽي انعام. == علمي ادارن جي رڪنيت == اسٽوڊارٽ دنيا جي ڪيترن اهم علمي ادارن جو ميمبر يا فيلو رهيو. * '''1994ع:''' رائل سوسائٽي، لنڊن جو فيلو. * '''1999ع:''' جرمني جي ليوپولڊينا اڪيڊمي آف سائنسز جو ميمبر. * '''2005ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو. * '''2006ع:''' رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو پرڏيهي ميمبر. * '''2008ع:''' رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو اعزازي فيلو. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو اعزازي فيلو. * '''2012ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو. * '''2014ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو ميمبر. * '''2019ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف انوينٽرز جو فيلو. == عالمي ثقافتي ڪائونسل سان لاڳاپو == اسٽوڊارٽ 2022ع کان 2024ع تائين [[ورلڊ ڪلچرل ڪائونسل]] جو اعزازي صدر رهيو. هن عهدي تي هو [[ڪولن بليڪمور]] جو جانشين بڻيو، جڏهن تہ سندس وفات کان پوءِ [[عمر ياغي]] هن عهدي تي آيو. == پڻ ڏسو == * [[ژان پيئر سوواج]] * [[بين فيرنگا]] * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[روٽيڪسين]] * [[ڪيٽينين]] * [[ماليڪيولر سوئچ]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] * [[نينو ٽيڪنالاجي]] * [[ڪيميائي ٽوپولاجي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * {{Nobelprize|name=Sir J. Fraser Stoddart}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي فريزر اسٽوڊارٽ جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/biographical/ فريزر اسٽوڊارٽ جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/lecture/ فريزر اسٽوڊارٽ جو نوبل انعام وارو ليڪچر] * [https://thescientistschannel.com/sir-james-fraser-stoddart دي سائنسدانن جي چينل تي سر جيمس فريزر اسٽوڊارٽ جو تعارف] {{Albert Einstein World Award of Science Laureates|state=collapsed}} {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1994}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Stoddart, Fraser}} [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:ايڊنبرا جا تعليمي ماهر]] [[زمرو:ايڊنبرا جا سائنسدان]] [[زمرو:ايڊنبرا جا انسان دوست]] [[زمرو:اسٽيورٽس ميلويل ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:نائٽ بيچلر]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:امپيريل ڪيميڪل انڊسٽريز سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي ڪيميا دان]] [[زمرو:آمريڪا ۾ رهندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس جا استاد]] [[زمرو:نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:هانگ ڪانگ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا ڪيميا دان]] [[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي انسان دوست]] b0bs7zyz70fb8g9suftjpaqj9vpcv58 0 104019 425472 419147 2026-10-26T17:47:41Z InternetArchiveBot 13773 Add 7 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425472 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊچ ڪيميادان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = بين فرينگا | birth_name = برنارڊ لوڪاس فرينگا | image = Ben Feringa - april 2017 05.png | caption = بين فرينگا، اپريل 2017ع | birth_date = {{birth date and age|1951|5|18|df=y}} | birth_place = [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، [[نيدرلينڊز]] | fields = [[نامياتي ڪيميا]]، [[ماديات جي سائنس]]، [[نانو ٽيڪنالاجي]]، [[ضوئي ڪيميا]] | workplaces = [[گروننگن يونيورسٽي]] (1984ع کان)<br />[[رائل ڊچ شيل]] (1979ع–1984ع) | education = [[گروننگن يونيورسٽي]] | thesis_title = Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity | thesis_url = http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/ | thesis_year = 1978 | doctoral_advisor = هانس وائنبرگ | known_for = [[ماليڪيولي مشين]]ون، ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر، [[هم جنس عمل انگيزي]]، [[فضائي ڪيميا]]، [[ضوئي ڪيميا]] | awards = [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع)<ref name="Nobelprize" /> | website = {{URL|benferinga.com}} | spouse = بيٽي فرينگا }} {{Clear}} '''برنارڊ لوڪاس «بين» فرينگا''' ({{IPA|nl|ˈbɛrnɑrt ˈlykɑz bɛn ˈfeːrɪŋɣaː}}؛ پيدائش 18 مئي 1951ع) نيدرلينڊز جو هڪ نامور [[نامياتي ڪيميا|ترڪيبي نامياتي ڪيميادان]] آهي، جيڪو [[ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي]] ۽ [[هم جنس عمل انگيزي]] (Homogeneous catalysis) ۾ خاص مهارت رکي ٿو. هو [[گروننگن يونيورسٽي]] جي اسٽراٽنگ انسٽيٽيوٽ فار ڪيمسٽري ۾ ماليڪيولي سائنسز جو جيڪوبس فانٽ هوف ممتاز پروفيسر آهي.<ref>{{cite web|title=University of Groningen|url=http://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/|date=7 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=University of Groningen|date=2 March 2010|url=http://www.rug.nl/news-and-events/people-perspectives/scientists-in-focus/feringa}}</ref><ref>{{cite web|title=Stratingh Institute for Chemistry|url=http://www.rug.nl/research/stratingh/|date=17 October 2012}}</ref> هو [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو اڪيڊمي پروفيسر پڻ آهي. ماليڪيولي مشينن بابت سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ کيس [[جين پيئر سوواج]] ۽ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] سان گڏ 2016ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Nobelprize">{{cite news|author=Staff|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Bernard L. Feringa|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/|date=20 December 2016|work=Nobelprize.org|access-date=20 October 2017}}</ref><ref name="NYT-20161005">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|last2=Chan|first2=Sewell|title=3 Makers of 'World's Smallest Machines' Awarded Nobel Prize in Chemistry|url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/nobel-prize-chemistry.html|date=5 October 2016|work=The New York Times|access-date=5 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == بين فرينگا 18 مئي 1951ع تي [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، نيدرلينڊز ۾ پيدا ٿيو. سندس والد گيرٽ فرينگا (1918ع–1993ع) هڪ هاري هو، جڏهن تہ سندس والده ليس فرينگا، جنهن جو پيدائشي خانداني نالو هاڪي هو، 1924ع کان 2013ع تائين حيات رهي. فرينگا هڪ ڪيٿولڪ خاندان جي ڏهن ٻارن مان ٻيو ٻار هو. هن پنهنجو ننڍپڻ جرمنيءَ جي سرحد ڀرسان، بورٽانگ جي دلدلي علائقي ۾ واقع پنهنجي خانداني زرعي زمين تي گذاريو. سندس نسلي پسمنظر ڊچ ۽ جرمن آهي. سندس ابن ڏاڏن ۾ جرمن آبادڪار [[:de:Johann Gerhard Bekel|يوهان گيرارڊ بيڪل]] پڻ شامل هو. فرينگا جي گهرواريءَ جو نالو بيٽي فرينگا آهي. کين ٽي ڌيئرون آهن. هو [[گروننگن]] جي ويجهو [[پيٽرس وولڊي]] ۾ رهندو آهي. == تعليمي ۽ پيشوراڻي زندگي == فرينگا 1974ع ۾ [[گروننگن يونيورسٽي]] مان امتيازي حيثيت سان ماسٽر آف سائنس (MSc) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|title=Prof. B.L. (Ben) Feringa|last=Marianne|website=www.nwo.nl|access-date=27 May 2017|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005200741/http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ هن ساڳئي يونيورسٽيءَ مان 1978ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity'' هو، جنهن ۾ فينولن جي غيرمتقارن آڪسيڊيشن، ايٽروپ آئسومرزم ۽ بصري سرگرميءَ جو اڀياس ڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|title=Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity|access-date=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106103147/http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|archive-date=6 January 2015|url-status=dead}}</ref> هن شروعات ۾ نيدرلينڊز ۽ برطانيا ۾ [[رائل ڊچ شيل|شيل]] ڪمپنيءَ سان ڪم ڪيو. 1984ع ۾ کيس گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ هو پروفيسر هانس وائنبرگ جي جاءِ تي مڪمل پروفيسر بڻيو. سندس ابتدائي تحقيق جو مرڪز هم جنس عمل انگيزي، آڪسيڊيشن عمل انگيزي ۽ خاص طور تي [[فضائي ڪيميا]] (Stereochemistry) هو. هن غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ اهم ڪم ڪيو، جنهن ۾ مونو فاس (Monophos) نالي ليگينڊ جي تياري پڻ شامل هئي. هي ليگينڊ غيرمتقارن هائيڊروجنيشن ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal|author1=Van Den Berg, M.|author2=Minnaard, A. J.|author3=Schudde, E. P.|author4=Van Esch, J.|author5=De Vries|author6=A. H. M.|author7=De Vries, J. G.|author8=Feringa, B. L.|year=2000|title=Highly enantioselective rhodium-catalyzed hydrogenation with monodentate ligands|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=122|issue=46|pages=11539–11540|doi=10.1021/ja002507f|bibcode=2000JAChS.12211539V|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3128845/2000JAmChemSocvdBerg.pdf|hdl=11370/3c92d080-f024-45fe-b997-b100634bd612|hdl-access=free}}</ref> هن نامياتي ڌاتوئي ريجنٽن، خاص ڪري انتهائي سرگرم آرگينو ليٿيم ريجنٽن، جي غيرمتقارن ڪنجوگيٽ اضافي وارن عملن تي پڻ تحقيق ڪئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سندس فضائي ڪيميا بابت تحقيق ضوئي ڪيميا ۾ اهم اڳڀرائيءَ جو سبب بڻي. 1999ع ۾ هن ۽ سندس ساٿين روشنيءَ سان هلندڙ اهڙو ماليڪيولي گردشي موٽر تيار ڪيو، جيڪو هڪ ئي طرف ڦري سگهندو هو.<ref name="Feringa-1999">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Koumura|first2=Nagatoshi|last3=Zijlstra|first3=Robert W. J.|last4=van Delden|first4=Richard A.|last5=Harada|first5=Nobuyuki|title=Light-driven monodirectional molecular rotor|journal=Nature|date=1999|volume=401|issue=6749|pages=152–155|doi=10.1038/43646|pmid=10490022|bibcode=1999Natur.401..152K|s2cid=4412610|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616669/1999NatureKoumura.pdf|hdl=11370/d8399fe7-11be-4282-8cd0-7c0adf42c96f|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيقي ٽيم بجليءَ جي تحريڪن سان هلندڙ هڪ ماليڪيولي گاڏي، يعني [[نانو ڪار]]، تيار ڪئي.<ref>{{cite journal|last1=Kudernac|first1=Tibor|last2=Ruangsupapichat|first2=Nopporn|last3=Parschau|first3=Manfred|last4=Maciá|first4=Beatriz|last5=Katsonis|first5=Nathalie|last6=Harutyunyan|first6=Syuzanna R.|last7=Ernst|first7=Karl-Heinz|last8=Feringa|first8=Ben L.|title=Electrically driven directional motion of a four-wheeled molecule on a metal surface|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-11-10_479_7372/page/208|journal=Nature|date=2011|volume=479|issue=7372|pages=208–211|doi=10.1038/nature10587|pmid=22071765|bibcode=2011Natur.479..208K|s2cid=6175720|hdl=11370/9fad779e-2a93-4927-8750-7a197ecea952|hdl-access=free}}</ref> مضمون جي اصل ماخذ موجب فرينگا جي نالي تي 30 کان وڌيڪ پيٽنٽ هئا، جڏهن تہ هن 650 کان وڌيڪ ساٿي ماهرن جي نظرثانيءَ مان گذريل تحقيقي مقالا شايع ڪيا هئا. انهن مقالن کي 30,000 کان وڌيڪ ڀيرا حوالن ۾ استعمال ڪيو ويو هو ۽ سندس ''h-index'' 90 کان مٿي هو.<ref>{{cite web|title=webofknowledge.com|url=http://webofknowledge.com|website=Webofscience(TM)|publisher=Thomson Reuters|access-date=24 January 2015}}</ref> هن پنهنجي تدريسي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ 100 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي شاگردن جي رهنمائي ڪئي.<ref>{{cite web|title=Professor of Chemistry Ben Feringa supervises his 100 th PhD student|url=http://www.rug.nl/news/2013/12/1212-feringa?lang=en|website=University of Groningen|date=12 December 2013|access-date=15 January 2015}}</ref> == سائنسي تحقيق ۾ خدمتون == === ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر === فرينگا جي اهم سائنسي ڪاميابين مان هڪ اهڙن ماليڪيولي سوئچن ۽ موٽرن جي تياري آهي، جن جي حرڪت کي روشنيءَ يا بجليءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. هن 1991ع ۾ پنهنجي ساٿين سان گڏ هڪ ڪائروآپٽيڪل ماليڪيولي سوئچ تي تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Feringa Jager De Lange Meijer 1991 pp. 5468–5470">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Jager|first2=Wolter F.|last3=De Lange|first3=Ben|last4=Meijer|first4=Egbert W.|title=Chiroptical molecular switch|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=113|issue=14|year=1991|doi=10.1021/ja00014a057|pages=5468–5470|bibcode=1991JAChS.113.5468F|url=https://pure.tue.nl/ws/files/2448127/587945.pdf}}</ref> ان تحقيق جا بنياد اڳ ۾ تيار ڪيل اهڙن ڪائرل الڪينن تي ٻڌل هئا، جن جي ماليڪيولي بناوت ۾ فضائي ازدحام سبب مخصوص ٽنڊ ۽ موڙ پيدا ٿيندا هئا.<ref name="Feringa Wynberg 1977 pp. 602–603">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben|last2=Wynberg|first2=Hans|title=Torsionally distorted olefins. Resolution of cis- and trans-4,4'-Bi-1,1',2,2',3,3'-hexahydrophenanthrylidene|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=99|issue=2|year=1977|doi=10.1021/ja00444a046|pages=602–603|bibcode=1977JAChS..99..602F|s2cid=98160192|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3444394/1977JAmChemSocFeringa.pdf}}</ref> هن جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ دائروي قطبيت واري روشنيءَ جي مدد سان ماليڪيولن جي ڪائرل خاصيتن کي ڪنٽرول ۽ وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="Huck Jager de Lange Feringa pp. 1686–1688">{{cite journal|last1=Huck|first1=N. P. M.|last2=Jager|first2=W. F.|last3=de Lange|first3=B.|last4=Feringa|first4=B. L.|title=Dynamic Control and Amplification of Molecular Chirality by Circular Polarized Light|journal=Science|volume=273|issue=5282|date=20 September 1996|doi=10.1126/science.273.5282.1686|pages=1686–1688|bibcode=1996Sci...273.1686H|hdl=11370/4b47f5c3-7c10-4d4b-91cf-78d6efa82d6d|s2cid=45392975|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616569/1996ScienceHuck.PDF|hdl-access=free}}</ref> انهن دريافتن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ هڪ طرفي گردشي حرڪت ڪندڙ ماليڪيولي موٽر جي تياري ممڪن ٿي. هي ڪم مستقبل جي [[نانو مشين]]ن ۽ [[نانو روبوٽ]]ن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="Feringa-1999"/> فرينگا اهو پڻ ظاهر ڪيو تہ ماليڪيولي موٽرن جي مدد سان ڪيميائي عمل انگيزن جي رفتار ۽ انهن جي اينانٽيوسيليڪٽوٽي، يعني هڪ مخصوص آئيني صورت کي ترجيح ڏيڻ واري خاصيت، کي تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Wang|first1=J.|last2=Feringa|first2=B.L.|year=2011|title=Dynamic control of chiral space in a catalytic asymmetric reaction using a molecular motor|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-03-18_331_6023/page/1429|journal=Science|volume=331|issue=6023|pages=1429–1432|doi=10.1126/science.1199844|pmid=21310964|bibcode=2011Sci...331.1429W|s2cid=24556473|hdl=11370/88d11fed-e901-4617-9cd6-5a2ea13b3e6b|hdl-access=free}}</ref> === ماليڪيولي سوئچن جا استعمال === فرينگا جي تحقيقي ٽيم پاران تيار ڪيل ماليڪيولي سوئچن جا امڪاني استعمال ڪيترن ئي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن ۾ آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * اهڙا مواد ۽ سطحون، جيڪي ٻاهرين تحريڪ جي جواب ۾ پنهنجون خاصيتون تبديل ڪن؛<ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=London|first2=G|last3=Fernandez-landaluce|first3=T|last4=Rudolf|first4=P|last5=Feringa|first5=BL|year=2011|title=Adhesion of Photon-Driven Molecular Motors to Surfaces via 1,3-Dipolar Cycloadditions: Effect of Interfacial Interactions on Molecular Motion|doi=10.1021/nn102876j|journal=ACS Nano|volume=5|issue=1|pages=622–630|pmid=21207983}}</ref> * [[مائع ڪرسٽل]] ۽ روشنيءَ جي مدد سان انهن جي خاصيتن ۾ تبديليون؛<ref>{{cite journal|last1=van Delden|first1=RA|last2=Koumura|first2=N|last3=Harada|first3=N|last4=Feringa|first4=BL|year=2002|title=Unidirectional rotary motion in a liquid crystalline environment: Color tuning by a molecular motor|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-04-16_99_8/page/4945|doi=10.1073/pnas.062660699|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=8|pages=4945–4949|pmid=11929969|pmc=122700}}</ref> * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] لاءِ اليڪٽروڪرومڪ اوزار؛<ref>{{cite journal|last1=Areephong|first1=J|last2=Hurenkamp|first2=JH|last3=Milder|first3=M|last4=Meetsma|first4=A|last5=Herek|first5=JL|last6=Browne|first6=WR|last7=Feringa|first7=BL|year=2009|title=Photoswitchable Sexithiophene-Based Molecular Wires|doi=10.1021/ol8028059|journal=Organic Letters|volume=11|issue=3|pages=721–724|pmid=19140721}}</ref> * روشنيءَ سان تبديل ٿيندڙ [[ڊي اين اي]] جي مدد سان ماليڪيولي يادگيريءَ جا نظام؛<ref>{{cite journal|last1=Mammana|first1=A|last2=Carroll|first2=GT|last3=Areephong|first3=J|last4=Feringa|first4=BL|year=2011|title=A Chiroptical Photoswitchable DNA Complex|doi=10.1021/jp205893y|journal=Journal of Physical Chemistry B|volume=115|issue=40|pages=11581–11587|pmid=21879715}}</ref> * تحريڪ جي جواب ۾ خاصيتون تبديل ڪندڙ جيل؛<ref>{{cite journal|last1=de Jong|first1=Jaap|last2=Lucas|first2=LN|last3=Kellogg|first3=RM|last4=van Esch|first4=JH|last5=Feringa|first5=BL|year=2004|title=Reversible optical transcription of supramolecular chirality into molecular chirality|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/278|doi=10.1126/science.1095353|journal=Science|volume=304|issue=5668|pages=278–281|pmid=15073374}}</ref> * روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ [[پوليمر]]؛<ref>{{cite journal|last1=Pijper|first1=D|last2=Feringa|first2=BL|year=2007|title=Molecular Transmission: Controlling the Twist Sense of a Helical Polymer with a Single Light-Driven Molecular Motor|doi=10.1002/anie.200604941|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=46|issue=20|pages=3693–3696|pmid=17410629}}</ref> * روشنيءَ سان کُلندڙ ۽ بند ٿيندڙ پروٽين چينل، جن کي دوائن جي نانو پيماني تي پهچائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛<ref>{{cite journal|last1=Kocer|first1=A|last2=Walko|first2=M|last3=Meijberg|first3=W|last4=Feringa|first4=BL|year=2005|title=A light-actuated nanovalve derived from a channel protein|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-07-29_309_5735/page/755|doi=10.1126/science.1114760|journal=Science|volume=309|issue=5735|pages=755–758|pmid=16051792}}</ref> * روشنيءَ سان سرگرم ٿيندڙ دوائن، ڪينسر جي علاج، جراثيم ڪش دوائن ۽ [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]] بابت تحقيق. === ماليڪيولي حرڪت ۽ ظاهري دنيا === فرينگا جي تحقيق جو هڪ اهم مقصد ماليڪيولي پيماني تي ٿيندڙ حرڪت کي اهڙن اثرن ۾ تبديل ڪرڻ آهي، جيڪي نسبتاً وڏي پيماني تي ڏسي يا استعمال ڪري سگهجن. سندس ٽيم ماليڪيولي موٽرن کي سون جي نانو ذرڙن ۽ سون جي سطحن سان ڳنڍي ڏيکاريو تہ اهي موٽر سطح سان ڪيميائي طور ٻڌل هجڻ باوجود ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Van Delden|first1=RA|last2=ter Wiel|first2=MKJ|last3=Pollard|first3=MM|last4=Vicario|first4=J|last5=Koumura|first5=N|last6=Feringa|first6=BL|title=Unidirectional molecular motor on a gold surface|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1337|doi=10.1038/nature04127|journal=Nature|year=2005|volume=437|issue=7063|pages=1337–1340|pmid=16251960}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=Pollard|first2=MM|last3=van Delden|first3=RA|last4=Feringa|first4=BL|year=2010|title=Controlled rotary motion of light-driven molecular motors assembled on a gold surface|doi=10.1039/C0SC00162G|journal=Chemical Science|volume=1|issue=1|pages=97–101}}</ref> هيءَ ڪاميابي مستقبل ۾ ماليڪيولي ڪنويئر بيلٽ ۽ ٻين نانو مشينن جي تياريءَ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي. هڪ ٻئي تجربي ۾ ماليڪيولي موٽرن کي مائع ڪرسٽلن سان گڏ استعمال ڪري ڏيکاريو ويو تہ روشنيءَ سان پيدا ٿيل ماليڪيولي حرڪت، مائع ڪرسٽل جي سطح تي موجود ننڍڙين شين کي ڦيرائي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Eelkema|first1=JJR|last2=Pollard|first2=MM|last3=Vicario|first3=J|last4=Katsonis|first4=N|last5=Serrano Ramon|first5=B|last6=Bastiaansen|first6=CWM|last7=Broer|first7=DJ|last8=Feringa|first8=BL|year=2006|title=Rotation of a microscopic object by a light-driven molecular motor|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-09_440_7081/page/163|doi=10.1038/440163a|journal=Nature|volume=440|issue=7081|page=163|pmid=16525460|doi-access=free}}</ref> === غيرمتقارن عمل انگيزي ۽ ٻيا تحقيقي شعبا === ماليڪيولي موٽرن ۽ سوئچن کان علاوه فرينگا جي تحقيق غيرمتقارن عمل انگيزي، نامياتي ترڪيب، ڪائرل ڪيميا ۽ سطحي سائنس تائين پکڙيل آهي. هن فاسفوراميڊائيٽس کي غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ ليگينڊ طور استعمال ڪرڻ بابت اهم ڪم ڪيو. خاص طور تي ٽامي جي عمل انگيزيءَ سان ڪاربان–ڪاربان بند ٺاهڻ دوران فضائي چونڊ (stereoselectivity) تي سندس تحقيق کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite journal|last1=Teichert|first1=Johannes F.|last2=Feringa|first2=Ben L.|title=Phosphoramidites: Privileged Ligands in Asymmetric Catalysis|journal=Angewandte Chemie International Edition|date=2010|volume=49|issue=14|pages=2486–2528|doi=10.1002/anie.200904948|pmid=20333685|hdl=11370/bf9de79f-4fe0-4a62-97b1-0f059df32151|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس ٽيم اهڙن فاسفوراميڊائيٽ مرڪبن جو اڀياس ڪيو، جيڪي هڪ ئي وقت ڪائرل خاصيت رکندڙ جز ۽ ڪيميائي عمل ۾ استعمال ٿيندڙ شروعاتي مادو ٿي سگهن ٿا. اهڙي طريقي سان پيليڊيم جي عمل انگيزيءَ هيٺ فاسفورس–ڪاربان بند ٺاهڻ ۾ فضائي چونڊ بهتر ڪرڻ جا امڪان ظاهر ٿيا.<ref>{{cite journal|last1=Mondal|first1=A|last2=Thiel|first2=N O.|last3=Dorel|first3=R|last4=Feringa|first4=B. L.|title=P-chirogenic phosphorus compounds by stereoselective Pd-catalysed arylation of phosphoramidites|journal=Nature Catalysis|date=23 December 2021|volume=5|pages=10–19|doi=10.1038/s41929-021-00697-9|doi-access=free}}</ref> سندس ٻين تحقيقي موضوعن ۾ ڪائرل برقي مقناطيسي شعاعن جي مدد سان فضائي چونڊ پيدا ڪرڻ، گهٽ ماليڪيولي وزن وارا جيل ٺاهيندڙ مرڪب، پورفيرن مرڪبن جي تصويرڪشي، پاڻمرادو ماليڪيولي ترتيب، سرڪيولر ڊائيڪروزم اسپيڪٽروسڪوپي، حياتياتي ڪائرل خاصيتن جي ابتدا ۽ سطحن جي ڪيميائي تبديلي شامل آهن. == اعزاز ۽ انعام == [[File:Nobel Laureates 0907 (31341926832).jpg|thumb|بين فرينگا، ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم، سويڊن ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران]] === علمي ادارن جي رڪنيت === فرينگا ڪيترين ئي عالمي سائنسي ۽ ڪيميائي تنظيمن جو ميمبر رهيو آهي. 1998ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو فيلو چونڊيو ويو. 2004ع ۾ هو [[آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو بين الاقوامي اعزازي ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104195643/https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|title=Bernard Lucas Feringa|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-date=4 November 2020}}</ref> 2006ع ۾ کيس [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع ۾ اڪيڊمي پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن اداري ۾ نائب صدر ۽ سائنس ڊويزن جي بورڊ جي چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="knaw">{{cite web|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/4108|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211212212/https://knaw.nl/en/members/members/4108?set_language=en|title=Ben Feringa|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|archive-date=11 February 2015}}</ref> 2009ع ۾ هو سوئٽزرلينڊ ۾ ٿيندڙ برگن اسٽاڪ ڪانفرنس جو صدر رهيو. 2010ع ۾ کيس [[اڪيڊيميا يوروپيا]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142600/https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|title=Ben L. Feringa|publisher=Academia Europaea|archive-date=28 March 2019}}</ref> 2013ع ۾ کيس رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي ڪائونسل جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. 13 آڪٽوبر 2016ع تي هو رائل نيدرلينڊز ڪيميڪل سوسائٽي جو اعزازي ميمبر بڻيو. 2019ع ۾ کيس آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو پرڏيهي ساٿي چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2019|title=2019 NAS Election|publisher=National Academy of Sciences|date=30 April 2019}}</ref> ساڳئي سال هو جرمنيءَ جي [[ليوپولڊينا جرمن اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر پڻ بڻيو.<ref>{{cite web|title=Ben Feringa|url=https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ben-l-feringa/|publisher=German Academy of Sciences Leopoldina|access-date=26 May 2021}}</ref> 2020ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي]] جو پرڏيهي ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/ben-feringa-9294/|title=Ben Feringa|publisher=Royal Society|access-date=19 September 2020}}</ref> === اهم سائنسي انعام === فرينگا کي نامياتي ڪيميا، عمل انگيزي، ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي ۽ ضوئي ڪيميا ۾ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''2000ع–2001ع:''' نووارٽس ڪيمسٽري ليڪچررشپ انعام. * '''2003ع:''' ڪوربر يورپي سائنس انعام. * '''2004ع:''' اسپينوزا انعام.<ref>{{cite web|url=https://www.nwo.nl/en/node/38980|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104200243/https://www.nwo.nl/en/node/38980|title=Prof. dr. B.L. (Ben) Feringa|publisher=Netherlands Organisation for Scientific Research|archive-date=4 November 2020}}</ref> * '''2005ع:''' پريلاگ گولڊ ميڊل، اي ٽي ايڇ زيورخ، سوئٽزرلينڊ. * '''2007ع:''' جيمس فليڪ نورس انعام، آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2008ع:''' يورپي ريسرچ ڪائونسل جي ايڊوانسڊ گرانٽ. * '''2008ع:''' پيراسيلسس انعام، سوئس ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2010ع:''' ڪائرلٽي ميڊل. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو آرگينڪ اسٽيريوڪيمسٽري انعام. * '''2011ع:''' وانٽ هوف ميڊل. * '''2012ع:''' سينو ڊيل ڊوڪا جو وڏو سائنسي انعام. * '''2012ع:''' اليگزينڊر فان همبولٽ فائونڊيشن جو همبولٽ انعام. * '''2013ع:''' للي يورپي ممتاز سائنس انعام. * '''2013ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، جاپان. * '''2013ع:''' ياماڊا–ڪوگا انعام، جاپان. * '''2013ع:''' ميري ڪيوري ميڊل، پولش ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2014ع:''' ٿيوڊور فورسٽر انعام، جرمن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2015ع:''' آرٿر سي ڪوپ ليٽ ڪيريئر اسڪالرز انعام. * '''2015ع:''' ڪيمسٽري فار دي فيوچر سولوَي انعام.<ref name="Solvay">{{cite web|url=http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|title=Professor Ben Feringa, Laureate 2015 "Chemistry for the Future Solvay Prize"|access-date=5 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120134938/http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|archive-date=20 November 2015|url-status=dead}}</ref> * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]، جين پيئر سوواج ۽ فريزر اسٽوڊارٽ سان گڏ.<ref name="Nobelprize"/> * '''2016ع:''' آگسٽ ولهيلم فان هوفمان ميڊل. * '''2016ع:''' ٽيٽراهيڊرن انعام. * '''2017ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2018ع:''' يورپي ڪيميڪل سوسائٽي جو يورپي گولڊ ميڊل. === نوبل انعام === 2016ع ۾ بين فرينگا، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[جين پيئر سوواج]] کي گڏيل طور ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو. انعام جو سبب ماليڪيولي مشينن جي جوڙجڪ ۽ ترڪيب بابت سندن تحقيق هئي.<ref name="Nobelprize"/> فرينگا جي تحقيق خاص طور تي اهڙن ماليڪيولي موٽرن جي تياريءَ سان لاڳاپيل هئي، جيڪي روشنيءَ جي توانائي استعمال ڪري ڪنٽرول ٿيل گردشي حرڪت پيدا ڪن ٿا. اهڙي تحقيق نانو ٽيڪنالاجي ۽ مستقبل جي ماليڪيولي مشينن لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو. === سرڪاري ۽ شهري اعزاز === 2008ع ۾ نيدرلينڊز جي راڻي بياترڪس کيس آرڊر آف دي نيدرلينڊز لائن جو نائيٽ مقرر ڪيو.<ref>{{cite web|title=Lintjes 2008 University of Groningen|work=Rijksuniversiteit Groningen|date=25 April 2008|url=http://www.rug.nl/news/2008/04/057_08}}</ref> 23 نومبر 2016ع تي نيدرلينڊز جي بادشاهه وليم اليگزينڊر کيس ساڳئي اعزازي سلسلي ۾ ڪمانڊر جي عهدي تي ترقي ڏني.<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/2144700-nobelprijswinnaar-feringa-nu-ook-commandeur.html|title=Nobelprijswinnaar Feringa nu ook Commandeur|language=nl|publisher=Nederlandse Omroep Stichting|date=23 November 2016|access-date=12 December 2016}}</ref> پهرين ڊسمبر 2016ع تي کيس گروننگن شهر جي اعزازي شهريت ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2016/nieuwsberichten/terugblik-nobellezing-ben-feringa-benoemd-tot-ereburger-stad-groningen?lang=en|title=Looking back on the Nobel lecture: Ben Feringa made an Honorary Citizen of Groningen|website=University of Groningen|date=December 2016|access-date=27 May 2017}}</ref> 6 اپريل 2017ع تي سندس جنم واري ڳوٺ بارگر-ڪومپاسڪوم ۾ هڪ رستي جو نالو سندس اعزاز ۾ ''Prof. Dr. B. L. Feringadam'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|title=Barger-Compascuum eert Nobelprijswinnaar Ben Feringa|date=6 April 2017|access-date=27 May 2017|archive-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021060752/https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|url-status=dead}}</ref> 2 اپريل 2019ع تي ڏکڻ آفريڪا جي [[جوهانسبرگ يونيورسٽي]] کيس ڪيميا ۽ سائنسي برادريءَ لاءِ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.<ref>{{cite web|url=https://www.uj.ac.za/newandevents/Pages/UJ-bestows-Honorary-Doctorate-on-world-leading-chemist-and-nanonscientist,-Prof-Bernard-%E2%80%9CBen%E2%80%9D-Feringa.aspx|title=News & Events – UJ bestows Honorary Doctorate on world-leading chemist and nanoscientist, Prof Bernard Feringa|website=University of Johannesburg|access-date=16 March 2020|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021170940/https://www.uj.ac.za/newandevents/Pages/UJ-bestows-Honorary-Doctorate-on-world-leading-chemist-and-nanonscientist,-Prof-Bernard-%E2%80%9CBen%E2%80%9D-Feringa.aspx|url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هن [[انڊين اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رامان چيئر جو اعزازي عهدو قبول ڪيو، جنهن تحت ممتاز سائنسدانن کي هندستان ۾ ليڪچر ڏيڻ ۽ مقامي محققن سان علمي رابطن لاءِ دعوت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dont-forget-to-invest-in-fundamental-science-nobel-laureate-ben-feringa/articleshow/68406044.cms|title=Don't forget to invest in fundamental science: Nobel laureate Ben Feringa|work=The Times of India|date=14 March 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> 1997ع ۾ فرينگا 200 ڪلوميٽر ڊگهي ڊچ برفاني اسڪيٽنگ مقابلي [[ايلف اسٽيڊنٽوخت]] کي 12 ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو. == پيشوراڻيون سرگرميون == بين فرينگا ڪيترن ئي بين الاقوامي سائنسي رسالن جي ادارتي بورڊن ۾ ڪم ڪيو آهي. هو رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي رسالي ''[[Chemical Communications]]'' جي ادارتي بورڊ جو 2012ع تائين ميمبر رهيو. هن ''Faraday Transactions of the Royal Society'' سان پڻ ادارتي لاڳاپا رکيا ۽ ''[[Chemistry World]]'' جي ادارتي بورڊ جو چيئرمين رهيو. 2002ع کان 2006ع تائين هو ''[[Organic & Biomolecular Chemistry]]'' جو باني سائنسي ايڊيٽر رهيو. ان کان علاوه هن ڪيترن ئي سائنسي رسالن جي صلاحڪاري يا ادارتي بورڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ هي شامل آهن: * ''[[Advanced Synthesis and Catalysis]]'' * ''Advances in Physical Organic Chemistry'' * ''Topics in Stereochemistry'' * ''[[Chemistry: An Asian Journal]]'' * ''[[Journal of Organic Chemistry]]'' * ''[[Journal of the American Chemical Society]]'' 26 آڪٽوبر 2017ع تي چين جي [[گوانگزو]] شهر ۾ واقع [[سائوٿ چائنا نارمل يونيورسٽي]] ۾ دوري دوران کيس اعزازي پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author1=雷爱侠|title=诺奖得主Bernard L. Feringa受聘华南师范大学名誉教授|url=http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|website=光明网|access-date=27 October 2017|archive-url=https://archive.today/20171027053736/http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|archive-date=27 October 2017|date=26 October 2017|url-status=dead|language=zh-CN}}</ref> ڊسمبر 2017ع کان هن کي چين ۾ مستقل رهائش جو اجازت نامو پڻ مليو. هن شنگهائي جي [[ايسٽ چائنا يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۾ پاڻمرادو مرمت ٿيندڙ مواد (Self-healing materials) بابت تحقيقي ٽيم جي اڳواڻي ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو.<ref>{{cite web|title=Win a science Nobel and be in the running for a Chinese 'green card'|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2121635/win-science-nobel-and-be-running-chinese-green-card|website=South China Morning Post|access-date=3 December 2017|date=26 November 2017}}</ref> فرينگا ''Selact'' نالي معاهدي تحت تحقيق ڪندڙ ڪمپنيءَ جو گڏيل باني پڻ آهي. هيءَ ڪمپني شروعات ۾ نامياتي ڪيميائي ترڪيب جون خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، پر پوءِ وڏي تعداد ۾ مرڪبن جي تيز رفتار جاچ (High-throughput screening) جا طريقا تيار ڪرڻ لڳي. بعد ۾ اها ڪمپني ''Kiadis'' جو حصو بڻجي وئي. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/laureate/931 بين فرينگا جو نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي تعارف] * [https://benferinga.com/ بين فرينگا جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/ گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ بين فرينگا جو علمي تعارف] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Feringa, Ben}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڊچ ڪيميادان]] [[زمرو:نامياتي ڪيميادان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا ڪيميادان]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڊچ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:نانو ٽيڪنالاجي جا سائنسدان]] b7arrd8lanhfkmqcg5ywobzrm7jrmnd 0 104027 425482 420852 2026-10-26T18:03:28Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425482 wikitext text/x-wiki {{Short description|آمريڪي اعصابي سائنسدان، نفسياتي ماهر ۽ 2026ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = ڪارل ڊائيسروٿ | native_name = Karl Deisseroth | image = Karl Deisseroth in 2025 Updated.jpg | caption = ڪارل ڊائيسروٿ، 2025ع ۾ | birth_name = ڪارل اليگزينڊر ڊائيسروٿ | birth_date = {{Birth date and age|1971|11|18|df=yes}} | birth_place = [[بوسٽن]]، [[ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا]] | nationality = آمريڪي | education = {{ubl | [[هارورڊ يونيورسٽي]] (بي اي) | [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] (ايم ڊي، پي ايڇ ڊي) }} | field = {{ubl | [[اعصابي سائنس]] | [[نفسيات]] | [[حياتياتي انجنيئرنگ]] }} | workplaces = [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] | known_for = {{ubl | [[آپٽوجينيٽڪس]] | [[CLARITY]] | [[STARmap]] | هائيڊروجيل–بافت ڪيميا }} | thesis_title = Communication between Synapse and Nucleus | thesis_year = 1998 | thesis_url = https://search.worldcat.org/title/81696896 | doctoral_advisor = [[رچرڊ سين]] | academic_advisors = [[رابرٽ مالينڪا]] | doctoral_students = {{ubl | [[فينگ ژانگ]] | [[ويويانا گراڊينارو]] }} | notable_students = {{ubl | [[ايڊورڊ بوائيڊن]] | [[ڪي ٽائي]] | [[شياو وانگ]] | [[پريا راجاسيٿوپٿي]] | [[ايلانا بي ويٽن]] }} | spouse = [[مشيل مونجي]] | awards = {{ubl | [[ڊبليو آلڊن اسپينسر انعام]] (2011ع) | [[ڪيئو ميڊيڪل سائنس انعام]] (2014ع) | [[الباني ميڊيڪل سينٽر انعام]] (2015ع) | [[بريڪ ٿرو انعام]] (2016ع) | [[ڪيوٽو انعام]] (2018ع) | [[هينيڪن انعام]] (2020ع) | [[البرٽ لاسڪر انعام]] (2021ع) | [[لوئيسا گراس هاروٽز انعام]] (2022ع) | [[جاپان انعام]] (2023ع) | [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] (2026ع) }} | website = {{URL|https://deisseroth.com}} }} '''ڪارل اليگزينڊر ڊائيسروٿ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Karl Alexander Deisseroth}}؛ پيدائش: 18 نومبر 1971ع) هڪ آمريڪي [[اعصابي سائنسدان]]، [[نفسياتي ماهر]]، طبيب ۽ [[حياتياتي انجنيئر]] آهي. هو [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] ۾ ڊي ايڇ چن فائونڊيشن پروفيسر آف بايو انجنيئرنگ ۽ نفسيات توڙي رويي جي سائنسن جو پروفيسر آهي. کيس اعصابي سائنس جي جديد شعبي [[آپٽوجينيٽڪس]] (Optogenetics) جي ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪرڻ سبب عالمي شهرت حاصل آهي.<ref name="StanfordBio">{{cite web |title=Karl Deisseroth – Stanford Medicine |url=https://med.stanford.edu/profiles/karl-deisseroth |website=Stanford Medicine |access-date=10 October 2026}}</ref> 2026ع ۾ کيس [[پيٽر هيگمان]] ۽ [[جارج ناگل]] سان گڏ [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن (Light-gated ion channels) ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف طور مليو.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |website=NobelPrize.org |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005094452/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |archive-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> ڊائيسروٿ اهڙيون جديد سائنسي ٽيڪنالاجيون تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جن جي مدد سان مخصوص اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي روشنيءَ وسيلي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. سندس تحقيق دماغ جي اعصابي سرڪٽن، انساني رويي، جذبات، يادگيري ۽ نفسياتي بيمارين جي حياتياتي بنيادن کي سمجهڻ لاءِ نوان رستا کوليا آهن. آپٽوجينيٽڪس کان سواءِ هو [[هائيڊروجيل–بافت ڪيميا]] (Hydrogel-tissue chemistry)، [[CLARITY]] ۽ [[STARmap]] جهڙين ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ لاءِ پڻ مشهور آهي. انهن طريقن سان دماغ ۽ ٻين حياتياتي بافتن جي اندروني بناوت، خلين جي ترتيب ۽ ماليڪيولي خاصيتن جو وڌيڪ تفصيلي مطالعو ممڪن ٿيو آهي.<ref name="HTCReview">{{cite journal |last1=Gradinaru |first1=Viviana |last2=Treweek |first2=Jennifer |last3=Overton |first3=Kristin |last4=Deisseroth |first4=Karl |title=Hydrogel-tissue chemistry: principles and applications |journal=Annual Review of Biophysics |year=2018 |volume=47 |pages=355–376 |doi=10.1146/annurev-biophys-070317-032905 |pmid=29792820 |pmc=6359929}}</ref> ڊائيسروٿ آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]]، [[نيشنل اڪيڊمي آف ميڊيسن]] ۽ [[نيشنل اڪيڊمي آف انجنيئرنگ]] جو ميمبر آهي. 2019ع ۾ کيس اعصابي خلين جي سگنلن ۽ رويي جي مطالعي ۾ ماليڪيولي ۽ بصري اوزارن جي استعمال بابت خدمتن جي اعتراف طور نيشنل اڪيڊمي آف انجنيئرنگ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Karl Deisseroth – National Academy of Sciences |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/karl-deisseroth-4gxnxv/ |website=National Academy of Sciences |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڪارل ڊائيسروٿ 18 نومبر 1971ع تي آمريڪا جي رياست [[ميساچوسٽس]] جي شهر [[بوسٽن]] ۾ پيدا ٿيو. بعد ۾ سندس خاندان [[هيوسٽن]]، [[ٽيڪساس]] ۾ رهائش اختيار ڪئي. هن 1988ع ۾ هيوسٽن جي [[سينٽ جانز اسڪول]] مان ثانوي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Karl Deisseroth – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/deisseroth/facts/ |website=NobelPrize.org |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> ثانوي تعليم کان پوءِ هن [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي، جتان 1992ع ۾ حياتياتي ڪيميا جي سائنسن ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ هو [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتي هن طب ۽ اعصابي سائنس ۾ گڏيل ايم ڊي–پي ايڇ ڊي پروگرام مڪمل ڪيو.<ref name="StanfordBio"/> 1998ع ۾ هن اعصابي سائنس ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Communication between Synapse and Nucleus'' هو، جنهن ۾ اعصابي خاني جي سيناپس ۽ نيوڪليئس جي وچ ۾ سگنلن جي رابطي جو مطالعو ڪيو ويو. سندس ڊاڪٽريٽ جو نگران [[رچرڊ سين]] (Richard Tsien) هو، جڏهن ته [[رابرٽ مالينڪا]] پڻ سندس علمي رهنمائي ڪئي. ڊاڪٽريٽ کان پوءِ ڊائيسروٿ اسٽينفورڊ يونيورسٽي اسڪول آف ميڊيسن ۾ طبي انٽرن شپ ۽ نفسيات جي ريزيڊنسي مڪمل ڪئي. اهڙيءَ طرح هن بنيادي اعصابي سائنس ۽ ڪلينڪل نفسيات ٻنهي شعبن ۾ تربيت حاصل ڪئي.<ref name="StanfordBio"/> == علمي ۽ طبي زندگي == ڊائيسروٿ 2004ع کان اسٽينفورڊ يونيورسٽي ۾ پنهنجي تحقيقي ليبارٽريءَ جي اڳواڻي ڪندو رهيو آهي. هن پنهنجي تحقيق ۾ حياتياتي انجنيئرنگ، اعصابي سائنس، جينياتي ٽيڪنالاجي ۽ نفسيات کي گڏيل نموني استعمال ڪيو. هو [[اسٽينفورڊ اسپتال]] ۾ نفسياتي ماهر ۽ اٽينڊنگ فزيشن طور پڻ خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو آهي. 2009ع کان سندس تعلق [[هاورڊ هيوز ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ]] سان رهيو آهي.<ref name="HHMI">{{cite web |title=Karl Deisseroth, MD, PhD |url=https://www.hhmi.org/scientists/karl-deisseroth |website=Howard Hughes Medical Institute |access-date=10 October 2026}}</ref> 2014ع کان 2019ع تائين هو سويڊن جي [[ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ]] ۾ پرڏيهي ايڊجنڪٽ پروفيسر پڻ رهيو. ڊائيسروٿ جي تحقيق جو مرڪزي سوال اهو رهيو آهي ته دماغ جا مختلف اعصابي سرڪٽ انساني ۽ حيواني رويي، احساسن ۽ نفسياتي حالتن کي ڪيئن متاثر ڪن ٿا. هن سوال جي جواب لاءِ هن اهڙا اوزار تيار ڪرڻ تي ڌيان ڏنو، جن سان اعصابي سرڪٽن جي مخصوص حصن کي فعال يا غيرفعال ڪري انهن جي ڪردار جو تجرباتي مطالعو ڪري سگهجي. 2021ع ۾ سندس ڪتاب ''[[Projections: A Story of Human Emotions]]'' شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ هن نفسياتي مريضن سان پنهنجي طبي تجربن ۽ اعصابي سائنس جي ڄاڻ جي بنياد تي انساني جذبن، احساسن ۽ ذهني حالتن جو جائزو ورتو.<ref name="Projections">{{cite book |last=Deisseroth |first=Karl |title=Projections: A Story of Human Emotions |publisher=Random House |year=2021 |isbn=9781984853691 |url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/600209/projections-by-karl-deisseroth/}}</ref> == سائنسي تحقيق == === آپٽوجينيٽڪس === {{Main|آپٽوجينيٽڪس}} [[File:2026-Nobel-Prize-Channelrhodopsin-Hegasy Illustration.png|thumb|350px|آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ تي 2026ع جو طب يا فعليات جو نوبل انعام ڏنو ويو.]] '''آپٽوجينيٽڪس''' (Optogenetics) جديد اعصابي سائنس جي هڪ تجرباتي ٽيڪنالاجي آهي، جنهن ۾ روشني ۽ جينياتي طريقن کي گڏ استعمال ڪري مخصوص خلين، خاص طور تي اعصابي خلين، جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ مخصوص خلين اندر روشنيءَ سان حساس پروٽين پيدا ڪرايا ويندا آهن. جڏهن انهن خلين تي مناسب طول موج واري روشني وڌي وڃي ٿي ته پروٽين جي نوعيت مطابق خاني جي برقي سرگرميءَ ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. اهڙيءَ ريت سائنسدان مخصوص اعصابي سرڪٽن کي فعال يا غيرفعال ڪري انهن جي حياتياتي ڪردار جو مطالعو ڪري سگهن ٿا. ڊائيسروٿ 2006ع ۾ هن تحقيقي شعبي لاءِ ''Optogenetics'' جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ ان کان پوءِ سندس ليبارٽريءَ هن ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي ۽ مختلف اعصابي نظامن ۾ استعمال لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا. 2010ع ۾ سائنسي رسالي ''[[Nature Methods]]'' آپٽوجينيٽڪس کي سال جو اهم سائنسي طريقو (Method of the Year) قرار ڏنو.<ref>{{cite journal |title=Method of the Year 2010 |journal=Nature Methods |date=20 December 2010 |volume=8 |issue=1 |page=1 |doi=10.1038/nmeth.f.321}}</ref> === روشنيءَ سان حساس آئن چينل === آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ ۾ [[چينل روڊوپسن]] (Channelrhodopsin) نالي پروٽينن جو اهم ڪردار آهي. اهي روشنيءَ سان حساس آئن چينل آهن، جيڪي ڪجهه خوردبيني جاندارن، خاص طور تي سائي الجي، ۾ ملي سگهن ٿا. جڏهن چينل روڊوپسن مناسب روشني جذب ڪري ٿو ته ان جي بناوت ۾ تبديلي اچي ٿي ۽ آئن چينل کلي سگهي ٿو. ان عمل سان مخصوص آئن خاني جي جھليءَ مان گذرن ٿا، جنهن سبب خاني جي برقي حالت تبديل ٿئي ٿي. جيڪڏهن اهڙو پروٽين ڪنهن اعصابي خاني ۾ پيدا ڪرايو وڃي ته روشنيءَ جي مدد سان ان خاني جي سرگرميءَ تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي ٿو. اهو ئي بنيادي اصول جديد آپٽوجينيٽڪس جو مرڪز آهي. ڊائيسروٿ، پيٽر هيگمان ۽ ٻين محققن چينل روڊوپسن جي ماليڪيولي بناوت، آئنن جي چونڊ، روشنيءَ جي حساسيت ۽ چينل جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ جي عمل بابت اهم تحقيق ڪئي.<ref name="ChannelReview">{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |last2=Hegemann |first2=Peter |title=The Form and Function of Channelrhodopsin |journal=Science |year=2017 |volume=357 |issue=6356 |article-number=eaan5544 |doi=10.1126/science.aan5544 |pmid=28912215 |pmc=5723383}}</ref> === 2005ع جو تاريخي تجربو === 2005ع ۾ ڊائيسروٿ جي ليبارٽريءَ مان هڪ اهم تحقيقي مقالو ''Nature Neuroscience'' ۾ شايع ٿيو. هن تحقيق ۾ ڏيکاريو ويو ته چينل روڊوپسن جي جينياتي اظهار ذريعي اعصابي خلين کي روشنيءَ سان انتهائي تيزيءَ سان فعال ڪري سگهجي ٿو. مقالي جو عنوان ''Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity'' هو. ان جا ليکڪ ايڊورڊ بوائيڊن، فينگ ژانگ، ارنسٽ بيمبرگ، جارج ناگل ۽ ڪارل ڊائيسروٿ هئا.<ref name="Boyden2005">{{cite journal |last1=Boyden |first1=Edward S. |last2=Zhang |first2=Feng |last3=Bamberg |first3=Ernst |last4=Nagel |first4=Georg |last5=Deisseroth |first5=Karl |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |year=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263–1268 |doi=10.1038/nn1525 |pmid=16116447}}</ref> هن تحقيق ۾ ملي سيڪنڊن جي وقتي پيماني تي اعصابي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ جو عملي ثبوت پيش ڪيو ويو. اهو اعصابي سائنس لاءِ اهم اڳڀرائي هئي، ڇاڪاڻ ته دماغ ۾ ڪيترائي برقي سگنل انتهائي ٿوري وقت اندر پيدا ٿيندا آهن. ان طريقي سان سائنسدانن کي صرف اعصابي سرگرميءَ جو مشاهدو ڪرڻ بدران ان سرگرميءَ ۾ سڌي مداخلت ڪري ان جي نتيجن کي جانچڻ جو موقعو مليو. ڊائيسروٿ بعد ۾ واضح ڪيو ته آپٽوجينيٽڪس جي ترقي ڪيترن بين الاقوامي تحقيقي گروهن جي گڏيل ڪوششن جو نتيجو هئي. انهن ۾ اسٽيفن هرلٽزي، اليگزينڊر گوٽشالڪ، جارج ناگل، هيرومو ياوو ۽ ژوئو هوا پان جهڙا محقق شامل هئا.<ref name="OptoHistory">{{cite journal |last=Deisseroth |first=Karl |title=Optogenetics: 10 years of microbial opsins in neuroscience |journal=Nature Neuroscience |year=2015 |volume=18 |issue=9 |pages=1213–1225 |doi=10.1038/nn.4091 |pmid=26308982 |pmc=4790845}}</ref> === اعصابي سرڪٽن جي مطالعي ۾ استعمال === آپٽوجينيٽڪس جي مدد سان دماغ جي مخصوص اعصابي سرڪٽن ۽ رويي جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق جانچڻ ممڪن ٿيو آهي. مثال طور، محقق ڪنهن مخصوص اعصابي سرڪٽ کي روشنيءَ سان فعال ڪري مشاهدو ڪري سگهن ٿا ته ان سان جانور جي حرڪت، خوف، انعام حاصل ڪرڻ واري رويي، سکيا يا يادگيريءَ تي ڪهڙو اثر پوي ٿو. اهڙيءَ طرح اعصابي سائنس ۾ اهو سوال وڌيڪ تفصيل سان جانچي سگهجي ٿو ته ڪنهن مخصوص رويي يا ذهني حالت جي پويان ڪهڙا اعصابي سرڪٽ ڪم ڪن ٿا. ڊائيسروٿ جي تحقيق ڊپريشن، پريشاني، لت، پارڪنسن جي بيماري ۽ ٻين اعصابي يا نفسياتي حالتن سان لاڳاپيل سرڪٽن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم طريقا فراهم ڪيا آهن. تنهن هوندي به آپٽوجينيٽڪس جو گهڻو استعمال اڃا تجرباتي ۽ تحقيقي سطح تي آهي؛ ان کي عام نفسياتي بيمارين جو قائم ٿيل ڪلينڪل علاج سمجهڻ درست نه ٿيندو.<ref name="OptoHistory"/> == هائيڊروجيل–بافت ڪيميا == آپٽوجينيٽڪس کان سواءِ ڊائيسروٿ حياتياتي بافتن جي اندروني بناوت ۽ ماليڪيولي ترتيب جي مطالعي لاءِ پڻ نيون ٽيڪنالاجيون تيار ڪيون آهن. انهن طريقن کي مجموعي طور '''هائيڊروجيل–بافت ڪيميا''' (Hydrogel-tissue chemistry) چيو ويندو آهي. هن ٽيڪنالاجيءَ ۾ حياتياتي بافتن جي ماليڪيولي جزن کي هڪ پوليمر نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان بافتن جي بناوت کي برقرار رکندي انهن جو وڌيڪ تفصيلي مطالعو ڪري سگهجي ٿو. ان طريقي سان محقق دماغ جي اعصابي رابطن، پروٽينن، آر اين اي ۽ خلين جي ٽن-رخائي ترتيب بابت معلومات حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="HTCReview"/> === ڪليريٽي (CLARITY) === {{Main|CLARITY}} 2013ع ۾ ڊائيسروٿ جي تحقيقي جماعت هڪ نئون طريقو متعارف ڪرايو، جنهن کي '''CLARITY''' سڏيو ويو. هن تحقيق ۾ ڪوانگهن چنگ، ويويانا گراڊينارو ۽ ٻين سائنسدانن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. CLARITY جو مقصد حياتياتي بافتن، خاص طور تي دماغ، کي اهڙيءَ طرح شفاف بڻائڻ آهي جو انهن جي اندروني بناوت جو مطالعو ڪري سگهجي. هن طريقي ۾ بافتن جي ماليڪيولي جزن کي هائيڊروجيل سان ڳنڍيو ويندو آهي ۽ پوءِ روشنيءَ جي پکڙجڻ جو سبب بڻجندڙ چرٻيءَ وارن جزن کي مناسب ڪيميائي عمل ذريعي هٽايو ويندو آهي. نتيجي ۾ بافت وڌيڪ شفاف ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جي ڪيترين اهم بناوتن ۽ ماليڪيولي نشانين کي برقرار رکڻ ممڪن ٿئي ٿو. اهڙيءَ طرح محقق دماغ جي ٽن-رخائي بناوت، اعصابي رابطن ۽ مخصوص پروٽينن جي ورڇ جو مطالعو ڪري سگهن ٿا.<ref name="CLARITY2013">{{cite journal |last1=Chung |first1=Kwanghun |last2=Deisseroth |first2=Karl |title=CLARITY for mapping the nervous system |url=https://archive.org/details/nature-methods_2013-06_10_6/page/508 |journal=Nature Methods |year=2013 |volume=10 |issue=6 |pages=508–513 |doi=10.1038/nmeth.2481 |pmid=23722210}}</ref> CLARITY جي ترقيءَ سان حياتياتي بافتن کي مڪمل طور ٽڪرا ٽڪرا ڪرڻ کان سواءِ انهن جي اندروني بناوت جي مطالعي جا نوان امڪان پيدا ٿيا. === اسٽارميپ (STARmap) === '''STARmap''' هڪ جديد ماليڪيولي نقشابنديءَ واري ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا حياتياتي بافتن اندر موجود خلين جي جينياتي اظهار ۽ مقامي ترتيب جو مطالعو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هن طريقي سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا ته ڪنهن بافت جي مختلف حصن ۾ ڪهڙا جين سرگرم آهن ۽ اهي جين ڪهڙن خلين ۾ اظهار ڪن ٿا. STARmap جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته ان جي مدد سان آر اين اي سان لاڳاپيل معلومات کي بافت جي ٽن-رخائي بناوت سان ڳنڍي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح خلين جي ماليڪيولي سڃاڻپ ۽ انهن جي جاگرافيائي ترتيب جو گڏيل نقشو تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name="STARmap2018">{{cite journal |last=Wang |first=Xiao |title=Three-dimensional intact-tissue sequencing of single-cell transcriptional states |journal=Science |year=2018 |volume=361 |issue=6400 |doi=10.1126/science.361.6400.375-I |pmid=29930089 |pmc=6339868}}</ref> == 2026ع جو طب يا فعليات جو نوبل انعام == === انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2026ع تي [[ڪارولنسڪا انسٽيٽيوٽ]] جي نوبل اسيمبليءَ اعلان ڪيو ته 2026ع جو [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ٽن سائنسدانن، [[ڪارل ڊائيسروٿ]]، [[پيٽر هيگمان]] ۽ [[جارج ناگل]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انعام جو بنيادي سبب روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت سندن دريافتون هيون. انهن دريافتن اعصابي سائنس ۾ مخصوص خلين جي سرگرميءَ کي روشنيءَ وسيلي ڪنٽرول ڪرڻ جو هڪ نئون تجرباتي طريقو فراهم ڪيو.<ref name="Nobel2026"/> === انعام جو سائنسي پسمنظر === دماغ اربين اعصابي خلين تي مشتمل آهي، جيڪي برقي ۽ ڪيميائي سگنلن وسيلي هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿا. انهن خلين جي گڏيل سرگرميءَ مان حرڪت، يادگيري، سکيا، جذبات ۽ ٻين پيچيده عملن کي سمجهڻ لاءِ محققن کي اهڙن اوزارن جي ضرورت هئي، جيڪي مخصوص اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي صحيح وقت تي تبديل ڪري سگهن. روايتي طريقن، جهڙوڪ برقي تحريڪ ۽ دوائن، سان اعصابي نظام تي اثر وجهڻ ممڪن هو، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن طريقن سان مخصوص خلين کي الڳ ڪري ڪنٽرول ڪرڻ ڏکيو هوندو هو. آپٽوجينيٽڪس ان مسئلي جو هڪ اهم تجرباتي حل پيش ڪيو. هن ٽيڪنالاجيءَ ۾ جينياتي طريقن سان مخصوص خلين اندر روشنيءَ سان حساس پروٽين پيدا ڪرايا ويندا آهن ۽ پوءِ روشنيءَ جي مدد سان انهن خلين جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي. اهڙيءَ ريت اعصابي سائنسدانن کي مخصوص اعصابي سرڪٽن جي ڪم ۽ رويي جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي واري لاڳاپي کي وڌيڪ درست نموني جانچڻ جو موقعو مليو.<ref name="Nobel2026"/><ref name="OptoHistory"/> === ٽن نوبل انعام يافتن جو سائنسي ڪردار === [[پيٽر هيگمان]] ۽ [[جارج ناگل]] جي تحقيق روشنيءَ سان حساس خوردبيني پروٽينن، خاص طور تي چينل روڊوپسن، جي سڃاڻپ ۽ انهن جي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿي. انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته ڪجهه پروٽين روشني جذب ڪرڻ کان پوءِ آئنن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري سگهن ٿا. اها دريافت اڳتي هلي آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ لاءِ بنياد بڻجي. ڪارل ڊائيسروٿ ۽ سندس ساٿين انهن پروٽينن کي اعصابي خلين ۾ استعمال ڪرڻ، مخصوص اعصابي سرڪٽن کي روشنيءَ سان ڪنٽرول ڪرڻ ۽ انهن جي سرگرميءَ کي رويي سان ڳنڍڻ لاءِ اهم تجرباتي طريقا تيار ڪيا. انهيءَ ڪري 2026ع جو نوبل انعام هڪ اهڙي سائنسي ترقيءَ جي مڃتا هو، جنهن ۾ بنيادي ماليڪيولي دريافتن کي اعصابي سائنس جي عملي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Nobel2026"/><ref name="Boyden2005"/> === اعصابي سائنس ۾ بنيادي تبديلي === آپٽوجينيٽڪس کان اڳ اعصابي سائنس ۾ ڪيترن تجربن جو دارومدار اعصابي سرگرميءَ ۽ رويي جي وچ ۾ تعلق ڏسڻ تي هوندو هو. مثال طور، جيڪڏهن دماغ جو ڪو حصو خوف يا يادگيريءَ دوران سرگرم نظر ايندو هو ته محقق ان حصي جي امڪاني ڪردار بابت اندازو لڳائيندا هئا. تنهن هوندي به صرف اهڙي مشاهدي مان اهو ثابت نه ٿيندو هو ته اهو مخصوص حصو انهيءَ رويي جو سبب آهي. آپٽوجينيٽڪس سان مخصوص اعصابي خلين کي فعال يا غيرفعال ڪري انهن جي نتيجن کي جانچڻ ممڪن ٿيو. ان سان اعصابي سرڪٽن جي ڪردار بابت وڌيڪ مضبوط تجرباتي ثبوت حاصل ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا. هن طريقي اعصابي سائنس کي رڳو مشاهداتي مطالعي کان اڳتي وڌائي وڌيڪ سبب ۽ نتيجي تي ٻڌل تجرباتي تحقيق ڏانهن آندو.<ref name="OptoHistory"/> === نفسياتي بيمارين جي تحقيق ۾ اهميت === ڪارل ڊائيسروٿ جي طبي ۽ سائنسي پسمنظر سبب آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ جو هڪ اهم مقصد نفسياتي ۽ اعصابي بيمارين جي حياتياتي بنيادن کي سمجهڻ پڻ رهيو آهي. ڊپريشن، پريشاني، لت ۽ ٻين نفسياتي حالتن ۾ دماغ جي مختلف اعصابي سرڪٽن جي سرگرميءَ ۾ تبديليون ٿي سگهن ٿيون. انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مخصوص سرڪٽن جي تجرباتي مطالعي جي ضرورت هوندي آهي. آپٽوجينيٽڪس سان جانورن جي ماڊلن ۾ اهڙن سرڪٽن جي سرگرميءَ کي تبديل ڪري انهن جي رويي تي اثرن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. انهن تجربن مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ مستقبل ۾ نون علاجن جي تحقيق لاءِ مددگار ٿي سگهي ٿي. بهرحال، جانورن جي تجربن مان حاصل ٿيل نتيجن کي سڌو سنئون انساني مريضن جي علاج تي لاڳو ڪرڻ مناسب نه آهي. آپٽوجينيٽڪس بنيادي طور هڪ تحقيقي ٽيڪنالاجي آهي ۽ ان جا ڪيترائي امڪاني طبي استعمال اڃا تحقيق جي مرحلي ۾ آهن. === طب ۽ حياتياتي انجنيئرنگ ۾ اهميت === آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ سان اعصابي سائنس، جينياتي انجنيئرنگ، ماليڪيولي حياتيات ۽ طبي تحقيق جي وچ ۾ نوان لاڳاپا پيدا ٿيا آهن. هي ٽيڪنالاجي صرف دماغ تائين محدود نه رهي آهي، پر مختلف حياتياتي نظامن ۾ روشنيءَ سان حساس پروٽينن جي مدد سان خلين جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ جا تجربا ڪيا ويا آهن. ان جي مدد سان محقق خلين جي سگنلن، حياتياتي سرڪٽن ۽ مختلف عضون جي ڪم بابت نوان سوال جانچي سگهن ٿا. ان ڪري 2026ع جو نوبل انعام صرف هڪ مخصوص اعصابي ٽيڪنالاجيءَ جي ڪاميابي نه، پر ماليڪيولي حياتيات ۽ تجرباتي طب ۾ هڪ اهم طريقيڪار جي ترقيءَ جي اعتراف طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Nobel2026"/> === سائنسي دريافت ۾ گڏيل تحقيق جو ڪردار === آپٽوجينيٽڪس جي تاريخ ڪيترن ئي محققن ۽ تحقيقي ادارن جي گڏيل ڪوششن تي ٻڌل آهي. چينل روڊوپسن جي سڃاڻپ، روشنيءَ سان حساس پروٽينن جي خاصيتن جو مطالعو، انهن کي اعصابي خلين ۾ استعمال ڪرڻ ۽ جينياتي طريقن سان مخصوص سرڪٽن تائين پهچائڻ مختلف مرحلا هئا، جن ۾ ڪيترن سائنسدانن حصو ورتو. ڊائيسروٿ پنهنجي 2015ع جي تاريخي جائزي ۾ پڻ واضح ڪيو ته آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ ۾ دنيا جي مختلف ليبارٽرين اهم ڪردار ادا ڪيو. ان ڪري هن ٽيڪنالاجيءَ جي تاريخ کي ڪنهن هڪ سائنسدان جي اڪيلي دريافت طور پيش ڪرڻ بدران مختلف بنيادي دريافتن ۽ تجرباتي جدتن جي گڏيل نتيجي طور سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="OptoHistory"/> == ذاتي زندگي == ڪارل ڊائيسروٿ جي شادي اعصابي سائنسدان [[مشيل مونجي]] (Michelle Monje) سان ٿيل آهي. مشيل مونجي پڻ اسٽينفورڊ يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل آهي ۽ ڪينسر ۽ اعصابي نظام جي وچ ۾ لاڳاپن بابت تحقيق لاءِ مشهور آهي. ٻنهي کي چار گڏيل ٻار آهن. ڊائيسروٿ کي اڳوڻي رشتي مان هڪ پٽ پڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Love means sharing the champagne |url=https://news.stanford.edu/stories/2022/02/love-means-sharing-champagne |website=Stanford University |access-date=10 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Michelle Monje |url=https://brainprize.org/winners/cancer-neuroscience-2025/michelle-monje |website=The Brain Prize |access-date=10 October 2026}}</ref> == لکيل ڪتاب ۽ چونڊ تحقيقي مقالا == === ڪتاب === * Deisseroth, Karl (2021). ''Projections: A Story of Human Emotions''. Random House. ISBN 978-1-9848-5369-1. === چونڊ تحقيقي مقالا === * Boyden, E. S.; Zhang, F.; Bamberg, E.; Nagel, G.; Deisseroth, K. (2005). “Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity.” ''Nature Neuroscience''. 8: 1263–1268. DOI: 10.1038/nn1525. * Chung, K.; Deisseroth, K. (2013). “CLARITY for mapping the nervous system.” ''Nature Methods''. 10: 508–513. DOI: 10.1038/nmeth.2481. * Deisseroth, K. (2015). “Optogenetics: 10 years of microbial opsins in neuroscience.” ''Nature Neuroscience''. 18: 1213–1225. DOI: 10.1038/nn.4091. * Deisseroth, K.; Hegemann, P. (2017). “The Form and Function of Channelrhodopsin.” ''Science''. 357: eaan5544. DOI: 10.1126/science.aan5544. * Gradinaru, V.; Treweek, J.; Overton, K.; Deisseroth, K. (2018). “Hydrogel-tissue chemistry: principles and applications.” ''Annual Review of Biophysics''. 47: 355–376. DOI: 10.1146/annurev-biophys-070317-032905. == اعزاز ۽ انعام == ڪارل ڊائيسروٿ کي اعصابي سائنس، آپٽوجينيٽڪس، حياتياتي انجنيئرنگ ۽ نفسياتي تحقيق ۾ خدمتن جي اعتراف طور ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي انعام مليا آهن. * '''2005ع:''' آمريڪي صدارتي شروعاتي ڪيريئر انعام براءِ سائنسدان ۽ انجنيئر.<ref>{{cite web |title=White House Announces 2005 Awards for Early Career Scientists and Engineers |url=http://ftp.csr.utexas.edu/pub/ggfc/misc/PECASE_PR_Release.pdf |publisher=Office of Science and Technology Policy |date=26 July 2006 |access-date=10 October 2026 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726131726/http://ftp.csr.utexas.edu/pub/ggfc/misc/PECASE_PR_Release.pdf |url-status=dead}}</ref> * '''2010ع:''' ناڪاسوني انعام، هيومن فرنٽيئر سائنس پروگرام.<ref>{{cite web |title=Nakasone Award 2010 – Karl Deisseroth |url=https://www.hfsp.org/hfsp-nakasone-award/2010-karl-deisseroth |publisher=Human Frontier Science Program}}</ref> * '''2010ع:''' ڪوئٽسر انعام براءِ دماغي تحقيق. * '''2011ع:''' ڊبليو آلڊن اسپينسر انعام. * '''2012ع:''' زويلخ انعام، پيٽر هيگمان، جارج ناگل ۽ ارنسٽ بيمبرگ سان گڏ.<ref>{{cite web |title=2012 Zülch Prize |url=https://www.mpg.de/1156268/Zuelch_Prize |publisher=Max Planck Society}}</ref> * '''2012ع:''' پرل–يو اين سي انعام. * '''2013ع:''' رچرڊ لائونسبري انعام. * '''2013ع:''' ڊڪسن انعام براءِ سائنس. * '''2013ع:''' برين انعام. * '''2013ع:''' پيسارو انعام. * '''2013ع:''' پريميو چيتا دي فائرينزي. * '''2014ع:''' ڪيئو ميڊيڪل سائنس انعام. * '''2015ع:''' الباني ميڊيڪل سينٽر انعام. * '''2015ع:''' لوري انعام براءِ حياتياتي طب. * '''2015ع:''' ڊڪسن انعام براءِ طب. * '''2015ع:''' بي بي وي اي فائونڊيشن فرنٽيئرز آف ناليج انعام. * '''2016ع:''' بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسون.<ref>{{cite web |title=Breakthrough Prize Laureates |url=https://breakthroughprize.org/Laureates/2 |publisher=Breakthrough Prize}}</ref> * '''2016ع:''' ماسري انعام، پيٽر هيگمان ۽ گيرو ميزنبؤڪ سان گڏ. * '''2017ع:''' ايلسي ڪرونر فريسينيوس انعام براءِ طبي تحقيق.<ref>{{cite web |title=Else Kröner Fresenius Prize for Medical Research 2017 |url=https://www.ekfs.de/en/scientific-funding/prize-for-medical-research/else-kroener-fresenius-prize-for-medical-research-2017 |publisher=Else Kröner-Fresenius Foundation}}</ref> * '''2017ع:''' ريڊلشائمر انعام. * '''2017ع:''' هاروي انعام، پيٽر هيگمان سان گڏ. * '''2018ع:''' ڪئناڊا گائرڊنر انٽرنيشنل انعام.<ref>{{cite web |title=Karl Deisseroth – 2018 Gairdner Awards Laureate |url=https://gairdner.org/award_winners/karl-deisseroth/ |publisher=Gairdner Foundation}}</ref> * '''2018ع:''' ڪيوٽو انعام، جديد ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾.<ref>{{cite web |title=Karl Deisseroth wins Kyoto Prize for optogenetics |url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2018/06/karl-deisseroth-wins-kyoto-prize-for-optogenetics.html |publisher=Stanford Medicine |year=2018}}</ref> * '''2019ع:''' وارين الپرٽ فائونڊيشن انعام. * '''2019ع:''' آمريڪي نيشنل اڪيڊمي آف انجنيئرنگ جي رڪنيت. * '''2020ع:''' هينيڪن انعام براءِ طب.<ref>{{cite web |title=Karl Deisseroth wins 2020 Heineken Prize for Medicine |url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2020/06/karl-deisseroth-wins-2020-heineken-prize-for-medicine.html |publisher=Stanford Medicine |date=3 June 2020}}</ref> * '''2021ع:''' البرٽ لاسڪر انعام براءِ بنيادي طبي تحقيق.<ref>{{cite web |title=Light-sensitive microbial proteins and optogenetics |url=https://laskerfoundation.org/winners/light-sensitive-microbial-proteins-optogenetics/ |publisher=Lasker Foundation |year=2021}}</ref> * '''2022ع:''' لوئيسا گراس هاروٽز انعام.<ref>{{cite web |title=Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Gero Miesenböck Awarded Horwitz Prize |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/karl-deisseroth-peter-hegemann-and-gero-miesenbock-awarded-horwitz-prize-foundational-work-optogenetics |publisher=Columbia University |date=6 September 2022}}</ref> * '''2023ع:''' جاپان انعام، گيرو ميزنبؤڪ سان گڏ.<ref>{{cite web |title=The Japan Prize Foundation |url=https://www.japanprize.jp/ |publisher=Japan Prize Foundation}}</ref> * '''2025ع:''' آسان انعام براءِ طب. * '''2026ع:''' [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]]، پيٽر هيگمان ۽ جارج ناگل سان گڏ، روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت دريافتن جي اعتراف طور.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] * [[2026ع جا نوبل انعام يافته]] * [[آپٽوجينيٽڪس]] * [[اعصابي سائنس]] * [[چينل روڊوپسن]] * [[نفسيات]] * [[حياتياتي انجنيئرنگ]] * [[پيٽر هيگمان]] * [[جارج ناگل]] * [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * {{Official website|https://deisseroth.com}} * [https://med.stanford.edu/profiles/karl-deisseroth اسٽينفورڊ يونيورسٽيءَ تي ڪارل ڊائيسروٿ جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/deisseroth/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڪارل ڊائيسروٿ] * [https://www.hhmi.org/scientists/karl-deisseroth هاورڊ هيوز ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ تي سوانح عمري] {{Nobel Prize in Physiology or Medicine}} {{2026 Nobel Prize winners}} {{Breakthrough Prize laureates}} {{Japan Prize}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Deisseroth, Karl}} [[زمرو:1971ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي سائنسدان]] [[زمرو:آمريڪي اعصابي سائنسدان]] [[زمرو:آمريڪي نفسياتي ماهر]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:طب يا فعليات جا نوبل انعام يافته]] [[زمرو:2026ع جا نوبل انعام يافته]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:اسٽينفورڊ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:اسٽينفورڊ يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:حياتياتي انجنيئر]] [[زمرو:ڪيوٽو انعام يافته]] [[زمرو:البرٽ لاسڪر انعام يافته]] [[زمرو:طبيب سائنسدان]] ot0a44dpay5zdo5mjqv0kws1oh8j5du 0 104029 425516 418538 2026-10-26T19:08:41Z InternetArchiveBot 13773 Add 9 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425516 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن حياتياتي طبعياتدان ۽ 2026ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = پيٽر هيگمان | native_name = Peter Hegemann | image = Peter Hegemann.jpg | caption = هيگمان، 2015ع ۾ | birth_date = {{birth date and age|1954|12|11|df=yes}} | birth_place = [[مونسٽر]]، [[نارٿ رائن-ويسٽفيليا]]، [[اولهه جرمني]] (هاڻوڪو [[جرمني]]) | death_date = | death_place = | education = {{ubl | [[مونسٽر يونيورسٽي]] | [[ميونخ يونيورسٽي]] | [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوڪيمسٽري]] (پي ايڇ ڊي) }} | known_for = [[چينل روڊوپسن]] جي دريافت | spouse = | children = | awards = {{ubl | [[لوئيسا گراس هاروٽز انعام]] | [[البرٽ لاسڪر انعام براءِ بنيادي طبي تحقيق]] | [[شا انعام]] براءِ حياتياتي سائنس ۽ طب | [[وارين الپرٽ فائونڊيشن انعام]] | [[رمفورڊ انعام]] | [[ڪئناڊا گائرڊنر بين الاقوامي انعام]] | [[اوٽو واربرگ ميڊل]] | [[هاروي انعام]] | [[ماسري انعام]] | [[برين انعام]] | [[لوئي-ژانتي انعام براءِ طب]] | [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز انعام]] | [[وائلي انعام براءِ حياتياتي طب]] | [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] (2026ع) }} | field = {{ubl | [[حياتياتي طبعيات]] | [[آپٽوجينيٽڪس]] }} | workplaces = {{ubl | [[همبولٽ يونيورسٽي آف برلن]] | [[ريگنسبرگ يونيورسٽي]] | [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوڪيمسٽري]] | [[سيراڪيوز يونيورسٽي]] }} | thesis_title = Halorhodopsin, die lichtgetriebene Chloridpumpe in Halobacterium halobium: Untersuchungen zur Struktur und Funktion | thesis_url = https://worldcat.org/en/title/65005485 | thesis_year = 1984 | doctoral_advisor = [[ڊيٽر اوسٽرهيٽ]] }} '''پيٽر هيگمان''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Peter Hegemann}}؛ پيدائش: 11 ڊسمبر 1954ع) هڪ جرمن [[حياتياتي طبعياتدان]] (Biophysicist) آهي. هو جرمنيءَ جي [[همبولٽ يونيورسٽي آف برلن]] جي حياتياتي سائنسن واري فيڪلٽي جي حياتيات شعبي ۾ تجرباتي حياتياتي طبعيات جو پروفيسر ۽ اعصابي سائنس لاءِ هرٽي سينيئر ريسرچ چيئر جو سربراهه آهي.<ref name="brainprize">{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://lundbeckfonden.com/en/peter-hegemann |publisher=Lundbeck Foundation |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205031504/https://lundbeckfonden.com/en/peter-hegemann |archive-date=5 December 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Prof. Peter Hegemann |url=https://www.biologie.hu-berlin.de/de/gruppenseiten/expbp/members-1/prof.-hegemann-peter |publisher=Department of Biology, Faculty of Life Sciences, Humboldt University of Berlin |access-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228072145/https://www.biologie.hu-berlin.de/de/gruppenseiten/expbp/members-1/prof.-hegemann-peter |archive-date=28 December 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Prof. Dr. Peter Hegemann |url=https://www.unisyscat.de/people/current-group-leaders/hegemann-peter.html |publisher=UniSysCat |access-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228071347/https://www.unisyscat.de/people/current-group-leaders/hegemann-peter.html |archive-date=28 December 2022}}</ref> هيگمان خاص طور تي [[چينل روڊوپسن]] (Channelrhodopsin) جي دريافت سبب مشهور آهي. چينل روڊوپسن روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ [[آئن چينل]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو روشنيءَ جي حساس پروٽين طور ڪم ڪري ٿو. هن دريافت [[آپٽوجينيٽڪس]] (Optogenetics) جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. آپٽوجينيٽڪس هڪ اهڙي ٽيڪنالاجي آهي، جنهن جي مدد سان روشني استعمال ڪري مخصوص [[اعصابي خاني|اعصابي خلين]] جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. هيگمان کي پنهنجي سائنسي خدمتن جي اعتراف طور ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز مليا آهن. انهن ۾ 2026ع جو [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] پڻ شامل آهي، جيڪو کيس [[ڪارل ڊائيسروٿ]] ۽ [[جارج ناگل]] سان گڏ روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت دريافتن جي اعتراف طور ڏنو ويو.<ref name="Nobel2026">{{Cite web |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |access-date=5 October 2026 |website=NobelPrize.org |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005094452/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |archive-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == پيٽر هيگمان 11 ڊسمبر 1954ع تي جرمنيءَ جي شهر [[مونسٽر]] (Münster) ۾ پيدا ٿيو، پر سندس پرورش [[آخن]] (Aachen) شهر ۾ ٿي.<ref name="autobio">{{cite web |title=Autobiography of Peter Hegemann |url=https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2020/autobiography-of-peter-hegemann |publisher=Shaw Prize Foundation |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205064051/https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2020/autobiography-of-peter-hegemann |archive-date=5 December 2022}}</ref> سندس ويجهي ۽ وسيع خاندان ۾ ڪيترائي فرد طب جي شعبي سان لاڳاپيل هئا، جن ۾ سندس ماءُ پيءُ، ڀاءُ ۽ ٻنهي پاسن جا ڏاڏا ۽ نانا شامل هئا. هن ثانوي تعليم هڪ اهڙي جرمن جمنازيم (''humanistisches Gymnasium'') مان حاصل ڪئي، جتي انسانيات ۽ قديم ڪلاسيڪي علمن تي خاص ڌيان ڏنو ويندو هو. تنهن هوندي به هيگمان کي ڪلاسيڪي مضمونن ۾ دلچسپي نه هئي، جنهن سبب کيس اهو تعليمي ماحول گهڻو پسند نه هو.<ref name="autobio"/> ننڍپڻ کان کيس سائنسي مضمونن ۾ دلچسپي هئي. شروعات ۾ هو نون علائقن جي ڳولا ۽ دريافتن ڏانهن مائل هو، جڏهن ته بعد ۾ سندس دلچسپي ٻاهرين خلا ڏانهن وڌي وئي. آخرڪار 1975ع ۾ هن [[مونسٽر يونيورسٽي]] ۾ [[ڪيميا]] جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. ٻن سالن کان پوءِ هو [[ميونخ يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي مطالعي جو شعبو تبديل ڪري [[حياتياتي ڪيميا]] (Biochemistry) اختيار ڪيو.<ref name="autobio"/> 1980ع ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هيگمان [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوڪيمسٽري]] ۾ ڊاڪٽريٽ جي تحقيق شروع ڪئي. اتي هن مشهور سائنسدان [[ڊيٽر اوسٽرهيٽ]] (Dieter Oesterhelt) جي تحقيقي جماعت ۾ ڪم ڪيو، جيڪو ان وقت تازو ئي اداري جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو هو.<ref name="autobio"/><ref>{{cite press release |title=Dieter Oesterhelt (1940–2022) |url=https://www.biochem.mpg.de/dieter-oesterhelt-deceased?c=542484 |publisher=Max Planck Institute of Biochemistry |date=5 December 2022 |access-date=12 December 2022}}</ref> هيگمان 1984ع ۾ پنهنجي ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان جرمن ٻوليءَ ۾ ''Halorhodopsin, die lichtgetriebene Chloridpumpe in Halobacterium halobium: Untersuchungen zur Struktur und Funktion'' هو. ان جو مطلب آهي: ”هالوروڊوپسن: هيلوبيڪٽيريم هيلوبيئم ۾ روشنيءَ سان هلندڙ ڪلورائيڊ پمپ، ان جي بناوت ۽ ڪم جو مطالعو“.<ref name="cv">{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://neurocure.de/files/neurocure/PDFs/CV_NC3_2020/Hegemann.pdf |publisher=NeuroCure |access-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213085951/https://neurocure.de/files/neurocure/PDFs/CV_NC3_2020/Hegemann.pdf |archive-date=13 December 2022}}</ref> == سائنسي ۽ تدريسي زندگي == پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي تحقيق لاءِ فيلوشپ حاصل ڪرڻ کان پوءِ هيگمان 1985ع ۾ آمريڪا جي [[سيراڪيوز يونيورسٽي]] ويو. اتي هن ڪينيٿ ڊبليو فوسٽر (Kenneth W. Foster) جي ليبارٽريءَ ۾ هڪ سال تائين پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. جرمني واپس اچڻ کان پوءِ کيس [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوڪيمسٽري]] ۾ پنجن سالن لاءِ پرنسپل انويسٽيگيٽر، يعني مکيه تحقيقي اڳواڻ، جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ جي آڇ ڪئي وئي.<ref>{{cite journal |title=A curious color change |journal=Cell |year=2021 |volume=184 |issue=21 |pages=5286–5288 |doi=10.1016/j.cell.2021.08.011 |pmid=34562366 |doi-access=free}}</ref> 1993ع ۾ هيگمان [[ريگنسبرگ يونيورسٽي]] جي حياتياتي ڪيميا واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو. 2004ع ۾ هو [[همبولٽ يونيورسٽي آف برلن]] منتقل ٿيو، جتي هن تجرباتي حياتياتي طبعيات جي پروفيسر طور ڪم شروع ڪيو.<ref name="cv"/> 2015ع ۾ کيس اعصابي سائنس جي شعبي ۾ هرٽي سينيئر ريسرچ چيئر (Hertie Senior Research Chair for Neurosciences) عطا ڪئي وئي. اهو اعزاز سندس اعصابي سائنس ۽ حياتياتي طبعيات ۾ اهم تحقيق جي اعتراف طور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Overview of All Award Winners |url=https://www.ghst.de/en/studying-the-brain/creating-structures/endowment-chair-for-neuro-sciences/ |publisher=Hertie Foundation |access-date=14 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214144022/https://www.ghst.de/en/studying-the-brain/creating-structures/endowment-chair-for-neuro-sciences/ |archive-date=14 December 2022}}</ref> == سائنسي تحقيق == === روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئن ٽرانسپورٽ === پيٽر هيگمان جي روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئن ٽرانسپورٽ بابت تحقيق سندس ڊاڪٽريٽ واري دور کان شروع ٿي. ان عرصي دوران هن [[هالوروڊوپسن]] (Halorhodopsin) نالي پروٽين جي بناوت ۽ ڪم جو مطالعو ڪيو. هالوروڊوپسن هڪ اهڙو فعال آئن ٽرانسپورٽر آهي، جيڪو [[آرڪيا]] جي هڪ گروهه، جنهن کي [[هيلوآرڪيا]] (Haloarchaea) چيو ويندو آهي، ۾ ملي ٿو. هي پروٽين روشنيءَ جي توانائي استعمال ڪري [[ڪلورائيڊ آئن]] کي ان جي اليڪٽروڪيميائي لاڙي جي ابتڙ منتقل ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Kolbe |first1=Michael |last2=Besir |first2=Hüseyin |last3=Essen |first3=Lars-Oliver |last4=Oesterhelt |first4=Dieter |title=Structure of the Light-Driven Chloride Pump Halorhodopsin at 1.8 Å Resolution |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-05-26_288_5470/page/1390 |journal=Science |year=2000 |volume=288 |issue=5470 |pages=1390–1396 |doi=10.1126/science.288.5470.1390 |pmid=10827943}}</ref><ref>{{cite web |title=Halorhodopsin |url=https://www.biochem.mpg.de/6523045/Protein_HR |publisher=Max Planck Institute of Biochemistry |access-date=16 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216163944/https://www.biochem.mpg.de/6523045/Protein_HR |archive-date=16 December 2022}}</ref> پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي منصوبي دوران هيگمان ''[[Halobacterium salinarum]]'' ۾ هن پروٽين جون خاصيتون معلوم ڪيون. سندس تحقيق مان ظاهر ٿيو ته پيلي روشني هالوروڊوپسن کي فعال ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bamberg |first1=E. |last2=Hegemann |first2=P. |last3=Oesterhelt |first3=D. |title=The chromoprotein of halorhodopsin is the light-driven electrogenic chloride pump in Halobacterium halobium |journal=Biochemistry |year=1984 |volume=23 |issue=24 |pages=6216–6221 |doi=10.1021/bi00320a050 |pmid=24409552}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hegemann |first1=P. |last2=Oesterhelt |first2=D. |last3=Steiner |first3=M. |title=The photocycle of the chloride pump halorhodopsin. I: Azidecatalyzed deprotonation of the chromophore is a side reaction of photocycle intermediates inactivating the pump |journal=The EMBO Journal |year=1985 |volume=4 |issue=9 |pages=2347–2350 |doi=10.1002/j.1460-2075.1985.tb03937.x |pmid=15938053 |pmc=554508}}</ref> جڏهن هالوروڊوپسن کي اعصابي خلين ۾ پيدا ڪرايو وڃي ۽ پوءِ روشنيءَ سان فعال ڪيو وڃي ته ڪلورائيڊ آئن خاني جي اندر داخل ٿين ٿا. ان سان خاني جي اندروني برقي امڪان وڌيڪ منفي ٿي سگهي ٿو، جنهن سبب [[ايڪشن پوٽينشل]] پيدا ٿيڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو ۽ اعصابي خاني جي سرگرمي دٻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |title=Light switches for nerve cells |url=https://www.mpg.de/625000/pressRelease20100406 |publisher=Max Planck Society |date=6 April 2010 |access-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217160940/https://www.mpg.de/625000/pressRelease20100406 |archive-date=17 December 2022}}</ref> === سائي الجي ۾ روشنيءَ جي حساس پروٽينن جي تحقيق === 1984ع ۾ [[سيراڪيوز يونيورسٽي]] جي سائنسدان ڪينيٿ ڊبليو فوسٽر هڪ تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[روڊوپسن]] پروٽين سائي الجي ''[[Chlamydomonas reinhardtii]]'' ۾ روشني محسوس ڪندڙ ريسيپٽر طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Foster |first1=Kenneth W. |last2=Saranak |first2=Jureepan |last3=Patel |first3=Nayana |last4=Zarilli |first4=Gerald |last5=Okabe |first5=Masami |last6=Kline |first6=Toni |last7=Nakanishi |first7=Koji |title=A rhodopsin is the functional photoreceptor for phototaxis in the unicellular eukaryote Chlamydomonas |journal=Nature |year=1984 |volume=311 |issue=5988 |pages=756–759 |doi=10.1038/311756a0}}</ref> هن تحقيق هيگمان کي فوسٽر سان گڏ ڪم ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. انهيءَ سبب هو هڪ سال لاءِ سيراڪيوز يونيورسٽيءَ ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور رهيو.<ref>{{cite journal |last=Neuman |first=Nicole |title=Unexpected pairings |journal=Cell |year=2021 |volume=184 |issue=21 |pages=5289–5292 |doi=10.1016/j.cell.2021.08.009 |pmid=34562361}}</ref> جرمني واپس اچڻ کان پوءِ هيگمان سائي الجي ۾ روڊوپسن جي خاصيتن بابت تحقيق جاري رکي. هڪ ٻي سائي الجي تي ڪم ڪندي هن معلوم ڪيو ته روشنيءَ جي تحريڪ جي جواب ۾ آئن چينلن ذريعي تمام تيز برقي ردعمل پيدا ٿئي ٿو. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن تجويز ڏني ته روشني محسوس ڪندڙ روڊوپسن ۽ آئن چينل ممڪن آهي ته هڪ ئي پروٽين ڪمپليڪس جا حصا هجن.<ref>{{cite journal |last1=Braun |first1=Franz-Josef |last2=Hegemann |first2=Peter |title=Two Light-Activated Conductances in the Eye of the Green Alga Volvox carteri |url=https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_1999-03_76_3/page/1668 |journal=Biophysical Journal |year=1999 |volume=76 |issue=3 |pages=1668–1678 |doi=10.1016/S0006-3495(99)77326-1 |pmid=10049347 |pmc=1300143}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hegemann |first1=Peter |last2=Nagel |first2=Georg |title=From channelrhodopsins to optogenetics |journal=EMBO Molecular Medicine |year=2013 |volume=5 |issue=2 |pages=173–176 |doi=10.1002/emmm.201202387 |pmid=23339069 |pmc=3569634}}</ref> === چينل روڊوپسن جي دريافت === [[File:2026-Nobel-Prize-Channelrhodopsin-Hegasy Illustration.png|thumb|350px|آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ بابت 2026ع جي نوبل انعام جي تصوير.]] 2002ع ۾ پيٽر هيگمان، [[جارج ناگل]] ۽ [[ارنسٽ بيمبرگ]] سان گڏجي هڪ اهم سائنسي دريافت ڪئي. انهن سائي الجي مان روشنيءَ سان حساس روڊوپسن جي جين جي سڃاڻپ ڪئي، جنهن کي '''چينل روڊوپسن-1''' (Channelrhodopsin-1) جو نالو ڏنو ويو.<ref name="ChR1">{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Ollig |first2=Doris |last3=Fuhrmann |first3=Markus |last4=Kateriya |first4=Suneel |last5=Musti |first5=Anna Maria |last6=Bamberg |first6=Ernst |last7=Hegemann |first7=Peter |title=Channelrhodopsin-1: A Light-Gated Proton Channel in Green Algae |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-06-28_296_5577/page/2395 |journal=Science |year=2002 |volume=296 |issue=5577 |pages=2395–2398 |doi=10.1126/science.1072068 |pmid=12089443}}</ref> اها دريافت حياتياتي طبعيات ۾ هڪ اهم اڳڀرائي هئي، ڇاڪاڻ ته ان سان ثابت ٿيو ته هڪ ئي پروٽين روشني محسوس ڪرڻ ۽ آئنن کي خاني جي جھليءَ مان گذارڻ جو ڪم ڪري سگهي ٿو. ايندڙ سال، 2003ع ۾، ساڳئي تحقيقي جماعت هڪ ٻئي جين جي سڃاڻپ ڪئي، جنهن کي '''چينل روڊوپسن-2''' (Channelrhodopsin-2) سڏيو ويو.<ref name="ChR2">{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Szellas |first2=Tanjef |last3=Huhn |first3=Wolfram |last4=Kateriya |first4=Suneel |last5=Adeishvili |first5=Nona |last6=Berthold |first6=Peter |last7=Ollig |first7=Doris |last8=Hegemann |first8=Peter |last9=Bamberg |first9=Ernst |title=Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-11-25_100_24/page/13940 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2003 |volume=100 |issue=24 |pages=13940–13945 |doi=10.1073/pnas.1936192100 |pmid=14615590 |pmc=283525}}</ref> ٻنهي تحقيقن ۾ سائنسدانن ''Chlamydomonas reinhardtii'' مان جين حاصل ڪيا ۽ انهن جو اظهار [[آفريقي پنجن واري ڏيڏر]] جي بيضوي خلين (Oocytes) ۾ ڪرايو. جڏهن انهن خلين تي نيري روشني وڌي وئي ته انهن ۾ برقي وهڪرا رڪارڊ ڪيا ويا. اهڙيءَ طرح ثابت ٿيو ته چينل روڊوپسن روشنيءَ جي مدد سان آئنن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Friedman |first=Jeffery M. |title=How the discovery of microbial opsins led to the development of optogenetics |journal=Cell |year=2021 |volume=184 |issue=21 |pages=5266–5270 |doi=10.1016/j.cell.2021.08.022 |pmid=34562360}}</ref> جڏهن چينل روڊوپسن کي اعصابي خلين ۾ پيدا ڪرايو وڃي ۽ مناسب روشني ڏني وڃي ته آئن چينل کلي وڃي ٿو. ان سان مثبت چارج رکندڙ آئن، جهڙوڪ [[سوڊيم]] ۽ [[ڪيلشيم]]، خاني جي اندر داخل ٿي سگهن ٿا. نتيجي ۾ اعصابي خاني جي اندروني برقي امڪان وڌيڪ مثبت ٿئي ٿو ۽ خاني جي فعال ٿيڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو. هي عمل هالوروڊوپسن جي عام روڪيندڙ اثر جي ابتڙ آهي.<ref>{{cite journal |last=Häusser |first=Michael |title=Optogenetics – The Might of Light |journal=The New England Journal of Medicine |year=2021 |volume=385 |issue=17 |pages=1623–1626 |doi=10.1056/NEJMcibr2111915}}</ref> === آپٽوجينيٽڪس جي ترقي === {{Main|آپٽوجينيٽڪس}} چينل روڊوپسن جي دريافتن کان پوءِ [[آپٽوجينيٽڪس]] جي شعبي ۾ تيزيءَ سان ترقي ٿي. هي ٽيڪنالاجي روشنيءَ ۽ جينياتي طريقن کي گڏ استعمال ڪري مخصوص اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. 2005ع ۾ هيگمان ۽ سندس ساٿين اهڙي تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ ڏيکاريو ويو ته ڪڪڙ جي جنين ۾ چينل روڊوپسن جو اظهار ڪرائڻ سان روشنيءَ جي مدد سان اعصابي سرگرمي ۽ حرڪتي ردعمل تي اثر وجهي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Li |first1=Xiang |last2=Gutierrez |first2=Davina V. |last3=Hanson |first3=M. Gartz |last4=Han |first4=Jing |last5=Mark |first5=Melanie D. |last6=Chiel |first6=Hillel |last7=Hegemann |first7=Peter |last8=Landmesser |first8=Lynn T. |last9=Herlitze |first9=Stefan |title=Fast noninvasive activation and inhibition of neural and network activity by vertebrate rhodopsin and green algae channelrhodopsin |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-12-06_102_49/page/17816 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2005 |volume=102 |issue=49 |pages=17816–17821 |doi=10.1073/pnas.0509030102 |pmid=16306259 |pmc=1292990}}</ref> ساڳئي سال [[ڪارل ڊائيسروٿ]]، [[ايڊورڊ بوائيڊن]]، [[فينگ ژانگ]]، جارج ناگل ۽ ارنسٽ بيمبرگ جي گڏيل تحقيق مان معلوم ٿيو ته چينل روڊوپسن پيدا ڪندڙ ليبارٽريءَ ۾ پاليل اعصابي خلين ۾ روشنيءَ وسيلي ايڪشن پوٽينشل پيدا ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Boyden |first1=Edward S. |last2=Zhang |first2=Feng |last3=Bamberg |first3=Ernst |last4=Nagel |first4=Georg |last5=Deisseroth |first5=Karl |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |year=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263–1268 |doi=10.1038/nn1525 |pmid=16116447}}</ref> بعد ۾ هيگمان، ڊائيسروٿ سان گڏجي آپٽوجينيٽڪس جي ٽيڪنالاجيءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن اهڙا روڊوپسن قسم تيار ڪيا، جيڪي روشنيءَ جي تحريڪ تي وڌيڪ تيزيءَ سان ۽ وڌيڪ درست نموني ردعمل ظاهر ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Gunaydin |first1=Lisa A. |last2=Yizhar |first2=Ofer |last3=Berndt |first3=André |last4=Sohal |first4=Vikaas S. |last5=Deisseroth |first5=Karl |last6=Hegemann |first6=Peter |title=Ultrafast optogenetic control |journal=Nature Neuroscience |year=2010 |volume=13 |issue=3 |pages=387–392 |doi=10.1038/nn.2495 |pmid=20081849}}</ref> هنن اهڙن پروٽينن تي پڻ ڪم ڪيو، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن تي ردعمل ظاهر ڪن ٿا. ان سان محققن کي مختلف رنگن جي روشني استعمال ڪري اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ جا نوان امڪان مليا.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Feng |last2=Prigge |first2=Matthias |last3=Beyrière |first3=Florent |last4=Tsunoda |first4=Satoshi P. |last5=Mattis |first5=Joanna |last6=Yizhar |first6=Ofer |last7=Hegemann |first7=Peter |last8=Deisseroth |first8=Karl |title=Red-shifted optogenetic excitation: a tool for fast neural control derived from Volvox carteri |journal=Nature Neuroscience |year=2008 |volume=11 |issue=6 |pages=631–633 |doi=10.1038/nn.2120 |pmid=18432196 |pmc=2692303}}</ref> === روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ ڪلورائيڊ چينل === هيگمان جي تحقيقي جماعت چينل روڊوپسن جي خاصيتن ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ پڻ اهم ڪم ڪيو. 2014ع ۾ هن ۽ سندس ساٿين هڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ چينل روڊوپسن کي روشنيءَ سان کُلندڙ ڪلورائيڊ چينل ۾ تبديل ڪرڻ جو طريقو پيش ڪيو ويو. هن تحقيق سان اهو ممڪن ٿيو ته روشنيءَ جي مدد سان اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي صرف وڌائڻ بدران گهٽائڻ يا روڪڻ لاءِ پڻ مخصوص پروٽين استعمال ڪري سگهجن.<ref>{{cite journal |last1=Wietek |first1=Jonas |last2=Wiegert |first2=J. Simon |last3=Adeishvili |first3=Nona |last4=Schneider |first4=Franziska |last5=Watanabe |first5=Hiroshi |last6=Tsunoda |first6=Satoshi P. |last7=Vogt |first7=Arend |last8=Elstner |first8=Marcus |last9=Oertner |first9=Thomas G. |last10=Hegemann |first10=Peter |title=Conversion of Channelrhodopsin into a Light-Gated Chloride Channel |url=https://archive.org/details/sim_science_2014-04-25_344_6182/page/409 |journal=Science |date=25 April 2014 |volume=344 |issue=6182 |pages=409–412 |doi=10.1126/science.1249375 |pmid=24674867}}</ref> 20222022ع ۾ هيگمان ۽ سندس ساٿين ڪيلشيم آئنن کي گذارڻ جي صلاحيت رکندڙ چينل روڊوپسن بابت پڻ تحقيق شايع ڪئي. اهڙن پروٽينن جي مدد سان روشني استعمال ڪري خلين جي اندر ڪيلشيم سگنلن کي ڪنٽرول ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Fernandez Lahore |first1=Rodrigo G. |last2=Pampaloni |first2=Niccolò P. |last3=Schiewer |first3=Enrico |last4=Heim |first4=M.-Marcel |last5=Tillert |first5=Linda |last6=Vierock |first6=Johannes |last7=Oppermann |first7=Johannes |last8=Walther |first8=Jakob |last9=Schmitz |first9=Dietmar |last10=Owald |first10=David |last11=Plested |first11=Andrew J. R. |last12=Rost |first12=Benjamin R. |last13=Hegemann |first13=Peter |title=Calcium-permeable channelrhodopsins for the photocontrol of calcium signalling |journal=Nature Communications |date=21 December 2022 |volume=13 |issue=1 |page=7844 |doi=10.1038/s41467-022-35373-4 |pmid=36543773 |pmc=9772239}}</ref> === نفسياتي بيمارين جي تحقيق ۾ استعمال === آپٽوجينيٽڪس جي طريقن کي استعمال ڪندي هيگمان ۽ سندس ساٿين دماغ جي تحريڪ ڏيندڙ (Excitatory) ۽ روڪيندڙ (Inhibitory) اعصابي خلين جي وچ ۾ توازن جو مطالعو ڪيو. انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته دماغ جي ڪجهه اعصابي سرڪٽن ۾ تحريڪ ۽ روڪ جي توازن ۾ تبديلي رويي ۽ سماجي عملن تي اثر وجهي سگهي ٿي. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ اهم تحقيق ۾ نيوڪورٽيڪس جي تحريڪي ۽ روڪيندڙ سرگرمين جي توازن کي معلومات جي پروسيسنگ ۽ سماجي رويي سان ڳنڍي جانچيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Yizhar |first1=Ofer |last2=Fenno |first2=Lief E. |last3=Prigge |first3=Matthias |last4=Schneider |first4=Franziska |last5=Davidson |first5=Thomas J. |last6=O'Shea |first6=Daniel J. |last7=Sohal |first7=Vikaas S. |last8=Goshen |first8=Inbal |last9=Finkelstein |first9=Joel |last10=Paz |first10=Jeanne T. |last11=Stehfest |first11=Katja |last12=Fudim |first12=Roman |last13=Ramakrishnan |first13=Charu |last14=Huguenard |first14=John R. |last15=Hegemann |first15=Peter |last16=Deisseroth |first16=Karl |title=Neocortical excitation/inhibition balance in information processing and social dysfunction |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-09-08_477_7363/page/171 |journal=Nature |year=2011 |volume=477 |issue=7363 |pages=171–178 |doi=10.1038/nature10360 |pmid=21796121 |pmc=4155501}}</ref> هن تحقيق اعصابي سرڪٽن جي سرگرميءَ ۽ رويي جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارن لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم تجرباتي معلومات فراهم ڪئي. تنهن هوندي به اهڙن تجربن جا نتيجا بنيادي طور تجرباتي ماڊلن سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن کي انساني نفسياتي بيمارين جي مڪمل وضاحت يا قائم ٿيل علاج طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == 2026ع جو طب يا فعليات جو نوبل انعام == === نوبل انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2026ع تي [[سويڊن]] جي [[ڪيرولنسڪا انسٽيٽيوٽ]] سان لاڳاپيل نوبل اسيمبلي اعلان ڪيو ته 2026ع جو [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] جرمن سائنسدانن [[پيٽر هيگمان]] ۽ [[جارج ناگل]] ۽ آمريڪي سائنسدان [[ڪارل ڊائيسروٿ]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن ۽ [[آپٽوجينيٽڪس]] بابت سندن بنيادي سائنسي دريافتن جي اعتراف طور انعام لاءِ چونڊيو ويو.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Press release: Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |website=NobelPrize.org |publisher=The Nobel Assembly at Karolinska Institutet |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref><ref name="KI2026">{{cite web |title=The Nobel Prize to the pioneers of optogenetics Peter Hegemann, Georg Nagel and Karl Deisseroth |url=https://news.ki.se/the-nobel-prize-to-the-pioneers-of-optogenetics-peter-hegemann-georg-nagel-and-karl-deisseroth |publisher=Karolinska Institutet |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جو اعلان ان ڳالهه جي اعتراف طور ڪيو ويو ته انهن سائنسدانن جي تحقيق دماغ جي اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي انتهائي درست نموني ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ نوان تجرباتي طريقا فراهم ڪيا. انهن دريافتن سان محققن کي اهو معلوم ڪرڻ ۾ مدد ملي ته مخصوص اعصابي خليا يادگيري، جذبات، حرڪت ۽ رويي جي مختلف عملن ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="KI2026"/><ref name="LeopoldinaNobel2026">{{cite web |title=Peter Hegemann and Karl Deisseroth Awarded the 2026 Nobel Prize in Physiology or Medicine |url=https://www.leopoldina.org/en/newsroom/detail/peter-hegemann-and-karl-deisseroth-awarded-the-2026-nobel-prize-in-physiology-or-medicine |publisher=German National Academy of Sciences Leopoldina |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === پيٽر هيگمان جو سائنسي ڪردار === پيٽر هيگمان جي نوبل انعام حاصل ڪرڻ ۾ سندس سائي الجي ۾ روشنيءَ جي حساس پروٽينن بابت ڊگهي عرصي تائين ڪيل تحقيق بنيادي اهميت رکي ٿي. هن [[جارج ناگل]] ۽ ٻين ساٿين سان گڏ ''[[Chlamydomonas reinhardtii]]'' نالي هڪ خلوي سائي الجي ۾ [[چينل روڊوپسن]] (Channelrhodopsin) جي خاصيتن کي واضح ڪيو. چينل روڊوپسن هڪ اهڙو پروٽين آهي، جيڪو روشنيءَ جي اثر هيٺ آئن چينل طور ڪم ڪري ٿو ۽ خاني جي جھليءَ مان آئنن جي گذر کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref name="KI2026"/><ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Ollig |first2=Doris |last3=Fuhrmann |first3=Markus |last4=Kateriya |first4=Suneel |last5=Musti |first5=Anna Maria |last6=Bamberg |first6=Ernst |last7=Hegemann |first7=Peter |title=Channelrhodopsin-1: A Light-Gated Proton Channel in Green Algae |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-06-28_296_5577/page/2395 |journal=Science |year=2002 |volume=296 |issue=5577 |pages=2395–2398 |doi=10.1126/science.1072068}}</ref> 2002ع ۾ هيگمان ۽ سندس ساٿين چينل روڊوپسن-1 جي سڃاڻپ ۽ ان جي روشنيءَ سان فعال ٿيندڙ آئن چينل واري خاصيت بابت تحقيق شايع ڪئي. 2003ع ۾ انهن چينل روڊوپسن-2 جي خاصيتن کي پڻ واضح ڪيو. انهن نتيجن مان معلوم ٿيو ته روشنيءَ جي مدد سان خلين ۾ آئنن جي وهڪري ۽ برقي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. اهي دريافتون بعد ۾ آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ لاءِ بنياد بڻيون.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Szellas |first2=Tanjef |last3=Huhn |first3=Wolfram |last4=Kateriya |first4=Suneel |last5=Adeishvili |first5=Nona |last6=Berthold |first6=Peter |last7=Ollig |first7=Doris |last8=Hegemann |first8=Peter |last9=Bamberg |first9=Ernst |title=Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-11-25_100_24/page/13940 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2003 |volume=100 |issue=24 |pages=13940–13945 |doi=10.1073/pnas.1936192100}}</ref><ref name="NatureNobel2026">{{cite web |title=Medicine Nobel awarded for brain 'switch' that controls neurons with light |url=https://www.nature.com/articles/d41586-026-03091-2 |website=Nature |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === آپٽوجينيٽڪس ۽ دماغ جي تحقيق === هيگمان ۽ ناگل جي دريافتن کان پوءِ [[ڪارل ڊائيسروٿ]] ۽ سندس ساٿين چينل روڊوپسن کي اعصابي خلين ۾ استعمال ڪرڻ جا طريقا تيار ڪيا. 2005ع ۾ شايع ٿيل هڪ اهم تحقيقي مقالي ۾ ڏيکاريو ويو ته چينل روڊوپسن پيدا ڪندڙ اعصابي خلين ۾ روشنيءَ جي مدد سان تمام ٿوري وقت اندر برقي سگنل پيدا ڪري سگهجن ٿا. اهڙيءَ طرح مخصوص اعصابي خلين کي فعال ڪرڻ لاءِ روشني هڪ تجرباتي اوزار بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Boyden |first1=Edward S. |last2=Zhang |first2=Feng |last3=Bamberg |first3=Ernst |last4=Nagel |first4=Georg |last5=Deisseroth |first5=Karl |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |year=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263–1268 |doi=10.1038/nn1525}}</ref><ref name="NatureNobel2026"/> آپٽوجينيٽڪس جي اهم خصوصيت اها آهي ته محقق مخصوص قسم جي اعصابي خلين کي جينياتي طريقن سان روشنيءَ لاءِ حساس بڻائي سگهن ٿا. ان کان پوءِ مناسب روشني استعمال ڪري انهن خلين جي سرگرمي وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿي. روايتي طريقن جي ڀيٽ ۾ هي ٽيڪنالاجي اعصابي سرگرميءَ جي وقت ۽ مقام تي وڌيڪ درست ڪنٽرول مهيا ڪري ٿي.<ref name="KI2026"/><ref>{{cite web |title=Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Georg Nagel Named 2026 Nobel Laureates in Physiology or Medicine |url=https://www.physiology.org/detail/news/2026/10/05/karl-deisseroth--peter-hegemann-and-georg-nagel-named-2026-nobel-laureates-in-physiology-or-medicine?SSO=Y |publisher=American Physiological Society |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> هن ٽيڪنالاجيءَ سان اعصابي سائنسدانن کي صرف اهو ڏسڻ بدران ته دماغ جو ڪهڙو حصو ڪنهن عمل دوران سرگرم آهي، مخصوص اعصابي خلين جي سرگرمي تبديل ڪري ان جي رويي يا جسماني عمل تي پوندڙ اثر جو مطالعو ڪرڻ جو موقعو مليو. اهڙي تجرباتي طريقي سان دماغي سرڪٽن ۽ انهن جي ڪمن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارا لاڳاپا سمجهڻ ۾ اڳڀرائي ٿي.<ref name="NatureNobel2026"/> === طبي تحقيق ۾ اهميت === آپٽوجينيٽڪس هن وقت اعصابي سائنس ۾ هڪ اهم تحقيقي ٽيڪنالاجي طور استعمال ٿئي ٿي. ان جي مدد سان محقق دماغ جي انهن اعصابي سرڪٽن جو مطالعو ڪن ٿا، جيڪي يادگيري، خوف، سکيا، حرڪت، جذبات ۽ ٻين رويائي عملن سان لاڳاپيل آهن. هي ٽيڪنالاجي دماغي ۽ نفسياتي بيمارين جي حياتياتي بنيادن کي سمجهڻ لاءِ پڻ نوان تجرباتي موقعا فراهم ڪري ٿي.<ref name="KI2026"/><ref name="LeopoldinaNobel2026"/> آپٽوجينيٽڪس مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ [[پارڪنسن جي بيماري]]، [[مرگهي]] ۽ ٻين اعصابي بيمارين جي تحقيق ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي. ان کان سواءِ روشنيءَ سان حساس پروٽينن تي ٻڌل طريقن کي نظر جي ڪجهه بيمارين ۽ ٻڌڻ جي صلاحيت بحال ڪرڻ وارين ٽيڪنالاجين ۾ استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق جاري آهي. تنهن هوندي به انهن امڪاني طبي استعمالن مان گهڻا اڃا تحقيقي يا تجرباتي مرحلن ۾ آهن؛ آپٽوجينيٽڪس کي عام انساني بيمارين لاءِ قائم ٿيل علاج نه سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite news |title=US and German scientists win Nobel medicine prize for work on light and brain |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/deisseroth-hegemann-nagelwin-2026-nobel-medicine-prize-2026-10-05/ |work=Reuters |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === يورپي تحقيقي ادارن جو اعتراف === پيٽر هيگمان جي نوبل انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ [[يورپي ڪميشن]] ۽ [[يورپي ريسرچ ڪائونسل]] سندس تحقيق جي اهميت کي اجاگر ڪيو. يورپي ڪميشن موجب هيگمان کي يورپي ريسرچ ڪائونسل جون ٻه تحقيقي گرانٽون مليون هيون ۽ هو يورپي يونين جي Horizon 2020 پروگرام سان لاڳاپيل هڪ تحقيقي منصوبي ۾ پڻ شامل رهيو هو.<ref name="EUHegemann2026">{{cite web |title=EU-funded researcher Peter Hegemann wins 2026 Nobel Prize in Physiology or Medicine |url=https://research-and-innovation.ec.europa.eu/news/all-research-and-innovation-news/eu-funded-researcher-peter-hegemann-wins-2026-nobel-prize-physiology-or-medicine-2026-10-05_en |publisher=European Commission, Directorate-General for Research and Innovation |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع کان 2021ع تائين هيگمان کي ''MERA – Mechanism of Enzyme Rhodopsin Activation'' نالي تحقيقي منصوبي لاءِ يورپي ريسرچ ڪائونسل جي ايڊوانسڊ گرانٽ تحت لڳ ڀڳ 24 لک يورو جي مالي مدد ملي. هن منصوبي جو مقصد روشنيءَ سان حساس پروٽينن جي فعال ٿيڻ جي حياتياتي ۽ ماليڪيولر طريقن کي سمجهڻ ۽ آپٽوجينيٽڪس ۾ انهن جي امڪاني استعمالن جو مطالعو ڪرڻ هو.<ref name="EUHegemann2026"/> [[جرمن نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز ليوپولڊينا]] پڻ هيگمان ۽ ڊائيسروٿ کي نوبل انعام ملڻ تي مبارڪباد ڏني. اڪيڊمي موجب سندن دريافتن اهڙا طريقا فراهم ڪيا، جن سان زنده دماغ ۾ مخصوص اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي روشنين ذريعي فعال يا غيرفعال ڪري سگهجي ٿو. اڪيڊمي ان کي جديد اعصابي سائنس جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم ڪاميابي قرار ڏنو.<ref name="LeopoldinaNobel2026"/> === انعام جي رقم === 2026ع جي طب يا فعليات جي نوبل انعام جي مجموعي رقم 12 ملين سويڊش ڪرونا مقرر ڪئي وئي، جيڪا ٽنهي انعام يافته سائنسدانن ۾ ورهائڻي هئي. انعام جو اعلان 5 آڪٽوبر 2026ع تي ڪيو ويو، جڏهن ته نوبل انعامن جي روايتي تقريب هر سال 10 ڊسمبر تي منعقد ٿيندي آهي.<ref>{{cite news |title=Nobel prize in medicine 2026 awarded for research on mysteries of brain |url=https://www.theguardian.com/science/2026/oct/05/nobel-prize-medicine-2026-winner |work=The Guardian |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> == ٻيا اعزاز ۽ انعام == {{columns-list|colwidth=35em| * '''2010ع''' – [[وائلي انعام براءِ حياتياتي طبي سائنسون]] (Wiley Prize in Biomedical Sciences)<ref>{{cite press release |title=Ninth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Peter Hegemann, Dr. Georg Nagel, and Dr. Ernst Bamberg |url=https://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html |access-date=5 December 2022 |publisher=Wiley Foundation |date=1 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205074546/https://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2012ع''' – [[جرمن اڪيڊمي آف سائنسز ليوپولڊينا]] جي رڪنيت<ref>{{cite web |title=Prof. Dr. Peter Hegemann |url=https://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/list-of-members/member/Member/show/peter-hegemann/ |publisher=German National Academy of Sciences Leopoldina |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205032117/https://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/list-of-members/member/Member/show/peter-hegemann/ |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2013ع''' – [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز انعام]]<ref>{{cite web |title=Liste der mit dem Gottfried Wilhelm Leibniz-Preis Ausgezeichneten |url=https://www.dfg.de/download/pdf/gefoerderte_projekte/preistraeger/gwl-preis/uebersicht_leibniz_preistraeger.pdf |publisher=German Research Foundation |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205082754/https://www.dfg.de/download/pdf/gefoerderte_projekte/preistraeger/gwl-preis/uebersicht_leibniz_preistraeger.pdf |archive-date=5 December 2022 |language=de}}</ref> * '''2013ع''' – [[لوئي-ژانتي انعام براءِ طب]] (Louis-Jeantet Prize for Medicine)<ref>{{cite web |title=Professor Peter HEGEMANN |date=October 2017 |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |publisher=Louis-Jeantet Foundation |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205031921/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2013ع''' – [[برين انعام]] (The Brain Prize)<ref name="brainprize"/><ref>{{cite journal |last1=Reiner |first1=Andreas |last2=Isacoff |first2=Ehud Y. |title=The Brain Prize 2013: the optogenetics revolution |journal=Trends in Neurosciences |date=2013 |volume=36 |issue=10 |pages=557–560 |doi=10.1016/j.tins.2013.08.005 |pmid=24054067 |s2cid=205404606 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0166223613001501 |access-date=27 December 2022 |url-access=subscription}}</ref> * '''2014ع''' – [[يورپي تنظيم براءِ ماليڪيولر بايولاجي]] (EMBO) جي رڪنيت<ref>{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://people.embo.org/profile/peter-hegemann |publisher=European Molecular Biology Organization |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205083205/https://people.embo.org/profile/peter-hegemann |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2014ع''' – [[برلن-برانڊنبرگ اڪيڊمي آف سائنسز اينڊ هيومينٽيز]] جي رڪنيت<ref>{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://www.bbaw.de/die-akademie/bbaw-mitglieder/mitglied-peter-hegemann |publisher=Berlin-Brandenburg Academy of Sciences |access-date=25 June 2022 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625050000/https://www.bbaw.de/die-akademie/bbaw-mitglieder/mitglied-peter-hegemann |archive-date=25 June 2022}}</ref> * '''2014ع''' – [[اڪيٽيڪ]] (acatech)، يعني جرمن نيشنل اڪيڊمي آف سائنس اينڊ انجنيئرنگ، جي رڪنيت<ref>{{cite web |title=Prof. Dr. Peter Hegemann |url=https://en.acatech.de/person/peter-hegemann-13193/ |publisher=acatech |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205083730/https://www.acatech.de/person/peter-hegemann-13193/ |archive-date=5 December 2022}}</ref><ref>{{cite press release |title=HU-Wissenschaftler in die Deutsche Akademie der Technikwissenschaften aufgenommen |url=https://www.hu-berlin.de/de/pr/nachrichten/archiv/nr1412/nr_141222_00 |access-date=5 December 2022 |publisher=Humboldt University of Berlin |date=19 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205083849/https://www.hu-berlin.de/de/pr/nachrichten/archiv/nr1412/nr_141222_00 |archive-date=5 December 2022 |language=de}}</ref> * '''2016ع''' – [[هاروي انعام]]<ref>{{cite web |title=Prize Winners |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |publisher=Technion – Israel Institute of Technology |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205084658/https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2017ع''' – [[ماسري انعام]]<ref>{{cite web |title=Massry Prize Winners (1996 – Present) |url=https://keck.usc.edu/massry-prize/past-laureates |publisher=University of Southern California Keck School of Medicine |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205090130/https://keck.usc.edu/massry-prize/past-laureates |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2018ع''' – [[اوٽو واربرگ ميڊل]]<ref>{{cite web |title=Previous Laureates |url=https://otto-warburg-medal.org/laureates.html |publisher=German Society for Biochemistry and Molecular Biology |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205091237/https://otto-warburg-medal.org/laureates.html |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2018ع''' – [[ڪئناڊا گائرڊنر بين الاقوامي انعام]]<ref>{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://gairdner.org/winners/index-of-winners/#Peter_Hegemann |publisher=Gairdner Foundation |access-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206035237/https://gairdner.org/winners/index-of-winners/#Peter_Hegemann |archive-date=6 December 2022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Josselyn |first=Sheena A. |title=2018 Gairdner Awards: The past, present and future of light-gated ion channels and optogenetics |journal=eLife |date=2018 |volume=7 |article-number=e42367 |doi=10.7554/eLife.42367 |pmid=30343681 |pmc=6197853 |doi-access=free}}</ref> * '''2019ع''' – [[رمفورڊ انعام]]<ref>{{cite press release |url=https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics |date=30 January 2019 |title=Rumford Prize Awarded for the Invention and Refinement of Optogenetics |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=6 December 2022 |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206035457/https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics}}</ref> * '''2019ع''' – [[وارين الپرٽ فائونڊيشن انعام]]<ref>{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://warrenalpert.org/prize-recipients/peter-hegemann |publisher=Warren Alpert Foundation Prize |access-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206061658/https://warrenalpert.org/prize-recipients/peter-hegemann |archive-date=6 December 2022}}</ref> * '''2020ع''' – [[شا انعام]] براءِ حياتياتي سائنس ۽ طب<ref>{{cite web |title=The 2020 Prize in Life Science & Medicine |url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020 |publisher=Shaw Prize Foundation |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205062622/https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020 |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2021ع''' – [[البرٽ لاسڪر انعام براءِ بنيادي طبي تحقيق]]<ref>{{cite web |url=https://laskerfoundation.org/winners/light-sensitive-microbial-proteins-optogenetics/ |title=Light-sensitive microbial proteins and optogenetics |publisher=Lasker Foundation |archive-date=5 December 2022 |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205062649/https://laskerfoundation.org/winners/light-sensitive-microbial-proteins-optogenetics/}}</ref> * '''2022ع''' – [[لوئيسا گراس هاروٽز انعام]]<ref>{{cite news |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitzprize2022 |title=Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Gero Miesenböck Awarded Horwitz Prize for Foundational Work on Optogenetics |date=7 September 2022 |publisher=Columbia University Irving Medical Center |access-date=6 December 2022 |archive-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206040358/https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitzprize2022}}</ref> * '''2022ع''' – [[آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو بين الاقوامي اعزازي ميمبر<ref>{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://www.amacad.org/person/peter-hegemann |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206065044/https://www.amacad.org/person/peter-hegemann |archive-date=6 December 2022}}</ref> * '''2022ع''' – [[آمريڪي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو بين الاقوامي ميمبر<ref>{{cite web |title=Peter Hegemann |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/peter-hegemann-qdtpje/ |publisher=National Academy of Sciences |access-date=6 December 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206065213/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20054147.html |archive-date=6 December 2022}}</ref> }} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * {{GoogleScholar|_XBE7n4AAAAJ}} {{Nobel Prize in Physiology or Medicine}} {{2026 Nobel Prize winners}} {{Shaw Prize laureates}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hegemann, Peter}} [[زمرو:1954ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:همبولٽ يونيورسٽي آف برلن جا استاد]] [[زمرو:ريگنسبرگ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:يورپي ريسرچ ڪائونسل جي امداد حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:جرمن حياتياتي طبعياتدان]] [[زمرو:جرمن نوبل انعام يافته]] [[زمرو:گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز انعام يافته]] [[زمرو:هاروي انعام يافته]] [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:ماسري انعام يافته]] [[زمرو:جرمن نيشنل اڪيڊمي آف سائنس اينڊ انجنيئرنگ جا ميمبر]] [[زمرو:يورپي تنظيم براءِ ماليڪيولر بايولاجي جا ميمبر]] [[زمرو:جرمن نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز ليوپولڊينا جا ميمبر]] [[زمرو:آمريڪي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طب يا فعليات جا نوبل انعام يافته]] [[زمرو:البرٽ لاسڪر انعام براءِ بنيادي طبي تحقيق حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:سيراڪيوز يونيورسٽي جا استاد]] inbm97met4q7c8ky8hy0rkkob3rr54l 0 104039 425483 419195 2026-10-26T18:07:38Z InternetArchiveBot 13773 Add 6 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425483 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن حياتياتي طبعياتدان (پيدائش 1953ع)}} {{Infobox scientist | name = جارج ناگل | native_name = Georg Nagel | image = Prof. Dr. Georg Nagel.png | alt = جارج ناگل، 2022ع ۾ | caption = ناگل، 2022ع ۾ | birth_date = {{birth date and age|1953|8|24|df=yes}} | birth_place = [[وائينگارٽن، ورٽمبرگ|وائينگارٽن]]، [[باڊن-ورٽمبرگ]]، [[اولهه جرمني]] (هاڻوڪو [[جرمني]]) | death_date = | death_place = | education = {{ubl | [[ڪونسٽانز يونيورسٽي]] | [[فرينڪفرٽ يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي) }} | known_for = {{ubl | [[آپٽوجينيٽڪس]] | [[چينل روڊوپسن]] جي دريافت }} | awards = {{ubl | [[وائلي انعام]] (2010ع) | [[لوئي-ژانتي انعام براءِ طب]] (2013ع) | [[برين انعام]] (2013ع) | [[يورپي تنظيم براءِ ماليڪيولر بايولاجي]] جي رڪنيت (2015ع) | [[رمفورڊ انعام]] (2019ع) | [[شا انعام]] (2020ع) | [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] (2026ع) }} | fields = {{ubl | [[آپٽوجينيٽڪس]] | [[نباتاتي فعليات|ماليڪيولر نباتاتي فعليات]] | [[حياتياتي طبعيات]] }} | workplaces = {{ubl | [[ورزبرگ يونيورسٽي]] | [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوفزڪس]] }} | doctoral_advisor = [[ارنسٽ بامبرگ]]<ref>{{cite web |date=2026-10-05 |title=Goethe University congratulates Nobel Prize winner in Medicine |url=https://www.uni-frankfurt.de/en/newsroom/meldungen/webexklusiv/die-goethe-universitaet-gratuliert-medizinnobelpreistraeger |access-date=2026-10-05 |website=Goethe University Frankfurt}}</ref> | thesis_title = Ionentransport über Zellmembranen: elektrische Untersuchung von Membranproteinen in situ und rekonstituiert an künstlichen Lipidmembranen | thesis_year = 1988 }} '''جارج ناگل''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Georg Nagel}}؛ پيدائش: 24 آگسٽ 1953ع) هڪ جرمن [[حياتياتي طبعياتدان]] (Biophysicist) آهي، جيڪو جرمنيءَ جي [[ورزبرگ يونيورسٽي]] ۾ [[اعصابي فعليات]] جي شعبي سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندس تحقيق جو مرڪز خوردبيني جاندارن ۾ موجود روشنيءَ جا حساس ريسيپٽر (Microbial Photoreceptors) ۽ [[آپٽوجينيٽڪس]] (Optogenetics) لاءِ نون سائنسي اوزارن جي ترقي آهي. ناگل خاص طور تي [[پيٽر هيگمان]] سان گڏ [[چينل روڊوپسن]] (Channelrhodopsin) جي دريافت ۽ ان جي خاصيتن جي وضاحت سبب مشهور آهي. هن تحقيق روشنيءَ جي مدد سان اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. 2026ع ۾ جارج ناگل کي [[ڪارل ڊائيسروٿ]] ۽ پيٽر هيگمان سان گڏ [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت سندن دريافتن جي اعتراف طور انعام لاءِ چونڊيو ويو.<ref name="NobelPrize.org">{{cite web |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |access-date=5 October 2026 |website=NobelPrize.org |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005094452/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/press-release/ |archive-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == {{No sources section|date=October 2026}} جارج ناگل 24 آگسٽ 1953ع تي اولهه جرمنيءَ جي رياست [[باڊن-ورٽمبرگ]] جي شهر [[وائينگارٽن، ورٽمبرگ|وائينگارٽن]] ۾ پيدا ٿيو. هن جرمنيءَ جي [[ڪونسٽانز يونيورسٽي]] ۾ [[حياتيات]] ۽ [[حياتياتي طبعيات]] جي تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[فرينڪفرٽ يونيورسٽي]] ۾ ڊاڪٽريٽ جي تعليم جاري رکي. سندس تحقيقي ڪم فرينڪفرٽ ۾ قائم [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوفزڪس]] سان لاڳاپيل هو. هن 1988ع ۾ پنهنجي پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ مقالي جو عنوان جرمن ٻوليءَ ۾ ''Ionentransport über Zellmembranen: elektrische Untersuchung von Membranproteinen in situ und rekonstituiert an künstlichen Lipidmembranen'' هو. ان جو مطلب آهي: ”خلين جي جھلين مان آئنن جي منتقلي: قدرتي حالت ۽ مصنوعي لپڊ جھلين ۾ ٻيهر ترتيب ڏنل جھليءَ جي پروٽينن جو برقي مطالعو“.<ref>{{cite web |date=5 October 2026 |title=Die Goethe-Universität gratuliert Medizinnobelpreisträger |url=https://www.uni-frankfurt.de/de/newsroom/meldungen/webexklusiv/die-goethe-universitaet-gratuliert-medizinnobelpreistraeger |access-date=5 October 2026 |website=Goethe University Frankfurt |language=de}}</ref> ڊاڪٽريٽ کان پوءِ هن آمريڪا جي [[ييل يونيورسٽي]] ۽ [[راڪفيلر يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. == سائنسي ۽ تدريسي زندگي == 1992ع کان 2004ع تائين جارج ناگل فرينڪفرٽ جي [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف بايوفزڪس]] ۾ حياتياتي طبعياتي ڪيميا (Biophysical Chemistry) واري شعبي ۾ هڪ آزاد تحقيقي جماعت جي اڳواڻي ڪئي. ان عرصي دوران سندس تحقيق جو خاص موضوع خلين جي جھلين ۾ موجود پروٽينن جي بناوت، انهن جي آئن منتقل ڪرڻ واري صلاحيت ۽ روشنيءَ سان انهن جي سرگرميءَ ۾ ايندڙ تبديلين جو مطالعو هو. 2004ع ۾ ناگل [[ورزبرگ يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر مقرر ٿيو. شروعات ۾ هن ماليڪيولر نباتاتي فعليات ۽ حياتياتي طبعيات جي شعبي ۾ ڪم ڪيو. 2019ع کان هو ساڳئي يونيورسٽيءَ جي اعصابي فعليات (Neurophysiology) واري شعبي سان لاڳاپيل رهيو. سندس تحقيق ۾ روشنيءَ سان حساس پروٽينن، آئن چينلن، اعصابي خلين ۽ نباتاتي خلين ۾ روشنيءَ ذريعي حياتياتي عملن کي ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا شامل رهيا آهن. == سائنسي تحقيق == [[File:2026-Nobel-Prize-Channelrhodopsin-Hegasy Illustration.png|thumb|350px|آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ بابت 2026ع جي نوبل انعام جي تصوير]] === چينل روڊوپسن جي دريافت === جارج ناگل ۽ [[پيٽر هيگمان]] کي [[چينل روڊوپسن]] (Channelrhodopsin) جي دريافت ۽ ان جي خاصيتن جي وضاحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جو اعزاز حاصل آهي. سندن تحقيق [[آپٽوجينيٽڪس]] نالي نئين سائنسي شعبي جي ترقيءَ لاءِ بنياد بڻجي.<ref>{{cite journal |last=Nagel |first=G. |date=28 June 2002 |title=Channelrhodopsin-1: A Light-Gated Proton Channel in Green Algae |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-06-28_296_5577/page/2395 |journal=Science |volume=296 |issue=5577 |pages=2395–2398 |doi=10.1126/science.1072068 |pmid=12089443 |s2cid=206506942}}</ref> چينل روڊوپسن هڪ اهڙو پروٽين آهي، جيڪو روشنيءَ جي اثر هيٺ آئن چينل طور ڪم ڪري ٿو. جڏهن ان تي مناسب طول موج واري روشني پوي ٿي ته اهو خاني جي جھليءَ مان آئنن جي گذر کي ممڪن بڻائي ٿو، جنهن سان خاني جي برقي سرگرميءَ ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. هن دريافت کان اڳ اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي انتهائي درست وقتي ڪنٽرول سان تبديل ڪرڻ لاءِ روشنيءَ جي استعمال جا طريقا محدود هئا. چينل روڊوپسن جي تحقيق اهڙي ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي ممڪن بڻايو، جنهن ۾ مخصوص خلين کي جينياتي طور روشنيءَ لاءِ حساس بڻائي سگهجي ٿو. === بيڪٽيريو روڊوپسن بابت ابتدائي تحقيق === 1995ع ۾ جارج ناگل ۽ [[ارنسٽ بامبرگ]] هڪ اهم تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ هنن ڏيکاريو ته خوردبيني جاندارن ۾ موجود [[بيڪٽيريو روڊوپسن]] (Bacteriorhodopsin) نالي پروٽين کي جانورن جي خلين ۾ پيدا ڪرائي سگهجي ٿو ۽ اهو اتي به فعال رهي ٿو. هن تجربي ۾ آفريقي ڏيڏر ''[[Xenopus]]'' جي بيضوي خلين (Oocytes) کي استعمال ڪيو ويو. محققن انهن خلين ۾ بيڪٽيريو روڊوپسن جو اظهار ڪرايو ۽ معلوم ڪيو ته روشنيءَ جي اثر هيٺ پروٽان پمپ جي سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ طرح ثابت ٿيو ته خوردبيني جاندارن جا روشنيءَ سان حساس پروٽين جانورن جي خلين ۾ پڻ پنهنجو ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿا. اهو نتيجو بعد ۾ آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Möckel |first2=Bettina |last3=Büldt |first3=Georg |last4=Bamberg |first4=Ernst |date=18 December 1995 |title=Functional expression of bacteriorhodopsin in oocytes allows direct measurement of voltage dependence of light induced H+ pumping |url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_1995-12-18_377_2/page/263 |journal=FEBS Letters |volume=377 |issue=2 |pages=263–266 |doi=10.1016/0014-5793(95)01356-3 |pmid=8543064 |s2cid=24347348 |doi-access=free}}</ref> === چينل روڊوپسن-2 جي خاصيتن جي وضاحت === 2003ع ۾ ناگل ۽ سندس ساٿين [[چينل روڊوپسن-2]] (Channelrhodopsin-2 يا ChR2) بابت هڪ اهم تحقيق شايع ڪئي. هنن ڏيکاريو ته جڏهن چينل روڊوپسن-2 کي ٿڻائتن جانورن جي خلين ۾ پيدا ڪرايو وڃي ته نيري روشنيءَ جي اثر هيٺ خاني جي جھليءَ جي برقي امڪان ۾ نمايان تبديلي پيدا ٿئي ٿي. اهڙي تبديليءَ کي [[ڊيپولرائيزيشن]] (Depolarization) چيو ويندو آهي. ان عمل دوران خاني جي اندروني برقي امڪان گهٽ منفي ٿي وڃي ٿو، جنهن سان تحريڪ پذير خلين جي فعال ٿيڻ جو امڪان وڌي سگهي ٿو. هن تحقيق ثابت ڪيو ته چينل روڊوپسن-2 هڪ سڌو روشنيءَ سان کُلندڙ، مثبت آئنن کي گذارڻ وارو جھليءَ جو چينل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=G. |last2=Szellas |first2=T. |last3=Huhn |first3=W. |last4=Kateriya |first4=S. |last5=Adeishvili |first5=N. |last6=Berthold |first6=P. |last7=Ollig |first7=D. |last8=Hegemann |first8=P. |last9=Bamberg |first9=E. |date=25 November 2003 |title=Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-11-25_100_24/page/13940 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=100 |issue=24 |pages=13940–13945 |doi=10.1073/pnas.1936192100 |pmid=14615590 |pmc=283525 |issn=0027-8424 |doi-access=free}}</ref> === اعصابي خلين جي سرگرميءَ جو روشنيءَ سان ڪنٽرول === چينل روڊوپسن-2 جي خاصيتن جي وضاحت کان پوءِ ناگل [[ڪارل ڊائيسروٿ]] ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏجي ان کي اعصابي خلين ۾ استعمال ڪرڻ واري تحقيق ۾ شامل ٿيو. 2005ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ سائنسدانن ڏيکاريو ته دماغ جي [[هپوڪيمپس]] مان حاصل ڪيل اعصابي خلين ۾ چينل روڊوپسن-2 پيدا ڪرائڻ سان روشنيءَ جي مختصر نبضن ذريعي [[ايڪشن پوٽينشل]] پيدا ڪري سگهجن ٿا. ان طريقي سان اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي ملي سيڪنڊن جي سطح تي وقتي درستگيءَ سان ڪنٽرول ڪرڻ ممڪن ٿيو. هي تحقيق جديد آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم قدم سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته ان سان روشنيءَ ذريعي اعصابي سگنلن کي ڪنٽرول ڪرڻ جو تجرباتي ثبوت مليو.<ref>{{cite journal |last1=Boyden |first1=Edward S. |last2=Zhang |first2=Feng |last3=Bamberg |first3=Ernst |last4=Nagel |first4=Georg |last5=Deisseroth |first5=Karl |date=2005 |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |url=https://www.nature.com/articles/nn1525 |journal=Nature Neuroscience |volume=8 |issue=9 |pages=1263–1268 |doi=10.1038/nn1525 |pmid=16116447 |s2cid=6809511 |url-access=subscription}}</ref> === زنده جانورن ۾ آپٽوجينيٽڪس جو استعمال === 2005ع ۾ جارج ناگل ۽ [[اليگزينڊر گوٽشالڪ]] جي تحقيقي جماعت هڪ ٻيو اهم تجربو ڪيو، جنهن ۾ هنن ''[[Caenorhabditis elegans]]'' نالي گول ڪيڙي ۾ چينل روڊوپسن-2 استعمال ڪيو. هن تحقيق ۾ ناگل جي تيار ڪيل چينل روڊوپسن-2 جي هڪ تبديل ٿيل صورت، جنهن کي H134R چيو وڃي ٿو، استعمال ڪئي وئي. هن تبديليءَ جو مقصد روشنيءَ جي اثر هيٺ پيدا ٿيندڙ برقي وهڪري کي وڌائڻ هو. محققن ڏيکاريو ته جڏهن ڪيڙي جي مخصوص تحريڪ پذير خلين ۾ هي پروٽين موجود هجي ته روشنيءَ جي مدد سان انهن خلين کي فعال ڪري جانور جي رويي ۾ تيز تبديليون پيدا ڪري سگهجن ٿيون. اهو تجربو مڪمل زنده جانور ۾ آپٽوجينيٽڪس جي ابتدائي اهم استعمالن مان هڪ هو.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Brauner |first2=Martin |last3=Liewald |first3=Jana F. |last4=Adeishvili |first4=Nona |last5=Bamberg |first5=Ernst |last6=Gottschalk |first6=Alexander |date=2005 |title=Light Activation of Channelrhodopsin-2 in Excitable Cells of Caenorhabditis elegans Triggers Rapid Behavioral Responses |journal=Current Biology |volume=15 |issue=24 |pages=2279–2284 |doi=10.1016/j.cub.2005.11.032 |pmid=16360690 |s2cid=7036529 |doi-access=free}}</ref> === اعصابي سرگرميءَ کي روڪڻ واري آپٽوجينيٽڪس === آپٽوجينيٽڪس جي شروعاتي تجربن ۾ روشنيءَ جي مدد سان اعصابي خلين کي فعال ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو ويو هو. بعد ۾ محققن اهڙا طريقا پڻ تيار ڪيا، جن سان اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي گهٽائي يا روڪي سگهجي. 2007ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ [[هالوروڊوپسن]] (Halorhodopsin) نالي روشنيءَ سان فعال ٿيندڙ پروٽين کي استعمال ڪندي اعصابي سرگرميءَ کي روڪڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا. هن تحقيق ۾ استعمال ٿيل هالوروڊوپسن ''[[Natronomonas pharaonis]]'' نالي خوردبيني جاندار مان حاصل ڪيو ويو هو. ناگل هن پروٽين جي خاصيتن بابت اڳوڻن تجربن ۾ پڻ ڪم ڪيو هو. ان تحقيق سان آپٽوجينيٽڪس ۾ اعصابي خلين جي سرگرمي وڌائڻ ۽ گهٽائڻ، ٻنهي لاءِ روشنيءَ جي استعمال جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Feng |last2=Wang |first2=Li-Ping |last3=Brauner |first3=Martin |last4=Liewald |first4=Jana F. |last5=Kay |first5=Kenneth |last6=Watzke |first6=Natalie |last7=Wood |first7=Phillip G. |last8=Bamberg |first8=Ernst |last9=Nagel |first9=Georg |last10=Gottschalk |first10=Alexander |last11=Deisseroth |first11=Karl |date=2007 |title=Multimodal fast optical interrogation of neural circuitry |url=https://www.nature.com/articles/nature05744 |journal=Nature |volume=446 |issue=7136 |pages=633–639 |doi=10.1038/nature05744 |pmid=17410168 |s2cid=4415339 |url-access=subscription}}</ref> === سيڪنڊ ميسينجر نظام جو روشنيءَ سان ڪنٽرول === جارج ناگل جي تحقيق صرف آئن چينلن ۽ آئن پمپن تائين محدود نه رهي، پر هن خلين جي اندر سگنل منتقل ڪندڙ ماليڪيولن جي سرگرميءَ کي روشنيءَ سان ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا پڻ تيار ڪيا. 2007ع ۾ ناگل، پيٽر هيگمان ۽ ٻين ساٿين هڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ روشنيءَ جي مدد سان خلين جي اندر [[سائيڪلڪ ايڊينوسين مونو فاسفيٽ]] (cAMP) جي مقدار کي تيزيءَ سان تبديل ڪرڻ جو طريقو پيش ڪيو ويو. cAMP هڪ اهم [[سيڪنڊ ميسينجر]] آهي، جيڪو خاني جي اندر مختلف حياتياتي سگنلن جي منتقليءَ ۾ حصو وٺندو آهي. هن تحقيق سان آپٽوجينيٽڪس جو استعمال آئن چينلن کان اڳتي وڌي خلين جي اندروني سگنلنگ نظامن تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last1=Schröder-Lang |first1=Saskia |last2=Schwärzel |first2=Martin |last3=Seifert |first3=Reinhard |last4=Strünker |first4=Timo |last5=Kateriya |first5=Suneel |last6=Looser |first6=Jens |last7=Watanabe |first7=Masakatsu |last8=Kaupp |first8=U Benjamin |last9=Hegemann |first9=Peter |last10=Nagel |first10=Georg |date=2007 |title=Fast manipulation of cellular cAMP level by light in vivo |url=https://www.nature.com/articles/nmeth975 |journal=Nature Methods |volume=4 |issue=1 |pages=39–42 |doi=10.1038/nmeth975 |pmid=17128267 |s2cid=10616442 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121115853/https://www.nature.com/articles/nmeth975 |archive-date=21 January 2022}}</ref> === سائيڪل اوپ ۽ cGMP بابت تحقيق === 2015ع ۾ جارج ناگل، شيچيانگ گائو (Shiqiang Gao) ۽ اليگزينڊر گوٽشالڪ جي تحقيقي جماعت ''CyclOp'' نالي هڪ روشنيءَ سان حساس اينزائيمي روڊوپسن جي خاصيتن کي واضح ڪيو. CyclOp هڪ اهڙو پروٽين آهي، جنهن ۾ جھليءَ مان گذرندڙ اٺ حصا (Eight Transmembrane Segments) موجود آهن. جڏهن هن پروٽين کي مناسب روشنيءَ سان فعال ڪيو وڃي ٿو ته اهو خاني جي اندر [[سائيڪلڪ گوانوسين مونو فاسفيٽ]] (cGMP) جي مقدار وڌائي سگهي ٿو. cGMP پڻ هڪ اهم سيڪنڊ ميسينجر آهي، جيڪو خلين جي اندر ڪيترن ئي حياتياتي عملن جي ضابطي ۾ حصو وٺندو آهي. هن دريافت سان روشنيءَ ذريعي خلين جي اندروني سگنلنگ نظامن کي ڪنٽرول ڪرڻ جا وڌيڪ امڪان پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=Shiqiang |last2=Nagpal |first2=Jatin |last3=Schneider |first3=Martin W. |last4=Kozjak-Pavlovic |first4=Vera |last5=Nagel |first5=Georg |last6=Gottschalk |first6=Alexander |date=2015 |title=Optogenetic manipulation of cGMP in cells and animals by the tightly light-regulated guanylyl-cyclase opsin CyclOp |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=8046 |doi=10.1038/ncomms9046 |pmid=26345128 |pmc=4569695 |doi-access=free}}</ref> === نباتاتي خلين ۾ آپٽوجينيٽڪس === جارج ناگل ۽ سندس ساٿين آپٽوجينيٽڪس جي طريقن کي اعصابي خلين کان علاوه ٻين جاندارن ۽ نباتاتي خلين ۾ پڻ استعمال ڪرڻ لاءِ تحقيق ڪئي. هنن جينياتي طور تي تيار ڪيل روشنيءَ سان حساس پروٽينن جي مدد سان ٻوٽن جي خلين جي سرگرميءَ ۽ واڌ ويجهه تي اثر وجهڻ جا طريقا ڳوليا. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ خوردبيني جاندارن مان حاصل ڪيل روڊوپسن جي مدد سان ٻوٽن جي واڌ ويجهه کي روشنيءَ ذريعي ڪنٽرول ڪرڻ جا تجربا بيان ڪيا ويا. هن تحقيق مان ظاهر ٿيو ته آپٽوجينيٽڪس صرف اعصابي سائنس تائين محدود نه آهي، پر نباتاتي حياتيات ۽ خلوي سگنلنگ جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Zhou |first1=Yang |last2=Ding |first2=Meiqi |last3=Gao |first3=Shiqiang |last4=Yu-Strzelczyk |first4=Jing |last5=Krischke |first5=Markus |last6=Duan |first6=Xiaodong |last7=Leide |first7=Jana |last8=Riederer |first8=Markus |last9=Mueller |first9=Martin J. |last10=Hedrich |first10=Rainer |last11=Konrad |first11=Kai R. |date=2021 |title=Optogenetic control of plant growth by a microbial rhodopsin |url=https://www.nature.com/articles/s41477-021-00853-w |journal=Nature Plants |volume=7 |issue=2 |pages=144–151 |doi=10.1038/s41477-021-00853-w |pmid=33594268 |s2cid=231945847 |url-access=subscription}}</ref> == 2026ع جو طب يا فعليات جو نوبل انعام == === انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2026ع تي [[ڪيرولنسڪا انسٽيٽيوٽ]] جي نوبل اسيمبلي 2026ع جو [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] جرمن حياتياتي طبعياتدان [[جارج ناگل]]، [[پيٽر هيگمان]] ۽ آمريڪي سائنسدان [[ڪارل ڊائيسروٿ]] کي گڏيل طور ڏيڻ جو اعلان ڪيو. انهن کي روشنيءَ سان کُلندڙ آئن چينلن ۽ [[آپٽوجينيٽڪس]] بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف طور انعام لاءِ چونڊيو ويو. ٽنهي سائنسدانن جي تحقيق اهڙي ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ جو بنياد بڻجي، جنهن جي مدد سان مخصوص اعصابي خلين جي سرگرميءَ کي روشنيءَ ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.<ref name="NobelPrize.org"/><ref name="DFGNagel2026">{{cite web |title=DFG Congratulates Peter Hegemann and Georg Nagel on Nobel Prize in Physiology or Medicine |url=https://www.dfg.de/en/service/press/press-releases/2026/press-release-no-41 |publisher=German Research Foundation |date=8 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> ناگل کي انعام ملڻ جو اعلان ان وقت ٿيو، جڏهن هو اٽليءَ ۾ موجود هو. [[ورزبرگ يونيورسٽي]] پنهنجي سرڪاري بيان ۾ هن ڪاميابيءَ کي يونيورسٽيءَ جي سائنسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو قرار ڏنو ۽ ناگل کي ان اداري سان لاڳاپيل پندرهون نوبل انعام يافته سائنسدان ڄاڻايو.<ref name="WurzburgNobel2026">{{cite web |title=Nobel Prize for Würzburg Professor Georg Nagel |url=https://www.uni-wuerzburg.de/en/news-and-events/news/detail/news/nobelprize-georg-nagel/ |publisher=University of Würzburg |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ۾ ناگل جي تحقيق جو ڪردار === جارج ناگل جي نوبل انعام حاصل ڪرڻ ۾ سندس [[چينل روڊوپسن]] بابت ڪيل بنيادي تحقيق کي خاص اهميت حاصل آهي. هن [[پيٽر هيگمان]]، [[ارنسٽ بامبرگ]] ۽ ٻين ساٿين سان گڏ سائي الجي ''[[Chlamydomonas reinhardtii]]'' ۾ موجود روشنيءَ سان حساس پروٽينن جي خاصيتن جو مطالعو ڪيو. هنن دريافت ڪيو ته چينل روڊوپسن هڪ اهڙو پروٽين آهي، جيڪو روشنيءَ جي اثر هيٺ آئن چينل طور ڪم ڪري ٿو ۽ خاني جي جھليءَ مان مخصوص آئنن جي گذر کي ممڪن بڻائي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Ollig |first2=Doris |last3=Fuhrmann |first3=Markus |last4=Kateriya |first4=Suneel |last5=Musti |first5=Anna Maria |last6=Bamberg |first6=Ernst |last7=Hegemann |first7=Peter |title=Channelrhodopsin-1: A Light-Gated Proton Channel in Green Algae |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-06-28_296_5577/page/2395 |journal=Science |date=2002 |volume=296 |issue=5577 |pages=2395–2398 |doi=10.1126/science.1072068}}</ref> 2002ع ۾ ناگل ۽ سندس ساٿين ''چينل روڊوپسن-1'' بابت تحقيقي نتيجا شايع ڪيا، جن مان ثابت ٿيو ته اهو روشنيءَ سان کُلندڙ پروٽان چينل آهي. 2003ع ۾ ساڳئي تحقيقي سلسلي دوران ''چينل روڊوپسن-2'' جي سڃاڻپ ۽ ان جي خاصيتن جي وضاحت ڪئي وئي. هن ٻئي پروٽين جي مدد سان روشنيءَ جي اثر هيٺ مثبت چارج رکندڙ آئنن جو وهڪرو پيدا ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان خاني جي برقي جھليءَ جي صلاحيت ۾ تبديلي اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Szellas |first2=Tanjef |last3=Huhn |first3=Wolfram |last4=Kateriya |first4=Suneel |last5=Adeishvili |first5=Nona |last6=Berthold |first6=Peter |last7=Ollig |first7=Doris |last8=Hegemann |first8=Peter |last9=Bamberg |first9=Ernst |title=Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-11-25_100_24/page/13940 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=2003 |volume=100 |issue=24 |pages=13940–13945 |doi=10.1073/pnas.1936192100}}</ref> انهن تجربن جي اهميت اها هئي ته روشنيءَ سان حساس پروٽينن کي ٻين قسمن جي خلين ۾ پيدا ڪرائي، انهن جي برقي سرگرميءَ کي ٻاهرين روشنيءَ سان متاثر ڪرڻ جو امڪان ظاهر ٿيو. بعد ۾ ان تصور کي اعصابي خلين تي لاڳو ڪيو ويو، جنهن مان آپٽوجينيٽڪس جي جديد ٽيڪنالاجي ترقي ڪئي.<ref name="DFGNagel2026"/> === اعصابي خلين ۾ روشنيءَ جو استعمال === 2005ع ۾ [[ڪارل ڊائيسروٿ]]، [[ايڊورڊ بوئڊن]]، [[فينگ ژانگ]]، ارنسٽ بامبرگ ۽ جارج ناگل هڪ تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڏيکاريو ويو ته چينل روڊوپسن-2 پيدا ڪندڙ اعصابي خلين ۾ روشنيءَ جي مختصر نبضن ذريعي انتهائي تيزيءَ سان برقي سگنل پيدا ڪري سگهجن ٿا. اها دريافت اعصابي سرڪٽن جي سرگرميءَ کي وقت جي وڏي درستگيءَ سان ڪنٽرول ڪرڻ طرف اهم قدم هئي.<ref>{{cite journal |last1=Boyden |first1=Edward S. |last2=Zhang |first2=Feng |last3=Bamberg |first3=Ernst |last4=Nagel |first4=Georg |last5=Deisseroth |first5=Karl |title=Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity |journal=Nature Neuroscience |date=2005 |volume=8 |issue=9 |pages=1263–1268 |doi=10.1038/nn1525}}</ref> ساڳئي سال ناگل ۽ [[اليگزينڊر گوٽشالڪ]] جي تحقيقي ٽيم ''[[Caenorhabditis elegans]]'' نالي گول ڪيڙي جي اعصابي ۽ عضلاتي خلين ۾ چينل روڊوپسن-2 استعمال ڪري ڏيکاريو ته روشنيءَ سان انهن خلين جي سرگرمي ۽ جانور جي رويي ۾ تيز تبديليون پيدا ڪري سگهجن ٿيون. هن تجربي سان آپٽوجينيٽڪس کي زنده جانورن ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت جو عملي ثبوت مليو.<ref>{{cite journal |last1=Nagel |first1=Georg |last2=Brauner |first2=Martin |last3=Liewald |first3=Jana F. |last4=Adeishvili |first4=Nona |last5=Bamberg |first5=Ernst |last6=Gottschalk |first6=Alexander |title=Light Activation of Channelrhodopsin-2 in Excitable Cells of Caenorhabditis elegans Triggers Rapid Behavioral Responses |journal=Current Biology |date=2005 |volume=15 |issue=24 |pages=2279–2284 |doi=10.1016/j.cub.2005.11.032}}</ref> === آپٽوجينيٽڪس جي سائنسي اهميت === آپٽوجينيٽڪس ۾ جينياتي طريقن سان مخصوص خلين ۾ روشنيءَ سان حساس پروٽين پيدا ڪرايا ويندا آهن. پوءِ مناسب طول موج واري روشني استعمال ڪري انهن خلين جي سرگرمي وڌائي يا گهٽائي سگهجي ٿي. هن طريقي سان محقق دماغ جي مخصوص اعصابي سرڪٽن جو مطالعو ڪري سگهن ٿا ۽ معلوم ڪري سگهن ٿا ته اهي يادگيري، جذبات، حرڪت ۽ ٻين رويائي عملن ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="NobelPrize.org"/><ref name="DFGNagel2026"/> ناگل ۽ سندس ساٿين جي تحقيق سان روشنيءَ ذريعي اعصابي خلين کي فعال ڪرڻ کان علاوه انهن جي سرگرمي روڪڻ جا طريقا پڻ ترقي ڪيا ويا. مثال طور، [[هيلو روڊوپسن]] جهڙن روشنيءَ سان فعال ٿيندڙ آئن پمپن کي استعمال ڪري اعصابي خلين جي برقي سرگرميءَ کي دٻائي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح آپٽوجينيٽڪس دماغي سرڪٽن جي مختلف حصن جي ڪمن کي تجرباتي طور سمجهڻ جو هڪ اهم اوزار بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Feng |last2=Wang |first2=Li-Ping |last3=Brauner |first3=Martin |last4=Liewald |first4=Jana F. |last5=Kay |first5=Kenneth |last6=Watzke |first6=Natalie |last7=Wood |first7=Phillip G. |last8=Bamberg |first8=Ernst |last9=Nagel |first9=Georg |last10=Gottschalk |first10=Alexander |last11=Deisseroth |first11=Karl |title=Multimodal fast optical interrogation of neural circuitry |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-05_446_7136/page/633 |journal=Nature |date=2007 |volume=446 |issue=7136 |pages=633–639 |doi=10.1038/nature05744}}</ref> === طبي تحقيق ۽ امڪاني استعمال === ناگل، هيگمان ۽ ڊائيسروٿ جي دريافتن اعصابي سائنس ۾ اهڙن تجربن کي ممڪن بڻايو، جن ۾ دماغ جي مخصوص خلين جي سرگرميءَ کي ڪنٽرول ڪري سندن ڪردار جو سڌو مطالعو ڪري سگهجي ٿو. ان سان اعصابي ۽ نفسياتي بيمارين جي بنيادي حياتياتي عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي آهي. آپٽوجينيٽڪس جي مدد سان مرگهي، پارڪنسن جي بيماري، يادگيريءَ جي خرابين ۽ ٻين اعصابي مسئلن بابت تحقيق جاري آهي.<ref name="DFGNagel2026"/><ref>{{cite news |title=US and German scientists win Nobel medicine prize for work on light and brain |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/deisseroth-hegemann-nagelwin-2026-nobel-medicine-prize-2026-10-05/ |work=Reuters |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> اکين جي ڪجهه موروثي بيمارين ۾ پڻ آپٽوجينيٽڪس تي ٻڌل طريقن جي تحقيق ڪئي پئي وڃي. انهن طريقن جو مقصد روشنيءَ سان حساس پروٽينن جي مدد سان نظر جي خراب ٿيل نظام جي ڪجهه ڪمن کي بحال ڪرڻ آهي. جيتوڻيڪ اهڙن طريقن جا ابتدائي نتيجا اميد افزا آهن، پر انهن مان ڪيترائي اڃا تجرباتي يا ڪلينڪي تحقيق جي مرحلن ۾ آهن ۽ انهن کي عام طور منظور ٿيل علاج سمجهڻ درست نه ٿيندو.<ref>{{cite web |title=Medizin-Nobelpreis für den Würzburger Professor Georg Nagel |url=https://www.ukw.de/forschung/pressemitteilungen/detail/news/medizin-nobelpreis-fuer-den-wuerzburger-professor-georg-nagel-1/ |publisher=University Hospital Würzburg |date=5 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === ورزبرگ يونيورسٽيءَ سان تعلق ۽ اعزاز === جارج ناگل 2004ع کان 2021ع تائين [[ورزبرگ يونيورسٽي]] جي جوليس فون زاڪس انسٽيٽيوٽ ۾ ماليڪيولر نباتاتي فعليات جي پروفيسر طور ڪم ڪيو. ان کان پوءِ هن يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف فزيالاجي ۾ سينيئر پروفيسر طور جون 2026ع جي آخر تائين تدريس ۽ تحقيق جاري رکي. ان ڪري نوبل انعام جي اعلان وقت سندس ڊگهي علمي وابستگيءَ کي خاص طور اجاگر ڪيو ويو.<ref name="WurzburgNobel2026"/> ورزبرگ يونيورسٽيءَ جي صدر پال پائولي ناگل کي نوبل انعام ملڻ تي مبارڪباد ڏيندي سندس علمي ڪاميابين جي واکاڻ ڪئي. يونيورسٽيءَ ناگل کي 2024ع ۾ سندس نمايان سائنسي خدمتن جي اعتراف طور رائنٽگن ميڊل (Röntgen Medal) پڻ ڏنو هو. نوبل انعام سندس اڳوڻن بين الاقوامي اعزازن، جن ۾ برين انعام ۽ شا انعام شامل آهن، کان پوءِ هڪ وڌيڪ اهم اعزاز بڻيو.<ref name="WurzburgNobel2026"/> === جرمن سائنسي ادارن جو ردعمل === [[جرمن ريسرچ فائونڊيشن]] (DFG) جارج ناگل ۽ پيٽر هيگمان کي 2026ع جو نوبل انعام ملڻ تي مبارڪباد ڏني. اداري ٻنهي جرمن سائنسدانن جي روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ آئن چينلن بابت تحقيق کي آپٽوجينيٽڪس جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت وارو ڪم قرار ڏنو. ان سان گڏ ڪارل ڊائيسروٿ جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪيو ويو، جنهن اعصابي سائنس ۾ هن ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال کي اڳتي وڌايو.<ref name="DFGNagel2026"/> 2026ع جو نوبل انعام اهڙي سائنسي تحقيق جي اهميت جو اعتراف هو، جيڪا شروعات ۾ الجي جي روشنيءَ ڏانهن ردعمل ۽ خلين جي جھليءَ ۾ آئنن جي حرڪت کي سمجهڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. ان تحقيق مان ترقي ڪندڙ آپٽوجينيٽڪس بعد ۾ اعصابي سائنس جي هڪ اهم تجرباتي طريقي جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="NobelPrize.org"/><ref name="DFGNagel2026"/> == ٻيا اعزاز ۽ انعام == * '''2010ع''' – [[وائلي انعام براءِ حياتياتي طبي سائنسون]] (Wiley Prize in Biomedical Sciences)، پيٽر هيگمان ۽ ارنسٽ بامبرگ سان گڏ.<ref>{{cite web |title=Ninth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Peter Hegemann, Dr. Georg Nagel, and Dr. Ernst Bamberg |url=https://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html |publisher=Wiley Foundation |date=1 February 2010 |access-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205074546/https://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html |archive-date=5 December 2022}}</ref> * '''2010ع''' – ڪارل هائنز بيڪورٽس انعام (Karl Heinz Beckurts Prize)، پيٽر هيگمان ۽ ارنسٽ بامبرگ سان گڏ.<ref>{{cite web |title=Preisträger |url=http://www.beckurts-stiftung.de/preis/preistraeger.html |publisher=Karl Heinz Beckurts Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704080132/http://www.beckurts-stiftung.de/preis/preistraeger.html |archive-date=4 July 2010}}</ref> * '''2012ع''' – زولخ انعام (Zülch Prize).<ref name="i991">{{cite web |title=International Prize for Translational Neuroscience |website=Max-Planck-Gesellschaft |date=18 August 2026 |url=https://www.mpg.de/preise/international-prize-for-translational-neuroscience |language=de |access-date=5 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260729134139/https://www.mpg.de/preise/international-prize-for-translational-neuroscience |archive-date=29 July 2026 |url-status=live}}</ref> * '''2013ع''' – [[لوئي-ژانتي انعام براءِ طب]] (Louis-Jeantet Prize for Medicine)، پيٽر هيگمان سان گڏ.<ref>{{cite web |title=Professors Peter Hegemann and Georg Nagel |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |publisher=Louis-Jeantet Foundation |access-date=19 December 2018 |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205031921/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |url-status=dead}}</ref> * '''2013ع''' – [[برين انعام]] (The Brain Prize)، جيڪو گريٽي لنڊبيڪ يورپي برين ريسرچ فائونڊيشن طرفان ڏنو ويو.<ref name="brain">{{cite web |title=Peter Hegemann |url=http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/peter_hegemann/ |publisher=The Brain Prize |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230091155/http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/peter_hegemann/ |archive-date=30 December 2015}}</ref> * '''2015ع''' – [[يورپي تنظيم براءِ ماليڪيولر بايولاجي]] (EMBO) جي ميمبر طور چونڊ.<ref>{{cite web |title=Georg Nagel |url=https://people.embo.org/profile/georg-nagel |access-date=5 October 2026 |website=EMBO |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109061502/https://people.embo.org/profile/georg-nagel |archive-date=9 November 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="o183">{{cite web |title=Hohe Auszeichnung für Georg Nagel |website=Universität Würzburg |date=27 August 2023 |url=https://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/bot1/nachrichten/single/news/hohe-auszeichnung-fuer-georg-nagel-2/ |language=de |access-date=5 October 2026}}</ref> * '''2019ع''' – [[رمفورڊ انعام]] (Rumford Prize)، آپٽوجينيٽڪس جي ايجاد ۽ ترقيءَ ۾ غيرمعمولي خدمتن جي اعتراف طور. هي انعام ارنسٽ بامبرگ، [[ايڊورڊ بوئڊن]]، [[ڪارل ڊائيسروٿ]]، [[پيٽر هيگمان]] ۽ [[گيرو ميزنبوڪ]] سان گڏ مليو.<ref>{{cite web |url=https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics |title=Rumford Prize Awarded for the Invention and Refinement of Optogenetics |website=American Academy of Arts and Sciences |access-date=12 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206083834/https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics |archive-date=6 February 2021 |url-status=live}}</ref> * '''2020ع''' – [[شا انعام]] براءِ حياتياتي سائنس ۽ طب (Shaw Prize in Life Science and Medicine).<ref>{{cite web |url=https://www.shawprize.org/prizes/life-science-medicine |title=Shaw Prize 2020 |access-date=21 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810220336/https://www.shawprize.org/prizes/life-science-medicine |archive-date=10 August 2020}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * [https://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/bot1/forschung/prof-dr-georg-nagel/ پروفيسر ڊاڪٽر جارج ناگل جو تحقيقي گروپ] – ورزبرگ يونيورسٽي، جرمني (11 اپريل 2018ع تي حاصل ڪيل). {{Nobel Prize in Physiology or Medicine}} {{2026 Nobel Prize winners}} {{Shaw Prize laureates}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nagel, Georg}} [[زمرو:1953ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:جرمن حياتياتي طبعياتدان]] [[زمرو:جرمن نوبل انعام يافته]] [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:طب يا فعليات جا نوبل انعام يافته]] jw0qgbxu92d7vls3ojp5nk7imnuz9dh 0 104043 425508 418558 2026-10-26T18:39:02Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425508 wikitext text/x-wiki {{Short description|فرانسيسي ڪيميادان (پيدائش 1930ع)}} {{Infobox scientist | name = هينري ڪاگان | native_name = Henri Boris Kagan | birth_name = هينري بورس ڪاگان | birth_date = {{birth date and age|1930|12|15|df=y}} | birth_place = [[بولون-بيانڪور]]، [[فرانسيسي ٽين جمهوريه]]، [[فرانس]] | image = Henri Kagan.jpg | caption = هينري ڪاگان | death_date = | death_place = | education = {{ubl | [[پيرس يونيورسٽي]] | [[ايڪول ناسيونال سپيريئر ڊي شيمي ڊي پيرس]] | [[ڪاليج ڊي فرانس]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) }} | awards = {{ubl | [[وولف انعام براءِ ڪيميا]] (2001ع) | [[ريوجي نويوري انعام]] (2002ع) | [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2026ع) }} | fields = [[غيرمتناسب ڪيٽالسس]] | workplaces = [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]] }} '''هينري بورس ڪاگان''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Henri Boris Kagan}}؛ پيدائش: 15 ڊسمبر 1930ع) هڪ فرانسيسي [[ڪيميادان]] آهي، جيڪو [[فرانس]] جي [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر ايميريٽس (اعزازي رٽائرڊ پروفيسر) آهي. هن کي [[غيرمتناسب ڪيٽالسس]] (Asymmetric Catalysis) جي شعبي جي باني ۽ اڳواڻ سائنسدانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. سندس سائنسي دريافتن خاص طور [[دواسازي جي صنعت]] ۽ حياتياتي طور فعال نامياتي مرڪبن جي تياريءَ تي گهرا اثر ڇڏيا آهن.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XPUZAAAAIAAJ&q=%22Kagan,+henri%22+1930 |title=Who's Who in Western Europe |isbn=978-0-900332-61-6 |year=1981 |publisher=International Biographical Centre}}</ref> 2026ع ۾ هينري ڪاگان کي جاپاني ڪيميادان [[ڪينسو سوائي]] (Kensō Soai) سان گڏ [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٻنهي سائنسدانن کي غيرمتناسب نامياتي ترڪيب ۾ غيرخطّي اثرن ۽ خود عمل انگيزيءَ جي دريافت جي اعتراف طور هي انعام ڏنو ويو.<ref name="Nobel">{{cite web |title=Nobel Prize in Chemistry 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/press-release/ |access-date=7 October 2026 |website=NobelPrize.org |language=en-US |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20261007095246/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/press-release/ |archive-date=7 October 2026 |url-status=live}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == هينري ڪاگان 15 ڊسمبر 1930ع تي فرانس جي شهر [[بولون-بيانڪور]] (Boulogne-Billancourt) ۾ هڪ [[يهودي]] خاندان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="JVL">{{cite web |title=Henri Kagan |url=https://jewishvirtuallibrary.org/henri-kagan |website=Jewish Virtual Library |access-date=7 October 2026}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سندس خاندان نازي ظلمن کان بچڻ لاءِ ڏکڻ فرانس جي هڪ ڳوٺ ۾ لڪي رهيو. خاندان جي ڀاتين پنهنجي اصل سڃاڻپ لڪائڻ لاءِ فرضي نالا اختيار ڪيا، جنهن جي مدد سان هو جنگ دوران زندهه بچي ويا.<ref name="JVL"/><ref>{{cite news |title=French Jewish chemist Henri Kagan, Japan’s Kenso Soai win Nobel Prize for solving ‘mirror image’ mystery |url=https://www.timesofisrael.com/nobel-prize-in-chemistry-awarded-for-research-solving-mirror-image-mystery/ |access-date=7 October 2026 |work=The Times of Israel |date=7 October 2026}}</ref> جنگ کان پوءِ ڪاگان پنهنجي تعليم جاري رکي. هن [[پيرس يونيورسٽي]] جي مشهور تعليمي اداري [[سوربون]] ۽ [[ايڪول ناسيونال سپيريئر ڊي شيمي ڊي پيرس]] مان تعليم حاصل ڪئي. هن 1954ع ۾ پنهنجي اعليٰ تعليم جو هڪ اهم مرحلو مڪمل ڪيو. ان کان پوءِ هن [[ڪاليج ڊي فرانس]] ۾ ڪيميا جي تحقيق شروع ڪئي ۽ 1960ع ۾ سائنسدان ژان ژاڪ (Jean Jacques) جي نگرانيءَ هيٺ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ تحقيق جو موضوع [[اسٽيرائڊ]] ڪيميا ۽ [[اسٽيريوڪيمسٽري]] هو. پي ايڇ ڊي کان پوءِ ڪاگان سائنسدان ايلان اورو (Alain Horeau) سان گڏ تحقيقي ساٿي طور ڪم ڪيو. 1968ع ۾ هن [[اورسي]] (Orsay) ۾ پنهنجو تحقيقي ليبارٽري قائم ڪيو. 1999ع ۾ هو [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر ايميريٽس ٿيو.<ref name="JVL"/><ref>{{cite web |url=https://www.europe1.fr/sciences/portrait-qui-est-henri-kagan-le-francais-de-95-ans-laureat-du-prix-nobel-de-chimie-1129769 |title=Qui est Henri Kagan, le Français de 95 ans lauréat du prix Nobel de chimie ? |website=Europe 1 |access-date=10 October 2026}}</ref> == علمي ۽ سائنسي زندگي == هينري ڪاگان [[پيرس-سود يونيورسٽي]] جي اورسي ڪيمپس سان لاڳاپيل ٿيو، جتي هن ڪيميا جي پروفيسر طور تدريس ۽ تحقيق ڪئي. سندس تحقيق جو بنيادي مرڪز [[غيرمتناسب ڪيٽالسس]] (Asymmetric Catalysis) هو. هن شعبي ۾ اهڙا ڪيٽالسٽ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڪيميائي عمل دوران ڪنهن مرڪب جي ٻن ممڪن آئينائي صورتن مان هڪ جي ٺهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. === غيرمتناسب ڪيٽالسس ۽ DIOP جي ترقي === ڪاگان جي تحقيق ۾ هڪ اهم ڪاميابي اهڙن [[لگينڊ]] (Ligands) جي ترقي هئي، جن ۾ C<sub>2</sub> تقارن (C<sub>2</sub> Symmetry) جي خاصيت موجود هئي. انهن مان هڪ اهم مرڪب [[DIOP]] هو، جيڪو هڪ ڪائرل ڊاءِ فاسفين لگينڊ آهي. هي مرڪب عبوري ڌاتن سان گڏجي غيرمتناسب ڪيٽالسس ۾ استعمال ٿي سگهي ٿو. 1972ع ۾ ڪاگان ۽ سندس ساٿي ڊانگ-توان-فات (Dang-Tuan-Phat) روڊيئم تي ٻڌل ڪيٽالسٽ سان غيرمتناسب ڪيميائي گهٽتائي (Asymmetric Catalytic Reduction) بابت تحقيق شايع ڪئي. هن تحقيق ۾ استعمال ٿيل نئين ڪائرل ڊاءِ فاسفين لگينڊ بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين لاڳاپيل لگينڊن ۽ ڪيٽالسٽن جي ترقيءَ لاءِ بنياد بڻيو.<ref>{{cite journal |author=Henri B. Kagan, Dang-Tuan-Phat |title=Asymmetric catalytic reduction with transition metal complexes. I. Catalytic system of rhodium(I) with (−)-2,3-O-isopropylidene-2,3-dihydroxy-1,4-bis(diphenylphosphino)butane, a new chiral diphosphine |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=94 |issue=18 |year=1972 |doi=10.1021/ja00773a028 |pages=6429–6433 |bibcode=1972JAChS..94.6429K}}</ref><ref name="Balavoine2013">{{cite news |url=https://new.societechimiquedefrance.fr/wp-content/uploads/2019/12/2013-377-sept.-p7-Balavoine_HD.pdf |author=Gilbert Balavoine |title=Sur la route d’Henri Kagan, dialogue… |publisher=L’Actualité Chimique |date=September 2013 |pages=7–10}}</ref> DIOP ۽ ان سان لاڳاپيل لگينڊن جي ترقيءَ سان اهڙن ڪيٽالسٽن جي تياري ممڪن ٿي، جيڪي مخصوص ڪائرل نامياتي مرڪبن جي تياريءَ ۾ مددگار آهن. اهڙن مرڪبن جي اهميت خاص طور دواسازيءَ جي صنعت ۾ آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن دوا جي ٻن آئينائي صورتن جون حياتياتي خاصيتون مختلف ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Who are Henri Kagan and Kensō Soai, the scientists awarded the 2026 Nobel Prize in Chemistry? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/who-are-henri-kagan-and-kens-soai-the-scientists-awarded-the-2026-nobel-prize-in-chemistry/articleshow/134763141.cms |access-date=7 October 2026 |work=The Times of India |date=7 October 2026}}</ref> === غيرخطّي اثرن جي دريافت === 1986ع ۾ هينري ڪاگان ۽ سندس ساٿين غيرمتناسب ڪيٽالسس ۾ [[غيرخطّي اثر]] (Non-linear Effect) جا ابتدائي مثال دريافت ڪيا.<ref name="Balavoine2013"/> عام طور اهو تصور ڪيو ويندو هو ته جيڪڏهن ڪنهن ڪائرل ڪيٽالسٽ ۾ هڪ آئينائي صورت جو تناسب وڌايو وڃي ته پيدا ٿيندڙ مرڪب جي آئينائي خالصيت ۾ پڻ سڌي تناسب سان واڌ ٿيندي. ڪاگان جي تحقيق ظاهر ڪيو ته ڪجهه ڪيٽالسٽ نظامن ۾ اهو تعلق سڌو يا خطّي نه هوندو آهي. ڪن حالتن ۾ ڪيٽالسٽ جي آئينائي خالصيت ۾ معمولي تبديلي پيدا ٿيندڙ مرڪب جي آئينائي خالصيت ۾ تمام وڏي تبديلي آڻي سگهي ٿي. اهڙي رجحان کي غيرخطّي اثر چيو ويندو آهي. ڪاگان ۽ سندس ساٿين 1986ع ۾ غيرمتناسب آڪسائيڊيشن ۽ الڊولائيزيشن عملن ۾ اهڙا اثر ظاهر ڪيا ۽ انهن جي وضاحت لاءِ رياضياتي ماڊل تيار ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Puchot |first1=C. |last2=Samuel |first2=O. |last3=Dunach |first3=E. |last4=Zhao |first4=S. |last5=Agami |first5=C. |last6=Kagan |first6=H. B. |date=1986 |title=Nonlinear effects in asymmetric synthesis. Examples in asymmetric oxidations and aldolization reactions |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00269a036 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=108 |issue=9 |pages=2353–2357 |doi=10.1021/ja00269a036 |pmid=22175583 |bibcode=1986JAChS.108.2353P |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721075328/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00269a036 |archive-date=21 July 2022}}</ref> === غيرخطّي اثرن جي نظرياتي اهميت === غيرخطّي اثرن جي دريافت غيرمتناسب ڪيٽالسس جي مطالعي ۾ هڪ نئين تحقيقي رخ کي جنم ڏنو. اهي اثر رڳو ڪيميائي عمل جي نتيجن جي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ اهم نه آهن، پر انهن جي مدد سان ڪيٽالسٽ جي ماليڪيولر بناوت ۽ ردعمل جي اندروني طريقيڪار بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. 1994ع ۾ ڪاگان ۽ سندس ساٿين غيرمتناسب ڪيٽالسس ۾ غيرخطّي اثرن بابت وڌيڪ تفصيلي تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ اهڙن اثرن جي مختلف صورتن ۽ انهن جي ڪيميائي سببن جو مطالعو ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Guillaneux |first1=Denis |last2=Zhao |first2=Shu-Hai |last3=Samuel |first3=Odile |last4=Rainford |first4=David |last5=Kagan |first5=Henri B. |date=October 1994 |title=Nonlinear Effects in Asymmetric Catalysis |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00100a004 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=116 |issue=21 |pages=9430–9439 |doi=10.1021/ja00100a004 |bibcode=1994JAChS.116.9430G |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809141934/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00100a004 |archive-date=9 August 2022}}</ref> غيرخطّي اثرن جو مطالعو [[زندگيءَ جي ابتدا]] (Abiogenesis) بابت سائنسي بحثن سان پڻ لاڳاپيل آهي. خاص طور سائنسدان اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته ابتدائي ڪيميائي نظامن ۾ ڪنهن هڪ آئينائي صورت جي معمولي برتري ڪيئن وڌي سگهي ٿي. هن موضوع کي ڪائرل يا غيرمتناسب واڌارو (Asymmetric Amplification) چيو ويندو آهي. ڪاگان جي تحقيق اهڙن عملن کي سمجهڻ لاءِ اهم نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="Balavoine2013"/> == اعزاز ۽ انعام == [[File:Henri_B_kagan.webp|thumb|هينري بورس ڪاگان، يونيورسٽيءَ ۾]] هينري ڪاگان [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر آهي. 1994ع ۾ کيس [[پولش اڪيڊمي آف سائنسز]] جو پرڏيهي ميمبر چونڊيو ويو. 2003ع ۾ هو [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو فيلو ٿيو. هو [[ڪيميڪل ريسرچ سوسائٽي آف انڊيا]] جو اعزازي ميمبر پڻ آهي.<ref name="KaganAwards">{{cite web |url=https://www.chemie.de/lexikon/Henri_Kagan.html |title=Henri Kagan |website=Chemie.de}}</ref> هن پنهنجي سائنسي خدمتن جي اعتراف طور ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي انعام حاصل ڪيا آهن. * '''1967ع''' – لي بيل انعام (Le Bel Prize)، [[فرانسيسي ڪيميائي سوسائٽي]] طرفان.<ref name="KaganAwards"/> * '''1968ع''' – ڪاهور انعام (Cahours Prize)، [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] طرفان.<ref name="KaganAwards"/> * '''1974ع''' – [[فرانسيسي قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] (CNRS) جو چانديءَ جو تمغو.<ref name="KaganAwards"/> * '''1976ع''' – ريمنڊ بير انعام (Raymond Berr Prize).<ref name="KaganAwards"/> * '''1989ع''' – پرڪس دو ريونمان فرانسيس (Prix du rayonnement français).<ref name="KaganAwards"/> * '''1990ع''' – [[پريلاگ ميڊل]] (Prelog Medal).<ref name="KaganAwards"/> * '''1991ع''' – [[آگسٽ ولهيلم فون هوفمان ميڊل]].<ref name="KaganAwards"/> * '''1998ع''' – [[ناگويا]] گولڊ ميڊل براءِ نامياتي ڪيميا.<ref name="KaganAwards"/><ref>{{cite web |url=https://ocyrd.csj.jp/nagoya_medalseminer/medal_award_gold/ |title=Nagoya Gold Medal Recipients |website=ocyrd.csj.jp}}</ref> * '''1998ع''' – ياماڊا انعام، جاپان ريسرچ فائونڊيشن فار آپٽيڪلي ايڪٽو ڪمپائونڊز طرفان.<ref name="KaganAwards"/> * '''1999ع''' – [[ٽيٽراهيدرون انعام]] براءِ تخليقيت در نامياتي ڪيميا.<ref name="KaganAwards"/> * '''1999ع''' – [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو صد ساله انعام (Centenary Prize).<ref name="KaganAwards"/> * '''2001ع''' – [[وولف انعام براءِ ڪيميا]]، [[ريوجي نويوري]] ۽ [[ڪارل بيري شارپليس]] سان گڏ.<ref name="KaganAwards"/><ref>{{cite web |url=https://wolffund.org.il/henri-b-kagan/ |title=Henri B. Kagan |website=Wolf Foundation}}</ref> * '''2002ع''' – ميزون ڊي لا شيمي فائونڊيشن جو وڏو انعام (Grand Prize).<ref name="KaganAwards"/><ref>{{cite web |url=https://fondation.maisondelachimie.com/les-actions/les-prix-de-la-fondation/grand-prix-de-la-fondation/les-anciens-laureats/ |title=Les anciens lauréats |website=Fondation Maison de la Chimie}}</ref> * '''2002ع''' – [[جاپان سوسائٽي فار دي پروموشن آف سائنس]] جو ممتاز سائنسدانن لاءِ انعام.<ref name="KaganAwards"/> * '''2002ع''' – [[ريوجي نويوري انعام]].<ref name="KaganAwards"/> * '''2005ع''' – [[بينجمن فرينڪلن ميڊل]]، سائنس ۾ نمايان ڪاميابين لاءِ بوئر انعام (Bower Award and Prize for Achievement in Science).<ref>{{cite web |url=https://fi.edu/en/awards/laureates/henri-b-kagan |title=Henri B. Kagan |website=The Franklin Institute}}</ref> * '''2013ع''' – لاووازيئر ميڊل (Lavoisier Medal)، [[فرانسيسي ڪيميائي سوسائٽي]] طرفان.<ref>{{cite web |title=Henri B. Kagan – The Franklin Institute Awards – Laureate Database |url=http://www.fi.edu/winners/2005/kagan_henri.faw?winner_id=4388 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205182004/http://www.fi.edu/winners/2005/kagan_henri.faw?winner_id=4388 |archive-date=5 February 2012 |access-date=7 October 2026 |website=The Franklin Institute |url-status=dead}}</ref> * '''2026ع''' – [[ڪيميا جو نوبل انعام]]، [[ڪينسو سوائي]] سان گڏ.<ref name="Nobel"/> === اعزازي ڊاڪٽريٽ === هينري ڪاگان کي مختلف يونيورسٽين طرفان اعزازي ڊاڪٽريٽ جون ڊگريون پڻ ڏنيون ويون. * '''1999ع''' – [[بخارسٽ يونيورسٽي]]، [[رومانيا]].<ref name="KaganAwards"/> * '''2004ع''' – [[باسيليڪاتا يونيورسٽي]]، [[اٽلي]].<ref name="KaganAwards"/> === قومي اعزاز === فرانسيسي حڪومت هينري ڪاگان کي سائنسي خدمتن جي اعتراف طور ڪيترائي قومي اعزاز ڏنا آهن. * '''1996ع''' – [[فرانس جو قومي آرڊر آف ميرٽ]]، نائٽ (Knight) جو درجو.<ref>{{cite web |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000000721927 |title=ORDRE NATIONAL DU MERITE Décret du 21 novembre 1995 portant promotion et nomination |website=Légifrance}}</ref> * '''2002ع''' – [[ليجن آف آنر]]، نائٽ (Knight) جو درجو.<ref>{{cite web |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000000594363 |title=Décret du 29 mars 2002 portant promotion et nomination |website=Légifrance}}</ref> * '''2007ع''' – [[فرانس جو قومي آرڊر آف ميرٽ]]، آفيسر (Officer) جو درجو.<ref>{{cite web |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000000465675 |title=Décret du 7 mai 2007 portant promotion et nomination |website=Légifrance}}</ref> == ڪيميا جو نوبل انعام == === 2001ع جي نوبل انعام بابت تڪرار === 2001ع ۾ هينري ڪاگان کي [[ڪيميا جو نوبل انعام]] نه ملڻ تي فرانس جي سائنسي حلقن ۾ بحث ۽ احتجاج ٿيو. ان سال ڪيميا جو نوبل انعام ٽن سائنسدانن، [[ڪارل بيري شارپليس]]، [[ريوجي نويوري]] ۽ [[وليم ايس نولز]] کي ڪيٽالسٽ جي مدد سان غيرمتناسب ڪيميائي ترڪيب بابت سندن تحقيق تي ڏنو ويو. ڪارل بيري شارپليس آمريڪا جي [[اسڪرپس ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] سان، ريوجي نويوري جاپان جي [[ناگويا يونيورسٽي]] سان، جڏهن ته وليم ايس نولز اڳ ۾ آمريڪي ڪمپني [[مونسانٽو]] سان لاڳاپيل رهيو هو. ڪيترن فرانسيسي سائنسدانن اعتراض ڪيو ته هينري ڪاگان غيرمتناسب ڪيٽالسس جي شعبي جي بنيادي اڳواڻن مان هڪ هو، تنهنڪري کيس پڻ انعام ۾ شامل ڪرڻ گهرجي ها. فرانس جي ان وقت جي سائنس واري وزير [[راجر-جيرار شوارٽزنبرگ]] پڻ اها راءِ ظاهر ڪئي ته ڪاگان جي بنيادي خدمتن کي نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي ها. بهرحال، نوبل انعام جي ضابطن موجب هڪ انعام وڌ ۾ وڌ ٽن ماڻهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، تنهنڪري 2001ع جي انعام ۾ چوٿين سائنسدان کي شامل ڪرڻ ممڪن نه هو.<ref>{{cite journal |last=Goodman |first=Sally |date=2001 |title=French Nobel protest makes chemist a cause célèbre |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-15_414_6861/page/239 |journal=Nature |volume=414 |issue=6861 |page=239 |doi=10.1038/35104765 |pmid=11713488 |bibcode=2001Natur.414..239G |doi-access=free}}</ref> === 2026ع جو نوبل انعام === 7 آڪٽوبر 2026ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو ته 2026ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] فرانسيسي ڪيميادان [[هينري ڪاگان]] ۽ جاپاني ڪيميادان [[ڪينسو سوائي]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٻنهي سائنسدانن کي غيرمتناسب نامياتي ترڪيب ۾ غيرخطّي اثرن ۽ خود عمل انگيزيءَ جي دريافت جي اعتراف طور چونڊيو ويو.<ref name="Nobel"/><ref>{{cite web |url=https://www.lemonde.fr/en/science/article/2026/10/07/french-scientist-henri-kagan-wins-long-awaited-nobel-prize-in-chemistry_6758364_10.html |title=French scientist Henri Kagan wins long-awaited Nobel Prize in Chemistry |website=Le Monde |date=7 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> هن انعام جي اعلان وقت هينري ڪاگان جي عمر 95 سال هئي. انعام کي سندس ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل تحقيق ۽ غيرمتناسب ڪيٽالسس جي شعبي ۾ ڪيل بنيادي خدمتن جي اعتراف طور ڏٺو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6ly038jg0d4o |title=Chemistry Nobel awarded for solving mystery of life's asymmetry |website=BBC News |date=7 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === غيرخطّي اثرن جي دريافت تي نوبل انعام === هينري ڪاگان جي نوبل انعام جو بنيادي سبب غيرمتناسب ڪيميائي عملن ۾ غيرخطّي اثرن جي دريافت هئي. غيرمتناسب ترڪيب ۾ ڪنهن ڪيميائي ردعمل مان هڪ مرڪب جون ٻه آئينائي صورتون ٺهي سگهن ٿيون، جن کي [[اينانٽيومر]] (Enantiomers) چيو ويندو آهي. اهي ٻئي صورتون هڪ ٻئي جون آئينائي تصويرون هونديون آهن، پر انهن کي هڪ ٻئي تي مڪمل طور چڙهائي نٿو سگهجي. ان خاصيت کي [[ڪائرالٽي]] (Chirality) چيو ويندو آهي. ڪيترن حياتياتي نظامن ۾ هڪ اينانٽيومر جو اثر ٻئي کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن دوا جي هڪ آئينائي صورت علاج ۾ فائديمند ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ٻي صورت گهٽ اثرائتي يا مختلف حياتياتي اثر رکندڙ ٿي سگهي ٿي. ڪاگان جي تحقيق ظاهر ڪيو ته ڪيٽالسٽ جي ڪائرل خالصيت ۽ پيدا ٿيندڙ مرڪب جي ڪائرل خالصيت جي وچ ۾ تعلق هميشه سڌو نه هوندو آهي. ڪجهه ڪيميائي نظامن ۾ ڪيٽالسٽ جي هڪ آئينائي صورت جي معمولي برتري به پيدا ٿيندڙ مرڪب ۾ ساڳئي آئينائي صورت جي تمام وڏي برتري پيدا ڪري سگهي ٿي. اهو غيرخطّي اثر غيرمتناسب ڪيٽالسس جي مطالعي ۾ هڪ بنيادي تصور بڻجي ويو.<ref name="Nobel"/><ref>{{cite journal |last1=Puchot |first1=C. |last2=Samuel |first2=O. |last3=Dunach |first3=E. |last4=Zhao |first4=S. |last5=Agami |first5=C. |last6=Kagan |first6=H. B. |date=1986 |title=Nonlinear effects in asymmetric synthesis. Examples in asymmetric oxidations and aldolization reactions |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1986-04-30_108_9/page/2353 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=108 |issue=9 |pages=2353–2357 |doi=10.1021/ja00269a036}}</ref> === ڪينسو سوائي جي خود عمل انگيزي بابت دريافت === 2026ع جي نوبل انعام جو ٻيو اهم حصو جاپاني ڪيميادان [[ڪينسو سوائي]] جي [[خود عمل انگيزي]] (Autocatalysis) بابت تحقيق سان لاڳاپيل هو. خود عمل انگيزي هڪ اهڙو ڪيميائي عمل آهي، جنهن ۾ ڪنهن ردعمل مان پيدا ٿيندڙ مرڪب پاڻ ئي ساڳئي ردعمل جي رفتار وڌائڻ لاءِ ڪيٽالسٽ طور ڪم ڪري ٿو. سوائي اهڙا غيرمتناسب خود عمل انگيز ردعمل دريافت ڪيا، جن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪائرل مرڪب پنهنجي ئي ٺهڻ واري عمل کي تيز ڪري سگهي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ ان عمل سان هڪ آئينائي صورت جي معمولي شروعاتي برتري تمام وڏي برتريءَ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪاگان جي غيرخطّي اثرن ۽ سوائي جي غيرمتناسب خود عمل انگيزي بابت تحقيق گڏجي ڪيميا ۾ اهو سمجهڻ لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو ته ڪائرل مرڪبن جي ٻن آئينائي صورتن مان هڪ صورت ڪيئن غالب ٿي سگهي ٿي.<ref name="Nobel"/><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/c6ly038jg0d4o |title=Chemistry Nobel awarded for solving mystery of life's asymmetry |website=BBC News |date=7 October 2026 |access-date=10 October 2026}}</ref> === زندگيءَ جي ابتدا ۽ ماليڪيولن جي غيرمتناسب بناوت === ڪاگان ۽ سوائي جي تحقيق جي هڪ اهم سائنسي پهلو جو تعلق زندگيءَ جي ابتدا بابت سوالن سان پڻ آهي. زندگيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول ڪائرل هوندا آهن. مثال طور، پروٽينن جي بناوت ۾ عام طور تي ايل-امينو تيزاب (L-amino acids) استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته حياتياتي نيوڪليڪ تيزابن ۾ ڊي-شگر (D-sugars) اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سائنسدان گهڻي عرصي کان اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن ته ابتدائي ڌرتيءَ تي حياتياتي ماليڪيولن جي هڪ آئينائي صورت ٻيءَ تي ڪيئن غالب آئي. غيرخطّي اثرن ۽ غيرمتناسب خود عمل انگيزيءَ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪجهه ڪيميائي نظامن ۾ شروعاتي معمولي غيرمتناسب حالت پاڻ وڌي سگهي ٿي. اهڙا عمل زندگيءَ جي ابتدا بابت مختلف سائنسي مفروضن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن، جيتوڻيڪ اهي پاڻمرادو زندگيءَ جي ابتدا جي مڪمل وضاحت نٿا ڪن.<ref name="Nobel"/> === دواسازي ۽ نامياتي ڪيميا ۾ اهميت === غيرمتناسب ڪيٽالسس جي ترقيءَ سان اهڙن نامياتي مرڪبن جي تياريءَ ۾ اڳڀرائي ٿي، جن جي هڪ مخصوص آئينائي صورت گهربل هجي. دواسازيءَ جي صنعت ۾ هي صلاحيت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين دوائن جي حياتياتي سرگرمي انهن جي ماليڪيولر بناوت ۽ ڪائرالٽيءَ تي دارومدار رکي ٿي. هينري ڪاگان جي DIOP لگينڊ، غيرمتناسب ڪيٽالسس ۽ غيرخطّي اثرن بابت تحقيق ڪيميائي عملن کي وڌيڪ سمجهڻ ۽ چونڊيل آئينائي صورتن جي تياريءَ لاءِ ڪيٽالسٽن جي ترقيءَ ۾ مدد فراهم ڪئي. 2026ع جي نوبل انعام سان ڪاگان ۽ سوائي جي انهن دريافتن جي اهميت کي تسليم ڪيو ويو، جن جديد نامياتي ڪيميا ۾ ڪائرالٽي، ڪيميائي چونڊ ۽ غيرمتناسب واڌاري جي مطالعي کي نئون رخ ڏنو.<ref name="Nobel"/> == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{Nobelprize}} * [http://www.tetrahedron-symposium.elsevier.com/biog/kagan.htm هينري ڪاگان جي مختصر سوانح عمري] * {{cite journal |author1=Henri B. Kagan |author2=Olivier Riant |title=Catalytic asymmetric Diels Alder reactions |journal=Chemical Reviews |volume=92 |issue=5 |year=1992 |doi=10.1021/cr00013a013 |pages=1007–1019 }} * {{cite journal |author1=P. Girard |author2=J. L. Namy |author3=H. B. Kagan |title=Divalent lanthanide derivatives in organic synthesis. 1. Mild preparation of samarium iodide and ytterbium iodide and their use as reducing or coupling agents |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=102 |issue=8 |year=1980 |doi=10.1021/ja00528a029 |pages=2693–2698 |bibcode=1980JAChS.102.2693G }} * {{cite journal |author1=H. B. Kagan |author2=J. L. Namy |title=Lanthanides in organic synthesis |url=https://archive.org/details/sim_tetrahedron_1986_42_24/page/6573 |journal=Tetrahedron |volume=42 |issue=24 |year=1986 |doi=10.1016/S0040-4020(01)82098-6 |pages=6573–6614 }} {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2026 Nobel Prize winners}} {{Wolf Prize in Chemistry}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kagan, Henri}} [[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:20هين صديءَ جا فرانسيسي ڪيميادان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا فرانسيسي ڪيميادان]] [[زمرو:پيرس يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:پولش اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:ڪيميا جا نوبل انعام يافته]] [[زمرو:فرانسيسي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:يهودي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:بينجمن فرينڪلن ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ڪيميا جا وولف انعام يافته]] [[زمرو:ليجن آف آنر جا نائٽ]] [[زمرو:فرانس جي قومي آرڊر آف ميرٽ جا آفيسر]] [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:بولون-بيانڪور جا ماڻهو]] [[زمرو:پيرس يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:هولوڪاسٽ مان بچي ويل فرانسيسي]] spsfoowpc10ij0u9z8bcfvk0syxdvwk 0 104172 425521 423256 2026-10-26T19:26:36Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425521 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايراني قومن جي تاريخ، ثقافت، ٻولين ۽ تهذيب بابت انگريزي علمي انسائيڪلوپيڊيا}} {{Infobox book | name = انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا | title_orig = Encyclopædia Iranica | image = Low Library 2007.jpg | caption = ڪولمبيا يونيورسٽي جي لو لائبريري، جتي انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا جو منصوبو ڪيترن ڏهاڪن تائين لاڳاپيل رهيو | author = مختلف ملڪن جا 1,300 کان وڌيڪ محقق | editor = [[تورج دريائي]] (چيف ايڊيٽر) | country = [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] | language = [[انگريزي ٻولي]] | subject = [[ايران شناسي]]، ايراني تاريخ، ثقافت ۽ تهذيب | genre = [[انسائيڪلوپيڊيا]]، علمي حوالاجاتي ڪتاب | publisher = انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا فائونڊيشن | release_date = 1982ع (پهريون شمارو)؛ 1985ع (پهريون جلد) | media_type = ڇپيل جلد ۽ آن لائين انسائيڪلوپيڊيا | website = https://www.iranicaonline.org/ | congress = DS253 .E53 1983 | dewey = 955.00321 }} '''''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا''''' ({{lang-en|Encyclopædia Iranica}})، جنهن کي '''دانشنامه ايرانيڪا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[انگريزي ٻولي]] ۾ شايع ٿيندڙ هڪ بين الاقوامي علمي [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي، جيڪا [[ايراني قومون|ايراني قومن]]، انهن جي [[تاريخ]]، [[ثقافت]]، [[تهذيب]]، [[ٻوليون|ٻولين]]، [[ادب]]، [[مذهب]]، فنون ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق تي مشتمل آهي. ان جو موضوعاتي دائرو قديم زماني کان جديد دور تائين پکڙيل آهي ۽ رڳو موجوده [[ايران]] تائين محدود ناهي، پر انهن علائقن ۽ معاشرن کي پڻ شامل ڪري ٿو، جن جو ايراني تهذيب سان تاريخي يا ثقافتي لاڳاپو رهيو آهي.<ref name="IranicaAbout">{{cite web |title=About Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/about/ |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> هن منصوبي جو بنياد ايران شناس [[احسان يارشاطر]] 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ وڌو. پهريون جدا شمارو (''fascicle'') 1982ع ۾ ۽ پهريون مڪمل جلد 1985ع ۾ شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا جا مضمون مختلف ملڪن جا ماهر لکن ٿا ۽ انهن کي علمي نظرثانيءَ جي عمل مان گذاريو وڃي ٿو. ايرانيڪا ڇپيل ڪتابن سان گڏ مفت آن لائين علمي ماخذ طور پڻ دستياب آهي.<ref name="IranicaAbout" /> 2025ع کان انسائيڪلوپيڊيا جي علمي سرگرمين جو مرڪز [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن]] جو ''ڊاڪٽر سيموئل ايم. جارڊن سينٽر فار پرشين اسٽڊيز اينڊ ڪلچر'' آهي، جڏهن ته [[تورج دريائي]] ان جو چيف ايڊيٽر آهي.<ref name="IranicaEditorial">{{cite web |title=Editorial |url=https://www.iranicaonline.org/about/editorial/ |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> == تاريخ ۽ قيام == === منصوبي جو بنياد === انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا جو تصور [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل ايران شناس احسان يارشاطر پيش ڪيو. سندس مقصد اهڙو جامع علمي ماخذ تيار ڪرڻ هو، جنهن ۾ ايراني تاريخ ۽ تهذيب جي مختلف شعبن بابت مستند، تحقيقي ۽ حوالاجاتي مضمون گڏ ڪيا وڃن. ان وقت ايراني مطالعي بابت معلومات ڪيترن ڪتابن، تحقيقي رسالن ۽ مختلف ٻولين جي ماخذن ۾ پکڙيل هئي؛ ايرانيڪا جو منصوبو انهن موضوعن کي هڪ منظم انسائيڪلوپيڊيا ۾ پيش ڪرڻ لاءِ شروع ڪيو ويو.<ref name="IranicaAbout" /> هن منصوبي جي شروعات 1970ع واري ڏهاڪي جي اوائل ۾ ٿي. 1982ع ۾ پهريون شمارو شايع ٿيو ۽ 1985ع ۾ پهريون جلد منظرعام تي آيو. وقت گذرڻ سان انسائيڪلوپيڊيا ۾ آثار قديمه، قديم ۽ وچئين دور جي تاريخ، ٻولين، مذهبن، ادب، سياست، فن ۽ سماجي تاريخ بابت هزارين مضمون شامل ٿيا.<ref name="IranicaDaniel">{{cite encyclopedia |last=Daniel |first=Elton L. |title=Encyclopaedia Iranica |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/encyclopaedia-iranica/ |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |language=en |access-date=14 October 2026}}</ref> === آن لائين اشاعت === 1996ع ۾ منصوبي جي پهرين ويب سائيٽ قائم ڪئي وئي، جنهن وسيلي ڇپيل شمارن جا پي ڊي ايف نسخا پڙهندڙن لاءِ دستياب ٿيا. 2009ع ۾ نئين ويب سائيٽ جي تياري شروع ٿي ۽ 2010ع کان مڪمل متن ۾ ڳولا جي سهولت سان مضمون پڙهڻ ممڪن ٿيو. آگسٽ 2020ع تائين آن لائين مجموعي ۾ 8,900 کان وڌيڪ داخلائون موجود هيون، جن مان لڳ ڀڳ 850 رڳو انٽرنيٽ تي دستياب هيون.<ref name="IranicaAbout" /> جون 2025ع ۾ انسائيڪلوپيڊيا جي نئين ويب سائيٽ متعارف ڪرائي وئي. نئين اداري پاران ڳولا، بصري مواد ۽ پڙهندڙن جي رسائي کي بهتر ڪرڻ سان گڏ ڇپيل جلدن جي اشاعت جاري رکڻ جو ارادو ظاهر ڪيو ويو.<ref name="IranicaWebsite2025">{{cite web |author=Daryaee, Touraj |title=Under New Leadership, the Encyclopaedia Iranica Introduces New Editors and Advisory Board by Launching New Website |url=https://www.iranicaonline.org/announcement/under-new-leadership-the-encyclopaedia-iranica-introduces-new-editors-and-advisory-board-by-launching-new-website/ |website=Encyclopædia Iranica |date=6 June 2025 |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> == مقصد ۽ موضوعاتي دائرو == انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا جو بنيادي مقصد ايراني تهذيب بابت اهڙو علمي حوالاجاتي ذخيرو مهيا ڪرڻ آهي، جيڪو محققن، استادن، شاگردن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ ڪارائتو هجي. ان جا مضمون قديم دور کان موجوده زماني تائين ايراني تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪن ٿا.<ref name="IranicaAbout" /> انسائيڪلوپيڊيا جو دائرو جديد ايران جي سياسي سرحدن کان وسيع آهي. ان ۾ [[وچ اوڀر]]، [[قفقاز]]، [[وچ ايشيا]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] سان ايراني دنيا جي تاريخي، لساني ۽ ثقافتي لاڳاپن جو مطالعو پڻ شامل آهي. ان سان گڏ ايران جا چين، يورپ ۽ ٻين تهذيبن سان لاڳاپا به تحقيق جو موضوع آهن.<ref>{{cite journal |last=Trompf |first=Garry W. |title=Encyclopedia Iranica – 35: A New Agenda for Persian Studies? |journal=Iran & the Caucasus |year=2008 |volume=12 |issue=2 |pages=385–395 |doi=10.1163/157338408X406137 |jstor=25597382 |language=en}}</ref> === تحقيق جا شعبا === انسائيڪلوپيڊيا ۾ هيٺين شعبن سان لاڳاپيل مضمون شايع ڪيا وڃن ٿا: * [[آثار قديمه]] ۽ قديم تهذيبون * [[ايران جي تاريخ]] ۽ سياسي ادارا * [[ايراني ٻوليون]]، لسانيات ۽ رسم الخط * [[فارسي ادب]] ۽ ٻين ايراني ٻولين جو ادب * [[مذهب]]، مذهبي تحريڪون ۽ [[تصوف]] * [[فن تعمير]]، مصوري، موسيقي ۽ ٻيا فنون * [[جاگرافي]]، شهر، علائقا ۽ تاريخي ماڳ * [[بشريات]]، سماجي رسمون ۽ لوڪ روايتون * معاشي تاريخ، واپار ۽ سياسي لاڳاپا * تاريخي شخصيتون، خاندان، حڪومتون ۽ علمي ڪتاب مضمونن ۾ تاريخي شخصيتن جي سوانح، قديم ڪتابن جا تعارف، جاگرافيائي ماڳن جا تفصيل ۽ مخصوص تاريخي يا لساني مسئلن تي تحقيقي جائزا پڻ شامل آهن.<ref name="IranicaDaniel" /> == ادارتي انتظام == === احسان يارشاطر === [[احسان يارشاطر]] انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا جو باني ۽ پهريون چيف ايڊيٽر هو. هن 1970ع واري ڏهاڪي کان 2017ع تائين منصوبي جي ادارتي قيادت ڪئي. سندس دور ۾ مختلف ملڪن جي ايران شناس محققن کي گڏ ڪري هڪ بين الاقوامي علمي تعاون جو نظام قائم ڪيو ويو.<ref name="IranicaAbout" /> === ايلٽن ڊينيئل ۽ تورج دريائي === يارشاطر کان پوءِ [[ايلٽن ڊينيئل]] منصوبي جي ادارتي قيادت سنڀالي. 2024ع ۾ [[تورج دريائي]] کي نئون چيف ايڊيٽر مقرر ڪيو ويو. دريائي [[ساساني سلطنت]] ۽ ايراني تاريخ جو محقق آهي ۽ يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaEditorial" /> === ايرانيڪا فائونڊيشن === 1990ع ۾ احسان يارشاطر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا فائونڊيشن'' قائم ڪئي. هي غيرمنافع بخش ادارو منصوبي جي علمي خودمختياري، مالي سهائتا، اشاعت ۽ ڊگهي مدي تائين تسلسل لاءِ قائم ڪيو ويو. فائونڊيشن مختلف ادارن ۽ انفرادي عطيو ڏيندڙن کان مالي سهائتا حاصل ڪندي رهي آهي.<ref name="IranicaAbout" /> == اشاعت ۽ ڇپيل جلد == انسائيڪلوپيڊيا جا مضمون انگريزي الفابيٽ جي ترتيب موجب جلدن ۽ جدا شمارن ۾ شايع ٿيندا رهيا آهن. پهريون جلد 1985ع ۾ شايع ٿيو. آگسٽ 2020ع تائين منصوبي جي سرڪاري تاريخ موجب 16 جلد ڇپجي چڪا هئا. ڇپيل مواد سان گڏ انٽرنيٽ تي الڳ مضمون پڻ شايع ڪيا ويا آهن.<ref name="IranicaAbout" /> === ڇپيل جلدن جي فهرست === هيٺ 1985ع کان 2011ع تائين شايع ٿيل پهرين پندرهن جلدن جي فهرست ڏنل آهي.<ref name="IranicaVolumes">{{cite web |title=Citing the Encyclopædia Iranica |url=https://iranicaonline.org/pages/citing-iranica |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 August 2020 |language=en |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731123158/https://iranicaonline.org/pages/citing-iranica |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8FA8C0; text-align:center;" |+ style="background:#214E79;color:white;padding:9px;font-size:115%;" | انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا جا ڇپيل جلد ! style="background:#DCEBFA;color:#173D60;" | جلد ! style="background:#DCEBFA;color:#173D60;" | اشاعت جو سال ! style="background:#DCEBFA;color:#173D60;" | مضمونن جي الفابيٽ واري حد |- | 1 || 1985ع || ĀB – ANĀHID |- | 2 || 1987ع || ANĀMAKA – ĀṮĀR AL-WOZARĀʾ |- | 3 || 1989ع || ĀTAŠ – BEYHAQI |- | 4 || 1990ع || BĀYJU – CARPETS |- | 5 || 1992ع || CARPETS – COFFEE |- | 6 || 1993ع || COFFEEHOUSE – DĀRĀ |- | 7 || 1996ع || DĀRĀ(B) – EBN AL-AṮIR |- | 8 || 1998ع || EBN ʿAYYĀŠ – EʿTEŻĀD-AL-SALṬANA |- | 9 || 1999ع || ETHÉ – FISH |- | 10 || 2001ع || FISHERIES – GINDAROS |- | 11 || 2003ع || GIŌNI – HAREM I |- | 12 || 2004ع || HAREM I – ILLUMINATIONISM |- | 13 || 2006ع || ILLUMINATIONISM – ISFAHAN VIII |- | 14 || 2008ع || ISFAHAN IX – JOBBĀʾI |- | 15 || 2011ع || JOČI – KAŠḠARI, SAʿD-AL-DIN |} سورهين جلد جا جدا شمارا 2012ع کان پوءِ شايع ٿيا. 2018ع، 2019ع ۽ 2020ع ۾ [[بريل پبلشرز]] سان لاڳاپيل اشاعتن بابت ڪولمبيا يونيورسٽي ۽ ايرانيڪا فائونڊيشن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو، تنهنڪري ان دور جي جلدن ۽ شمارن جي تفصيل کي اشاعتي ۽ قانوني پسمنظر سان گڏ ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="IranicaAgreement" /> == علمي اهميت ۽ تنقيدي جائزا == ايرانيڪا کي ايراني مطالعي جي شعبي ۾ هڪ اهم حوالاجاتي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ان جي خاصيت مختلف دورن ۽ موضوعن بابت ماهرن جا تفصيلي، حوالن سان گڏ مضمون آهن. انسائيڪلوپيڊيا ۾ قديم ايران، اسلامي دور، جديد ايران ۽ ايراني ثقافتي دنيا بابت مواد هڪ ئي علمي منصوبي هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaDaniel" /> 1990ع ۾ محقق [[علي بنوعزيزي]] پنهنجي علمي جائزي ۾ ايرانيڪا جي اهميت تي روشني وڌي. 1992ع ۾ مورخ [[رچرڊ بليئٽ]] پڻ ان کي ايراني مطالعي سان گڏ وچ اوڀر جي تاريخ ۽ ثقافت بابت تحقيق لاءِ قيمتي ماخذ قرار ڏنو.<ref>{{cite journal |last=Banuazizi |first=Ali |title=Review of Encyclopædia Iranica by Ehsan Yarshater |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1990-08_22_3/page/370 |journal=International Journal of Middle East Studies |year=1990 |volume=22 |issue=3 |pages=370–373 |doi=10.1017/S0020743800034279 |jstor=164148 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=Bulliet |first=Richard W. |title=Review of Encyclopædia Iranica by Ehsan Yarshater |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1992-11_24_4/page/680 |journal=International Journal of Middle East Studies |year=1992 |volume=24 |issue=4 |page=680 |jstor=164443 |language=en}}</ref> 1998ع ۾ علمي رسالي ''[[ايرانين اسٽڊيز]]'' جي جلد 31 جي گڏيل شمارن 3 ۽ 4 ۾ انسائيڪلوپيڊيا جي مختلف موضوعن بابت جائزا شايع ٿيا. انهن جائزي وارن مضمونن ۾ موضوعاتي وسعت، تحقيق جي معيار ۽ انسائيڪلوپيڊيا جي استعمال بابت بحث ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Review of the Encyclopedia Iranica |journal=Iranian Studies |year=1998 |volume=31 |issue=3–4 |jstor=i401469 |language=en}}</ref> == مالي سهائتا == انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا کي مختلف تعليمي ۽ تحقيقي ادارن کان مالي سهائتا ملي آهي. انهن ۾ آمريڪا جو ''[[نيشنل اينڊومينٽ فار دي هيومينيٽيز]]''، ''[[آمريڪن ڪائونسل آف لرنڊ سوسائٽيز]]''، ''انٽرنيشنل يونين آف اڪيڊميز'' ۽ ''ايران هيريٽيج فائونڊيشن'' شامل آهن. خانگي عطيا ۽ ايرانيڪا فائونڊيشن پڻ منصوبي جي مالي تسلسل ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="IranicaAbout" /><ref>{{cite web |title=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.neh.gov/explore/encyclopaedia-iranica |website=National Endowment for the Humanities |publisher=National Endowment for the Humanities |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> == قانوني تڪرار ۽ ادارتي منتقلي == 2018ع کان پوءِ ڪولمبيا يونيورسٽي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا فائونڊيشن وچ ۾ منصوبي جي علمي ملڪيت، حق اشاعت ۽ اشاعتي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا. 2019ع ۾ ٻنهي ڌرين آمريڪي عدالتن ۾ هڪ ٻئي خلاف قانوني ڪارروايون شروع ڪيون. ان تڪرار ۾ تعليمي اشاعتي اداري [[بريل پبلشرز]] سان لاڳاپيل اشاعتون پڻ بحث هيٺ آيون.<ref>{{cite news |title=Columbia, Late Professor's Iran Foundation Settle Ownership Suit |url=https://news.bloomberglaw.com/ip-law/columbia-late-professors-iran-foundation-settle-ownership-suit |work=Bloomberg Law |date=1 June 2023 |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> جون 2023ع ۾ عدالت ۾ هلندڙ ملڪيت واري مقدمي جي ٺاهه جي خبر سامهون آئي. 15 آڪٽوبر 2024ع تي ڪولمبيا يونيورسٽي ۽ ايرانيڪا فائونڊيشن گڏيل بيان ۾ اعلان ڪيو ته ٻنهي ڌرين وچ ۾ هڪ معاهدو ٿي چڪو آهي، جنهن تحت انسائيڪلوپيڊيا جون علمي سرگرميون هڪ ٻئي معتبر تعليمي اداري ڏانهن منتقل ڪيون وينديون ۽ باقي قانوني اختلاف حل ڪيا ويندا.<ref name="IranicaAgreement">{{cite web |title=Columbia University and the Encyclopædia Iranica Foundation Reach Agreement Relating to Renowned Encyclopædia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/announcement/columbia-university-and-the-encyclopaedia-iranica-foundation-reach-agreement-relating-to-renowned-encyclopaedia-iranica/ |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |date=15 October 2024 |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> 2025ع ۾ ايرانيڪا جو علمي مرڪز يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن ۾ قائم ٿيو. نئين انتظام هيٺ تورج دريائي جي ادارت ۾ منصوبي جي ويب سائيٽ ۽ اشاعتي سرگرمين کي اڳتي وڌايو ويو.<ref name="IranicaAbout" /><ref name="IranicaEditorial" /> سيپٽمبر 2025ع ۾ اداري اعلان ڪيو ته بريل جي ويب سائيٽ تي موجود ايرانيڪا جا مضمون هاڻي ايرانيڪا جي پنهنجي ويب سائيٽ تان دستياب ڪيا پيا وڃن.<ref>{{cite web |title=Brill Iranica Articles Only Available on This Site |url=https://www.iranicaonline.org/announcement/brill-iranica-articles-only-available-on-this-site/ |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |date=24 September 2025 |access-date=14 October 2026 |language=en}}</ref> == لاڳاپيل موضوع == * [[ايران شناسي]] * [[احسان يارشاطر]] * [[تورج دريائي]] * [[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]] * [[فارسي ادب]] * [[ايران جي تاريخ]] * [[ايراني ٻوليون]] * [[انسائيڪلوپيڊيا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.iranicaonline.org/about/ منصوبي جي تاريخ ۽ تعارف] * [https://www.iranicaonline.org/about/editorial/ ادارتي بورڊ] * [https://www.iranicaonline.org/about/printed-volumes/ ڇپيل جلدن بابت معلومات] {{DEFAULTSORT:Encyclopaedia Iranica}} [[زمرو:انسائيڪلوپيڊيائون]] [[زمرو:انگريزي ٻوليءَ جون انسائيڪلوپيڊيائون]] [[زمرو:آن لائين انسائيڪلوپيڊيائون]] [[زمرو:ايران شناسي]] [[زمرو:ايران جي ثقافت]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:1982ع ۾ قائم ٿيل اشاعتون]] pqaimdb9kx89hjgko6kudov4axt0crf 0 104590 425476 422991 2026-10-26T17:52:18Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425476 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ٻڌمت جي پالي ٻوليءَ ۾ 423 منظوم بيتن تي مشتمل مذهبي ۽ اخلاقي ڪتاب}} {{Infobox religious text | name = ڌم پد | original title = Dhammapada | image = Manuscrit BnF pali 715-A.jpg | image_caption = ڌم پد جي گنڌاري روايت جو قديم نامڪمل مخطوطو، خروشٺي لپيءَ ۾؛ فرانس جي قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ | religion = [[ٻڌمت]] | language = [[پالي ٻولي]] | period = قديم هندستان؛ ترتيب جي قطعي تاريخ غيريقيني | chapters = 26 | verses = 423 }} '''ڌم پد''' ({{lang-en|Dhammapada}})؛ سنسڪرت: धर्मपद [[ٻڌمت]] جو هڪ مشهور مذهبي، اخلاقي ۽ فلسفياڻو منظوم مجموعو آهي، جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] سان منسوب تعليمون شامل آهن. هيءُ ڪتاب [[پالي ٻولي]]ءَ ۾ لکيل آهي ۽ [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مقدس ڪتابن جي مجموعي، [[پالي ڪينن]] يا ''تري پٽڪ'' جي ''سُت پٽڪ'' واري حصي جي ''کُدّڪ نڪايه'' ۾ شامل آهي. ڪتاب ۾ '''26 باب''' ۽ '''423 منظوم بيت''' (''گاثائون'') آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Buddharakkhita1996">{{cite book |translator-last=Buddharakkhita |translator-first=Acharya |author-mask=0 |title=The Dhammapada: The Buddha's Path of Wisdom |others=Introduction by Bhikkhu Bodhi |publisher=Buddhist Publication Society |year=1996 |language=en |url=https://accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.intro.budd.html |access-date=2026-10-19 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڌم پد کي گوتم ٻڌ جي تعليمات جو پالي ٻوليءَ ۾ منظوم مجموعو قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ اخلاقي اصولن، [[ڪرمن]] جي قانون ۽ بار بار جنم وٺڻ جي چڪر کان ڇوٽڪاري بابت تعليمون بيان ٿيل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == نالو ۽ معنيٰ == لفظ '''ڌم پد''' ٻن پالي لفظن مان ٺهيل آهي: ''ڌم'' (Dhamma) ۽ ''پد'' (Pada). ''ڌم'' مان مراد ٻڌ جي تعليم، سچائي ۽ اخلاقي رستو آهي، جڏهن ته ''پد'' جي معنائن ۾ لفظ، بيت، حصو يا قدم شامل آهن. انهيءَ ڪري عنوان جو ترجمو «ڌم جا بيت»، «سچائيءَ جا قول» يا «ڌم جا حصا» ڪري سگهجي ٿو. ڀڪشو ٻوڌيءَ موجب عنوان ۾ ''پد'' مان ڌم جا مختلف پهلو يا حصا پڻ مراد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪتاب جا 26 باب ٻڌ جي تعليم جي ڪيترن ئي موضوعن کي پيش ڪن ٿا.<ref name="Buddharakkhita1996"/> == مذهبي ۽ ادبي حيثيت == ڌم پد، پالي ڪينن جي ''کُدّڪ نڪايه'' ۾ شامل آهي. ان جي بيتن ۾ اخلاقي نصيحت، ذهني تربيت، نيڪ عمل، مراقبي، دانائي ۽ [[نروان]] ڏانهن وٺي ويندڙ رستي جي تعليم ملي ٿي. ٿيرواد ٻڌمت جي روايت موجب ڌم پد جا بيت مختلف موقعن تي گوتم ٻڌ بيان ڪيا هئا. انهن بيتن سان لاڳاپيل ڪهاڻيون ۽ وضاحتون ''ڌم پد اٺڪٿا'' نالي روايتي شرح ۾ محفوظ آهن، جيڪا عام طور پنجين صدي عيسويءَ جي عالم [[ٻڌگھوش]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> بهرحال، موجوده ڪتاب جي ترتيب، مختلف بيتن جي اصل تاريخ ۽ انهن جي قديم زباني روايت بابت تاريخي تحقيق ۾ احتياط ضروري آهي. روايتي مذهبي نسبت ۽ جديد تاريخي تدوين کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ڪتاب جي جوڙجڪ == ڌم پد جا 423 بيت موضوعن جي بنياد تي 26 بابن، جن کي پاليءَ ۾ ''وگّا'' (''vagga'') چيو ويندو آهي، ۾ ورهايل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9CB9D2;" |+ style="background:#174B70;color:white;padding:9px;font-weight:bold;" | ڌم پد جا 26 باب ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | نمبر ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | پالي نالو ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | سنڌي عنوان ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | بيت |- | 1 || ''Yamakavagga'' || جوڙن وارا بيت || 1–20 |- | 2 || ''Appamādavagga'' || سجاڳي ۽ غفلت کان بچاءُ || 21–32 |- | 3 || ''Cittavagga'' || ذهن || 33–43 |- | 4 || ''Pupphavagga'' || گل || 44–59 |- | 5 || ''Bālavagga'' || نادان || 60–75 |- | 6 || ''Paṇḍitavagga'' || داناءُ || 76–89 |- | 7 || ''Arahantavagga'' || ارهت يا روحاني ڪمال حاصل ڪندڙ || 90–99 |- | 8 || ''Sahassavagga'' || هزارين || 100–115 |- | 9 || ''Pāpavagga'' || بڇڙائي || 116–128 |- | 10 || ''Daṇḍavagga'' || سزا ۽ تشدد || 129–145 |- | 11 || ''Jarāvagga'' || پوڙهائپ || 146–156 |- | 12 || ''Attavagga'' || پنهنجو پاڻ || 157–166 |- | 13 || ''Lokavagga'' || دنيا || 167–178 |- | 14 || ''Buddhavagga'' || ٻڌ || 179–196 |- | 15 || ''Sukhavagga'' || خوشي || 197–208 |- | 16 || ''Piyavagga'' || محبت ۽ وابستگي || 209–220 |- | 17 || ''Kodhavagga'' || ڪاوڙ || 221–234 |- | 18 || ''Malavagga'' || آلودگي ۽ عيب || 235–255 |- | 19 || ''Dhammaṭṭhavagga'' || انصاف پسند || 256–272 |- | 20 || ''Maggavagga'' || رستو || 273–289 |- | 21 || ''Pakiṇṇakavagga'' || متفرق بيت || 290–305 |- | 22 || ''Nirayavagga'' || دوزخ ۽ ڏکوئيندڙ انجام || 306–319 |- | 23 || ''Nāgavagga'' || هاٿي || 320–333 |- | 24 || ''Taṇhāvagga'' || خواهش ۽ اڃ || 334–359 |- | 25 || ''Bhikkhuvagga'' || ڀڪشو || 360–382 |- | 26 || ''Brāhmaṇavagga'' || برهمڻ يا روحاني ڪمال وارو انسان || 383–423 |} ''ذريعو: آچاريا ٻڌرکيتا جو انگريزي ترجمو، ڀڪشو ٻوڌيءَ جي مقدمي سان.''<ref name="Buddharakkhita1996"/> == بنيادي تعليمون == === ذهن جي اهميت === ڌم پد جي شروعاتي بيتن ۾ ذهن کي انساني تجربي ۽ اخلاقي عمل سان لاڳاپيل بنيادي عنصر طور بيان ڪيو ويو آهي. پهرين ٻن بيتن ۾ ذهن، ارادي، ڳالهائڻ ۽ عمل جي وچ ۾ تعلق تي زور ڏنو ويو آهي. بڇڙي ارادي سان ڪيل عمل کي ڏک ۽ نيڪ ارادي سان ڪيل عمل کي خوشيءَ سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Dhp1">{{cite web |title=Dhammapada, Chapter 1: The Pairs |url=https://accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.01.budd.html |website=Access to Insight |translator=Acharya Buddharakkhita |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref> === عدم تشدد ۽ ڪاوڙ === ڌم پد ۾ نفرت، دشمني ۽ تشدد جي خاتمي تي زور ڏنو ويو آهي. پنجين بيت ۾ نفرت کي نفرت وسيلي ختم نه ڪري سگهڻ ۽ ان جي مقابلي ۾ غيرنفرت جي اهميت بيان ٿيل آهي.<ref name="Dhp1"/> ڏهين باب ۾ ٻين جاندارن کي تڪليف ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ ۽ سڀني جاندارن جي زندگيءَ سان محبت جي اهميت بيان ٿيل آهي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> === اخلاقي عمل ۽ ڪرمن === [[ڪرمن]] (پالي: ''Kamma'') ٻڌمت ۾ ارادي سان ڪيل عمل ۽ ان جي نتيجن سان لاڳاپيل تصور آهي. ڌم پد ۾ انسان جي نيڪ ۽ بڇڙن عملن، انهن جي اخلاقي نتيجن ۽ ذميواريءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. نائين باب ۾ بڇڙن عملن کان بچڻ ۽ نيڪ عملن جي واڌاري جي تلقين ملي ٿي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> === نيڪيءَ جا بنيادي اصول === ڌم پد جي 183هين بيت ۾ ٻڌمت جي اخلاقي تعليم جو هڪ مشهور خلاصو ملي ٿو، جنهن جو مفهوم آهي: * بڇڙائيءَ کان پاسو ڪرڻ؛ * نيڪيءَ کي وڌائڻ؛ * پنهنجي ذهن کي پاڪ ڪرڻ. هن بيت کي ٻڌمت جي اخلاقي تعليم جي مختصر ۽ جامع اظهار طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="Dhp14">{{cite web |title=Dhammapada, Chapter 14: The Buddha |url=https://accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.14.budd.html |website=Access to Insight |translator=Acharya Buddharakkhita |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref> === خواهش ۽ وابستگي === چوويهين باب ۾ خواهش يا ''تڻها'' (''Taṇhā'') کي ڏک جي تسلسل سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي. ٻڌمت موجب اڻکٽ خواهش، چنبڙڻ ۽ جهالت انسان کي جنم مرڻ جي چڪر سان ٻڌي رکن ٿا. ڌم پد ۾ خواهش تي ضابطو، ذهني سجاڳي ۽ دانائيءَ کي آزاديءَ ڏانهن وٺي ويندڙ اهم وسيلا سمجهيو ويو آهي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> == جنم مرڻ جي چڪر کان ڇوٽڪارو == ڌم پد جو هڪ اهم موضوع [[سمسار]]، يعني جنم، موت ۽ ٻيهر جنم جي چڪر کان ڇوٽڪارو آهي. ٻڌمت ۾ هن ڇوٽڪاري کي [[نروان]] (پالي: ''Nibbāna'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. ڌم پد ۾ اخلاقي تربيت، مراقبي، دانائي ۽ خواهشن جي خاتمي کي روحاني آزاديءَ جي رستي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> آخري باب جي 423هين بيت ۾ اهڙي داناءَ انسان جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اڳين جنمن کي ڄاڻي ٿو، جنم مرڻ جي چڪر جي خاتمي تائين پهچي ٿو ۽ روحاني دانائيءَ جي تڪميل حاصل ڪري ٿو.<ref name="Dhp26">{{cite web |title=Dhammapada, Chapter 26: The Holy Man |url=https://accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.26.budd.html |website=Access to Insight |translator=Acharya Buddharakkhita |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref> == ادبي خصوصيتون == ڌم پد جي ادبي بناوت مختصر منظوم بيتن تي مشتمل آهي. ان ۾ تشبيهه، استعارو، تضاد، نصيحت ۽ تمثيل جو استعمال ملي ٿو. ڪيترن ئي بابن جا عنوان عام زندگيءَ جي شين، جهڙوڪ گلن ۽ هاٿين، سان لاڳاپيل آهن. اهي علامتون انساني اخلاق، ذهن جي تربيت ۽ روحاني رستي جي وضاحت لاءِ استعمال ٿين ٿيون. ڀڪشو ٻوڌيءَ موجب ڌم پد جا باب ڪنهن مسلسل فلسفياڻي بحث بدران موضوعاتي بنياد تي ترتيب ڏنل آهن، ۽ هر باب ۾ هڪجهڙي موضوع سان لاڳاپيل بيت گڏ ڪيا ويا آهن.<ref name="Buddharakkhita1996"/> == تاريخي تدوين ۽ مختلف روايتون == ڌم پد جي پالي صورت ٻڌمت جي قديم منظوم ادب جي اهم روايت آهي، پر ٻڌمت جي ٻين ادبي روايتن ۾ پڻ ساڳي نوعيت جا مجموعا ملن ٿا. انهن ۾ گنڌاري ڌرم پد ۽ سنسڪرت اودان ورگ جهڙا متن شامل آهن. انهن جي بيتن، ترتيب ۽ بابن ۾ پالي ڌم پد سان هڪجهڙايون توڙي اختلاف موجود آهن. اهي مختلف روايتون ٻڌمت جي قديم زباني ۽ لکتي منتقليءَ جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == گنڌاري ڌم پد جو قديم مخطوطو == [[فائل:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|ساڄو|220px|گنڌاري ڌم پد جو قديم نامڪمل مخطوطو، خروشٺي لپيءَ ۾، فرانس جي قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ.]] [[فرانس جي قومي لائبريري]]ءَ ۾ ڌم پد جي گنڌاري روايت جو هڪ قديم نامڪمل مخطوطو محفوظ آهي. هي مخطوطو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي گنڌاري ٻوليءَ ۽ [[خروشٺي لپي]]ءَ ۾ لکيل آهي. ان جي تاريخ پهرين صدي عيسويءَ جي آخر کان ٽين صديءَ جي آخر تائين ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="BnFManuscript">{{cite web |title=Manuscrit BnF pali 715-A.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Manuscrit_BnF_pali_715-A.jpg |website=Wikimedia Commons |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref> هي مخطوطو پالي ڌم پد جي 423 بيتن واري موجوده صورت کان الڳ گنڌاري متن جي شاهدي آهي. == شرح ۽ تفسير == ڌم پد سان لاڳاپيل مشهور روايتي شرح '''ڌم پد اٺڪٿا''' (''Dhammapada-aṭṭhakathā'') آهي. هيءَ شرح ٻڌگھوش سان منسوب آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي بيتن جي پسمنظر سان لاڳاپيل روايتي ڪهاڻيون ۽ تشريحون شامل آهن. انهن ڪهاڻين کي روايتي مذهبي تفسير جي حيثيت سان ڏٺو ويندو آهي؛ انهن مان هر واقعي کي آزاد تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> == ترجما ۽ عالمي اثر == ڌم پد ٻڌمت جي انهن ڪتابن مان آهي، جن جا ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجما ٿيا آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ان جا انگريزي ترجما سامهون آيا. ڊينيئل گوگرليءَ جو 1840ع وارو ترجمو ۽ [[ميڪس مولر]] جو 1870ع وارو ترجمو هن تاريخ جا اهم مثال آهن. محقق پيٽر جيرارڊ فريڊلينڊر پنهنجي 2009ع واري مقالي ۾ ڌم پد جي ترجمن جي تاريخ ۽ مختلف مترجمن جي فڪري نقطه نظر جو تجزيو ڪيو آهي.<ref name="Friedlander2009">{{cite journal |last=Friedlander |first=Peter Gerard |title=Dhammapada Traditions and Translations |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religious-history_2009-06_33_2/page/215 |journal=Journal of Religious History |volume=33 |issue=2 |pages=215–234 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-9809.2009.00795.x |language=en }}</ref> ويھين صديءَ ۾ آچاريا ٻڌرکيتا، ناردا ٿيرا ۽ ٻين مترجمن ڌم پد جا انگريزي ترجما شايع ڪيا. آچاريا ٻڌرکيتا جي ترجمي جو پهريون ڇاپو 1959ع ۾ ۽ ٻيو ڇاپو 1966ع ۾ مها ٻوڌي سوسائٽيءَ طرفان شايع ٿيو. 1996ع واري نظرثاني ٿيل ڇاپي ۾ ڀڪشو ٻوڌيءَ جو مقدمو پڻ شامل آهي.<ref name="Buddharakkhita1996"/> == سنڌي ادبي حوالن ۾ ذڪر == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڌم پد جي الڳ داخلا شامل ڪئي آهي. هن ڌم پد کي گوتم ٻڌ جي پالي ٻوليءَ ۾ منظوم تعليمات جو مجموعو قرار ڏنو آهي ۽ ان جي 26 بابن جي موضوعن ۾ اخلاقي اصول، ڪرمن جو قانون ۽ ٻيهر جنم جي چڪر کان آزاديءَ کي نمايان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ داخلا سنڌي ادب جي مطالعي ۾ ٻڌمت جي مذهبي ۽ فلسفياڻن اصطلاحن کي سمجهڻ لاءِ هڪ حوالو فراهم ڪري ٿي. == وڌيڪ ڏسو == * [[ٻڌمت]] * [[گوتم ٻڌ]] * [[ڌم]] * [[پالي ٻولي]] * [[پالي ڪينن]] * [[کُدّڪ نڪايه]] * [[ڪرمن]] * [[سمسار]] * [[نروان]] * [[ٻڌگھوش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي لپي]] ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.intro.budd.html ڌم پد جو انگريزي ترجمو — آچاريا ٻڌرکيتا] * [https://suttacentral.net/dhp ڌم پد جا اصل متن ۽ ترجما — SuttaCentral] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Manuscrit_BnF_pali_715-A.jpg گنڌاري ڌم پد جو قديم مخطوطو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://doi.org/10.1111/j.1467-9809.2009.00795.x ڌم پد جي ترجمن جي تاريخ بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:ٻڌمت جا مقدس ڪتاب]] [[زمرو:پالي ادب]] [[زمرو:ٻڌمت جو فلسفو]] [[زمرو:ٻڌمت جون تعليمات]] [[زمرو:مذهبي شاعري]] [[زمرو:قديم هندستاني ادب]] 52ykft18z0kiv9hf26gqk28uzcdcdro 0 104692 425531 424483 2026-10-26T19:58:36Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425531 wikitext text/x-wiki [[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]] '''سني اسلام''' ۾ "ٽي پاڪ ترين هنڌ"، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.<ref name="Abu Sway">{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}</ref> <ref name="NG">{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley & Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}</ref> [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.<ref name=":8">{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}</ref> ==صرف سني اسلام ۾== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | total_width = 450 | image1 = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg | image2 = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg | footer = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن. | image3 = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg | image4 = Baqi Malek&Nafi.jpg }} سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}</ref> سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}</ref> سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}</ref> احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن. ==تاريخي طور نمايان ماڳ== ===مسجد قبا=== [[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]] سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}</ref> ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.<ref>{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}</ref> اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}</ref> ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. === مسجدِ قبلتين === [[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]] سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.<ref>{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}</ref> هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.<ref>{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}</ref> هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو. ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. ===مسجدِ ابراهيمي=== [[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]] فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.<ref name="vitullo2003">{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_fall-2003_33_1/page/68 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿</ref> بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي. ===جبل النور=== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 450 | image1 = Jabbal An-Nour (2024).jpg | image2 = Hira Cave.jpg | footer = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]<br>هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي. }} [[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي "تحنث" چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا. ===جبلِ احد=== [[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|جبلِ اُحد، جتي حضرت حمزه جي قبر موجود آهي. [[احد جي جنگ|اُحد جي جنگ]] کي وڏي اهميت ۽ احترام حاصل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ حضرت محمد ﷺ جا ڪيترائي ساٿي شهيد ٿيا هئا، جن ۾ پاڻ سڳورن جا چاچا ۽ رضاعي ڀاءُ (کير ڀاءُ) حضرت حمزه به شامل هئا. قرآن مجيد ۾ اُحد جي واقعن ۽ ان مان ملندڙ سبقن جو تفصيل سان ذڪر ڪيو ويو آهي. ]] جبلِ اُحد اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ ۽ سندن قبيلي، قريش جي مشرڪن جي وچ ۾ ٻي جنگ لڙي وئي هئي. هيءَ جنگ 19 مارچ، 625ع تي، مسلمانن جي هڪ ننڍڙي لشڪر ۽ مڪي جي مشرڪن جي هڪ وڏي لشڪر جي وچ ۾ ٿي هئي. ان کي خاص طور تي ان ڪري اهميت حاصل آهي جو ان ۾ حضرت محمد ﷺ جا ڪيترائي ساٿي، جن ۾ حضرت حمزه به شامل هئا، شهيد ٿيا هئا. روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ فرمايو هو: ”اُحد هڪ اهڙو جبل آهي جيڪو اسان سان محبت ڪري ٿو ۽ اسان ان سان محبت ڪريون ٿا.“<ref>{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}</ref> حضرت حمزه جي قبر هن جبل جي ويجهو واقع آهي. قرآن مجيد ۾ اُحد جي جنگ جي واقعن ۽ ان مان ملندڙ سبقن جو تفصيل سان ذڪر، خاص طور تي سورة آلِ عمران جي آيتن 121 کان 180 تائين موجود آهي. ===بدر جو ميدان=== [[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb| بدر جو ميدانِ جنگ. [[قرآن مجيد]] ۾ جنگِ بدر کي ”يوم الفرقان“ (حق ۽ باطل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ وارو ڏينهن) طور بيان ڪيو ويو آهي. حضرت محمد ﷺ جي ساٿين جي هڪ ننڍڙي فوج، جنهن وٽ سامان ۽ هٿيار تمام گهٽ هئا، قريش جي مشرڪن جي ان وڏي لشڪر کي شڪست ڏني جنهن جي اڳواڻي ابو جهل ڪري رهيو هو. هيءَ جنگ هڪ اهڙي فيصله‌ڪن فتح طور ياد ڪئي وڃي ٿي جنهن ۾ خدائي مدد شامل هئي. ]] قرآن مجيد ۾ جنگِ بدر کي ”يوم الفرقان“ (حق ۽ باطل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ وارو ڏينهن) سڏيو ويو آهي. 13 مارچ 624ع تي، حضرت محمد ﷺ پنهنجي ساٿين جي هڪ ننڍڙي فوج جي اڳواڻي ڪندي، قريش جي مشرڪن جي هڪ وڏي لشڪر کي شڪست ڏني، جنهن جي قيادت ابو جهل ڪري رهيو هو. هي مسلمانن ۽ مڪي جي قريشين جي وچ ۾ پهرين وڏي پيماني تي ٿيندڙ جنگ هئي. اتر طرف کان اڳتي وڌندي، مسلمانن جو مقابلو مڪي جي مشرڪن سان ٿيو. مسلمانن جي هن فتح حضرت محمد ﷺ جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ مديني جي ماڻهن جوش ۽ جذبي سان سندن ايندڙ مهمات ۾ حصو ورتو، ۽ مديني کان ٻاهر وارن قبيلن پڻ کليل نموني حضرت محمد ﷺ سان اتحاد قائم ڪيو. هيءَ جنگ هڪ اهڙي فيصله‌ڪن فتح طور مشهور آهي جنهن ۾ خدائي مدد شامل هئي. بدر جو مقام ان جنگ جي جاءِ جي نشاندهي ڪري ٿو ۽ ان کي اسلام جي اهم ترين تاريخي ماڳن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جنگِ بدر جو احوال صدين تائين روايتن ذريعي اڳتي وڌندو رهيو، ۽ پوءِ ان کي حضرت محمد ﷺ جي انهن ڪيترين ئي سوانح عمرين (سيرت جي ڪتابن) ۾ شامل ڪيو ويو جيڪي اڄ موجود آهن. هن جنگ بابت سموري ڄاڻ روايتي اسلامي ذريعن ۽ بيانن مان ملي ٿي. === جبل سينا === [[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان "ڏهه حڪم" (<small>Ten</small> <small>Commandments</small>) عطا ٿيا هئا. ]] [[سينائي اپٻيٽ]] (<small>Sinai</small> <small>Peninsula</small>) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي "طورِ سينا"، "طورِ سينين"، "الطور" ۽ "الجبل" (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.<ref name="Elhadary2016">{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ان جي ڀرسان "واديِ طويٰ" آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو<ref name="IbnKathir Al-Ahmad">{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}</ref> ۽ ان جي هڪ حصي کي "البقعة المبارڪة" (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان "ڏهه حڪم" مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي "موسيٰ عليه السلام جي غار" پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي "ڏهه حڪم" حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]] [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]] ja20zfx4z2r3deb90d2kh3zde9egocb 0 104716 425522 424064 2026-10-26T19:29:25Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425522 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندو فلسفي ۾ ڪائنات جي آخري ۽ مطلق حقيقت جو تصور}} {{About|هندو فلسفي جي مطلق حقيقت|هندو سماجي طبقي|برهمڻ (ذات)|هندو ديوتا|برهما}} {{Hinduism}} [[File:Aum Om black.svg|thumb|250px|'''اوم (ॐ)'''، هندو ڌرم جي مقدس علامت، جنهن کي اپنشدن ۾ [[برهمڻ]] جي حقيقت سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Olivelle1998"/>]] '''برهمڻ''' ({{lang-sa|ब्रह्मन्}}؛ رومن: ''Brahman'') [[هندو ڌرم]] ۽ [[هندو فلسفو|هندو فلسفي]] جو هڪ بنيادي مابعدالطبيعاتي تصور آهي، جيڪو ڪائنات جي آخري، ابدي، اڻمٽ ۽ مطلق حقيقت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[ويدانت]] ۽ [[اپنشد]] جي فلسفي ۾ برهمڻ کي سموري وجود جو بنياد، ڪائنات جو اصل سرچشمو ۽ اهڙي حقيقت سمجهيو وڃي ٿو، جنهن تي سموري مادي ۽ روحاني هستي دارومدار رکي ٿي.<ref name="Lochtefeld2002">{{cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism|volume=1|publisher=Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=9780823931798|pages=122–125|language=en}}</ref><ref name="Flood1996">{{cite book|last=Flood|first=Gavin|title=An Introduction to Hinduism|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=9780521438780|pages=84–85|language=en}}</ref> برهمڻ کي عام طور ڪنهن مخصوص انساني شڪل، ديوتا يا فرد سان محدود نٿو ڪيو وڃي. هندو فلسفي جي مختلف مڪتبن ۾ ان جي تشريح الڳ الڳ آهي. [[ادويت ويدانت]] مطابق برهمڻ ئي واحد آخري حقيقت آهي ۽ فرد جي حقيقي آتما ان کان جدا ناهي؛ جڏهن ته [[دويت ويدانت]] ۾ برهمڻ ۽ انفرادي آتما جي وچ ۾ حقيقي فرق تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Sharma2007">{{cite book|last=Sharma|first=Arvind|title=Advaita Vedānta: An Introduction|publisher=Motilal Banarsidass|year=2007|isbn=9788120820272|pages=19–40|language=en}}</ref><ref name="Myers2000">{{cite book|last=Myers|first=Michael|title=Brahman: A Comparative Theology|publisher=Routledge|year=2000|isbn=9780700712571|pages=124–127|language=en}}</ref> برهمڻ جو تصور [[رگ ويد]] ۽ ٻين ويدي متنن ۾ مختلف معنائن سان ملي ٿو، پر اپنشدن ۾ ان کي خاص فلسفيانه اهميت حاصل ٿي. انهن متنن ۾ برهمڻ، [[آتما]]، علم، وجود، شعور ۽ [[موڪش]] يا روحاني آزاديءَ جي وچ ۾ لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Olivelle1998">{{cite book|last=Olivelle|first=Patrick|title=The Early Upaniṣads: Annotated Text and Translation|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=9780195124354|language=en}}</ref><ref name="Phillips1998">{{cite encyclopedia|last=Phillips|first=Stephen H.|title=Brahman|encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Craig|editor-first=Edward|publisher=Routledge|year=1998|language=en}}</ref> == لفظ جي بڻ بنياد == لفظ '''برهمڻ''' سنسڪرت جي ڌاتو ''bṛh'' (بِرهه) سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ وڌڻ، ڦهلجڻ، مضبوط ٿيڻ ۽ وسعت اختيار ڪرڻ شامل آهن. سنسڪرت ۾ ''Brahman'' (ब्रह्मन्) غير مذڪر ۽ غير مؤنث اسم آهي. ان جي ابتدائي معنائن ۾ مقدس گفتار، دعا، ويدي منتر جي قوت ۽ مذهبي عمل سان لاڳاپيل اثر پڻ شامل هئا.<ref name="Gonda1962">{{cite journal|last=Gonda|first=Jan|title=Some Notes on the Study of Ancient-Indian Religious Terminology|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_winter-1962_1_2/page/243|journal=History of Religions|volume=1|issue=2|year=1962|pages=243–273|doi=10.1086/462446|language=en}}</ref> وقت سان گڏ هي اصطلاح هڪ وسيع فلسفيانه معنيٰ اختيار ڪندو ويو، جنهن ۾ برهمڻ کي ڪائنات جي وجودي بنياد ۽ آخري حقيقت طور بيان ڪيو ويو.<ref name="Flood1996"/> === برهمڻ ۽ ٻين ملندڙ اصطلاحن ۾ فرق === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9bb9d1;" |+ style="background:#244b70;color:white;padding:10px;" | برهمڻ سان لاڳاپيل سنسڪرت اصطلاحن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dcecf7;" | اصطلاح ! style="background:#dcecf7;" | سنسڪرت ! style="background:#dcecf7;" | معنيٰ |- | '''برهمڻ''' (Brahman) | ब्रह्मन् | هندو فلسفي جي مطلق ۽ آخري حقيقت |- | '''برهما''' (Brahmā) | ब्रह्मा | هندو روايتن ۾ تخليق سان لاڳاپيل ديوتا |- | '''برهمڻ ذات''' (Brahmin) | ब्राह्मण | هندو ورڻ نظام جو روايتي مذهبي ۽ علمي طبقو |- | '''براهمڻ گرنٿ''' (Brāhmaṇa) | ब्राह्मण | ويدن جي رسمن، قربانين ۽ مذهبي تشريحن تي مشتمل متن |- | '''پر برهمڻ''' (Para Brahman) | परब्रह्मन् | اعليٰ يا سڀ کان مٿانهين برهمڻ جو تصور |} <ref name="Lochtefeld2002"/><ref name="Klostermaier2007">{{cite book|last=Klostermaier|first=Klaus K.|title=A Survey of Hinduism|edition=3rd|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=9780791470824|language=en}}</ref> == تاريخي ارتقا == === ويدي دور === [[ويد]] هندستان جي قديم مذهبي ۽ فڪري ادب جو بنيادي مجموعو آهن. انهن ۾ برهمڻ جو اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. شروعاتي ويدي ادب ۾ اهو لفظ مقدس گفتار، منترن، دعائن ۽ قربانيءَ جي رسمن جي روحاني قوت سان لاڳاپيل هو.<ref name="Gonda1962"/> مذهبي اڀياس جي ماهر [[گيون فلڊ]] موجب ويدي دور ۾ برهمڻ جي تصور جي معنيٰ بتدريج وسيع ٿي ۽ اهو مقدس لفظن ۽ رسمن جي قوت کان اڳتي وڌي ڪائنات جي بنيادي حقيقت ۽ وجود جي سرچشمي سان لاڳاپيل ٿيو.<ref name="Flood1996"/> باربرا هولڊريج ويدي ادب ۾ برهمڻ جي مختلف پهلوئن، جهڙوڪ مقدس گفتار، علم، تخليق ۽ مذهبي روايت جي اهميت بيان ڪري ٿي.<ref name="Holdrege1995">{{cite book|last=Holdrege|first=Barbara A.|title=Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=9780791416402|pages=24–29|language=en}}</ref> === اپنشدن جو دور === [[اپنشد]] هندو مذهبي ۽ فلسفيانه ادب جو اهو حصو آهن، جنهن ۾ برهمڻ جي تصور کي وڌيڪ منظم فلسفيانه صورت ڏني وئي. انهن متنن ۾ ڪائنات جي اصل حقيقت، فرد جي ذاتي وجود، شعور، علم ۽ روحاني نجات جي سوالن تي غور ڪيو ويو آهي.<ref name="Olivelle1998"/> اپنشدن ۾ برهمڻ کي اهڙي حقيقت سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي، جيڪا مادي دنيا جي ظاهري تبديلين کان مٿانهين آهي. برهمڻ ۽ آتما جي تعلق بابت مختلف بيان ملن ٿا، جن کي پوءِ ويدانت جي جدا جدا مڪتبن مختلف انداز سان سمجهايو.<ref name="Deussen">{{cite book|last=Deussen|first=Paul|title=Sixty Upanishads of the Veda|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120814677|language=en}}</ref> ==== ڇاندوگيه اپنشد ==== [[ڇاندوگيه اپنشد]] جي ٽئين باب ۾ برهمڻ کي سموري ڪائنات جي بنيادي حقيقت طور بيان ڪيو ويو آهي. هن متن جي شاندليه تعليم موجب فرد جي اندروني آتما ۽ ڪائناتي حقيقت جي وچ ۾ گهرو لاڳاپو آهي.<ref name="Hume1921">{{cite book|last=Hume|first=Robert Ernest|title=The Thirteen Principal Upanishads|publisher=Oxford University Press|year=1921|pages=209–210|language=en}}</ref> ڇاندوگيه اپنشد جو مشهور سنسڪرت بيان آهي: :'''सर्वं खल्विदं ब्रह्म''' :''Sarvaṃ khalvidaṃ brahma'' ان جو مفهوم آهي ته هي سمورو وجود برهمڻ آهي. هي بيان ڇاندوگيه اپنشد 3.14.1 ۾ ملي ٿو.<ref name="Hume1921"/> ==== برهدارڻيڪ اپنشد ==== [[برهدارڻيڪ اپنشد]] ۾ آتما، وجود ۽ برهمڻ جي تعلق تي تفصيلي بحث موجود آهي. هن متن جو مشهور بيان آهي: :'''अहं ब्रह्मास्मि''' :''Ahaṃ brahmāsmi'' يعني ''مان برهمڻ آهيان''. ادويت ويدانت جي روايت ۾ هن بيان کي انفرادي آتما ۽ مطلق حقيقت جي وحدت جي اظهار طور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Madhavananda">{{cite book|last=Madhavananda|first=Swami|title=The Brihadaranyaka Upanishad with the Commentary of Shankaracharya|publisher=Advaita Ashrama|language=en}}</ref> ==== مانڊوڪيه اپنشد ==== [[مانڊوڪيه اپنشد]] ۾ اوم (ॐ)، شعور جي حالتن ۽ آتما جي حقيقت تي بحث ڪيو ويو آهي. هن متن جي ٻئي منتر ۾ آتما ۽ برهمڻ جي تعلق جو مشهور بيان ملي ٿو: :'''अयमात्मा ब्रह्म''' :''Ayam ātmā brahma'' يعني ''هي آتما برهمڻ آهي''.<ref name="Olivelle1998"/> == فلسفيانه مفهوم == === برهمڻ ۽ مابعدالطبيعات === [[مابعدالطبيعات]] ۾ برهمڻ جو تصور ان سوال سان لاڳاپيل آهي ته وجود جي آخري حقيقت ڪهڙي آهي ۽ تبديل ٿيندڙ ڪائنات جي پويان ڪو مستقل بنياد موجود آهي يا نه. هندو فلسفي جي ڪيترن مڪتبن ۾ برهمڻ کي اهڙي ابدي حقيقت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا زماني، مڪان ۽ مادي تبديليءَ جي حدن کان مٿانهين آهي. تنهن هوندي به برهمڻ جي نوعيت ۽ ڪائنات سان ان جي تعلق بابت سڀئي هندو فلسفي هڪجهڙي راءِ نٿا رکن.<ref name="Fowler2002">{{cite book|last=Fowler|first=Jeaneane D.|title=Perspectives of Reality: An Introduction to the Philosophy of Hinduism|publisher=Sussex Academic Press|year=2002|isbn=9781898723936|language=en}}</ref> === آتما ۽ برهمڻ === {{Main|آتما}} [[آتما]] سنسڪرت جو اصطلاح آهي، جنهن مان فرد جي اندروني ذات يا حقيقي خودي مراد ورتي وڃي ٿي. ادويت ويدانت مطابق آتما ۽ برهمڻ آخري حقيقت جي سطح تي هڪ آهن. ان جي ابتڙ، دويت ويدانت مطابق انفرادي آتما ۽ اعليٰ حقيقت هڪ ٻئي کان الڳ آهن، جيتوڻيڪ آتما جو وجود اعليٰ حقيقت تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="Sharma2007"/><ref name="Myers2000"/> === مايا ۽ ظاهري دنيا === {{Main|مايا (هندو فلسفو)}} [[مايا]] هندو فلسفي ۾ هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن جون معنائون فلسفيانه مڪتبن موجب مختلف آهن. ادويت ويدانت ۾ مايا ۽ اويديا، يعني اڻڄاڻائي، ان ڳالهه جي وضاحت سان لاڳاپيل آهن ته انسان تبديل ٿيندڙ ظاهري دنيا کي آخري ۽ مستقل حقيقت ڇو سمجهي ٿو.<ref name="Das1952">{{cite journal|last=Das|first=A. C.|title=Brahman and Māyā in Advaita Metaphysics|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1952-07_2_2/page/144|journal=Philosophy East and West|volume=2|issue=2|year=1952|pages=144–154|language=en}}</ref> ادويت جي تشريح مطابق برهمڻ آخري حقيقت آهي، جڏهن ته دنيا جو تجربي ۾ ايندڙ وجود ان جي برابر مطلق ۽ غير مشروط حيثيت نٿو رکي. ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته دنيا عملي سطح تي بلڪل موجود ئي ناهي.<ref name="Das1952"/> === نرگڻ ۽ سگڻ برهمڻ === هندو فلسفي ۾ برهمڻ جي وضاحت لاءِ ٻه اهم اصطلاح استعمال ٿين ٿا: * '''نرگڻ برهمڻ''' (Nirguṇa Brahman): اهڙي مطلق حقيقت، جيڪا محدود وصفن ۽ مادي خاصيتن کان مٿانهين هجي. * '''سگڻ برهمڻ''' (Saguṇa Brahman): اهڙي اعليٰ حقيقت، جنهن کي خدائي وصفن، شخصي صورت يا عبادت جي لائق هستيءَ جي صورت ۾ سمجهيو وڃي. ادويت ويدانت ۾ نرگڻ برهمڻ کي آخري فلسفيانه حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته سگڻ برهمڻ کي مذهبي تجربي ۽ عبادت سان لاڳاپيل انداز ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. ٻين ويدانت مڪتبن ۾ سگڻ ۽ نرگڻ جي نسبت بابت مختلف رايا آهن.<ref name="Rambachan2001">{{cite journal|last=Rambachan|first=Anantanand|title=Hierarchies in the Nature of God? Questioning the Saguna-Nirguna Distinction in Advaita Vedanta|journal=Journal of Hindu-Christian Studies|volume=14|year=2001|doi=10.7825/2164-6279.1250|language=en}}</ref> === ست، چت ۽ آنند === هندو ويدانت جي فلسفي ۾ برهمڻ جي تشريح لاءِ ''ست-چت-آنند'' (Sat-Cit-Ānanda) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9df;" |+ style="background:#315b78;color:white;padding:9px;" | ست-چت-آنند جو فلسفيانه مفهوم ! style="background:#dcecf5;" | اصطلاح ! style="background:#dcecf5;" | سنسڪرت ! style="background:#dcecf5;" | مفهوم |- | ست (Sat) | सत् | وجود، حقيقت يا هستي |- | چت (Cit) | चित् | شعور يا آگاهي |- | آنند (Ānanda) | आनन्द | روحاني سرور يا بيحد مسرت |} <ref name="Myers1998">{{cite journal|last=Myers|first=Michael W.|title=Śaṅkarācārya and Ānanda|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1998-10_48_4/page/553|journal=Philosophy East and West|volume=48|issue=4|year=1998|pages=553–567|language=en}}</ref> == ويدانت جي مختلف مڪتبن ۾ برهمڻ == === ادويت ويدانت === {{Main|ادويت ويدانت}} [[آدي شنڪر آچاريه]] سان لاڳاپيل ادويت ويدانت غير ثنويت جو فلسفو آهي. ان مطابق برهمڻ ئي آخري، مستقل ۽ غير متبدل حقيقت آهي. فرد جي آتما پنهنجي اصل ماهيت ۾ برهمڻ کان جدا ناهي. ادويت مطابق اڻڄاڻائي سبب انسان پاڻ کي جسم، ذهن ۽ محدود شخصيت تائين محدود سمجهي ٿو. حقيقي علم جي وسيلي آتما ۽ برهمڻ جي وحدت کي سمجهڻ روحاني آزاديءَ جو بنيادي رستو آهي.<ref name="Sharma2007"/><ref name="MenonIEP">{{cite web|last=Menon|first=Sangeetha|title=Advaita Vedānta|website=Internet Encyclopedia of Philosophy|url=https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/|language=en}}</ref> === وششٽ ادويت ويدانت === {{Main|وششٽ ادويت}} [[رامانج]] جي فلسفي ۾ برهمڻ کي ذاتي ۽ اعليٰ خدا جي صورت ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي [[نارائڻ]] يا [[وشنو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هن مڪتب مطابق فرد جون آتمائون ۽ ڪائنات حقيقت رکن ٿيون، پر انهن جو وجود برهمڻ تي دارومدار رکي ٿو. روحاني آزاديءَ لاءِ عقيدت، عبادت ۽ خدائي فضل کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref name="Clooney2001">{{cite book|last=Clooney|first=Francis X.|title=Hindu God, Christian God: How Reason Helps Break Down the Boundaries between Religions|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=9780195138542|language=en}}</ref> === دويت ويدانت === {{Main|دويت ويدانت}} [[مڌواچاريه]] جي دويت ويدانت مطابق برهمڻ ۽ انفرادي آتما جي وچ ۾ حقيقي ۽ مستقل فرق موجود آهي. هن مڪتب ۾ اعليٰ خدا، انفرادي آتمائون ۽ مادي دنيا هڪجهڙيون حقيقتون ناهن. دويت فلسفي ۾ برهمڻ کي وشنو سان لاڳاپيل اعليٰ ۽ آزاد حقيقت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته انفرادي آتمائون ان تي دارومدار رکندڙ وجود آهن.<ref name="Bartley2011">{{cite book|last=Bartley|first=Christopher|title=An Introduction to Indian Philosophy|publisher=Continuum|year=2011|isbn=9781847064493|pages=180–190|language=en}}</ref> === مڪتبن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9bb9d1;" |+ style="background:#244b70;color:white;padding:10px;" | ويدانت جي اهم مڪتبن ۾ برهمڻ جو تصور ! style="background:#dcecf7;" | فلسفيانه مڪتب ! style="background:#dcecf7;" | اهم مفڪر ! style="background:#dcecf7;" | برهمڻ ۽ آتما جو تعلق |- | [[ادويت ويدانت]] | [[آدي شنڪر آچاريه]] | آخري حقيقت جي سطح تي وحدت |- | [[وششٽ ادويت]] | [[رامانج]] | آتمائون حقيقي آهن، پر برهمڻ تي دارومدار رکن ٿيون |- | [[دويت ويدانت]] | [[مڌواچاريه]] | برهمڻ ۽ انفرادي آتما ۾ مستقل فرق |} <ref name="Sharma2007"/><ref name="Clooney2001"/><ref name="Myers2000"/> == برهمڻ ۽ موڪش == {{Main|موڪش}} [[موڪش]] هندو مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن ۾ جنم ۽ موت جي چڪر، يعني [[سنسار]]، کان روحاني آزاديءَ جو تصور آهي. ادويت ويدانت ۾ برهمڻ جي سڃاڻپ ۽ آتما جي حقيقي ماهيت جو علم موڪش سان لاڳاپيل آهي. وششٽ ادويت ۽ دويت جي مذهبي فلسفن ۾ عقيدت، خدا سان تعلق ۽ خدائي فضل کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي.<ref name="Potter2008">{{cite book|editor-last=Potter|editor-first=Karl H.|title=Encyclopedia of Indian Philosophies: Advaita Vedānta up to Śaṃkara and His Pupils|volume=3|publisher=Motilal Banarsidass|year=2008|language=en}}</ref><ref name="Stafford2010">{{cite journal|last=Stafford|first=Betty|title=Dvaita, Advaita, and Viśiṣṭādvaita: Contrasting Views of Mokṣa|journal=Asian Philosophy|year=2010|language=en}}</ref> == ڀڳوت گيتا ۾ برهمڻ == [[ڀڳوت گيتا]] ۾ برهمڻ جو تصور علم، عمل، عبادت ۽ روحاني آزاديءَ جي بحثن سان لاڳاپيل آهي. گيتا جي چوٿين باب جي چوويهين شلوڪ ۾ قرباني، قربانيءَ جو عمل ۽ ان جي روحاني مقصد کي برهمڻ جي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي. پنجين باب جي چوويهين شلوڪ ۾ اندروني سڪون ۽ روحاني سڃاڻپ کي برهمڻ سان وابسته ڪيو ويو آهي.<ref name="Sargeant2009">{{cite book|translator-last=Sargeant|translator-first=Winthrop|editor-last=Chapple|editor-first=Christopher Key|title=The Bhagavad Gita|publisher=State University of New York Press|year=2009|isbn=9781438428420|language=en}}</ref> == ڀڳتي تحريڪ ۾ برهمڻ == {{Main|ڀڳتي تحريڪ}} [[ڀڳتي تحريڪ]] ۾ برهمڻ جي سگڻ ۽ نرگڻ تشريحن کي مذهبي شاعري، عبادت ۽ روحاني عقيدت ۾ اهم مقام حاصل ٿيو. نرگڻ ڀڳتي ۾ بي صورت ۽ وصفن کان مٿانهين حقيقت جي عقيدت تي زور ڏنو ويو، جڏهن ته سگڻ ڀڳتي ۾ ذاتي خدا جي صورت، وصفن ۽ محبت ڀري عبادت کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Prentiss1999">{{cite book|last=Prentiss|first=Karen Pechilis|title=The Embodiment of Bhakti|publisher=Oxford University Press|year=1999|language=en}}</ref> ڊيوڊ لورينزن موجب اتر هندستان جي نرگڻ ڀڳتي ادب ۾ بي صورت خدا جي عقيدت هڪ اهم مذهبي ۽ ادبي روايت طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Lorenzen1996">{{cite book|last=Lorenzen|first=David N.|title=Praises to a Formless God: Nirguni Texts from North India|publisher=State University of New York Press|year=1996|isbn=9780791428054|language=en}}</ref> == ٻين مذهبي روايتن سان لاڳاپو == === ٻڌ ڌرم === [[ٻڌ ڌرم]] ۾ مستقل ۽ غير متبدل ذات بابت اپنشدن جي ڪيترين تشريحن کان مختلف موقف اختيار ڪيو ويو آهي. ٻڌ مت جي [[اناتما]] واري تعليم مطابق ڪنهن مستقل ۽ آزاد انفرادي آتما جو تصور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان ڪري برهمڻ ۽ آتما جي مڪمل وحدت بابت ادويت ويدانت جي تعليم کي ٻڌ مت جي بنيادي تعليم سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Keown2009">{{cite book|last=Keown|first=Damien|title=Buddhism|publisher=Sterling|year=2009|page=70|language=en}}</ref><ref name="Collins1982">{{cite book|last=Collins|first=Steven|title=Selfless Persons: Imagery and Thought in Theravāda Buddhism|publisher=Cambridge University Press|year=1982|language=en}}</ref> ٻڌ فلسفي جي ڪجهه پوئين مڪتبن ۾ آخري حقيقت، ٻڌ فطرت ۽ شعور بابت اهڙا تصور ملن ٿا، جن جو تقابلي مطالعو برهمڻ سان ڪيو ويو آهي؛ پر انهن کي سڌيءَ طرح هڪ ئي نظريو قرار ڏيڻ علمي طور درست ناهي.<ref name="Fowler1999">{{cite book|last=Fowler|first=Merv|title=Buddhism: Beliefs and Practices|publisher=Sussex Academic Press|year=1999|language=en}}</ref> === جين ڌرم === [[جين ڌرم]] ۾ روح يا ''جيو'' جي وجود کي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڪائنات جي هڪڙي خالق خدا جو تصور قبول نٿو ڪيو وڃي. جين فلسفي جو [[انيڪانت واد]] حقيقت جي گهڻ رخي نوعيت تي زور ڏئي ٿو. ان ڪري جين ڌرم جي روح، وجود ۽ نجات بابت تعليم کي ويدانت جي برهمڻ واري تصور کان ڌار فلسفيانه تناظر ۾ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Jaini1979">{{cite book|last=Jaini|first=Padmanabh S.|title=The Jaina Path of Purification|publisher=University of California Press|year=1979|language=en}}</ref> === سک ڌرم === [[سک ڌرم]] ۾ [[اڪ اونڪار]]، [[نام]] ۽ بي صورت اعليٰ حقيقت جا تصور اهم آهن. سک مذهبي فلسفي ۾ هڪ خدا ۽ سندس ڪائنات سان تعلق جي تشريح کي هندو نرگڻ ڀڳتي جي روايتن سان تقابلي طور پڙهيو ويو آهي. تنهن هوندي به سک ڌرم جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ، [[گرو گرنٿ صاحب]] ۽ گروئن جي تعليم کي هندو ويدانت کان الڳ تناظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Nesbitt2005">{{cite book|last=Nesbitt|first=Eleanor|title=Sikhism: A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780192806017|language=en}}</ref><ref name="ColeSambhi1998">{{cite book|last1=Cole|first1=W. Owen|last2=Sambhi|first2=Piara Singh|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|edition=2nd|publisher=Sussex Academic Press|year=1998|isbn=9781898723134|language=en}}</ref> == برهمڻ، ورڻ نظام ۽ آشرم == {{Main|ورڻ (هندو ڌرم)|آشرم (هندو ڌرم)}} برهمڻ جي فلسفيانه تصور کي هندو سماج جي برهمڻ ذات يا ورڻ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. قديم هندو سماجي روايتن ۾ برهمڻ هڪ اهڙو ورڻ هو، جنهن سان مذهبي تعليم، ويدي متنن جي مطالعي ۽ رسمن جي ادائگيءَ کي وابسته ڪيو ويندو هو. ورڻ ۽ عملي ذات پات جي نظام ۾ پڻ تاريخي فرق موجود آهن.<ref name="Lochtefeld2002"/> روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ قديم هندو سماج جي آشرم نظام جو ذڪر ڪندي زندگيءَ جي چئن مرحلن کي بيان ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a5bdd0;" |+ style="background:#365b75;color:white;padding:10px;" | روايتي هندو آشرم نظام جا چار مرحلا ! style="background:#e1edf6;" | مرحلو ! style="background:#e1edf6;" | سنسڪرت نالو ! style="background:#e1edf6;" | بنيادي خصوصيت |- | '''برهمچريه''' | ब्रह्मचर्य | شاگردي، مذهبي تعليم ۽ استاد جي رهنمائيءَ ۾ زندگي |- | '''گرهسته''' | गृहस्थ | شادي، گهريلو ذميواريون ۽ سماجي فرض |- | '''وانپرسته''' | वानप्रस्थ | گهريلو ذميوارين کان بتدريج الڳ ٿيڻ ۽ روحاني زندگيءَ ڏانهن ڌيان |- | '''سنياس''' | संन्यास | دنياوي وابستگين کان دستبرداري ۽ روحاني آزاديءَ جي جستجو |} <ref name="Dutt1908"/><ref name="OlivelleAshrama">{{cite book|last=Olivelle|first=Patrick|title=The Āśrama System: The History and Hermeneutics of a Religious Institution|publisher=Oxford University Press|year=1993|language=en}}</ref> آشرم نظام کي قديم هندستان جي سڀني ماڻهن جي عملي زندگيءَ جو هڪجهڙو تاريخي بيان سمجهڻ بدران هڪ مذهبي ۽ سماجي مثالي نظام طور ڏسڻ گهرجي. مختلف دورن ۽ مذهبي متنن ۾ ان جي تشريح ۽ عمل ۾ فرق رهيو آهي.<ref name="OlivelleAshrama"/> == جديد علمي اڀياس == جديد مذهبي اڀياس ۽ تقابلي فلسفي ۾ برهمڻ جي تصور کي وجوديات، شعور جي فلسفي، مذهبي تجربي ۽ مابعدالطبيعات جي تناظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو. جان گونڊا ويدي اصطلاحن جي تاريخي ۽ لساني تنوع تي زور ڏنو، جڏهن ته گيون فلڊ برهمڻ جي تصور جي ويدي رسمن کان اپنشدي فلسفي تائين ارتقا تي بحث ڪيو آهي.<ref name="Gonda1962"/><ref name="Flood1996"/> مائيڪل مائرز برهمڻ کي تقابلي مذهبي فلسفي جي تناظر ۾ ڏٺو آهي، جڏهن ته اروِند شرما ادويت ويدانت ۾ برهمڻ ۽ آتما جي وحدت جي فلسفيانه تشريح پيش ڪئي آهي.<ref name="Myers2000"/><ref name="Sharma2007"/> == پڻ ڏسو == * [[هندو ڌرم]] * [[ويد]] * [[اپنشد]] * [[ويدانت]] * [[آتما]] * [[برهما]] * [[برهمڻ (ذات)]] * [[آشرم (هندو ڌرم)]] * [[ادويت ويدانت]] * [[دويت ويدانت]] * [[مايا (هندو فلسفو)]] * [[موڪش]] * [[اوم]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ Śaṅkara — Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/ Advaita Vedānta — Internet Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.britannica.com/topic/Upanishad Upanishad — Encyclopaedia Britannica] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aum_Om_black.svg اوم جي علامت — Wikimedia Commons] * [https://archive.org/search?query=The+Thirteen+Principal+Upanishads The Thirteen Principal Upanishads — Internet Archive] [[زمرو:هندو فلسفو]] [[زمرو:هندو ڌرم]] [[زمرو:ويدانت]] [[زمرو:مابعدالطبيعات]] [[زمرو:هندو مذهبي اصطلاح]] lfcxwctxolt5rl8wdtccumu5g86x8qr 0 104811 425493 424981 2026-10-26T18:18:06Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20261026sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 425493 wikitext text/x-wiki '''وٽامن اي''' (Vitamin E) مرڪبن جو هڪ گروپ آهي جيڪو ماليڪيولر ساخت ۾ لاڳاپيل آهي جنهن ۾ چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول شامل آهن. <ref name="GOVe">{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}</ref> <ref name="lpi">{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}</ref> ٽوڪوفيرول چربی ۾ حل ٿيندڙ اينٽي آڪسيڊنٽ جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيڪي جيو گھرڙي جي جھلي کي رد عمل واري آڪسيجن جي قسمن کان بچائڻ ۾ مدد ڪري سگھن ٿا. <ref name="GOVe" /> <ref name="lpi" /> وٽامن اي کي انسانن لاءِ هڪ [[غذائي جزا|ضروري غذا]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. <ref name="GOVe">{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}</ref> <ref name="lpi">{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}</ref> <ref name="PKIN2020VitE">{{Cite book |title=Present knowledge in nutrition, eleventh edition |vauthors=Traber MG, Bruno RS |publisher=Academic Press (Elsevier) |year=2020 |isbn=978-0-323-66162-1 |veditors=Marriott BP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA |location=London, United Kingdom |pages=115–36 |chapter=Vitamin E}}</ref> مختلف سرڪاري تنظيمون بالغ انسان لاء روزانو 3 کان 5 ملي گرام جي سفارش ڪن ٿيون، جڏهن ته 2016ع جي عالمي جائزي ۾ روزانو 6.2 ملي گرام جي وچين غذائي مقدار جي رپورٽ ڪئي وئي هئي. <ref name="Peter2016">{{Cite journal|title=A systematic review of global alpha-tocopherol status as assessed by nutritional intake levels and blood serum concentrations|date=December 2015|jstor=free}}</ref> وٽامن اي سان مالا مال ذريعن ۾ ٻج، ميوا، ٻج جو تيل، مونگ پھلي جو مکڻ، وٽامن اي سان مضبوط ڪيل کاڌو ۽ غذائي سپليمينٽس شامل آهن. <ref name="lpi" /> <ref name="GOVe" /> علامتي وٽامن اي جي گهٽتائي ناياب آهي، عام طور تي وٽامن اي ۾ گهٽتائي غذا جي بدران [[چرٻي|غذائي چربی]] هضم ڪرڻ جي بنيادي مسئلي جي ڪري ٿيندي آهي <ref name="DRItext">{{Cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary reference intakes for vitamin C, vitamin E, selenium, and carotenoids |publisher=The National Academies Press |year=2000 |isbn=978-0-309-06935-9 |location=Washington, DC |pages=186–283 |chapter=Vitamin E |bibcode=2000nap..book.9810I |doi=10.17226/9810 |pmid=25077263 |author-link=Institute of Medicine |access-date=26 February 2018 |chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226152013/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/8 |archive-date=26 February 2018 |url-status=live}}</ref> وٽامن اي جي گهٽتائي اعصابي خرابيون پيدا ڪري سگهي ٿي. <ref name="GOVe" /> ٽوڪوفيرول ۽ ٽوڪوٽرينول ٻئي α (الفا)، β (بيٽا)، γ (گاما)، ۽ δ (ڊيلٽا) شڪلن ۾ ٿين ٿا، جيئن ڪرومانول رنگ تي ميٿائل گروپن جي تعداد ۽ پوزيشن سان طئي ڪيو ويندو آهي. <ref name="GOVe">{{حوالو ويب|date=26 March 2021|quote=11 September 2025}}</ref> <ref name="Brigelius1999">{{Cite journal|title=Vitamin E: function and metabolism|pages=1145–55|date=July 1999|pmid=10385606|doi=10.1096/fasebj.13.10.1145|jstor=free}}</ref> انهن سڀني اٺن وٽامرن ۾ هڪ ڪرومين ٻيڻو ڇلو آهي، جنهن ۾ هڪ هائيڊروڪسيل گروپ آهي جيڪو آزاد ريڊيڪلز کي گهٽائڻ لاءِ هائيڊروجن ايٽم عطيو ڪري سگهي ٿو ۽ هڪ هائيڊروفوبڪ سائڊ چين جيڪي حياتياتي جھلي ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏئي ٿي. قدرتي ۽ مصنوعي ٽوڪوفيرول ٻئي آڪسائيڊيشن جي تابع آهن، تنهن ڪري غذائي سپليمنٽس نامياتي سادي ماليڪيولن (ايسٽر) ۾ تبديل ڪيا ويندا آهن، استحڪام جي مقصدن لاءِ ٽوڪوفيرل ايسٽيٽ (يا ٻيون شڪلون جهڙوڪ سُڪسينيٽ يا پالميٽ) ٺاهيندا آهن. <ref name="lpi">{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}</ref> <ref>{{Cite book |title=Focus on vitamin E research |vauthors=Braunstein MH |date=March 2006 |publisher=Nova Science Publishers |isbn=978-1-59454-971-7 |page=vii}}</ref> آبادي جي مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته جيڪي ماڻهو وڌيڪ وٽامن اي سان گڏ کاڌو کائيندا هئا يا جن پاڻ وٽ وٽامن اي غذائي سپليمنٽ استعمال ڪرڻ جو انتخاب ڪيو، انهن ۾ دل جي بيمارين، [[ڪينسر]]، ڊيمنشيا ۽ ٻين بيمارين جا واقعا گهٽ هئا. جڏهن ته، [[اوهامي اثر|پلاسيبو]] -ڪنٽرول ٿيل ڪلينڪل آزمائشون الفا-ٽوڪوفيرول کي اضافي طور استعمال ڪندي، روزانو 2000 ملي گرام جي مقدار سان، هميشه انهن نتيجن کي نقل نه ڪري سگهيو. <ref name="lpi">{{حوالو ويب|quote=11 September 2025|date=August 2024}}</ref> آمريڪا ۾، وٽامن اي سپليمينٽ جو استعمال سال 2002ع جي آس پاس عروج تي هو پر سال 2006ع تائين ان ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي. استعمال ۾ گهٽتائي جو نظريو، حقيقت تي مبني تجزين جي اشاعتن جي ڪري، اڀريو جيڪا يا ته ان جو ڪو به فائدو نه ڏيکاريا <ref name="Kim2014">{{Cite journal|date=March 2014|title=Longitudinal and secular trends in dietary supplement use: Nurses' Health Study and Health Professionals Follow-Up Study, 1986–2006|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-academy-of-nutrition-and-dietetics_2014-03_114_3/page/436|journal=Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics|volume=114|issue=3|pages=436–43|doi=10.1016/j.jand.2013.07.039|pmc=3944223|pmid=24119503}}</ref> <ref name="Abner2011">{{Cite journal|title=Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis|journal=Current Aging Science|volume=4|issue=2|pages=158–70|date=July 2011|pmid=21235492|pmc=4030744|doi=10.2174/1874609811104020158}}</ref> <ref name="Curtis2014">{{Cite journal|title=Vitamin E supplementation and mortality in healthy people: a meta-analysis of randomised controlled trials|journal=Cardiovasc Drugs Ther|volume=28|issue=6|pages=563–73|date=December 2014|pmid=25398301|doi=10.1007/s10557-014-6560-7}}</ref> يا وٽامن اي جي اعليٰ دوز جا حقيقي منفي نتيجا ڏيکاريا.<ref name="Kim2014" /> <ref name="Tilburt2008">{{Cite journal|date=September 2008|title=Does the evidence make a difference in consumer behavior? Sales of supplements before and after publication of negative research results|journal=Journal of General Internal Medicine|volume=23|issue=9|pages=1495–8|doi=10.1007/s11606-008-0704-z|pmc=2518024|pmid=18618194}}</ref> <ref name="Bjelakovic2014">{{Cite journal|title=Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm?|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=9|date=2013|pmid=24040282|pmc=3765487|doi=10.1371/journal.pone.0074558|jstor=free}}</ref> وٽامن اي سال 1922ع ۾ دريافت ٿيو، سال 1935ع ۾ الڳ ڪيو ويو ۽ پهرين ڀيرا سال 1938ع ۾ ليبارٽري ۾ ٺاھيو ويو. ڇاڪاڻ ته وٽامن جي سرگرمي کي پهريون ڀيرو [[ڳڀيل بيضو|فرٽيل ٿيل آنڊن]] لاءِ ضروري طور سڃاتو ويو هو ته جيئن زنده ڄمڻ (شرح ۾) جو نتيجو نڪري، ان کي يوناني لفظن مان "ٽوڪوفيرول" نالو ڏنو ويو جنهن جي معنيٰ آهي ''پيدائش'' ۽ ''حمل''. <ref name="Evans1936">{{Cite journal|author1=Evans HM|author2=Emerson OH|author3=Emerson GA|title=The isolation from wheat germ oil of an alcohol, a-tocopherol, having the properties of vitamin E|journal=Journal of Biological Chemistry|date=1936|volume=113|issue=1|pages=319–32|doi=10.1016/S0021-9258(18)74918-1|jstor=free}}</ref> الفا-ٽوڪوفيرول، يا ته قدرتي طور تي ٻوٽن جي تيل مان ڪڍيو ويندو آهي يا عام طور تي، مصنوعي ٽوڪوفيرل ايسٽيٽ جي طور تي، هڪ مشهور غذائي اضافي طور تي وڪرو ڪيو ويندو آهي يا ته پاڻ ۾ يا ملٽي وٹامن پراڊڪٽ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي ۽ چمڙي تي استعمال لاءِ تيل يا لوشن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وٽامن اي]] [[زمرو:وٽامن]] mfr88jauxvuhlxoxjucescslt9na5w4 0 104824 425634 425425 2026-10-27T10:42:55Z Memon2025 21315 /* */ 425634 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.<ref name="Asia" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.<ref name="Asia">{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] m6dohsdj16dwqvci6hgfoufzaitl1wr 425635 425634 2026-10-27T10:47:29Z Memon2025 21315 425635 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|archivedate=5 September 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن.<ref name="Asia" /> <ref>{{حوالو ويب|date=2017-09-08|quote=2020-11-11}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن.<ref name="Asia">{{حوالو ويب|archivedate=2017-12-01|quote=2017-12-11}}</ref> == Route == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|'''Trans-Siberian''' line in red; [[Baikal–Amur Mainline]] in green; [[Amur–Yakutsk Mainline]] in orange]] The railway is often associated with the main transcontinental Russian line that connects many large and small cities of the European and Asian parts of Russia. At a Moscow–Vladivostok track length of {{convert|9,289|km|mi|abbr=off|sp=us}},<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> it spans a record eight [[time zone]]s.<ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref> Taking eight days to complete the journey, it was the third-longest single continuous service in the world,{{when|date=August 2023}} after the Moscow–[[Pyongyang]] service {{convert|10267|km|0|abbr=out|sp=us}}<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> and the former<!-- (as of 2009, was apparently still active) --> [[Kyiv]]–Vladivostok service {{convert|11085|km|0|abbr=out|sp=us}},<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> both of which also follow the Trans-Siberian for much of their routes.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> The main route begins in Moscow at [[Yaroslavsky Rail Terminal|Yaroslavsky Vokzal]], runs through [[Yaroslavl]] or [[Chelyabinsk]], [[Omsk]], [[Novosibirsk]], [[Krasnoyarsk]], [[Irkutsk]], [[Ulan-Ude]], [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]], and [[Khabarovsk]] to [[Vladivostok]] via southern Siberia. A second primary route is the Trans-Manchurian, which coincides with the Trans-Siberian east of Chita as far as Tarskaya (a stop {{convert|12|km|0|abbr=on}} east of Karymskoye, in [[Chita Oblast]]), about {{convert|1000|km|0|abbr=on}} east of [[Lake Baikal]]. From Tarskaya the Trans-Manchurian heads southeast, via [[Harbin–Manzhouli railway]] and [[Harbin–Suifenhe railway]] in China's [[Manchuria|Northeastern provinces]] (from where a connection to Beijing is used by one of the Moscow–Beijing trains), joining the main route in [[Ussuriysk]] just north of [[Vladivostok]]. The third primary route is the [[Trans-Mongolian Railway]], which coincides with the Trans-Siberian as far as [[Ulan-Ude]] on [[Lake Baikal]]'s eastern shore. From Ulan-Ude the Trans-Mongolian heads south to [[Ulaanbaatar]] before making its way southeast to Beijing. In 1991, a fourth route running further to the north was finally completed, after more than five decades of sporadic work. Known as the [[Baikal–Amur Mainline]] (BAM), this recent extension departs from the Trans-Siberian line at [[Taishet]] several hundred miles west of [[Lake Baikal]] and passes the lake at its northernmost extremity. It crosses the [[Amur River]] at [[Komsomolsk-na-Amure]] (north of [[Khabarovsk]]), and reaches the [[Tatar Strait]] at [[Sovetskaya Gavan]].<ref name="britannica" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] qeovjwi3woeq9olnsqbvf4eexykj2vm 425636 425635 2026-10-27T10:48:42Z Memon2025 21315 /* */ 425636 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. == Route == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|'''Trans-Siberian''' line in red; [[Baikal–Amur Mainline]] in green; [[Amur–Yakutsk Mainline]] in orange]] The railway is often associated with the main transcontinental Russian line that connects many large and small cities of the European and Asian parts of Russia. At a Moscow–Vladivostok track length of {{convert|9,289|km|mi|abbr=off|sp=us}},<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> it spans a record eight [[time zone]]s.<ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref> Taking eight days to complete the journey, it was the third-longest single continuous service in the world,{{when|date=August 2023}} after the Moscow–[[Pyongyang]] service {{convert|10267|km|0|abbr=out|sp=us}}<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> and the former<!-- (as of 2009, was apparently still active) --> [[Kyiv]]–Vladivostok service {{convert|11085|km|0|abbr=out|sp=us}},<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> both of which also follow the Trans-Siberian for much of their routes.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> The main route begins in Moscow at [[Yaroslavsky Rail Terminal|Yaroslavsky Vokzal]], runs through [[Yaroslavl]] or [[Chelyabinsk]], [[Omsk]], [[Novosibirsk]], [[Krasnoyarsk]], [[Irkutsk]], [[Ulan-Ude]], [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]], and [[Khabarovsk]] to [[Vladivostok]] via southern Siberia. A second primary route is the Trans-Manchurian, which coincides with the Trans-Siberian east of Chita as far as Tarskaya (a stop {{convert|12|km|0|abbr=on}} east of Karymskoye, in [[Chita Oblast]]), about {{convert|1000|km|0|abbr=on}} east of [[Lake Baikal]]. From Tarskaya the Trans-Manchurian heads southeast, via [[Harbin–Manzhouli railway]] and [[Harbin–Suifenhe railway]] in China's [[Manchuria|Northeastern provinces]] (from where a connection to Beijing is used by one of the Moscow–Beijing trains), joining the main route in [[Ussuriysk]] just north of [[Vladivostok]]. The third primary route is the [[Trans-Mongolian Railway]], which coincides with the Trans-Siberian as far as [[Ulan-Ude]] on [[Lake Baikal]]'s eastern shore. From Ulan-Ude the Trans-Mongolian heads south to [[Ulaanbaatar]] before making its way southeast to Beijing. In 1991, a fourth route running further to the north was finally completed, after more than five decades of sporadic work. Known as the [[Baikal–Amur Mainline]] (BAM), this recent extension departs from the Trans-Siberian line at [[Taishet]] several hundred miles west of [[Lake Baikal]] and passes the lake at its northernmost extremity. It crosses the [[Amur River]] at [[Komsomolsk-na-Amure]] (north of [[Khabarovsk]]), and reaches the [[Tatar Strait]] at [[Sovetskaya Gavan]].<ref name="britannica" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] f89zttzd02e4moiux2ifoimw2o6digy 425637 425636 2026-10-27T11:04:38Z Memon2025 21315 425637 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. رستي جو نقشو ☆ ماسڪو کان فاصلو ☆ اسٽيشنون ☆ * 0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل * 284 ڪلوميٽر 176 ميل Yaroslavl-Glavny * 957 ڪلوميٽر 595 ميل ڪيروف * 1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم * 1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ * 2144 ڪلوميٽر 1332 ميل ٽيومين * 2712 ڪلوميٽر 1685 ميل اومسڪ * 3335 ڪلوميٽر 2072 ميل Novosibirsk * 4098 ڪلوميٽر 2546 ميل Krasnoyarsk * 4516 ڪلوميٽر 2806 ميل طائف * 5185 ڪلوميٽر 3222 ميل Irkutsk * 5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي * 6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا * >>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي (هاربن-منزولي ريلوي) * 7273 ڪلوميٽر 4519 ميل Amur-Yakutsk مين لائن * 7875 ڪلوميٽر 4893 ميل Blagoveshchensk ڏانهن * 8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان * 8523 ڪلوميٽر 5296 ميل Khabarovsk * 9289 ڪلوميٽر 5772 ميل ولاديوستوڪ ==Route== [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|'''Trans-Siberian''' line in red; [[Baikal–Amur Mainline]] in green; [[Amur–Yakutsk Mainline]] in orange]] The railway is often associated with the main transcontinental Russian line that connects many large and small cities of the European and Asian parts of Russia. At a Moscow–Vladivostok track length of {{convert|9,289|km|mi|abbr=off|sp=us}},<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> it spans a record eight [[time zone]]s.<ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref> Taking eight days to complete the journey, it was the third-longest single continuous service in the world,{{when|date=August 2023}} after the Moscow–[[Pyongyang]] service {{convert|10267|km|0|abbr=out|sp=us}}<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> and the former<!-- (as of 2009, was apparently still active) --> [[Kyiv]]–Vladivostok service {{convert|11085|km|0|abbr=out|sp=us}},<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> both of which also follow the Trans-Siberian for much of their routes.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> The main route begins in Moscow at [[Yaroslavsky Rail Terminal|Yaroslavsky Vokzal]], runs through [[Yaroslavl]] or [[Chelyabinsk]], [[Omsk]], [[Novosibirsk]], [[Krasnoyarsk]], [[Irkutsk]], [[Ulan-Ude]], [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]], and [[Khabarovsk]] to [[Vladivostok]] via southern Siberia. A second primary route is the Trans-Manchurian, which coincides with the Trans-Siberian east of Chita as far as Tarskaya (a stop {{convert|12|km|0|abbr=on}} east of Karymskoye, in [[Chita Oblast]]), about {{convert|1000|km|0|abbr=on}} east of [[Lake Baikal]]. From Tarskaya the Trans-Manchurian heads southeast, via [[Harbin–Manzhouli railway]] and [[Harbin–Suifenhe railway]] in China's [[Manchuria|Northeastern provinces]] (from where a connection to Beijing is used by one of the Moscow–Beijing trains), joining the main route in [[Ussuriysk]] just north of [[Vladivostok]]. The third primary route is the [[Trans-Mongolian Railway]], which coincides with the Trans-Siberian as far as [[Ulan-Ude]] on [[Lake Baikal]]'s eastern shore. From Ulan-Ude the Trans-Mongolian heads south to [[Ulaanbaatar]] before making its way southeast to Beijing. In 1991, a fourth route running further to the north was finally completed, after more than five decades of sporadic work. Known as the [[Baikal–Amur Mainline]] (BAM), this recent extension departs from the Trans-Siberian line at [[Taishet]] several hundred miles west of [[Lake Baikal]] and passes the lake at its northernmost extremity. It crosses the [[Amur River]] at [[Komsomolsk-na-Amure]] (north of [[Khabarovsk]]), and reaches the [[Tatar Strait]] at [[Sovetskaya Gavan]].<ref name="britannica" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] t182enw68imfb4cnl0j78zlblz8xlw0 425638 425637 2026-10-27T11:06:59Z Memon2025 21315 /* */ 425638 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل Yaroslavl-Glavny</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل ڪيروف</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل ٽيومين</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل اومسڪ</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل Novosibirsk</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل Krasnoyarsk</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل طائف</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل Irkutsk</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي (هاربن-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل Amur-Yakutsk مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل Blagoveshchensk ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل Khabarovsk</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل ولاديوستوڪ</small> ==Route== [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|'''Trans-Siberian''' line in red; [[Baikal–Amur Mainline]] in green; [[Amur–Yakutsk Mainline]] in orange]] The railway is often associated with the main transcontinental Russian line that connects many large and small cities of the European and Asian parts of Russia. At a Moscow–Vladivostok track length of {{convert|9,289|km|mi|abbr=off|sp=us}},<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> it spans a record eight [[time zone]]s.<ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref> Taking eight days to complete the journey, it was the third-longest single continuous service in the world,{{when|date=August 2023}} after the Moscow–[[Pyongyang]] service {{convert|10267|km|0|abbr=out|sp=us}}<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> and the former<!-- (as of 2009, was apparently still active) --> [[Kyiv]]–Vladivostok service {{convert|11085|km|0|abbr=out|sp=us}},<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> both of which also follow the Trans-Siberian for much of their routes.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> The main route begins in Moscow at [[Yaroslavsky Rail Terminal|Yaroslavsky Vokzal]], runs through [[Yaroslavl]] or [[Chelyabinsk]], [[Omsk]], [[Novosibirsk]], [[Krasnoyarsk]], [[Irkutsk]], [[Ulan-Ude]], [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]], and [[Khabarovsk]] to [[Vladivostok]] via southern Siberia. A second primary route is the Trans-Manchurian, which coincides with the Trans-Siberian east of Chita as far as Tarskaya (a stop {{convert|12|km|0|abbr=on}} east of Karymskoye, in [[Chita Oblast]]), about {{convert|1000|km|0|abbr=on}} east of [[Lake Baikal]]. From Tarskaya the Trans-Manchurian heads southeast, via [[Harbin–Manzhouli railway]] and [[Harbin–Suifenhe railway]] in China's [[Manchuria|Northeastern provinces]] (from where a connection to Beijing is used by one of the Moscow–Beijing trains), joining the main route in [[Ussuriysk]] just north of [[Vladivostok]]. The third primary route is the [[Trans-Mongolian Railway]], which coincides with the Trans-Siberian as far as [[Ulan-Ude]] on [[Lake Baikal]]'s eastern shore. From Ulan-Ude the Trans-Mongolian heads south to [[Ulaanbaatar]] before making its way southeast to Beijing. In 1991, a fourth route running further to the north was finally completed, after more than five decades of sporadic work. Known as the [[Baikal–Amur Mainline]] (BAM), this recent extension departs from the Trans-Siberian line at [[Taishet]] several hundred miles west of [[Lake Baikal]] and passes the lake at its northernmost extremity. It crosses the [[Amur River]] at [[Komsomolsk-na-Amure]] (north of [[Khabarovsk]]), and reaches the [[Tatar Strait]] at [[Sovetskaya Gavan]].<ref name="britannica" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] ax2j5a5148f3gyth262v7cc8miqvijp 0 104864 425426 2026-10-26T12:17:58Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1340761471|List of macronutrients]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 425426 wikitext text/x-wiki هي فهرست سڀ کان وڌيڪ عام کاڌي جي جزن جي درجه بندي آهي جيڪا انهن جي وڏي غذائي جزن (<small>micronutrients</small>) جي بنياد تي آهي. وڏا غذائي جزا (ميڪرونٽرينٽس) شايد انهن ڪيميائي مادن جو حوالو ڏئي سگهن ٿا جيڪي انسان سڀ کان وڏي مقدار ۾ استعمال ڪن ٿا (ڏسو [[غذائي جزا|غذائيت]]). hc8svhoubsvuotsdl21e1a2pij91ao9 425427 425426 2026-10-26T12:18:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غذائي جزا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425427 wikitext text/x-wiki هي فهرست سڀ کان وڌيڪ عام کاڌي جي جزن جي درجه بندي آهي جيڪا انهن جي وڏي غذائي جزن (<small>micronutrients</small>) جي بنياد تي آهي. وڏا غذائي جزا (ميڪرونٽرينٽس) شايد انهن ڪيميائي مادن جو حوالو ڏئي سگهن ٿا جيڪي انسان سڀ کان وڏي مقدار ۾ استعمال ڪن ٿا (ڏسو [[غذائي جزا|غذائيت]]). [[زمرو:غذائي جزا]] j0mgwr3utf1px7fnf6tpxsbyh39yhy4 425428 425427 2026-10-26T12:20:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غذائيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425428 wikitext text/x-wiki هي فهرست سڀ کان وڌيڪ عام کاڌي جي جزن جي درجه بندي آهي جيڪا انهن جي وڏي غذائي جزن (<small>micronutrients</small>) جي بنياد تي آهي. وڏا غذائي جزا (ميڪرونٽرينٽس) شايد انهن ڪيميائي مادن جو حوالو ڏئي سگهن ٿا جيڪي انسان سڀ کان وڏي مقدار ۾ استعمال ڪن ٿا (ڏسو [[غذائي جزا|غذائيت]]). [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:غذائيت]] 6qj7192e7vohj74jm489wf1ekkq7p9j 0 104865 425435 2026-10-26T15:49:03Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/359204|امینو ایسڈ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 425435 wikitext text/x-wiki '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ [[1|هڪ]] فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. 05db3rrjvj3lcm253ol6ndisyeoxncv 425436 425435 2026-10-26T15:51:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 425436 wikitext text/x-wiki '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ [[1|هڪ]] فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|Structure of a typical <small>L</small>-alpha-amino acid in the "neutral" form]] '''Amino acids'''{{efn|'Amino' pronunciations:<ref>{{Cite web |title=Amino |url=https://www.oed.com/dictionary/amino_n?tl=true&tab=factsheet |access-date=September 7, 2025 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>{{ubl|{{IPAc-en|ə|'|m|iː|.|n|ə|ʊ|audio=Amino uk ver1.ogg}} {{respell|uh|MEE|noh}}|{{IPAc-en|ə|'|m|ʌ|ɪ|.|n|ə|ʊ|audio=Amino UK eng ver2.ogg}} {{respell|uh|MIGH|noh}}}}}} are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref><!--<ref>{{cite journal |title = New Naturally Occurring Amino Acids |vauthors = Wagner I, Musso H|doi = 10.1002/anie.198308161 |journal = [[Angewandte Chemie International Edition in English]] |volume = 22 |issue = 11 |pages = 816–828 |date = November 1983}}{{Closed access}}</ref>--> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref>{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] k0w8t2l248pq788vuuik1r2xtxyqyhe 425437 425436 2026-10-26T15:52:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نامياتي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425437 wikitext text/x-wiki '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ [[1|هڪ]] فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|Structure of a typical <small>L</small>-alpha-amino acid in the "neutral" form]] '''Amino acids'''{{efn|'Amino' pronunciations:<ref>{{Cite web |title=Amino |url=https://www.oed.com/dictionary/amino_n?tl=true&tab=factsheet |access-date=September 7, 2025 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>{{ubl|{{IPAc-en|ə|'|m|iː|.|n|ə|ʊ|audio=Amino uk ver1.ogg}} {{respell|uh|MEE|noh}}|{{IPAc-en|ə|'|m|ʌ|ɪ|.|n|ə|ʊ|audio=Amino UK eng ver2.ogg}} {{respell|uh|MIGH|noh}}}}}} are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref><!--<ref>{{cite journal |title = New Naturally Occurring Amino Acids |vauthors = Wagner I, Musso H|doi = 10.1002/anie.198308161 |journal = [[Angewandte Chemie International Edition in English]] |volume = 22 |issue = 11 |pages = 816–828 |date = November 1983}}{{Closed access}}</ref>--> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref>{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] 77oln6n5bi5zgn5q29pv2v7oxdzoc2j 425438 425437 2026-10-26T15:52:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425438 wikitext text/x-wiki '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ [[1|هڪ]] فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|Structure of a typical <small>L</small>-alpha-amino acid in the "neutral" form]] '''Amino acids'''{{efn|'Amino' pronunciations:<ref>{{Cite web |title=Amino |url=https://www.oed.com/dictionary/amino_n?tl=true&tab=factsheet |access-date=September 7, 2025 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>{{ubl|{{IPAc-en|ə|'|m|iː|.|n|ə|ʊ|audio=Amino uk ver1.ogg}} {{respell|uh|MEE|noh}}|{{IPAc-en|ə|'|m|ʌ|ɪ|.|n|ə|ʊ|audio=Amino UK eng ver2.ogg}} {{respell|uh|MIGH|noh}}}}}} are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref><!--<ref>{{cite journal |title = New Naturally Occurring Amino Acids |vauthors = Wagner I, Musso H|doi = 10.1002/anie.198308161 |journal = [[Angewandte Chemie International Edition in English]] |volume = 22 |issue = 11 |pages = 816–828 |date = November 1983}}{{Closed access}}</ref>--> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref>{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 3yj2988caceq28ppmir5vnj2p5syd0e 425439 425438 2026-10-26T15:55:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 425439 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ ماليڪيول جي جوڙجڪ]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|Structure of a typical <small>L</small>-alpha-amino acid in the "neutral" form]] '''Amino acids'''{{efn|'Amino' pronunciations:<ref>{{Cite web |title=Amino |url=https://www.oed.com/dictionary/amino_n?tl=true&tab=factsheet |access-date=September 7, 2025 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>{{ubl|{{IPAc-en|ə|'|m|iː|.|n|ə|ʊ|audio=Amino uk ver1.ogg}} {{respell|uh|MEE|noh}}|{{IPAc-en|ə|'|m|ʌ|ɪ|.|n|ə|ʊ|audio=Amino UK eng ver2.ogg}} {{respell|uh|MIGH|noh}}}}}} are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref><!--<ref>{{cite journal |title = New Naturally Occurring Amino Acids |vauthors = Wagner I, Musso H|doi = 10.1002/anie.198308161 |journal = [[Angewandte Chemie International Edition in English]] |volume = 22 |issue = 11 |pages = 816–828 |date = November 1983}}{{Closed access}}</ref>--> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref>{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 7w4tal4huu75xwgg3gzma8qiamtfyf3 425440 425439 2026-10-26T15:57:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 425440 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ ماليڪيول جي جوڙجڪ - C ڪاربان، H هائيڊروجن، O آڪسيجن، N نائٽروجن ۽ R فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|Structure of a typical <small>L</small>-alpha-amino acid in the "neutral" form]] '''Amino acids'''{{efn|'Amino' pronunciations:<ref>{{Cite web |title=Amino |url=https://www.oed.com/dictionary/amino_n?tl=true&tab=factsheet |access-date=September 7, 2025 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>{{ubl|{{IPAc-en|ə|'|m|iː|.|n|ə|ʊ|audio=Amino uk ver1.ogg}} {{respell|uh|MEE|noh}}|{{IPAc-en|ə|'|m|ʌ|ɪ|.|n|ə|ʊ|audio=Amino UK eng ver2.ogg}} {{respell|uh|MIGH|noh}}}}}} are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref><!--<ref>{{cite journal |title = New Naturally Occurring Amino Acids |vauthors = Wagner I, Musso H|doi = 10.1002/anie.198308161 |journal = [[Angewandte Chemie International Edition in English]] |volume = 22 |issue = 11 |pages = 816–828 |date = November 1983}}{{Closed access}}</ref>--> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref>{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] ih86lkyuhxbt94rgkmvhkl3e663uqel 425441 425440 2026-10-26T15:59:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 425441 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|Structure of a typical <small>L</small>-alpha-amino acid in the "neutral" form]] '''Amino acids'''{{efn|'Amino' pronunciations:<ref>{{Cite web |title=Amino |url=https://www.oed.com/dictionary/amino_n?tl=true&tab=factsheet |access-date=September 7, 2025 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>{{ubl|{{IPAc-en|ə|'|m|iː|.|n|ə|ʊ|audio=Amino uk ver1.ogg}} {{respell|uh|MEE|noh}}|{{IPAc-en|ə|'|m|ʌ|ɪ|.|n|ə|ʊ|audio=Amino UK eng ver2.ogg}} {{respell|uh|MIGH|noh}}}}}} are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref><!--<ref>{{cite journal |title = New Naturally Occurring Amino Acids |vauthors = Wagner I, Musso H|doi = 10.1002/anie.198308161 |journal = [[Angewandte Chemie International Edition in English]] |volume = 22 |issue = 11 |pages = 816–828 |date = November 1983}}{{Closed access}}</ref>--> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref>{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 4t346edm8gk1pq52xjv78zgxhqigzyc 425475 425441 2026-10-26T17:51:29Z نئون ٻار 23078 /* تفصيل */ 425475 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾ ]] '''Amino acids''' are a large group<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> of [[organic compound]]s that contain both [[amino]] and [[carboxylic acid]] [[functional group]]s.<ref name = "Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|71}} Although over 500 amino acids exist in nature, by far the most important are the [[Proteinogenic amino acid|22 α-amino acids]] incorporated into [[protein]]s.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> Only these 22 appear in the [[genetic code]] of life.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن. صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1" /><ref name="Rother-2010" /> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name = "Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 7ol42alpzsgyighqyxg78rj8xsrabc8 425537 425475 2026-10-26T20:43:31Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 425537 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾ ]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> Amino acids can be classified according to the locations of the core structural functional groups ([[Alpha and beta carbon|alpha- <span style="white-space: nowrap">(α-)</span>, beta- <span style="white-space: nowrap">(β-)</span>, gamma- <span style="white-space: nowrap">(γ-)</span>]] amino acids, etc.);<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|77}} other categories relate to [[Chemical polarity|polarity]], [[ionization]], and side-chain group type ([[aliphatic]], [[Open-chain compound|acyclic]], [[aromatic]], [[Chemical polarity|polar]], etc.).<ref name="Lehninger_1975" />{{rp|71–76}} In the form of proteins, amino-acid ''[[Residue (chemistry)#Biochemistry|residues]]'' form the second-largest component ([[water]] being the largest) of human [[muscle]]s and other [[tissue (biology)|tissues]].<ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> Beyond their role as residues in proteins, amino acids participate in a number of processes such as [[neurotransmitter]] transport and [[biosynthesis]]. It is thought that they played a key role in [[abiogenesis|enabling life on Earth and its emergence]].<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> Amino acids are formally named by the [[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]]-[[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|IUBMB]] [[Joint Commission]] on Biochemical Nomenclature in terms of the "neutral" structure shown in the illustration. For example, the systematic name of alanine is 2-aminopropanoic acid, based on the formula {{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}. The Commission justified this approach as follows:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>The systematic names and formulas given refer to hypothetical forms in which amino groups are unprotonated and carboxyl groups are undissociated. This convention is useful to avoid various nomenclatural problems but should not be taken to imply that these structures represent an appreciable fraction of the amino-acid molecules. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] tnn5n5yc86rpx2c8hfyhr3rebz06dwu 425538 425537 2026-10-26T20:57:59Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 425538 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾ ]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> امينو ايسڊ کي بنيادي ساخت جي فنڪشنل گروپن (الفا- (α-)، بيٽا- (β-)، گاما- (γ-) امينو ايسڊ، وغيره) جي جڳهن جي مطابق درجه بندي ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيا درجا قطبيت، آئنائيزيشن، ۽ سائڊ چين گروپ جي قسم (الائيفيٽڪ، ايسائيڪلڪ، خوشبودار، پولر، وغيره) سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref> پروٽين جي صورت ۾، امينو ايسڊ باقيات انساني عضلات ۽ ٻين بافتن جو ٻيو وڏو جزو (پاڻي سڀ کان وڏو هجڻ) ٺاهيندا آهن. <ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> پروٽين ۾ باقيات جي حيثيت سان پنهنجي ڪردار کان ٻاهر، امينو ايسڊ ڪيترن ئي عملن ۾ حصو وٺندا آهن جهڙوڪ نيورو ٽرانسميٽر ٽرانسپورٽ ۽ بايو سنٿيسس. اهو سوچيو ويندو آهي ته انهن زمين تي زندگي کي فعال ڪرڻ ۽ ان جي ظهور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> امينو تيزابن کي باضابطه طور تي <small>IUPAC</small> ۽ <small>IUBMB</small> جو جوائنٽ ڪميشن آن بايو ڪيميڪل نالو ڏيڻ جي لحاظ کان "غير جانبدار" ڍانچي جي لحاظ کان رکيو ويو آهي جيڪو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي. مثال طور، الينائن جو نظامياتي نالو <small>2</small>-امينوپروپئنويڪ ايسڊ آهي، جيڪو فارمولا <small>{{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}</small> تي ٻڌل آهي. ڪميشن هن طريقي کي هن ريت جائز قرار ڏنو:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>ڏنل نظامياتي نالا ۽ فارمولا فرضي شڪلن جو حوالو ڏين ٿا جن ۾ امينو گروپ غير پروٽونيٽڊ آهن ۽ ڪاربوڪسائل گروپ غير الڳ ٿيل آهن. هي ڪنوينشن مختلف نامياتي مسئلن کان بچڻ لاءِ ڪارآمد آهي پر ان جو مطلب اهو نه وٺڻ گهرجي ته اهي جوڙجڪ امينو ايسڊ ماليڪيولز جي هڪ قابل قدر حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] qot0ocfxys54k7iyaaf2lbv66ez57lm 425539 425538 2026-10-26T20:58:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 425539 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾ ]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> امينو ايسڊ کي بنيادي ساخت جي فنڪشنل گروپن (الفا- (α-)، بيٽا- (β-)، گاما- (γ-) امينو ايسڊ، وغيره) جي جڳهن جي مطابق درجه بندي ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيا درجا قطبيت، آئنائيزيشن، ۽ سائڊ چين گروپ جي قسم (الائيفيٽڪ، ايسائيڪلڪ، خوشبودار، پولر، وغيره) سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref> پروٽين جي صورت ۾، امينو ايسڊ باقيات انساني عضلات ۽ ٻين بافتن جو ٻيو وڏو جزو (پاڻي سڀ کان وڏو هجڻ) ٺاهيندا آهن. <ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> پروٽين ۾ باقيات جي حيثيت سان پنهنجي ڪردار کان ٻاهر، امينو ايسڊ ڪيترن ئي عملن ۾ حصو وٺندا آهن جهڙوڪ نيورو ٽرانسميٽر ٽرانسپورٽ ۽ بايو سنٿيسس. اهو سوچيو ويندو آهي ته انهن زمين تي زندگي کي فعال ڪرڻ ۽ ان جي ظهور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> امينو تيزابن کي باضابطه طور تي <small>IUPAC</small> ۽ <small>IUBMB</small> جو جوائنٽ ڪميشن آن بايو ڪيميڪل نالو ڏيڻ جي لحاظ کان "غير جانبدار" ڍانچي جي لحاظ کان رکيو ويو آهي جيڪو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي. مثال طور، الينائن جو نظامياتي نالو <small>2</small>-امينوپروپئنويڪ ايسڊ آهي، جيڪو فارمولا <small>{{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}</small> تي ٻڌل آهي. ڪميشن هن طريقي کي هن ريت جائز قرار ڏنو:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>ڏنل نظامياتي نالا ۽ فارمولا فرضي شڪلن جو حوالو ڏين ٿا جن ۾ امينو گروپ غير پروٽونيٽڊ آهن ۽ ڪاربوڪسائل گروپ غير الڳ ٿيل آهن. هي ڪنوينشن مختلف نامياتي مسئلن کان بچڻ لاءِ ڪارآمد آهي پر ان جو مطلب اهو نه وٺڻ گهرجي ته اهي جوڙجڪ امينو ايسڊ ماليڪيولز جي هڪ قابل قدر حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. </blockquote> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] r6ydmvohzkxnndtq9jbvxm5j255en9z 425540 425539 2026-10-26T20:59:19Z Ibne maryam 17680 /* وڌيڪ ڏسو */ 425540 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾ ]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> امينو ايسڊ کي بنيادي ساخت جي فنڪشنل گروپن (الفا- (α-)، بيٽا- (β-)، گاما- (γ-) امينو ايسڊ، وغيره) جي جڳهن جي مطابق درجه بندي ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيا درجا قطبيت، آئنائيزيشن، ۽ سائڊ چين گروپ جي قسم (الائيفيٽڪ، ايسائيڪلڪ، خوشبودار، پولر، وغيره) سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref> پروٽين جي صورت ۾، امينو ايسڊ باقيات انساني عضلات ۽ ٻين بافتن جو ٻيو وڏو جزو (پاڻي سڀ کان وڏو هجڻ) ٺاهيندا آهن. <ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> پروٽين ۾ باقيات جي حيثيت سان پنهنجي ڪردار کان ٻاهر، امينو ايسڊ ڪيترن ئي عملن ۾ حصو وٺندا آهن جهڙوڪ نيورو ٽرانسميٽر ٽرانسپورٽ ۽ بايو سنٿيسس. اهو سوچيو ويندو آهي ته انهن زمين تي زندگي کي فعال ڪرڻ ۽ ان جي ظهور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> امينو تيزابن کي باضابطه طور تي <small>IUPAC</small> ۽ <small>IUBMB</small> جو جوائنٽ ڪميشن آن بايو ڪيميڪل نالو ڏيڻ جي لحاظ کان "غير جانبدار" ڍانچي جي لحاظ کان رکيو ويو آهي جيڪو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي. مثال طور، الينائن جو نظامياتي نالو <small>2</small>-امينوپروپئنويڪ ايسڊ آهي، جيڪو فارمولا <small>{{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}</small> تي ٻڌل آهي. ڪميشن هن طريقي کي هن ريت جائز قرار ڏنو:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>ڏنل نظامياتي نالا ۽ فارمولا فرضي شڪلن جو حوالو ڏين ٿا جن ۾ امينو گروپ غير پروٽونيٽڊ آهن ۽ ڪاربوڪسائل گروپ غير الڳ ٿيل آهن. هي ڪنوينشن مختلف نامياتي مسئلن کان بچڻ لاءِ ڪارآمد آهي پر ان جو مطلب اهو نه وٺڻ گهرجي ته اهي جوڙجڪ امينو ايسڊ ماليڪيولز جي هڪ قابل قدر حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. </blockquote> ==وڌيڪ ڏسو== [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] lpml8mg3mdy6v4qi9dofqhqr9mwwa6a 425541 425540 2026-10-26T20:59:59Z Ibne maryam 17680 425541 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> امينو ايسڊ کي بنيادي ساخت جي فنڪشنل گروپن (الفا- (α-)، بيٽا- (β-)، گاما- (γ-) امينو ايسڊ، وغيره) جي جڳهن جي مطابق درجه بندي ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيا درجا قطبيت، آئنائيزيشن، ۽ سائڊ چين گروپ جي قسم (الائيفيٽڪ، ايسائيڪلڪ، خوشبودار، پولر، وغيره) سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref> پروٽين جي صورت ۾، امينو ايسڊ باقيات انساني عضلات ۽ ٻين بافتن جو ٻيو وڏو جزو (پاڻي سڀ کان وڏو هجڻ) ٺاهيندا آهن. <ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> پروٽين ۾ باقيات جي حيثيت سان پنهنجي ڪردار کان ٻاهر، امينو ايسڊ ڪيترن ئي عملن ۾ حصو وٺندا آهن جهڙوڪ نيورو ٽرانسميٽر ٽرانسپورٽ ۽ بايو سنٿيسس. اهو سوچيو ويندو آهي ته انهن زمين تي زندگي کي فعال ڪرڻ ۽ ان جي ظهور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> امينو تيزابن کي باضابطه طور تي <small>IUPAC</small> ۽ <small>IUBMB</small> جو جوائنٽ ڪميشن آن بايو ڪيميڪل نالو ڏيڻ جي لحاظ کان "غير جانبدار" ڍانچي جي لحاظ کان رکيو ويو آهي جيڪو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي. مثال طور، الينائن جو نظامياتي نالو <small>2</small>-امينوپروپئنويڪ ايسڊ آهي، جيڪو فارمولا <small>{{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}</small> تي ٻڌل آهي. ڪميشن هن طريقي کي هن ريت جائز قرار ڏنو:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>ڏنل نظامياتي نالا ۽ فارمولا فرضي شڪلن جو حوالو ڏين ٿا جن ۾ امينو گروپ غير پروٽونيٽڊ آهن ۽ ڪاربوڪسائل گروپ غير الڳ ٿيل آهن. هي ڪنوينشن مختلف نامياتي مسئلن کان بچڻ لاءِ ڪارآمد آهي پر ان جو مطلب اهو نه وٺڻ گهرجي ته اهي جوڙجڪ امينو ايسڊ ماليڪيولز جي هڪ قابل قدر حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. </blockquote> ==وڌيڪ ڏسو== [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] htnhm971m4yracreq3w84jd9vovuchu 425546 425541 2026-10-26T21:07:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 425546 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> امينو ايسڊ کي بنيادي ساخت جي فنڪشنل گروپن (الفا- (α-)، بيٽا- (β-)، گاما- (γ-) امينو ايسڊ، وغيره) جي جڳهن جي مطابق درجه بندي ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيا درجا قطبيت، آئنائيزيشن، ۽ سائڊ چين گروپ جي قسم (الائيفيٽڪ، ايسائيڪلڪ، خوشبودار، پولر، وغيره) سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref> پروٽين جي صورت ۾، امينو ايسڊ باقيات انساني عضلات ۽ ٻين بافتن جو ٻيو وڏو جزو (پاڻي سڀ کان وڏو هجڻ) ٺاهيندا آهن. <ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> پروٽين ۾ باقيات جي حيثيت سان پنهنجي ڪردار کان ٻاهر، امينو ايسڊ ڪيترن ئي عملن ۾ حصو وٺندا آهن جهڙوڪ نيورو ٽرانسميٽر ٽرانسپورٽ ۽ بايو سنٿيسس. اهو سوچيو ويندو آهي ته انهن زمين تي زندگي کي فعال ڪرڻ ۽ ان جي ظهور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> امينو تيزابن کي باضابطه طور تي <small>IUPAC</small> ۽ <small>IUBMB</small> جو جوائنٽ ڪميشن آن بايو ڪيميڪل نالو ڏيڻ جي لحاظ کان "غير جانبدار" ڍانچي جي لحاظ کان رکيو ويو آهي جيڪو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي. مثال طور، الينائن جو نظامياتي نالو <small>2</small>-امينوپروپئنويڪ ايسڊ آهي، جيڪو فارمولا <small>{{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}</small> تي ٻڌل آهي. ڪميشن هن طريقي کي هن ريت جائز قرار ڏنو:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>ڏنل نظامياتي نالا ۽ فارمولا فرضي شڪلن جو حوالو ڏين ٿا جن ۾ امينو گروپ غير پروٽونيٽڊ آهن ۽ ڪاربوڪسائل گروپ غير الڳ ٿيل آهن. هي ڪنوينشن مختلف نامياتي مسئلن کان بچڻ لاءِ ڪارآمد آهي پر ان جو مطلب اهو نه وٺڻ گهرجي ته اهي جوڙجڪ امينو ايسڊ ماليڪيولز جي هڪ قابل قدر حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. </blockquote> ==وڌيڪ ڏسو== [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] lgeqyjonye9g7psul4u3a4dvjjvx2t5 425550 425546 2026-10-26T21:19:09Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425550 wikitext text/x-wiki {{short description|Organic compounds containing amine and carboxylic groups}} {{About|the class of chemicals|details on protein-forming amino acids|Proteinogenic amino acid}} [[File:L-amino acid structure.svg|class=skin-invert-image|thumb|upright=1.15|هڪ الفا-امينو-L ايسڊ انهن جي نيوٽرل شڪل ۾]] '''امينو ايسڊ''' (Amino Acid) [[نامياتي ڪيميا|نامياتي مرڪبن]] جو هڪ وڏو گروپ آهي<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=Definition of AMINO ACID |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/amino+acid |access-date=2026-10-13 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Blue Book P-10 |url=https://iupac.qmul.ac.uk/BlueBook/P10.html#103 |access-date=2026-10-13 |website=iupac.qmul.ac.uk}}</ref> جنهن ۾ امينو ۽ ڪاربو آڪسيلڪ ايسڊ فنڪشنل گروپ ٻئي شامل آهن. جيتوڻيڪ فطرت ۾ 500 کان وڌيڪ امينو ايسڊ موجود آهن، پر سڀ کان اهم 22 α-امينو ايسڊ آهن جيڪي پروٽين ۾ شامل آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Flissi A, Ricart E, Campart C, Chevalier M, Dufresne Y, Michalik J, Jacques P, Flahaut C, Lisacek F, Leclère V, Pupin M | title = Norine: update of the nonribosomal peptide resource | journal = Nucleic Acids Research | volume = 48 | issue = D1 | pages = D465–D469 | date = January 2020 | pmid = 31691799 | pmc = 7145658 | doi = 10.1093/nar/gkz1000 }}</ref> صرف اهي 22 زندگي جي جينياتي ڪوڊ ۾ نظر اچن ٿا.<ref name=":1">{{Cite web | year=2009 | veditors = Cammack R | title=Newsletter 2009 | url=http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194130/http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/newsletter/2009.html#item35 | archive-date=2017-09-12 | access-date=2012-04-16 | publisher=Biochemical Nomenclature Committee of IUPAC and NC-IUBMB | at=Pyrrolysine}}</ref><ref name="Rother-2010">{{cite journal | vauthors = Rother M, Krzycki JA | title = Selenocysteine, pyrrolysine, and the unique energy metabolism of methanogenic archaea | journal = Archaea | volume = 2010 | pages = 1–14 | date = August 2010 | pmid = 20847933 | pmc = 2933860 | doi = 10.1155/2010/453642 | doi-access = free }}</ref> امينو ايسڊ کي بنيادي ساخت جي فنڪشنل گروپن (الفا- (α-)، بيٽا- (β-)، گاما- (γ-) امينو ايسڊ، وغيره) جي جڳهن جي مطابق درجه بندي ڪري سگهجي ٿو؛ ٻيا درجا قطبيت، آئنائيزيشن، ۽ سائڊ چين گروپ جي قسم (الائيفيٽڪ، ايسائيڪلڪ، خوشبودار، پولر، وغيره) سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lehninger_1975">{{cite book | vauthors = Lehninger AL |title=Biochemistry: the molecular basis of cell structure and function |date=1975 |publisher=Worth Publishers |location=New York |isbn=0-87901-047-9 |edition=2nd}}</ref> پروٽين جي صورت ۾، امينو ايسڊ باقيات انساني عضلات ۽ ٻين بافتن جو ٻيو وڏو جزو (پاڻي سڀ کان وڏو هجڻ) ٺاهيندا آهن. <ref>{{cite book |title = Human nutrition in the developing world | vauthors = Latham MC |publisher = Food and Agriculture Organization of the United Nations |year = 1997 |location = Rome |chapter = Chapter 8. Body composition, the functions of food, metabolism and energy |chapter-url = http://www.fao.org/docrep/W0073E/w0073e04.htm#P1625_217364 |series = Food and Nutrition Series – No. 29|access-date = 9 September 2012|archive-date = 8 October 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121008212843/http://www.fao.org/docrep/W0073e/w0073e04.htm#P1625_217364 }}</ref> پروٽين ۾ باقيات جي حيثيت سان پنهنجي ڪردار کان ٻاهر، امينو ايسڊ ڪيترن ئي عملن ۾ حصو وٺندا آهن جهڙوڪ نيورو ٽرانسميٽر ٽرانسپورٽ ۽ بايو سنٿيسس. اهو سوچيو ويندو آهي ته انهن زمين تي زندگي کي فعال ڪرڻ ۽ ان جي ظهور ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book | vauthors = Luisi PL | author-link1 = Pier Luigi Luisi | date = 13 July 2006 | title = The Emergence of Life: From Chemical Origins to Synthetic Biology | url = https://books.google.com/books?id=1Oxfq5VTcDkC | publisher = Cambridge University Press | page = 13 | isbn = 978-1-139-45564-0 | access-date = 5 August 2024 | quote = Of course if on Earth there had only been diketopiperazines and not amino acids; or if sugars did not have the size they have; or if lipids were three times shorter, then we would not have life. }}</ref> امينو تيزابن کي باضابطه طور تي <small>IUPAC</small> ۽ <small>IUBMB</small> جو جوائنٽ ڪميشن آن بايو ڪيميڪل نالو ڏيڻ جي لحاظ کان "غير جانبدار" ڍانچي جي لحاظ کان رکيو ويو آهي جيڪو تصوير ۾ ڏيکاريل آهي. مثال طور، الينائن جو نظامياتي نالو <small>2</small>-امينوپروپئنويڪ ايسڊ آهي، جيڪو فارمولا <small>{{chem2|CH3\sCH(NH2)\sCOOH}}</small> تي ٻڌل آهي. ڪميشن هن طريقي کي هن ريت جائز قرار ڏنو:<ref name="IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature-1983">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | title = Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides | publisher = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature | year = 1983 | access-date = 17 November 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009023202/http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/AA1n2.html | archive-date = 9 October 2008 }}</ref> <blockquote>ڏنل نظامياتي نالا ۽ فارمولا فرضي شڪلن جو حوالو ڏين ٿا جن ۾ امينو گروپ غير پروٽونيٽڊ آهن ۽ ڪاربوڪسائل گروپ غير الڳ ٿيل آهن. هي ڪنوينشن مختلف نامياتي مسئلن کان بچڻ لاءِ ڪارآمد آهي پر ان جو مطلب اهو نه وٺڻ گهرجي ته اهي جوڙجڪ امينو ايسڊ ماليڪيولز جي هڪ قابل قدر حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. </blockquote> ==وڌيڪ ڏسو== [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] '''امائينو ايسڊ (Amino acids)''' [[پروٽين]] جا بنيادي جزا آهن. هن جون لڳ ڀڳ 500 قسمون دريافت ٿي چڪيون آهن. [[اسپاراگائن|ايسپيراجين]] پهريون امينو ايسڊ هو جيڪو سال 1806ع ۾ هڪ فرانسيسي محقق پاران دريافت ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:نامياتي مرڪب]] htotane4jqlclij2l0c7cvwd8ut99rk 14 104866 425442 2026-10-26T16:01:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 425442 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نامياتي مرڪب]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] abeyviozu0214lgqxhrnm7o0heateyr 425551 425442 2026-10-26T21:19:43Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425551 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نامياتي مرڪب]] 7wj5y8ql3s8goj7msx10d5a4hxn3tjq 0 104867 425457 2026-10-26T16:35:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: هڪ ضروري امينو ايسڊ (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ ن... 425457 wikitext text/x-wiki هڪ ضروري امينو ايسڊ (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين، ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. امينو ايسڊ (Essential Amino acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين، ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. eq4m2q47339kg3d5pktdj2tpixe5m6h 425459 425457 2026-10-26T17:09:20Z ~2026-57203-06 23077 425459 wikitext text/x-wiki هڪ ضروري امينو ايسڊ (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين، ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. f11du3k5yl7bz8bipbctz6ay2j1fpte 425542 425459 2026-10-26T21:01:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:امينو ايسڊز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425542 wikitext text/x-wiki هڪ ضروري امينو ايسڊ (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين، ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. [[زمرو:امينو ايسڊز]] 7pbt25mbsvapa4gda9mrulkvp9wlss3 425543 425542 2026-10-26T21:02:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غذا جا ضروري جز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425543 wikitext text/x-wiki هڪ ضروري امينو ايسڊ (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين، ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] kt70puihssfjafs09wmphwk6s52v5xy 425544 425543 2026-10-26T21:03:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 425544 wikitext text/x-wiki هڪ ضروري امينو ايسڊ (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين، ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ضروري امينو ايسڊ]] [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 0almav1ddtkvio7sxnemf15q29bmvp1 425547 425544 2026-10-26T21:09:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 425547 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] هڪ '''ضروري امينو ايسڊ''' (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ضروري امينو ايسڊ]] [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 84htlfav1fkp31v8867214cykhhrgc0 425548 425547 2026-10-26T21:11:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 425548 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] هڪ '''ضروري امينو ايسڊ''' (Essential Amino Acid)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ امينو ايسڊ آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي، ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام 21 امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اهي آهن ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن ۾ محدود ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (ڊسپينسيبل) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آهن الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي). پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ضروري امينو ايسڊ]] [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] nyy6zaarlbvsda52m4uhtpnwe5yapmt 425549 425548 2026-10-26T21:18:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 425549 wikitext text/x-wiki [[File:AminoAcidball.svg|thumb|امینو ايسڊ جي هڪ قسم جي ماليڪيول جي جوڙجڪ - '''C''' [[ڪاربان]]، '''H''' [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، '''O''' [[آڪسيجن]]، '''N''' [[نائٽروجن]] ۽ '''R''' فنڪشنل گروپ کي ظاهر ڪري ٿو.]] هڪ '''ضروري امينو ايسڊ''' (<small>Essential Amino</small> <small>Acid</small>)، يا ناگزير امينو ايسڊ، هڪ [[امائينو ايسڊ|امينو ايسڊ]] آهي جيڪو جسم پاران شروع کان ئي ايتري تيزيءَ سان گڏ نه ٿو ڪري سگهجي جو ان جي گهرج پوري ڪري سگهي ۽ تنهن ڪري غذا مان اچڻ گهرجي. سڀني زندگي جي شڪلن ۾ عام <small>21</small> امينو ايسڊ مان، نو امينو ايسڊ جيڪي انسان گڏ نه ٿا ڪري سگهن اها ويلائن، آئسوليوسين، ليوسين، ميٿيونائن، فينيلالانائن، ٽرپٽوفن، ٿريونائن، هسٽيڊائن، ۽ لائسين آهن. ڇهه ٻيا امينو ايسڊ انساني غذا ۾ مشروط طور تي ضروري سمجهيا وڃن ٿا، مطلب ته انهن جي ٺهڻ کي خاص پيٿوفزيولوجيڪل حالتن، جهڙوڪ ٻار ۾ وقت کان اڳ يا سخت ڪيٽابولڪ پريشاني ۾ فرد، محدود ڪري سگهجي ٿو. اهي ڇهه آرگينائن، سيسٽين، گلائسين، گلوٽاامين، پرولين، ۽ ٽائروسائن آهن. ڇهه امينو ايسڊ انسانن ۾ غير ضروري (<small>dispensable</small>) آهن، مطلب ته انهن کي جسم ۾ ڪافي مقدار ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو. اها ڇهه الانائن، ايسپارٽڪ ايسڊ، ايسپراگين، گلوٽامڪ ايسڊ، سيرين ۽ سيلينوسسٽين (21 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي) محدود ڪري سگهجي ٿو ۽ پائروليسين (22 هون امينو ايسڊ سمجهيو ويندو آهي)، آھن، جيڪو صرف ڪجهه خاص مائڪروجنزمن ۾ پروٽينوجينڪ آهي، استعمال نه ڪيو ويندو آهي ۽ تنهن ڪري گهڻن جاندارن لاءِ غير ضروري آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن. محدود امينو ايسڊ ضروري امينو ايسڊ آهي جيڪو غذائي گهرجن کي پورو ڪرڻ کان تمام پري آهي. هي تصور اهم آهي جڏهن کائڻ لاءِ کاڌي جي چونڊ، تعداد ۽ مقدار جو تعين ڪيو وڃي: جيتوڻيڪ جڏهن ڪل پروٽين ۽ ٻيا سڀئي ضروري امينو ايسڊ مطمئن ٿين ٿا، جيڪڏهن محدود امينو ايسڊ مطمئن نه ٿئي، ته پوءِ کاڌي کي ان امينو ايسڊ طرفان غذائي طور تي محدود سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ضروري امينو ايسڊ]] [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] dgnri7nnql52873ui7g2us09jg3rim2 14 104868 425467 2026-10-26T17:28:49Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425467 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 425468 425467 2026-10-26T17:29:22Z JogiAsad 4693 added [[Category:آذربائيجان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425468 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آذربائيجان]] cc6cike8w6s4z8s3ifjtsvcnfume0m6 0 104869 425473 2026-10-26T17:50:43Z JogiAsad 4693 نئون صفحو: '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي. == حوالا == {{حوالا|2}} 425473 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي. == حوالا == {{حوالا|2}} fgoye3jg5mrz7ojag97hu972z4yzn63 425478 425473 2026-10-26T17:54:35Z JogiAsad 4693 مضمون کي بهتر بڻايو 425478 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي. 26 آڪٽوبر 2026ع تائين، ان ۾ 218,681 مضمون، 14,606 اپلوڊ ٿيل فائيلون، ۽ 354,576 رجسٽرڊ واپرائيندڙ (جنهن ۾ 13 ايڊمنسٽريٽر شامل آهن) موجود آهن. ايڊيٽنگ جي عمل ۾ 18 باٽس (bots) واھر ڪري رهيا آهن. ٺهڻ جي پهرين ٻن سالن اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. نومبر 2010ع تائين، گهرجي ويندڙ مضمونن جي مقامي لسٽ ۾ 10 عنوان (7 سوانح حيات، 2 سائنسي ۽ 1 اڻ ڄاڻايل) شامل هئا. نومبر 2010ع جي ترجمن جون التوا ۾ پيل درخواستون 3 انگريزي ۽ 3 ترڪي عنوانن تي مشتمل هيون. شعبن جي تقسيم (Categorization) 9 موضوعي زمينن (Categories) ذريعي رکي وئي آهي: ثقافت، جغرافيه، تاريخ، زندگي، رياضي، فطرت، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالوجي. لڪيل ڪيٽيگريون (Hidden categories) 111 عنوانن تي مشتمل آهن. بيڪ لاگ ڪيٽيگريءَ ۾ 14 ذيلي ڪيٽيگريون آهن. ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ک,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ع,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598ه,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef515981,h5113be5baef515984,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598پ,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ٽ,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598پ,h5113be5baef51598ڻ,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598آ,h5113be5baef51598ه,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598۾,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ع,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598ِ,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598ع,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598(,h5113be5baef51598A,h5113be5baef51598r,h5113be5baef51598c,h5113be5baef51598h,h5113be5baef51598i,h5113be5baef51598t,h5113be5baef51598e,h5113be5baef51598c,h5113be5baef51598t,h5113be5baef51598u,h5113be5baef51598e,h5113be5baef51598),h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ح,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598(,h5113be5baef51598B,h5113be5baef51598i,h5113be5baef51598o,h5113be5baef51598l,h5113be5baef51598o,h5113be5baef51598g,h5113be5baef51598y,h5113be5baef51598),h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ڪ,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598س,h5113be5baef51598ٽ,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598خ,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598س,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598غ,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ف,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ه,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598د,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ط,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ف,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598س,h5113be5baef51598ف,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598آ,h5113be5baef51598ذ,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ئ,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598س,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598آ,h5113be5baef51598ذ,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ئ,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ف,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598۽,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598س,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598گ,h5113be5baef51598ڏ,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598گ,h5113be5baef51598ڏ,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598خ,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ص,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598ڪ,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598،,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ت,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ڪ,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598۽,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598خ,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598د,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598آ,h5113be5baef51598ذ,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ب,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ئ,h5113be5baef51598ي,h5113be5baef51598ج,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598پ,h5113be5baef51598و,h5113be5baef51598ر,h5113be5baef51598ٽ,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598ش,h5113be5baef51598ا,h5113be5baef51598م,h5113be5baef51598ل,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598آ,h5113be5baef51598ه,h5113be5baef51598ن,h5113be5baef51598.,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598 ,h5113be5baef51598 == حوالا == {{حوالا|2}} 3t651e31cqxujxfdgo6ryh0p7brl9b6 425479 425478 2026-10-26T17:56:32Z JogiAsad 4693 [[Special:Diff/425478|425478]] [[Special:Contributions/JogiAsad|JogiAsad]] ([[User talk:JogiAsad|بحث]]) جو ڪيل ورجاءُ ختم ڪيو 425479 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي. == حوالا == {{حوالا|2}} fgoye3jg5mrz7ojag97hu972z4yzn63 425484 425479 2026-10-26T18:08:21Z JogiAsad 4693 مضمون کي بهتر بڻايو تخريبڪار کي ختم ڪيو 425484 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ 218,681 مضمون ۽ 14,606 اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ 354,576 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ (13 منتظمين سميت) آهن. [1] ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. [2] نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == حوالا == {{حوالا|2}} 6k0dn6cx62j035g8gnz976i38xspsfk 425486 425484 2026-10-26T18:09:50Z JogiAsad 4693 425486 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ 354,576 رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ (13 منتظمين سميت) آهن. [1] ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. [2] نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == حوالا == {{حوالا|2}} cv66hs75tyj59szadhp3wkaxyfxpykv 425487 425486 2026-10-26T18:11:31Z JogiAsad 4693 حوالا شامل/بهتر ڪيا 425487 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. [2] نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == حوالا == {{حوالا|2}} 6nxkwf311x4ffkpiljq17otbipdo1iw 425488 425487 2026-10-26T18:13:15Z JogiAsad 4693 425488 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == [[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} 3pkgnuipe2qadgfqypfq5tpfw0dctbd 425490 425488 2026-10-26T18:16:13Z JogiAsad 4693 /* اِتهاس */ حوالا شامل/بهتر ڪيا 425490 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == 2010 ۾، آذربائيجاني وڪيپيڊيا پروفيسر راسيم عليگوليوف ۽ سينئر سائنسدان ايرادا الاڪباروا جي ڪتابن مان ڪم ڇاپيو.<ref name="azwiki">{{cite web|script-title=ru:В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия»|url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|access-date=14 November 2014|language=ru}}</ref> ڪتاب کي الوسٽ عليئيف ايڊٽ ڪيو هو.<ref name="azwiki2" />[[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} 41kivu0yj7g5vvgnf18totlk6y1knje 425492 425490 2026-10-26T18:17:07Z JogiAsad 4693 /* اِتهاس */ 425492 wikitext text/x-wiki '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == 2010 ۾، آذربائيجاني وڪيپيڊيا پروفيسر راسيم عليگوليوف ۽ سينئر سائنسدان ايرادا الاڪباروا جي ڪتابن مان ڪم ڇاپيو.<ref name="azwiki">{{cite web|script-title=ru:В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия»|url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|access-date=14 November 2014|language=ru}}</ref> ڪتاب کي الوسٽ عليئيف ايڊٽ ڪيو هو.<ref name="azwiki" />[[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} 4lcs0iz3djzgspuorqc39971ikwl0ky 425494 425492 2026-10-26T18:18:42Z JogiAsad 4693 مضمون کي بهتر بڻايو 425494 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} Azerbaijani Wikipedia | screenshot = | logo = {{Image array |perrow = 1 |width = 400 |height = 160 |image1 = Wikipedia-logo-v2-az (alt).svg }} | caption = | website = [http://az.wikipedia.org/ az.wikipedia.org] | commercial = No | headquarters = Miami, Florida | website_type = [[Internet encyclopedia project]] | language = [[Azerbaijani language|North Azerbaijani]] | registration = Optional | owner = [[Wikimedia Foundation]] | content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (most text also dual-licensed under [[GFDL]])<br/>Media licensing varies }} '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == 2010 ۾، آذربائيجاني وڪيپيڊيا پروفيسر راسيم عليگوليوف ۽ سينئر سائنسدان ايرادا الاڪباروا جي ڪتابن مان ڪم ڇاپيو.<ref name="azwiki">{{cite web|script-title=ru:В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия»|url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|access-date=14 November 2014|language=ru}}</ref> ڪتاب کي الوسٽ عليئيف ايڊٽ ڪيو هو.<ref name="azwiki" />[[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} ex47vg3324xmndapozrkzorjzgg4plg 425497 425494 2026-10-26T18:25:26Z JogiAsad 4693 425497 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} Azerbaijani Wikipedia | screenshot = | logo = {{Image array |perrow = 1 |width = 100 |height = 110 |image1 = Wikipedia-logo-v2-az (alt).svg }} | caption = | website = [http://az.wikipedia.org/ az.wikipedia.org] | commercial = نه | headquarters = ميامي، فلوريڊا | website_type = [[Internet encyclopedia project]] | language = [[آذربائيجاني ٻولي|اُتر آذربائيجاني]] | registration = آپشنل | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | content_license = {{nobr|[[ڪريئيٽو ڪامنز لائسنسز|ڪريئيٽو ڪامنز ڳنڍاپو/<br/>هڪجهڙو-ونڊيو]] 4.0}} (گھڻا متن پڻ ٻٽي لائسنس وارا آهن [[GFDL]])<br/>ميڊيا لائسنسنگ مختلف آهي }} '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ غير واضح) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == 2010 ۾، آذربائيجاني وڪيپيڊيا پروفيسر راسيم عليگوليوف ۽ سينئر سائنسدان ايرادا الاڪباروا جي ڪتابن مان ڪم ڇاپيو.<ref name="azwiki">{{cite web|script-title=ru:В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия»|url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|access-date=14 November 2014|language=ru}}</ref> ڪتاب کي الوسٽ عليئيف ايڊٽ ڪيو هو.<ref name="azwiki" />[[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} 5ay7e6y8wzk4whkfwloiggap2nvpm8v 425503 425497 2026-10-26T18:31:06Z JogiAsad 4693 معمولي ڪاپي ايڊٽ 425503 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} Azerbaijani Wikipedia | screenshot = | logo = {{Image array |perrow = 1 |width = 100 |height = 110 |image1 = Wikipedia-logo-v2-az (alt).svg }} | caption = | website = [http://az.wikipedia.org/ az.wikipedia.org] | commercial = نه | headquarters = ميامي، فلوريڊا | website_type = [[Internet encyclopedia project]] | language = [[آذربائيجاني ٻولي|اُتر آذربائيجاني]] | registration = آپشنل | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | content_license = {{nobr|[[ڪريئيٽو ڪامنز لائسنسز|ڪريئيٽو ڪامنز ڳنڍاپو/<br/>هڪجهڙو-ونڊيو]] 4.0}} (گھڻا متن پڻ ٻٽي لائسنس وارا آهن [[GFDL]])<br/>ميڊيا لائسنسنگ مختلف آهي }} '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا انسائيڪلوپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ اَڻ چٽي) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == 2010 ۾، آذربائيجاني وڪيپيڊيا پروفيسر راسيم عليگوليوف ۽ سينئر سائنسدان ايرادا الاڪباروا جي ڪتابن مان ڪم ڇاپيو.<ref name="azwiki">{{cite web|script-title=ru:В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия»|url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|access-date=14 November 2014|language=ru}}</ref> ڪتاب کي الوسٽ عليئيف ايڊٽ ڪيو هو.<ref name="azwiki" />[[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} mirv16z8y8cseuz9pnsq4z4iyf5iaj6 0 104870 425499 2026-10-26T18:26:19Z JogiAsad 4693 نئون صفحو: [[فائل:GFDL Logo.svg|thumb|جي ايف ڊي ايل جو لوگو]] '''گنو آزاد دستاويز اجازتنامو''' (انگريزي: GNU Free Documentation License) (مختصر GNU FDL يا رڳو جي ايف ڊي ايل، GFDL) آزاد دستاويزن جو هڪ ڪاپي ليفٽ اجازت نامو آهي، جنهنکي آزاد سافٽ ويئر فائونڊيشن (اوپن سورس) گنو منصوبو لاءِ تيار ڪيو آهي. هي اجازت نا... 425499 wikitext text/x-wiki [[فائل:GFDL Logo.svg|thumb|جي ايف ڊي ايل جو لوگو]] '''گنو آزاد دستاويز اجازتنامو''' (انگريزي: GNU Free Documentation License) (مختصر GNU FDL يا رڳو جي ايف ڊي ايل، GFDL) آزاد دستاويزن جو هڪ ڪاپي ليفٽ اجازت نامو آهي، جنهنکي آزاد سافٽ ويئر فائونڊيشن (اوپن سورس) گنو منصوبو لاءِ تيار ڪيو آهي. هي اجازت نامو گنو عام عوامي اجازت نامو وانگر آهي، جيڪو پڙهندڙ وٽان نقل ۽ ڇپائي ۽ ترميم جي اجازت سميت سمورا نقل ۽ اشتقاق کي برابر اجازت نامو جي تحت جاري ڪرڻ جي گُهرَ ڪري ٿو. انهن نقلن کي وڪرو پڻ ڪري سگهجي ٿو، تنهن هوندي بہ جيڪڏهن وڏي تعداد ۾ (100 کان وڌيڪ) نقلَ (ڪاپيون) تيار ڪري وِڪرو ڪيون وينديون هجن تہ اصل دستاويز يا سورس ڪوڊ خريدارن کي ڏيڻ لازمي آهي. [[زمرو:قانون حق ۽ واسطا]] ef8a3jzldavcndzxgl29bf0kv1ns2vn 425500 425499 2026-10-26T18:27:21Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[GFDL]] کي [[جي اين يو آزاد دستاويز اجازت نامو]] ڏانھن چوريو 425499 wikitext text/x-wiki [[فائل:GFDL Logo.svg|thumb|جي ايف ڊي ايل جو لوگو]] '''گنو آزاد دستاويز اجازتنامو''' (انگريزي: GNU Free Documentation License) (مختصر GNU FDL يا رڳو جي ايف ڊي ايل، GFDL) آزاد دستاويزن جو هڪ ڪاپي ليفٽ اجازت نامو آهي، جنهنکي آزاد سافٽ ويئر فائونڊيشن (اوپن سورس) گنو منصوبو لاءِ تيار ڪيو آهي. هي اجازت نامو گنو عام عوامي اجازت نامو وانگر آهي، جيڪو پڙهندڙ وٽان نقل ۽ ڇپائي ۽ ترميم جي اجازت سميت سمورا نقل ۽ اشتقاق کي برابر اجازت نامو جي تحت جاري ڪرڻ جي گُهرَ ڪري ٿو. انهن نقلن کي وڪرو پڻ ڪري سگهجي ٿو، تنهن هوندي بہ جيڪڏهن وڏي تعداد ۾ (100 کان وڌيڪ) نقلَ (ڪاپيون) تيار ڪري وِڪرو ڪيون وينديون هجن تہ اصل دستاويز يا سورس ڪوڊ خريدارن کي ڏيڻ لازمي آهي. [[زمرو:قانون حق ۽ واسطا]] ef8a3jzldavcndzxgl29bf0kv1ns2vn 0 104871 425501 2026-10-26T18:27:21Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[GFDL]] کي [[جي اين يو آزاد دستاويز اجازت نامو]] ڏانھن چوريو 425501 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جي اين يو آزاد دستاويز اجازت نامو]] g02o93yj809a8eh1ldpjrppkx6p6iic 3 104872 425535 2026-10-26T20:22:29Z JogiAsad 4693 نئون صفحو: {{Welcome}} ~~~~ 425535 wikitext text/x-wiki {{Welcome}} [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 20:22, 26 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) 0w89ol1pu414syv13bg613ypjtwy61c 3 104873 425536 2026-10-26T20:36:56Z JogiAsad 4693 {{Welcome}} ~~~~ 425536 wikitext text/x-wiki {{Welcome}} [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 20:36, 26 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) qndu72ghsg2d4vhmi1ibpa1kxyiazth 14 104874 425545 2026-10-26T21:03:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 425545 wikitext text/x-wiki [[زمرو:امينو ايسڊز]] [[زمرو:غذا جا ضروري جز]] 6b7845720f6bnbe5p1a37k83uxjw08n 14 104875 425552 2026-10-26T21:27:59Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425552 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104876 425553 2026-10-26T21:29:07Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425553 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104877 425554 2026-10-26T21:30:49Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425554 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104878 425555 2026-10-26T21:31:04Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425555 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104879 425556 2026-10-26T21:34:03Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425556 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104880 425557 2026-10-26T21:34:21Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425557 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104881 425558 2026-10-26T21:34:37Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425558 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104882 425559 2026-10-26T21:34:54Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425559 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104883 425560 2026-10-26T21:35:06Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425560 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104884 425561 2026-10-26T21:35:20Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425561 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104885 425562 2026-10-26T21:35:36Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425562 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104886 425563 2026-10-26T21:35:51Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425563 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104887 425564 2026-10-26T21:36:05Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425564 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104888 425565 2026-10-26T21:36:20Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425565 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104889 425567 2026-10-26T21:44:39Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425567 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 104890 425571 2026-10-26T22:01:52Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 425571 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 104891 425572 2026-10-27T06:08:41Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/690613|بنارس وچ گھاٹ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 425572 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. quf1hn46fbj556tjs9qvl3aekgfwvb0 425573 425572 2026-10-27T06:09:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425573 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. [[زمرو:ڀارت جو سماج]] 2jml0b4gru3hu99rvynxfz9887ddf6p 425574 425573 2026-10-27T06:10:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:واراناسي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425574 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] 5rxbp43bxwd6fzm8jqjaotkune6gdbd 425575 425574 2026-10-27T06:10:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ سياحت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425575 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] d86zti4sdbfqnzm9xb0xqnmh12yqv5q 425576 425575 2026-10-27T06:13:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425576 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] pcmy743zqf09w86lorp2jetxylbokn5 425577 425576 2026-10-27T06:16:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 425577 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] na19kqcgne7bd3abw0f1a3t0mez9ekr 425578 425577 2026-10-27T06:18:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخي ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425578 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] nq49356h5zkzrp18c34kbypmeo4mrae 425579 425578 2026-10-27T06:20:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425579 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] l78phrt56ihinl4lz5rot0zwjq2t0pn 425580 425579 2026-10-27T06:20:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425580 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] m4lk1ycr106lafrgv8btjtatwzdbmbx 425581 425580 2026-10-27T06:24:15Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 425581 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] ggoosxzn0sa4k73ct5jjshld9m1z18e 425582 425581 2026-10-27T06:25:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425582 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ گھاٽ]] '''بنارس جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] pbo4skpn3v4zndbhpcywq90kolqxssa 425588 425582 2026-10-27T06:31:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 425588 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] hen39wnqlfm3bhcyhs11vjivzdrv132 425589 425588 2026-10-27T06:31:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[بنارس جا گھاٽ]] کي [[واراناسي جا گھاٽ]] ڏانھن چوريو 425588 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] hen39wnqlfm3bhcyhs11vjivzdrv132 425591 425589 2026-10-27T06:36:03Z Ibne maryam 17680 425591 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جا ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] kaj51ounwsbn1azns5rzx5stbyqrrgl 425605 425591 2026-10-27T09:00:15Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 425605 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جا ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] rh80av0ygb4j5qgqfwl7c8d9zezj08y 425606 425605 2026-10-27T09:00:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مقدس وجود]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425606 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جا ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:مقدس وجود]] 7p12p86ihqt59ezq9uxg3d3aubuiibk 425607 425606 2026-10-27T09:01:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:هندومت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425607 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جا ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:مقدس وجود]] [[زمرو:هندومت]] 6ss8gbta9m6hs990fk34cxf02twwdh4 425608 425607 2026-10-27T09:04:45Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 425608 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ahilya_Ghat_by_the_Ganges,_Varanasi.jpg|thumb|وارانسي ۾ هڪ گھاٽ]] '''واراناسي جا گھاٽ''' [[گنگا ندي|گنگا]] جي ڪناري تي درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون آهن. شهر ۾ 87 گهاٽ آهن. گھڻا گھاٽ غسل ۽ رسمن لاء آھن، جڏھن ته ڪجھ '''شمشان گھاٽ (ميت کي ساڙڻ لاء)''' آھن. [[واراناسي]] جا گھڻا گھاٽ سال [[1700ع|1700]]ع کان پوءِ ٺاھيا ويا ھئا، جڏهن شھر مراٺا سلطنت جو حصو ھو. ڪيترن ئي گهاٽن سان هڪ ڪهاڻي جڙيل آهي. ڪجھ گهاٽ ذاتي ملڪيت جا پڻ آهن. {{Sfn|Bansal|2008|pp=34–35}}[[گنگا ندي|گنگا جي]] گھاٽن تي صبح جو ٻيڙيءَ جي سواري سياحن ۾ تمام گهڻي مشهور آهي. ڪاشي نريش جو شوالا گھاٽ ۽ ڪالي گھاٽ ذاتي ملڪيتون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جا ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] rh80av0ygb4j5qgqfwl7c8d9zezj08y 14 104892 425584 2026-10-27T06:26:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] 425584 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] r7msmryh3k20bbu913otmubiy6zcu8n 14 104893 425586 2026-10-27T06:29:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:ثقافتي تاريخ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] 425586 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:ثقافتي تاريخ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] 8geajwlqljytj9w0l6ovlgicabba7tj 425587 425586 2026-10-27T06:29:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 425587 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي تاريخ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] 3exc5xpegu1iwcmmy9l7mme17alwp4q 0 104894 425590 2026-10-27T06:31:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[بنارس جا گھاٽ]] کي [[واراناسي جا گھاٽ]] ڏانھن چوريو 425590 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واراناسي جا گھاٽ]] cxwzre4cccrhr5ya3k1uupj15mmvyo6 14 104895 425592 2026-10-27T06:36:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] 425592 wikitext text/x-wiki [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت جا گھاٽ]] qfjjlmlyu5pumcwhix8efge224x70q3 14 104896 425593 2026-10-27T06:37:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 425593 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 1t4aajyq4dsybnfz20d9dogc5h7ljif 425596 425593 2026-10-27T06:40:48Z Ibne maryam 17680 425596 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] nyns5wcemkl35kwd9n4zmbqzce5mqe1 425613 425596 2026-10-27T09:08:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گھاٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425613 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:گھاٽ]] pmjqo5zw5khzf0jsmf5zcg94w0ev9xx 14 104897 425594 2026-10-27T06:38:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 425594 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت جو سماج]] [[زمرو:واراناسي]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] [[زمرو:جڳھون بلحاظ قسم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] sjdxpmydhk32cma52blwxzdb467cjvp 425595 425594 2026-10-27T06:39:31Z Ibne maryam 17680 425595 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] jenv818r8wyxpq937sqmcr843t5wo6z 14 104898 425597 2026-10-27T06:42:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 425597 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] tsiqllaagw2nz4cp7ugxz3njfwhag82 14 104899 425598 2026-10-27T06:43:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] 425598 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت ۾ سياحت]] [[زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] 1uaplxbkrxip75hv5v73q5zdd6z8qy1 14 104900 425601 2026-10-27T06:50:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت ۾ تاريخي عمارتون]] [[زمرو:ثقافتي ورثي جون عمارتون]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] 425601 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت ۾ تاريخي عمارتون]] [[زمرو:ثقافتي ورثي جون عمارتون]] [[زمرو:ڀارت ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] 7yawfgni3hma73xprwnh5j47teii8hf 14 104901 425602 2026-10-27T06:51:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخي عمارتون]] 425602 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخي عمارتون]] lhpxvae754urw2rlk1jrzf2osdxh3m4 425603 425602 2026-10-27T06:51:44Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425603 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخي عمارتون]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] sqmt1rvfm8cj99zen4eeahotb8hf3u4 0 104902 425604 2026-10-27T08:30:19Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1379396231|Manikarnika Ghat]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 425604 wikitext text/x-wiki '''مانيڪرنيڪا گھاٽ''' ( [[ھندي|هندي]] : मणिकर्णिका घाट) [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي رياست]] [[اتر پرديش]] جي [[واراناسي]] شهر ۾ [[گنگا ندي]] جي ڪناري تي واقع قديم ترين ۽ مقدس گھاٽن مان هڪ آهي. اهو [[واراناسي جا گھاٽ|وارانسي جي 84 گهاٽن]] ۾ شامل آهي. اهو واراناسي جي مکيه ميت ساڙڻ واري جاء (مها-سمشان) جي نالي سان مشهور آهي، جڏهن ته هندو رسمن ۽ تقريبن کي ادا ڪرڻ لاءِ هڪ مقدس زيارتگاهه (مها-تيرٿ) جي طور تي پڻ ڪم ڪري ٿو. هندو ڌرم ۾ اهو مڃيو ويندو آهي ته هتي ساڙڻ سان انسان جي روح کي موڪشا (ابدي حيات) حاصل ٿئي ٿو. هڪ ڏند ڪٿا موجب، گھاٽ جو نالو هڪ هندو ديوي [[ستي (هندو ديوي)|ستي]] جي ڪنن جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪي اتي ڪري پيا هئا. ڪاشي کنڊ ۾ هڪ ٻي ڏند ڪٿا ٻڌائي ٿي ته [[شِو|شِوَ]] جي ڪنوار ويجھي ڪُنڊ ۾ ڪري پئي جيڪا [[وشنو]] پاران ٺاهي وئي هئي، تنهن ڪري اهو نالو پيو. qu4q6md9txrvp74trjrf6kyp3kmeitk 425614 425604 2026-10-27T09:09:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:واراناسي جا گھاٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425614 wikitext text/x-wiki '''مانيڪرنيڪا گھاٽ''' ( [[ھندي|هندي]] : मणिकर्णिका घाट) [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي رياست]] [[اتر پرديش]] جي [[واراناسي]] شهر ۾ [[گنگا ندي]] جي ڪناري تي واقع قديم ترين ۽ مقدس گھاٽن مان هڪ آهي. اهو [[واراناسي جا گھاٽ|وارانسي جي 84 گهاٽن]] ۾ شامل آهي. اهو واراناسي جي مکيه ميت ساڙڻ واري جاء (مها-سمشان) جي نالي سان مشهور آهي، جڏهن ته هندو رسمن ۽ تقريبن کي ادا ڪرڻ لاءِ هڪ مقدس زيارتگاهه (مها-تيرٿ) جي طور تي پڻ ڪم ڪري ٿو. هندو ڌرم ۾ اهو مڃيو ويندو آهي ته هتي ساڙڻ سان انسان جي روح کي موڪشا (ابدي حيات) حاصل ٿئي ٿو. هڪ ڏند ڪٿا موجب، گھاٽ جو نالو هڪ هندو ديوي [[ستي (هندو ديوي)|ستي]] جي ڪنن جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪي اتي ڪري پيا هئا. ڪاشي کنڊ ۾ هڪ ٻي ڏند ڪٿا ٻڌائي ٿي ته [[شِو|شِوَ]] جي ڪنوار ويجھي ڪُنڊ ۾ ڪري پئي جيڪا [[وشنو]] پاران ٺاهي وئي هئي، تنهن ڪري اهو نالو پيو. [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] 70alnkkflujz05lpomy2jnxyn7xjqcf 425615 425614 2026-10-27T09:12:39Z Ibne maryam 17680 425615 wikitext text/x-wiki [[File:Manikarnika Ghat, Varanasi, Uttar Pradesh, India (2011) 5.jpg|thumb|مانيڪرنيڪا گھاٽ]] '''مانيڪرنيڪا گھاٽ''' ([[ھندي|هندي]]: मणिकर्णिका घाट) [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي رياست]] [[اتر پرديش]] جي [[واراناسي]] شهر ۾ [[گنگا ندي]] جي ڪناري تي واقع قديم ترين ۽ مقدس گھاٽن مان هڪ آهي. اهو [[واراناسي جا گھاٽ|وارانسي جي 84 گهاٽن]] ۾ شامل آهي. اهو واراناسي جي مکيه ميت ساڙڻ واري جاء (مها-سمشان) جي نالي سان مشهور آهي، جڏهن ته هندو رسمن ۽ تقريبن کي ادا ڪرڻ لاءِ هڪ مقدس زيارتگاهه (مها-تيرٿ) جي طور تي پڻ ڪم ڪري ٿو. هندو ڌرم ۾ اهو مڃيو ويندو آهي ته هتي ساڙڻ سان انسان جي روح کي موڪشا (ابدي حيات) حاصل ٿئي ٿو. هڪ ڏند ڪٿا موجب، گھاٽ جو نالو هڪ هندو ديوي [[ستي (هندو ديوي)|ستي]] جي ڪنن جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪي اتي ڪري پيا هئا. ڪاشي کنڊ ۾ هڪ ٻي ڏند ڪٿا ٻڌائي ٿي ته [[شِو|شِوَ]] جي ڪنوار ويجھي ڪُنڊ ۾ ڪري پئي جيڪا [[وشنو]] پاران ٺاهي وئي هئي، تنهن ڪري اهو نالو پيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:واراناسي جا گھاٽ]] 5we39540gkcg2fyg6at95tpyam8utu8 14 104903 425609 2026-10-27T09:05:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هندومت جا مقدس ماڳ]] 425609 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هندومت جا مقدس ماڳ]] 5ladxbsre2w8zps59d71kgud0wvpdev 14 104904 425610 2026-10-27T09:06:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هندومت]] [[زمرو:مقدس ماڳ]] 425610 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هندومت]] [[زمرو:مقدس ماڳ]] kvqp0vqeooj33bot2hd1xgl10k585cu 14 104905 425611 2026-10-27T09:06:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مقدس وجود]] 425611 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مقدس وجود]] ljynqnu2svm4b4nmsoaj3vojsfnbscz 425612 425611 2026-10-27T09:07:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڳ بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425612 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مقدس وجود]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ قسم]] ogxjlpkrmeagf9jpxsv9ox0n36drj5f 14 104906 425618 2026-10-27T09:24:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 425618 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] a7i9c91bkswi6dxxtyjo3snoiem5ckk 0 104907 425625 2026-10-27T10:11:52Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1382043369|English Channel]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 425625 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=[[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]]|location=[[Northwestern Europe]]; between the [[Celtic Sea|Celtic]] and [[North Sea|North]] Seas|نالو=انگلش چينل<br> English Channel}}'''انگلش چينل''' (English Channel)، <ref name="oxfordreference_com">{{حوالو ويب|quote=1 December 2021}}</ref> جنهن کي '''چينل''' پڻ چيو ويندو آهي، [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو هڪ بازو آهي جيڪو ڏکڻ انگلينڊ کي اتر [[فرانس]] کان جدا ڪري ٿو. اهو [[اتر سمنڊ]] جي ڏاکڻي حصي سان ان جي اتر اوڀر ڇيڙي تي ڊوور سامونڊي گذرگاهه جي ذريعي ڳنڍيل آهي. اهو دنيا جو مصروف ترين شپنگ جو علائقو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=16 September 2018|quote=16 September 2018}}</ref> اهو لڳ ڀڳ 560 ڪلوميٽر (350 ميل) ڊگهو آهي ۽ ويڪر ۾ کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) کان، ڊوور جي سامونڊي گذرگاهه ۾ ان جي تنگ ترين سطح تي، 34 ڪلوميٽر (21 ميل تائين مختلف آهي. اهو يورپ جي براعظمي شيلف جي چوڌاري سڀ کان گهٽ اونهو سمنڊ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. <ref name="eb">{{حوالو ويب|date=|quote=April 11, 2022}}</ref> هن چينل [[گڏيل بادشاھت|برطانيه کي]] بحري سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي، حملن، جهڙوڪ [[نيپوليئن جون جنگيون|نيپولين جنگين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾، جي خلاف قدرتي دفاع جي طور تي ڪم ڪيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=13 January 2011|quote=24 July 2007}}</ref> چينل جو اتر وارو (انگلينڊ) ساحل ڏکڻ واري (فرانس) ساحل کان وڌيڪ آبادي وارو آهي. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻوليون [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] آهن. 861pc6ofnjzgj9vl3rwhrlvk99e8xb6 425626 425625 2026-10-27T10:12:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425626 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=[[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]]|location=[[Northwestern Europe]]; between the [[Celtic Sea|Celtic]] and [[North Sea|North]] Seas|نالو=انگلش چينل<br> English Channel}}'''انگلش چينل''' (English Channel)، <ref name="oxfordreference_com">{{حوالو ويب|quote=1 December 2021}}</ref> جنهن کي '''چينل''' پڻ چيو ويندو آهي، [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو هڪ بازو آهي جيڪو ڏکڻ انگلينڊ کي اتر [[فرانس]] کان جدا ڪري ٿو. اهو [[اتر سمنڊ]] جي ڏاکڻي حصي سان ان جي اتر اوڀر ڇيڙي تي ڊوور سامونڊي گذرگاهه جي ذريعي ڳنڍيل آهي. اهو دنيا جو مصروف ترين شپنگ جو علائقو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=16 September 2018|quote=16 September 2018}}</ref> اهو لڳ ڀڳ 560 ڪلوميٽر (350 ميل) ڊگهو آهي ۽ ويڪر ۾ کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) کان، ڊوور جي سامونڊي گذرگاهه ۾ ان جي تنگ ترين سطح تي، 34 ڪلوميٽر (21 ميل تائين مختلف آهي. اهو يورپ جي براعظمي شيلف جي چوڌاري سڀ کان گهٽ اونهو سمنڊ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. <ref name="eb">{{حوالو ويب|date=|quote=April 11, 2022}}</ref> هن چينل [[گڏيل بادشاھت|برطانيه کي]] بحري سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي، حملن، جهڙوڪ [[نيپوليئن جون جنگيون|نيپولين جنگين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾، جي خلاف قدرتي دفاع جي طور تي ڪم ڪيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=13 January 2011|quote=24 July 2007}}</ref> چينل جو اتر وارو (انگلينڊ) ساحل ڏکڻ واري (فرانس) ساحل کان وڌيڪ آبادي وارو آهي. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻوليون [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] آهن. [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] fy8bxvcb07t4a0n1mlru5qi62ffjbw2 425627 425626 2026-10-27T10:13:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425627 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=[[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]]|location=[[Northwestern Europe]]; between the [[Celtic Sea|Celtic]] and [[North Sea|North]] Seas|نالو=انگلش چينل<br> English Channel}}'''انگلش چينل''' (English Channel)، <ref name="oxfordreference_com">{{حوالو ويب|quote=1 December 2021}}</ref> جنهن کي '''چينل''' پڻ چيو ويندو آهي، [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو هڪ بازو آهي جيڪو ڏکڻ انگلينڊ کي اتر [[فرانس]] کان جدا ڪري ٿو. اهو [[اتر سمنڊ]] جي ڏاکڻي حصي سان ان جي اتر اوڀر ڇيڙي تي ڊوور سامونڊي گذرگاهه جي ذريعي ڳنڍيل آهي. اهو دنيا جو مصروف ترين شپنگ جو علائقو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=16 September 2018|quote=16 September 2018}}</ref> اهو لڳ ڀڳ 560 ڪلوميٽر (350 ميل) ڊگهو آهي ۽ ويڪر ۾ کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) کان، ڊوور جي سامونڊي گذرگاهه ۾ ان جي تنگ ترين سطح تي، 34 ڪلوميٽر (21 ميل تائين مختلف آهي. اهو يورپ جي براعظمي شيلف جي چوڌاري سڀ کان گهٽ اونهو سمنڊ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. <ref name="eb">{{حوالو ويب|date=|quote=April 11, 2022}}</ref> هن چينل [[گڏيل بادشاھت|برطانيه کي]] بحري سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي، حملن، جهڙوڪ [[نيپوليئن جون جنگيون|نيپولين جنگين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾، جي خلاف قدرتي دفاع جي طور تي ڪم ڪيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=13 January 2011|quote=24 July 2007}}</ref> چينل جو اتر وارو (انگلينڊ) ساحل ڏکڻ واري (فرانس) ساحل کان وڌيڪ آبادي وارو آهي. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻوليون [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] آهن. [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] 56ubiqga73tymkmt78fl0qle3qeowtj 425628 425627 2026-10-27T10:14:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425628 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=[[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]]|location=[[Northwestern Europe]]; between the [[Celtic Sea|Celtic]] and [[North Sea|North]] Seas|نالو=انگلش چينل<br> English Channel}}'''انگلش چينل''' (English Channel)، <ref name="oxfordreference_com">{{حوالو ويب|quote=1 December 2021}}</ref> جنهن کي '''چينل''' پڻ چيو ويندو آهي، [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو هڪ بازو آهي جيڪو ڏکڻ انگلينڊ کي اتر [[فرانس]] کان جدا ڪري ٿو. اهو [[اتر سمنڊ]] جي ڏاکڻي حصي سان ان جي اتر اوڀر ڇيڙي تي ڊوور سامونڊي گذرگاهه جي ذريعي ڳنڍيل آهي. اهو دنيا جو مصروف ترين شپنگ جو علائقو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=16 September 2018|quote=16 September 2018}}</ref> اهو لڳ ڀڳ 560 ڪلوميٽر (350 ميل) ڊگهو آهي ۽ ويڪر ۾ کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) کان، ڊوور جي سامونڊي گذرگاهه ۾ ان جي تنگ ترين سطح تي، 34 ڪلوميٽر (21 ميل تائين مختلف آهي. اهو يورپ جي براعظمي شيلف جي چوڌاري سڀ کان گهٽ اونهو سمنڊ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. <ref name="eb">{{حوالو ويب|date=|quote=April 11, 2022}}</ref> هن چينل [[گڏيل بادشاھت|برطانيه کي]] بحري سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي، حملن، جهڙوڪ [[نيپوليئن جون جنگيون|نيپولين جنگين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾، جي خلاف قدرتي دفاع جي طور تي ڪم ڪيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=13 January 2011|quote=24 July 2007}}</ref> چينل جو اتر وارو (انگلينڊ) ساحل ڏکڻ واري (فرانس) ساحل کان وڌيڪ آبادي وارو آهي. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻوليون [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] آهن. [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] de1xra5sqt6x2o3iz0kgnl0jz87xzuv 425629 425628 2026-10-27T10:16:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 425629 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=[[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]]|location=[[Northwestern Europe]]; between the [[Celtic Sea|Celtic]] and [[North Sea|North]] Seas|نالو=انگلش چينل<br> English Channel}}'''انگلش چينل''' (English Channel)، <ref name="oxfordreference_com">{{حوالو ويب|quote=1 December 2021}}</ref> جنهن کي '''چينل''' پڻ چيو ويندو آهي، [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو هڪ بازو آهي جيڪو ڏکڻ انگلينڊ کي اتر [[فرانس]] کان جدا ڪري ٿو. اهو [[اتر سمنڊ]] جي ڏاکڻي حصي سان ان جي اتر اوڀر ڇيڙي تي ڊوور سامونڊي گذرگاهه جي ذريعي ڳنڍيل آهي. اهو دنيا جو مصروف ترين شپنگ جو علائقو آهي.<ref>{{حوالو ويب|archivedate=16 September 2018|quote=16 September 2018}}</ref> اهو لڳ ڀڳ 560 ڪلوميٽر (350 ميل) ڊگهو آهي ۽ ويڪر ۾ کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) کان، ڊوور جي سامونڊي گذرگاهه ۾ ان جي تنگ ترين سطح تي، 34 ڪلوميٽر (21 ميل تائين مختلف آهي. اهو يورپ جي براعظمي شيلف جي چوڌاري سڀ کان گهٽ اونهو سمنڊ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. <ref name="eb">{{حوالو ويب|date=|quote=April 11, 2022}}</ref> هن چينل [[گڏيل بادشاھت|برطانيه کي]] بحري سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي، حملن، جهڙوڪ [[نيپوليئن جون جنگيون|نيپولين جنگين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾، جي خلاف قدرتي دفاع جي طور تي ڪم ڪيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=13 January 2011|quote=24 July 2007}}</ref> چينل جو اتر وارو (انگلينڊ) ساحل ڏکڻ واري (فرانس) ساحل کان وڌيڪ آبادي وارو آهي. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻوليون [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] آهن. ==حوالا== {{حوالا [[زمرو:انگلش چينل]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا سمنڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] 2ynj0x7rf65tcbvt42i3xgok4fmivhi 425633 425629 2026-10-27T10:19:06Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]]; added [[Category:سامونڊي گذرگاهون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425633 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=[[File:English Channel Satellite.jpg|frameless|upright=1.2]]|location=[[Northwestern Europe]]; between the [[Celtic Sea|Celtic]] and [[North Sea|North]] Seas|نالو=انگلش چينل<br> English Channel}}'''انگلش چينل''' (English Channel)، <ref name="oxfordreference_com">{{حوالو ويب|quote=1 December 2021}}</ref> جنهن کي '''چينل''' پڻ چيو ويندو آهي، [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو هڪ بازو آهي جيڪو ڏکڻ انگلينڊ کي اتر [[فرانس]] کان جدا ڪري ٿو. اهو [[اتر سمنڊ]] جي ڏاکڻي حصي سان ان جي اتر اوڀر ڇيڙي تي ڊوور سامونڊي گذرگاهه جي ذريعي ڳنڍيل آهي. اهو دنيا جو مصروف ترين شپنگ جو علائقو آهي.<ref>{{حوالو ويب|archivedate=16 September 2018|quote=16 September 2018}}</ref> اهو لڳ ڀڳ 560 ڪلوميٽر (350 ميل) ڊگهو آهي ۽ ويڪر ۾ کان 240 ڪلوميٽر (150 ميل) کان، ڊوور جي سامونڊي گذرگاهه ۾ ان جي تنگ ترين سطح تي، 34 ڪلوميٽر (21 ميل تائين مختلف آهي. اهو يورپ جي براعظمي شيلف جي چوڌاري سڀ کان گهٽ اونهو سمنڊ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 75,000 چورس ڪلوميٽر (29,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. <ref name="eb">{{حوالو ويب|date=|quote=April 11, 2022}}</ref> هن چينل [[گڏيل بادشاھت|برطانيه کي]] بحري سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي، حملن، جهڙوڪ [[نيپوليئن جون جنگيون|نيپولين جنگين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] ۾، جي خلاف قدرتي دفاع جي طور تي ڪم ڪيو.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=13 January 2011|quote=24 July 2007}}</ref> چينل جو اتر وارو (انگلينڊ) ساحل ڏکڻ واري (فرانس) ساحل کان وڌيڪ آبادي وارو آهي. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻوليون [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] آهن. ==حوالا== {{حوالا [[زمرو:انگلش چينل]] [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] 2wjojicelc6e9pxbawcwds7n4z8d7la 14 104908 425630 2026-10-27T10:17:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا سمنڊ]] 425630 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا سمنڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا سمنڊ]] eic3e8n6e1w30uml3zbwpbdhgjwud18 14 104909 425631 2026-10-27T10:17:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] 425631 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] 5r11sswze6dh2kryb4hiq9t3hqfk8yz 425632 425631 2026-10-27T10:18:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاهت جا سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 425632 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا سمنڊ]] cxtx5kg0mxkm2928un6aiusy5aczzua 0 104910 425639 2026-10-27T11:48:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ، جتي 10 هجريءَ ۾ حديث غدير سان لاڳاپيل واقعو پيش آيو}} {{About|تاريخي هنڌ غدير خم|حديث ۽ خطبي|حديث غدير}} {{Infobox historic site | name = غدير خم | native_name = غَدِير خُمّ | native_name_lang = ar | image = Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG | image_size = 280px | caption = جُحفه ڀرسان... 425639 wikitext text/x-wiki {{Short description|مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ، جتي 10 هجريءَ ۾ حديث غدير سان لاڳاپيل واقعو پيش آيو}} {{About|تاريخي هنڌ غدير خم|حديث ۽ خطبي|حديث غدير}} {{Infobox historic site | name = غدير خم | native_name = غَدِير خُمّ | native_name_lang = ar | image = Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG | image_size = 280px | caption = جُحفه ڀرسان غدير خم سان منسوب تاريخي هنڌ | location = [[جحفه]] جي ڀرسان، [[حجاز]] | region = [[مڪو صوبو]]، [[سعودي عرب]] | type = تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ | associated_with = [[حديث غدير]]، [[حجة الوداع]] | events = غدير خم جو واقعو | event_date = 18 ذوالحج، 10 هجري (روايتي تاريخ) | map_type = Saudi Arabia | map_caption = سعودي عرب ۾ غدير خم جي علائقي جو هنڌ }} '''غدير خم''' ({{Lang-ar|غَدِير خُمّ}}؛ {{Lang-en|Ghadir Khumm}}) [[حجاز]] ۾ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جي وچ ۾، [[جحفه]] جي ويجهو واقع هڪ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ هو. اسلامي تاريخ ۾ هي هنڌ ان واقعي سبب مشهور آهي، جيڪو روايتي طور 18 [[ذوالحج]] 10 هجري، مطابق مارچ 632ع، تي [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران پيش آيو. روايتن موجب حضرت [[محمد]] ﷺ هتي گڏ ٿيل مسلمانن کي خطاب ڪيو ۽ حضرت [[علي بن ابي طالب]] بابت مشهور قول بيان ڪيو، جنهن جو مرڪزي عربي متن آهي: '''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»'''.<ref name="IranicaGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ghadir Khumm |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554576477 |language=en }}</ref> غدير خم جو واقعو اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي مقام ۽ پيغمبر اسلام جي جانشينيءَ بابت بحثن سان خاص تعلق رکي ٿو. [[شيعه اسلام|شيعه مسلمان]]، خاص طور [[اثنا عشري شيعه]]، هن واقعي کي حضرت عليءَ جي امامت ۽ جانشينيءَ جي اعلان طور سمجهن ٿا. [[اهل سنت]] جي غالب تشريح موجب هي خطاب حضرت عليءَ جي فضيلت، محبت، وفاداري ۽ احترام جي تاڪيد سان لاڳاپيل هو، نه ته سياسي جانشينيءَ جي واضح مقرريءَ سان.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="OxfordGhadir"/> == نالو ۽ لغوي معنيٰ == عربي لفظ '''غدير''' عام طور اهڙي هيٺاهين جاءِ يا کڏ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي برسات يا وهندڙ پاڻي گڏ ٿي بيهي. '''خم''' انهيءَ مخصوص هنڌ جو نالو هو، جنهن سبب اهو پاڻيءَ وارو هنڌ '''غدير خم''' جي نالي سان مشهور ٿيو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي کي مڪي ۽ مديني جي وچ واري قديم قافلي رستي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IISGhadir">{{cite web |title=Ghadīr Khumm |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ |publisher=The Institute of Ismaili Studies |language=en }}</ref> == جاگرافيائي هنڌ == غدير خم [[جحفه]] جي ڀرسان واقع هو. جحفه مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ هڪ تاريخي منزل ۽ قافلن جي رستن سان لاڳاپيل هنڌ آهي. آڪسفرڊ ببلوگرافيءَ جي بيان موجب غدير خم جحفه کان لڳ ڀڳ ٽي ميل پري هو.<ref name="OxfordGhadir"/> قديم دور ۾ هن علائقي مان مختلف طرفن ڏانهن ويندڙ قافلن جا رستا جدا ٿيندا هئا. انهيءَ ڪري هي هنڌ سفر ڪندڙ ماڻهن جي گڏ ٿيڻ يا هڪ ٻئي کان جدا ٿيڻ جي لحاظ کان اهم هو. === موجوده هنڌ جي سڃاڻپ === غدير خم جو تاريخي علائقو موجوده [[سعودي عرب]] جي مڪي صوبي ۾ جحفه ۽ رابغ جي علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. قديم ماخذن ۾ فاصلا، منزلون ۽ رستا جديد جاگرافيائي ماپن کان مختلف انداز ۾ بيان ٿيل آهن. انهيءَ ڪري اصل پاڻيءَ واري هنڌ جي عين حدبندي ۽ جديد نقشي تي ان جي مخصوص نقطي بابت احتياط ضروري آهي. [[File:Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG|thumb|right|280px|غدير خم سان منسوب جحفه جي علائقي جي تصوير.]] == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === 10 هجريءَ ۾ حضرت محمد ﷺ مڪي ڏانهن حج جي سفر تي روانا ٿيا. اسلامي تاريخ ۾ هي حج '''حجة الوداع''' جي نالي سان مشهور آهي. حج جا مناسڪ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پاڻ ﷺ مديني ڏانهن واپسيءَ جو سفر شروع ڪيو. روايتي اسلامي ماخذن موجب انهيءَ واپسيءَ دوران غدير خم وٽ مسلمانن جو اجتماع ٿيو ۽ حضرت محمد ﷺ خطاب فرمايو.<ref name="IranicaGhadir"/> === واقعي جي تاريخ === غدير خم جو واقعو عام طور 18 ذوالحج 10 هجريءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد تاريخي مطالعي ۾ هن تاريخ کي 16 مارچ 632ع جي برابر ڄاڻايو ويو آهي، پر قديم قمري تاريخن کي عيسوي ڪئلينڊر ۾ بدلائڻ وقت حسابي طريقن ۽ مهيني جي شروعات بابت اختلاف سبب ٿورو فرق اچي سگهي ٿو.<ref name="IranicaGhadir"/> == غدير خم جو واقعو == اسلامي روايتن موجب حضرت محمد ﷺ غدير خم وٽ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطاب جي مختلف روايتن ۾ قرآن مجيد، اهلِ بيت، حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مسلمانن جي باهمي تعلق بابت بيان ملن ٿا. روايتن جي لفظن، سندن ترتيب ۽ اضافي جملن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري سڀني روايتن کي هڪ ئي لفظي متن طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === حديث غدير === {{Main|حديث غدير}} حديث غدير جو مشهور جملو هي آهي: :'''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»''' ان جو سنڌي مفهوم آهي: :'''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''' هي روايت [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3713 ۾ پڻ موجود آهي.<ref name="Tirmidhi3713">{{cite web |title=Jami` at-Tirmidhi 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |website=Sunnah.com |at=ڪتاب المناقب، حديث 3713 |language=ar }}</ref> ترمذيءَ هن روايت کي ''حسن غريب'' قرار ڏنو آهي. حديث جي ٻين سندن ۽ اضافي لفظن جي صحت بابت محدثن جا جدا جدا رايا موجود آهن. === اضافي دعائيه لفظ === ڪجهه روايتن ۾ مشهور جملي کان پوءِ هي دعا پڻ بيان ٿيل آهي: :'''«اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ»''' يعني: :'''اي الله، جيڪو عليءَ سان دوستي رکي، تون به ان سان دوستي رک؛ ۽ جيڪو ساڻس دشمني رکي، تون به ان سان دشمني رک.''' هن دعا جي روايتن ۽ سندن بابت حديث جي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. انهيءَ ڪري اصل مشهور جملي ۽ ان سان گڏ بيان ٿيندڙ اضافي لفظن جي سندي حيثيت جو الڳ جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="HadithStatus">{{cite web |title=The status of the hadeeth, “If I am someone’s mawla then ‘Ali is his mawla too” and its meaning |url=https://islamqa.info/en/answers/26794 |website=Islam Question and Answer |date=2002-05-03 |language=en }}</ref> == صحيح مسلم ۾ غدير خم جو ذڪر == [[صحيح مسلم]] جي ڪتاب فضائل الصحابة ۾ [[زيد بن ارقم]] کان هڪ روايت موجود آهي، جنهن ۾ غدير خم تي حضرت محمد ﷺ جي خطاب جو ذڪر ملي ٿو. روايت موجب پاڻ ﷺ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ ''خم'' نالي پاڻيءَ واري هنڌ تي ماڻهن کي خطاب ڪيو. انهيءَ خطاب ۾ قرآن مجيد سان وابستگي ۽ اهلِ بيت بابت تاڪيد بيان ٿيل آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |website=Sunnah.com |at=ڪتاب فضائل الصحابة، حديث 2408a |language=ar }}</ref> === حديث ثقلين === {{Main|حديث ثقلين}} صحيح مسلم جي هن روايت ۾ حضرت محمد ﷺ ٻن اهم امانتن يا ''ثقلين'' جو ذڪر فرمايو. روايت ۾ قرآن مجيد کي هدايت ۽ روشنيءَ جو ذريعو قرار ڏنو ويو ۽ اهلِ بيت بابت الله کان ڊڄڻ ۽ سندن حقن جو خيال رکڻ جي تاڪيد ڪئي وئي. حديث ثقلين جون ٻيون روايتون پڻ مختلف حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن روايتن جي لفظن ۾ فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري صحيح مسلم جي متن کي ٻين مجموعن ۾ آيل وڌايل متن سان ملائي هڪ ئي روايت طور نقل ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. == لفظ مولا جي معنيٰ == غدير خم بابت مذهبي ۽ تاريخي اختلاف جو اهم مرڪز عربي لفظ '''مولى''' آهي. عربي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جا مختلف مفهوم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سرپرست، آقا، مددگار، ويجهو ساٿي، دوست ۽ اختيار رکندڙ شخص جهڙيون معنائون شامل آهن. لفظ جي درست معنيٰ جو تعين ان جي استعمال، جملي جي سياق ۽ تاريخي حالتن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref name="OxfordGhadir"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم جي حديث ۾ لفظ مولا جون اهم تشريحون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مفهوم ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | وضاحت ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مذهبي بحث |- | سرپرست يا اختيار رکندڙ | اهڙو شخص جنهن کي قيادت يا ولايت حاصل هجي | شيعه استدلال ۾ اهم |- | دوست يا محبوب | محبت ۽ ويجهڙائيءَ جو تعلق | ڪيترين سني تشريحن ۾ اهم |- | مددگار يا حامي | حمايت ۽ وفاداريءَ جو تعلق | حديث جي اخلاقي تشريح |- | آقا يا صاحبِ اختيار | اختيار ۽ مرتبي جو مفهوم | لغوي ۽ مذهبي تفسير جو موضوع |} == شيعه تشريح == شيعه مسلمانن جي عقيدي موجب غدير خم ۾ حضرت محمد ﷺ حضرت علي بن ابي طالب کي پنهنجي جانشين ۽ مسلمانن جو امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه علمِ ڪلام ۾ هن واقعي کي '''نص'''، يعني اڳئين مذهبي اختيار طرفان ايندڙ امام جي واضح مقرريءَ، جي دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="IranicaShia">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm i. In Shiʿite Literature |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ |language=en }}</ref> شيعه تشريح موجب خطاب ۾ لفظ مولا جو مطلب رڳو دوست يا مددگار نه، پر امت تي مذهبي ۽ سياسي ولايت رکندڙ شخص آهي. === قرآن جي آيت 5:67 سان تعلق === شيعه تفسيرن جي هڪ اهم روايت موجب [[سورت المائده]] جي آيت 67 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن تفسير موجب آيت ۾ پيغمبر کي هڪ اهم پيغام پهچائڻ جو حڪم ڏنو ويو، جنهن کي حضرت عليءَ جي ولايت جي اعلان سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، هن آيت جي شانِ نزول بابت مختلف تفسيري روايتون موجود آهن ۽ سڀني اسلامي مفسرن وٽ اها تشريح هڪجهڙي قبول ٿيل ناهي.<ref name="IranicaShia"/> === قرآن جي آيت 5:3 سان تعلق === ڪجهه شيعه روايتن موجب سورت المائده جي آيت 3 ۾ دين جي تڪميل بابت بيان غدير خم جي اعلان کان پوءِ نازل ٿيو. ٻين اسلامي تفسيري روايتن ۾ هن آيت کي حجة الوداع دوران عرفات سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري آيت جي نزول جي هنڌ ۽ وقت بابت اختلاف کي مذهبي تفسيرن جي اختلاف طور پيش ڪرڻ ضروري آهي. == اهل سنت جي تشريح == اهل سنت جي ڪيترن عالمن وٽ غدير خم جي روايت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مسلمانن تي سندن محبت ۽ احترام جي اهميت بيان ڪري ٿي. هن تشريح موجب حضرت محمد ﷺ جو خطاب حضرت عليءَ بابت موجود شڪايتن يا اختلافن جي پسمنظر ۾ پڻ سمجهي سگهجي ٿو. سني تفسير ۾ عام طور هن حديث کي حضرت عليءَ جي سياسي جانشينيءَ جي صريح ۽ قطعي مقرريءَ طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. بهرحال، سني محدثن ۾ حديث جي مختلف سندن، اضافي لفظن ۽ انهن جي صحت بابت اختلاف موجود رهيو آهي.<ref name="HadithStatus"/><ref name="OxfordGhadir"/> == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم مذهبي تشريحون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | موضوع ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | شيعه تشريح ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | اهل سنت جي غالب تشريح |- | واقعي جي اهميت | حضرت عليءَ جي امامت جو اعلان | حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ محبت جي تاڪيد |- | لفظ مولا | سرپرست، امام ۽ صاحبِ ولايت | دوست، محبوب يا حمايت جو مستحق |- | جانشينيءَ سان تعلق | واضح مذهبي ۽ سياسي مقرري | جانشينيءَ جي صريح مقرري نه |- | آيت 5:67 | غدير سان لاڳاپيل اهم تفسير | شانِ نزول بابت مختلف روايتون |- | آيت 5:3 | ڪجهه روايتن ۾ غدير سان لاڳاپيل | مشهور روايتن ۾ عرفات سان لاڳاپيل |- | يادگار ڏينهن | عيد غدير | عام طور مذهبي عيد طور نه ملهايو ويندو |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="IranicaShia"/><ref name="OxfordGhadir"/> == حديث غدير جا تاريخي ماخذ == غدير خم بابت روايتون مختلف اسلامي حديثي، تاريخي ۽ تفسيري ڪتابن ۾ محفوظ آهن. انهن ڪتابن ۾ واقعي جو ذڪر، روايتن جا لفظ ۽ سندن تعداد هڪجهڙا ناهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم قديم اسلامي ماخذ''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مؤلف ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | لاڳاپيل مواد |- | [[صحيح مسلم]] | [[مسلم بن حجاج]] | خم تي خطاب ۽ حديث ثقلين، حديث 2408 |- | [[جامع ترمذي]] | [[امام ترمذي]] | من كنت مولاه فعلي مولاه، حديث 3713 |- | [[مسند احمد]] | [[احمد بن حنبل]] | حضرت عليءَ بابت غدير جون روايتون |- | تاريخ دمشق | [[ابن عساڪر]] | حضرت عليءَ جي ترجمي ۾ غدير بابت روايتون |- | البداية والنهاية | [[ابن ڪثير]] | غدير جي واقعي ۽ روايتن جو تاريخي جائزو |- | [[الڪافي]] | [[محمد بن يعقوب ڪليني]] | امامت ۽ نص بابت شيعه روايتون |- | معاني الأخبار | [[شيخ صدوق]] | لفظ مولا ۽ ولايت بابت روايتون |- | الشافي في الإمامة | [[شريف مرتضيٰ]] | امامت بابت استدلال |- | الغدير | [[عبدالحسين اميني]] | حديث، تاريخ، تفسير ۽ ادب ۾ غدير بابت مواد |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="IranicaShia"/> == حديث جي سند ۽ روايتي اختلاف == حديث غدير ڪيترن حديثي مجموعن ۾ مختلف سندن سان نقل ٿيل آهي. حديث جي عالمن وٽ سند جي صحت جو جائزو راوين جي اعتبار، سند جي اتصال ۽ روايت جي متن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. مشهور جملي جي روايت، اضافي دعائيه جملن ۽ خطبي جي ڊگهي صورتن کي سندي لحاظ کان الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي. اهڙيءَ طرح ڪنهن هڪ روايت جي قبوليت مان سڀني اضافي لفظن جي هڪجهڙي صحت لازمي طور ثابت نٿي ٿئي. == غدير خم ۽ خلافت جو مسئلو == حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي قيادت بابت اختلاف اسلامي تاريخ جو هڪ اهم موضوع بڻيو. شيعه مذهبي فڪر ۾ غدير خم جو واقعو حضرت عليءَ جي جانشينيءَ جي حق ۾ بنيادي دليلن مان هڪ آهي. اهل سنت جي روايتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ پهرئين خليفي طور [[ابوبڪر صديق]] جي چونڊ کي اهميت حاصل آهي. انهن ٻنهي تشريحن ۾ غدير خم جي واقعي ۽ لفظ مولا جي مفهوم بابت اختلاف بنيادي حيثيت رکي ٿو. تاريخي تحقيق ۾ واقعي جي موجودگي، حديث جي لفظن ۽ بعد وارين مذهبي تشريحن کي الڳ الڳ موضوعن طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="OxfordGhadir"/> == عيد غدير == {{Main|عيد غدير}} '''عيد غدير''' شيعه مسلمانن جو هڪ مذهبي يادگار ڏينهن آهي، جيڪو هر سال 18 ذوالحج تي ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن کي حضرت عليءَ جي ولايت ۽ امامت جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. عيد غدير جي موقعن تي مختلف شيعه برادرين ۾ مذهبي مجلسون، دعائون، اجتماعا، مبارڪبادون ۽ خيراتي سرگرميون ٿينديون آهن.<ref name="IISGhadir"/> === تاريخي ترقي === غدير جي واقعي جي ياد اسلامي مذهبي ادب ۾ مختلف دورن ۾ موجود رهي آهي. شيعه تاريخي روايتن ۾ هن ڏينهن جي مذهبي اهميت وڌندي وئي. تحقيقي ادب موجب چوٿين هجري ۽ ڏهين عيسوي صديءَ ۾ [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عيد غدير جي عوامي مذهبي اظهار کي خاص اهميت ملي.<ref name="IranicaShia"/> == غدير خم اسلامي ادب ۾ == غدير خم جو واقعو عربي، فارسي ۽ ٻين اسلامي ٻولين جي مذهبي شاعري ۽ نثري ادب ۾ اهم موضوع رهيو آهي. شيعه روايتن ۾ حضرت [[حسان بن ثابت]] سان منسوب هڪ نظم کي غدير جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. بهرحال، انهيءَ نظم جي تاريخي نسبت ۽ متن جي قدامت بابت تحقيق ضروري آهي. قديم شيعه شاعريءَ ۾ [[ڪميت بن زيد اسدي]] جي هاشميات کي حضرت عليءَ جي حق ۽ اهلِ بيت بابت اهم ادبي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. بعد وارين صدين ۾ غدير بابت شاعريءَ جا مجموعا '''غديريات''' جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref name="IranicaShia"/> == جديد تحقيقي مطالعو == غدير خم بابت جديد تحقيق ۾ واقعي جي تاريخي حيثيت، حديثي سندن، لفظ مولا جي لغوي مفهوم ۽ سني–شيعه مذهبي تشريحن جو جائزو ورتو ويو آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ غدير خم بابت مضمون قديم اسلامي ماخذن ۽ شيعه مذهبي ادب جي ترقيءَ جو جائزو پيش ڪن ٿا. ''Oxford Bibliographies in Islamic Studies'' ۾ غدير خم جي واقعي کي اسلامي تاريخ ۾ هڪ اهم ۽ گهڻي بحث هيٺ آيل روايت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="OxfordGhadir"/> == پڻ ڏسو == * [[حديث غدير]] * [[عيد غدير]] * [[حديث ثقلين]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[محمد]] * [[حجة الوداع]] * [[جحفه]] * [[اهل بيت]] * [[امامت]] * [[خلافت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اهل سنت]] * [[اسلامي تاريخ]] * [[اسلامي مقدس ماڳ]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن حجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |language=ar }} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |language=ar }} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar }} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ مدينة دمشق |volume=42 |pages=187–238 |language=ar }} * {{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |volume=5 |pages=150–163 |language=ar }} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |volume=1 |pages=289–291 |language=ar }} * {{cite book |last=الصدوق |title=معاني الأخبار |pages=63–72 |language=ar }} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الشافي في الإمامة |volume=2 |pages=258–325 |language=ar }} * {{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |language=ar }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm i. In Shiʿite Literature |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=Ghadir Khumm |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554576477 |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: غدير خم] * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: شيعه ادب ۾ غدير خم] * [https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ انسٽيٽيوٽ آف اسماعيلي اسٽڊيز: غدير خم] * [https://sunnah.com/muslim:2408a صحيح مسلم: حديث 2408] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3713 جامع ترمذي: حديث 3713] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghadir_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: غدير خم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hadith_of_the_pond_of_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: حديث غدير سان لاڳاپيل تصويرون] {{Authority control}} [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:632ع]] 6oih33m7n2izzykjwrmxja73i2hm07t 425640 425639 2026-10-27T11:53:00Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافيائي هنڌ */ 425640 wikitext text/x-wiki {{Short description|مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ، جتي 10 هجريءَ ۾ حديث غدير سان لاڳاپيل واقعو پيش آيو}} {{About|تاريخي هنڌ غدير خم|حديث ۽ خطبي|حديث غدير}} {{Infobox historic site | name = غدير خم | native_name = غَدِير خُمّ | native_name_lang = ar | image = Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG | image_size = 280px | caption = جُحفه ڀرسان غدير خم سان منسوب تاريخي هنڌ | location = [[جحفه]] جي ڀرسان، [[حجاز]] | region = [[مڪو صوبو]]، [[سعودي عرب]] | type = تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ | associated_with = [[حديث غدير]]، [[حجة الوداع]] | events = غدير خم جو واقعو | event_date = 18 ذوالحج، 10 هجري (روايتي تاريخ) | map_type = Saudi Arabia | map_caption = سعودي عرب ۾ غدير خم جي علائقي جو هنڌ }} '''غدير خم''' ({{Lang-ar|غَدِير خُمّ}}؛ {{Lang-en|Ghadir Khumm}}) [[حجاز]] ۾ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جي وچ ۾، [[جحفه]] جي ويجهو واقع هڪ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ هو. اسلامي تاريخ ۾ هي هنڌ ان واقعي سبب مشهور آهي، جيڪو روايتي طور 18 [[ذوالحج]] 10 هجري، مطابق مارچ 632ع، تي [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران پيش آيو. روايتن موجب حضرت [[محمد]] ﷺ هتي گڏ ٿيل مسلمانن کي خطاب ڪيو ۽ حضرت [[علي بن ابي طالب]] بابت مشهور قول بيان ڪيو، جنهن جو مرڪزي عربي متن آهي: '''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»'''.<ref name="IranicaGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ghadir Khumm |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554576477 |language=en }}</ref> غدير خم جو واقعو اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي مقام ۽ پيغمبر اسلام جي جانشينيءَ بابت بحثن سان خاص تعلق رکي ٿو. [[شيعه اسلام|شيعه مسلمان]]، خاص طور [[اثنا عشري شيعه]]، هن واقعي کي حضرت عليءَ جي امامت ۽ جانشينيءَ جي اعلان طور سمجهن ٿا. [[اهل سنت]] جي غالب تشريح موجب هي خطاب حضرت عليءَ جي فضيلت، محبت، وفاداري ۽ احترام جي تاڪيد سان لاڳاپيل هو، نه ته سياسي جانشينيءَ جي واضح مقرريءَ سان.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="OxfordGhadir"/> == نالو ۽ لغوي معنيٰ == عربي لفظ '''غدير''' عام طور اهڙي هيٺاهين جاءِ يا کڏ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي برسات يا وهندڙ پاڻي گڏ ٿي بيهي. '''خم''' انهيءَ مخصوص هنڌ جو نالو هو، جنهن سبب اهو پاڻيءَ وارو هنڌ '''غدير خم''' جي نالي سان مشهور ٿيو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي کي مڪي ۽ مديني جي وچ واري قديم قافلي رستي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IISGhadir">{{cite web |title=Ghadīr Khumm |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ |publisher=The Institute of Ismaili Studies |language=en }}</ref> == جاگرافيائي هنڌ == {{Location map+|Saudi Arabia |width=250 |float=left |alt= |relief= |caption=غدیر خم جو مقام |places={{Location map~|Saudi Arabia |lat=22.743 |long=39.201 |position=right |label=Ghadir Khumm }} }} غدير خم [[جحفه]] جي ڀرسان واقع هو. جحفه مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ هڪ تاريخي منزل ۽ قافلن جي رستن سان لاڳاپيل هنڌ آهي. آڪسفرڊ ببلوگرافيءَ جي بيان موجب غدير خم جحفه کان لڳ ڀڳ ٽي ميل پري هو.<ref name="OxfordGhadir"/> قديم دور ۾ هن علائقي مان مختلف طرفن ڏانهن ويندڙ قافلن جا رستا جدا ٿيندا هئا. انهيءَ ڪري هي هنڌ سفر ڪندڙ ماڻهن جي گڏ ٿيڻ يا هڪ ٻئي کان جدا ٿيڻ جي لحاظ کان اهم هو. === موجوده هنڌ جي سڃاڻپ === غدير خم جو تاريخي علائقو موجوده [[سعودي عرب]] جي مڪي صوبي ۾ جحفه ۽ رابغ جي علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. قديم ماخذن ۾ فاصلا، منزلون ۽ رستا جديد جاگرافيائي ماپن کان مختلف انداز ۾ بيان ٿيل آهن. انهيءَ ڪري اصل پاڻيءَ واري هنڌ جي عين حدبندي ۽ جديد نقشي تي ان جي مخصوص نقطي بابت احتياط ضروري آهي. [[File:Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG|thumb|right|280px|غدير خم سان منسوب جحفه جي علائقي جي تصوير.]] == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === 10 هجريءَ ۾ حضرت محمد ﷺ مڪي ڏانهن حج جي سفر تي روانا ٿيا. اسلامي تاريخ ۾ هي حج '''حجة الوداع''' جي نالي سان مشهور آهي. حج جا مناسڪ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پاڻ ﷺ مديني ڏانهن واپسيءَ جو سفر شروع ڪيو. روايتي اسلامي ماخذن موجب انهيءَ واپسيءَ دوران غدير خم وٽ مسلمانن جو اجتماع ٿيو ۽ حضرت محمد ﷺ خطاب فرمايو.<ref name="IranicaGhadir"/> === واقعي جي تاريخ === غدير خم جو واقعو عام طور 18 ذوالحج 10 هجريءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد تاريخي مطالعي ۾ هن تاريخ کي 16 مارچ 632ع جي برابر ڄاڻايو ويو آهي، پر قديم قمري تاريخن کي عيسوي ڪئلينڊر ۾ بدلائڻ وقت حسابي طريقن ۽ مهيني جي شروعات بابت اختلاف سبب ٿورو فرق اچي سگهي ٿو.<ref name="IranicaGhadir"/> == غدير خم جو واقعو == اسلامي روايتن موجب حضرت محمد ﷺ غدير خم وٽ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطاب جي مختلف روايتن ۾ قرآن مجيد، اهلِ بيت، حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مسلمانن جي باهمي تعلق بابت بيان ملن ٿا. روايتن جي لفظن، سندن ترتيب ۽ اضافي جملن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري سڀني روايتن کي هڪ ئي لفظي متن طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === حديث غدير === {{Main|حديث غدير}} حديث غدير جو مشهور جملو هي آهي: :'''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»''' ان جو سنڌي مفهوم آهي: :'''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''' هي روايت [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3713 ۾ پڻ موجود آهي.<ref name="Tirmidhi3713">{{cite web |title=Jami` at-Tirmidhi 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |website=Sunnah.com |at=ڪتاب المناقب، حديث 3713 |language=ar }}</ref> ترمذيءَ هن روايت کي ''حسن غريب'' قرار ڏنو آهي. حديث جي ٻين سندن ۽ اضافي لفظن جي صحت بابت محدثن جا جدا جدا رايا موجود آهن. === اضافي دعائيه لفظ === ڪجهه روايتن ۾ مشهور جملي کان پوءِ هي دعا پڻ بيان ٿيل آهي: :'''«اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ»''' يعني: :'''اي الله، جيڪو عليءَ سان دوستي رکي، تون به ان سان دوستي رک؛ ۽ جيڪو ساڻس دشمني رکي، تون به ان سان دشمني رک.''' هن دعا جي روايتن ۽ سندن بابت حديث جي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. انهيءَ ڪري اصل مشهور جملي ۽ ان سان گڏ بيان ٿيندڙ اضافي لفظن جي سندي حيثيت جو الڳ جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="HadithStatus">{{cite web |title=The status of the hadeeth, “If I am someone’s mawla then ‘Ali is his mawla too” and its meaning |url=https://islamqa.info/en/answers/26794 |website=Islam Question and Answer |date=2002-05-03 |language=en }}</ref> == صحيح مسلم ۾ غدير خم جو ذڪر == [[صحيح مسلم]] جي ڪتاب فضائل الصحابة ۾ [[زيد بن ارقم]] کان هڪ روايت موجود آهي، جنهن ۾ غدير خم تي حضرت محمد ﷺ جي خطاب جو ذڪر ملي ٿو. روايت موجب پاڻ ﷺ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ ''خم'' نالي پاڻيءَ واري هنڌ تي ماڻهن کي خطاب ڪيو. انهيءَ خطاب ۾ قرآن مجيد سان وابستگي ۽ اهلِ بيت بابت تاڪيد بيان ٿيل آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |website=Sunnah.com |at=ڪتاب فضائل الصحابة، حديث 2408a |language=ar }}</ref> === حديث ثقلين === {{Main|حديث ثقلين}} صحيح مسلم جي هن روايت ۾ حضرت محمد ﷺ ٻن اهم امانتن يا ''ثقلين'' جو ذڪر فرمايو. روايت ۾ قرآن مجيد کي هدايت ۽ روشنيءَ جو ذريعو قرار ڏنو ويو ۽ اهلِ بيت بابت الله کان ڊڄڻ ۽ سندن حقن جو خيال رکڻ جي تاڪيد ڪئي وئي. حديث ثقلين جون ٻيون روايتون پڻ مختلف حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن روايتن جي لفظن ۾ فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري صحيح مسلم جي متن کي ٻين مجموعن ۾ آيل وڌايل متن سان ملائي هڪ ئي روايت طور نقل ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. == لفظ مولا جي معنيٰ == غدير خم بابت مذهبي ۽ تاريخي اختلاف جو اهم مرڪز عربي لفظ '''مولى''' آهي. عربي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جا مختلف مفهوم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سرپرست، آقا، مددگار، ويجهو ساٿي، دوست ۽ اختيار رکندڙ شخص جهڙيون معنائون شامل آهن. لفظ جي درست معنيٰ جو تعين ان جي استعمال، جملي جي سياق ۽ تاريخي حالتن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref name="OxfordGhadir"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم جي حديث ۾ لفظ مولا جون اهم تشريحون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مفهوم ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | وضاحت ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مذهبي بحث |- | سرپرست يا اختيار رکندڙ | اهڙو شخص جنهن کي قيادت يا ولايت حاصل هجي | شيعه استدلال ۾ اهم |- | دوست يا محبوب | محبت ۽ ويجهڙائيءَ جو تعلق | ڪيترين سني تشريحن ۾ اهم |- | مددگار يا حامي | حمايت ۽ وفاداريءَ جو تعلق | حديث جي اخلاقي تشريح |- | آقا يا صاحبِ اختيار | اختيار ۽ مرتبي جو مفهوم | لغوي ۽ مذهبي تفسير جو موضوع |} == شيعه تشريح == شيعه مسلمانن جي عقيدي موجب غدير خم ۾ حضرت محمد ﷺ حضرت علي بن ابي طالب کي پنهنجي جانشين ۽ مسلمانن جو امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه علمِ ڪلام ۾ هن واقعي کي '''نص'''، يعني اڳئين مذهبي اختيار طرفان ايندڙ امام جي واضح مقرريءَ، جي دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="IranicaShia">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm i. In Shiʿite Literature |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ |language=en }}</ref> شيعه تشريح موجب خطاب ۾ لفظ مولا جو مطلب رڳو دوست يا مددگار نه، پر امت تي مذهبي ۽ سياسي ولايت رکندڙ شخص آهي. === قرآن جي آيت 5:67 سان تعلق === شيعه تفسيرن جي هڪ اهم روايت موجب [[سورت المائده]] جي آيت 67 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن تفسير موجب آيت ۾ پيغمبر کي هڪ اهم پيغام پهچائڻ جو حڪم ڏنو ويو، جنهن کي حضرت عليءَ جي ولايت جي اعلان سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، هن آيت جي شانِ نزول بابت مختلف تفسيري روايتون موجود آهن ۽ سڀني اسلامي مفسرن وٽ اها تشريح هڪجهڙي قبول ٿيل ناهي.<ref name="IranicaShia"/> === قرآن جي آيت 5:3 سان تعلق === ڪجهه شيعه روايتن موجب سورت المائده جي آيت 3 ۾ دين جي تڪميل بابت بيان غدير خم جي اعلان کان پوءِ نازل ٿيو. ٻين اسلامي تفسيري روايتن ۾ هن آيت کي حجة الوداع دوران عرفات سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري آيت جي نزول جي هنڌ ۽ وقت بابت اختلاف کي مذهبي تفسيرن جي اختلاف طور پيش ڪرڻ ضروري آهي. == اهل سنت جي تشريح == اهل سنت جي ڪيترن عالمن وٽ غدير خم جي روايت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مسلمانن تي سندن محبت ۽ احترام جي اهميت بيان ڪري ٿي. هن تشريح موجب حضرت محمد ﷺ جو خطاب حضرت عليءَ بابت موجود شڪايتن يا اختلافن جي پسمنظر ۾ پڻ سمجهي سگهجي ٿو. سني تفسير ۾ عام طور هن حديث کي حضرت عليءَ جي سياسي جانشينيءَ جي صريح ۽ قطعي مقرريءَ طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. بهرحال، سني محدثن ۾ حديث جي مختلف سندن، اضافي لفظن ۽ انهن جي صحت بابت اختلاف موجود رهيو آهي.<ref name="HadithStatus"/><ref name="OxfordGhadir"/> == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم مذهبي تشريحون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | موضوع ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | شيعه تشريح ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | اهل سنت جي غالب تشريح |- | واقعي جي اهميت | حضرت عليءَ جي امامت جو اعلان | حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ محبت جي تاڪيد |- | لفظ مولا | سرپرست، امام ۽ صاحبِ ولايت | دوست، محبوب يا حمايت جو مستحق |- | جانشينيءَ سان تعلق | واضح مذهبي ۽ سياسي مقرري | جانشينيءَ جي صريح مقرري نه |- | آيت 5:67 | غدير سان لاڳاپيل اهم تفسير | شانِ نزول بابت مختلف روايتون |- | آيت 5:3 | ڪجهه روايتن ۾ غدير سان لاڳاپيل | مشهور روايتن ۾ عرفات سان لاڳاپيل |- | يادگار ڏينهن | عيد غدير | عام طور مذهبي عيد طور نه ملهايو ويندو |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="IranicaShia"/><ref name="OxfordGhadir"/> == حديث غدير جا تاريخي ماخذ == غدير خم بابت روايتون مختلف اسلامي حديثي، تاريخي ۽ تفسيري ڪتابن ۾ محفوظ آهن. انهن ڪتابن ۾ واقعي جو ذڪر، روايتن جا لفظ ۽ سندن تعداد هڪجهڙا ناهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم قديم اسلامي ماخذ''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مؤلف ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | لاڳاپيل مواد |- | [[صحيح مسلم]] | [[مسلم بن حجاج]] | خم تي خطاب ۽ حديث ثقلين، حديث 2408 |- | [[جامع ترمذي]] | [[امام ترمذي]] | من كنت مولاه فعلي مولاه، حديث 3713 |- | [[مسند احمد]] | [[احمد بن حنبل]] | حضرت عليءَ بابت غدير جون روايتون |- | تاريخ دمشق | [[ابن عساڪر]] | حضرت عليءَ جي ترجمي ۾ غدير بابت روايتون |- | البداية والنهاية | [[ابن ڪثير]] | غدير جي واقعي ۽ روايتن جو تاريخي جائزو |- | [[الڪافي]] | [[محمد بن يعقوب ڪليني]] | امامت ۽ نص بابت شيعه روايتون |- | معاني الأخبار | [[شيخ صدوق]] | لفظ مولا ۽ ولايت بابت روايتون |- | الشافي في الإمامة | [[شريف مرتضيٰ]] | امامت بابت استدلال |- | الغدير | [[عبدالحسين اميني]] | حديث، تاريخ، تفسير ۽ ادب ۾ غدير بابت مواد |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="IranicaShia"/> == حديث جي سند ۽ روايتي اختلاف == حديث غدير ڪيترن حديثي مجموعن ۾ مختلف سندن سان نقل ٿيل آهي. حديث جي عالمن وٽ سند جي صحت جو جائزو راوين جي اعتبار، سند جي اتصال ۽ روايت جي متن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. مشهور جملي جي روايت، اضافي دعائيه جملن ۽ خطبي جي ڊگهي صورتن کي سندي لحاظ کان الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي. اهڙيءَ طرح ڪنهن هڪ روايت جي قبوليت مان سڀني اضافي لفظن جي هڪجهڙي صحت لازمي طور ثابت نٿي ٿئي. == غدير خم ۽ خلافت جو مسئلو == حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي قيادت بابت اختلاف اسلامي تاريخ جو هڪ اهم موضوع بڻيو. شيعه مذهبي فڪر ۾ غدير خم جو واقعو حضرت عليءَ جي جانشينيءَ جي حق ۾ بنيادي دليلن مان هڪ آهي. اهل سنت جي روايتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ پهرئين خليفي طور [[ابوبڪر صديق]] جي چونڊ کي اهميت حاصل آهي. انهن ٻنهي تشريحن ۾ غدير خم جي واقعي ۽ لفظ مولا جي مفهوم بابت اختلاف بنيادي حيثيت رکي ٿو. تاريخي تحقيق ۾ واقعي جي موجودگي، حديث جي لفظن ۽ بعد وارين مذهبي تشريحن کي الڳ الڳ موضوعن طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="OxfordGhadir"/> == عيد غدير == {{Main|عيد غدير}} '''عيد غدير''' شيعه مسلمانن جو هڪ مذهبي يادگار ڏينهن آهي، جيڪو هر سال 18 ذوالحج تي ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن کي حضرت عليءَ جي ولايت ۽ امامت جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. عيد غدير جي موقعن تي مختلف شيعه برادرين ۾ مذهبي مجلسون، دعائون، اجتماعا، مبارڪبادون ۽ خيراتي سرگرميون ٿينديون آهن.<ref name="IISGhadir"/> === تاريخي ترقي === غدير جي واقعي جي ياد اسلامي مذهبي ادب ۾ مختلف دورن ۾ موجود رهي آهي. شيعه تاريخي روايتن ۾ هن ڏينهن جي مذهبي اهميت وڌندي وئي. تحقيقي ادب موجب چوٿين هجري ۽ ڏهين عيسوي صديءَ ۾ [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عيد غدير جي عوامي مذهبي اظهار کي خاص اهميت ملي.<ref name="IranicaShia"/> == غدير خم اسلامي ادب ۾ == غدير خم جو واقعو عربي، فارسي ۽ ٻين اسلامي ٻولين جي مذهبي شاعري ۽ نثري ادب ۾ اهم موضوع رهيو آهي. شيعه روايتن ۾ حضرت [[حسان بن ثابت]] سان منسوب هڪ نظم کي غدير جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. بهرحال، انهيءَ نظم جي تاريخي نسبت ۽ متن جي قدامت بابت تحقيق ضروري آهي. قديم شيعه شاعريءَ ۾ [[ڪميت بن زيد اسدي]] جي هاشميات کي حضرت عليءَ جي حق ۽ اهلِ بيت بابت اهم ادبي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. بعد وارين صدين ۾ غدير بابت شاعريءَ جا مجموعا '''غديريات''' جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref name="IranicaShia"/> == جديد تحقيقي مطالعو == غدير خم بابت جديد تحقيق ۾ واقعي جي تاريخي حيثيت، حديثي سندن، لفظ مولا جي لغوي مفهوم ۽ سني–شيعه مذهبي تشريحن جو جائزو ورتو ويو آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ غدير خم بابت مضمون قديم اسلامي ماخذن ۽ شيعه مذهبي ادب جي ترقيءَ جو جائزو پيش ڪن ٿا. ''Oxford Bibliographies in Islamic Studies'' ۾ غدير خم جي واقعي کي اسلامي تاريخ ۾ هڪ اهم ۽ گهڻي بحث هيٺ آيل روايت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="OxfordGhadir"/> == پڻ ڏسو == * [[حديث غدير]] * [[عيد غدير]] * [[حديث ثقلين]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[محمد]] * [[حجة الوداع]] * [[جحفه]] * [[اهل بيت]] * [[امامت]] * [[خلافت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اهل سنت]] * [[اسلامي تاريخ]] * [[اسلامي مقدس ماڳ]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن حجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |language=ar }} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |language=ar }} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar }} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ مدينة دمشق |volume=42 |pages=187–238 |language=ar }} * {{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |volume=5 |pages=150–163 |language=ar }} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |volume=1 |pages=289–291 |language=ar }} * {{cite book |last=الصدوق |title=معاني الأخبار |pages=63–72 |language=ar }} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الشافي في الإمامة |volume=2 |pages=258–325 |language=ar }} * {{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |language=ar }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm i. In Shiʿite Literature |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=Ghadir Khumm |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554576477 |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: غدير خم] * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: شيعه ادب ۾ غدير خم] * [https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ انسٽيٽيوٽ آف اسماعيلي اسٽڊيز: غدير خم] * [https://sunnah.com/muslim:2408a صحيح مسلم: حديث 2408] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3713 جامع ترمذي: حديث 3713] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghadir_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: غدير خم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hadith_of_the_pond_of_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: حديث غدير سان لاڳاپيل تصويرون] {{Authority control}} [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:632ع]] azea0kesnde0ocx3o5rh7lgyi1twck2 425641 425640 2026-10-27T11:53:30Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافيائي هنڌ */ 425641 wikitext text/x-wiki {{Short description|مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ، جتي 10 هجريءَ ۾ حديث غدير سان لاڳاپيل واقعو پيش آيو}} {{About|تاريخي هنڌ غدير خم|حديث ۽ خطبي|حديث غدير}} {{Infobox historic site | name = غدير خم | native_name = غَدِير خُمّ | native_name_lang = ar | image = Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG | image_size = 280px | caption = جُحفه ڀرسان غدير خم سان منسوب تاريخي هنڌ | location = [[جحفه]] جي ڀرسان، [[حجاز]] | region = [[مڪو صوبو]]، [[سعودي عرب]] | type = تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ | associated_with = [[حديث غدير]]، [[حجة الوداع]] | events = غدير خم جو واقعو | event_date = 18 ذوالحج، 10 هجري (روايتي تاريخ) | map_type = Saudi Arabia | map_caption = سعودي عرب ۾ غدير خم جي علائقي جو هنڌ }} '''غدير خم''' ({{Lang-ar|غَدِير خُمّ}}؛ {{Lang-en|Ghadir Khumm}}) [[حجاز]] ۾ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جي وچ ۾، [[جحفه]] جي ويجهو واقع هڪ تاريخي پاڻيءَ وارو هنڌ هو. اسلامي تاريخ ۾ هي هنڌ ان واقعي سبب مشهور آهي، جيڪو روايتي طور 18 [[ذوالحج]] 10 هجري، مطابق مارچ 632ع، تي [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران پيش آيو. روايتن موجب حضرت [[محمد]] ﷺ هتي گڏ ٿيل مسلمانن کي خطاب ڪيو ۽ حضرت [[علي بن ابي طالب]] بابت مشهور قول بيان ڪيو، جنهن جو مرڪزي عربي متن آهي: '''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»'''.<ref name="IranicaGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ghadir Khumm |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554576477 |language=en }}</ref> غدير خم جو واقعو اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي مقام ۽ پيغمبر اسلام جي جانشينيءَ بابت بحثن سان خاص تعلق رکي ٿو. [[شيعه اسلام|شيعه مسلمان]]، خاص طور [[اثنا عشري شيعه]]، هن واقعي کي حضرت عليءَ جي امامت ۽ جانشينيءَ جي اعلان طور سمجهن ٿا. [[اهل سنت]] جي غالب تشريح موجب هي خطاب حضرت عليءَ جي فضيلت، محبت، وفاداري ۽ احترام جي تاڪيد سان لاڳاپيل هو، نه ته سياسي جانشينيءَ جي واضح مقرريءَ سان.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="OxfordGhadir"/> == نالو ۽ لغوي معنيٰ == عربي لفظ '''غدير''' عام طور اهڙي هيٺاهين جاءِ يا کڏ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي برسات يا وهندڙ پاڻي گڏ ٿي بيهي. '''خم''' انهيءَ مخصوص هنڌ جو نالو هو، جنهن سبب اهو پاڻيءَ وارو هنڌ '''غدير خم''' جي نالي سان مشهور ٿيو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي کي مڪي ۽ مديني جي وچ واري قديم قافلي رستي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IISGhadir">{{cite web |title=Ghadīr Khumm |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ |publisher=The Institute of Ismaili Studies |language=en }}</ref> == جاگرافيائي هنڌ == {{Location map+|Saudi Arabia |width=250 |float=left |alt= |relief= |caption=غدیر خم جو مقام |places={{Location map~|Saudi Arabia |lat=22.743 |long=39.201 |position=right |label=غدير خم }} }} غدير خم [[جحفه]] جي ڀرسان واقع هو. جحفه مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ هڪ تاريخي منزل ۽ قافلن جي رستن سان لاڳاپيل هنڌ آهي. آڪسفرڊ ببلوگرافيءَ جي بيان موجب غدير خم جحفه کان لڳ ڀڳ ٽي ميل پري هو.<ref name="OxfordGhadir"/> قديم دور ۾ هن علائقي مان مختلف طرفن ڏانهن ويندڙ قافلن جا رستا جدا ٿيندا هئا. انهيءَ ڪري هي هنڌ سفر ڪندڙ ماڻهن جي گڏ ٿيڻ يا هڪ ٻئي کان جدا ٿيڻ جي لحاظ کان اهم هو. === موجوده هنڌ جي سڃاڻپ === غدير خم جو تاريخي علائقو موجوده [[سعودي عرب]] جي مڪي صوبي ۾ جحفه ۽ رابغ جي علائقي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. قديم ماخذن ۾ فاصلا، منزلون ۽ رستا جديد جاگرافيائي ماپن کان مختلف انداز ۾ بيان ٿيل آهن. انهيءَ ڪري اصل پاڻيءَ واري هنڌ جي عين حدبندي ۽ جديد نقشي تي ان جي مخصوص نقطي بابت احتياط ضروري آهي. [[File:Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG|thumb|right|280px|غدير خم سان منسوب جحفه جي علائقي جي تصوير.]] == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === 10 هجريءَ ۾ حضرت محمد ﷺ مڪي ڏانهن حج جي سفر تي روانا ٿيا. اسلامي تاريخ ۾ هي حج '''حجة الوداع''' جي نالي سان مشهور آهي. حج جا مناسڪ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پاڻ ﷺ مديني ڏانهن واپسيءَ جو سفر شروع ڪيو. روايتي اسلامي ماخذن موجب انهيءَ واپسيءَ دوران غدير خم وٽ مسلمانن جو اجتماع ٿيو ۽ حضرت محمد ﷺ خطاب فرمايو.<ref name="IranicaGhadir"/> === واقعي جي تاريخ === غدير خم جو واقعو عام طور 18 ذوالحج 10 هجريءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد تاريخي مطالعي ۾ هن تاريخ کي 16 مارچ 632ع جي برابر ڄاڻايو ويو آهي، پر قديم قمري تاريخن کي عيسوي ڪئلينڊر ۾ بدلائڻ وقت حسابي طريقن ۽ مهيني جي شروعات بابت اختلاف سبب ٿورو فرق اچي سگهي ٿو.<ref name="IranicaGhadir"/> == غدير خم جو واقعو == اسلامي روايتن موجب حضرت محمد ﷺ غدير خم وٽ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطاب جي مختلف روايتن ۾ قرآن مجيد، اهلِ بيت، حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مسلمانن جي باهمي تعلق بابت بيان ملن ٿا. روايتن جي لفظن، سندن ترتيب ۽ اضافي جملن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري سڀني روايتن کي هڪ ئي لفظي متن طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === حديث غدير === {{Main|حديث غدير}} حديث غدير جو مشهور جملو هي آهي: :'''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»''' ان جو سنڌي مفهوم آهي: :'''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''' هي روايت [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3713 ۾ پڻ موجود آهي.<ref name="Tirmidhi3713">{{cite web |title=Jami` at-Tirmidhi 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |website=Sunnah.com |at=ڪتاب المناقب، حديث 3713 |language=ar }}</ref> ترمذيءَ هن روايت کي ''حسن غريب'' قرار ڏنو آهي. حديث جي ٻين سندن ۽ اضافي لفظن جي صحت بابت محدثن جا جدا جدا رايا موجود آهن. === اضافي دعائيه لفظ === ڪجهه روايتن ۾ مشهور جملي کان پوءِ هي دعا پڻ بيان ٿيل آهي: :'''«اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ»''' يعني: :'''اي الله، جيڪو عليءَ سان دوستي رکي، تون به ان سان دوستي رک؛ ۽ جيڪو ساڻس دشمني رکي، تون به ان سان دشمني رک.''' هن دعا جي روايتن ۽ سندن بابت حديث جي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. انهيءَ ڪري اصل مشهور جملي ۽ ان سان گڏ بيان ٿيندڙ اضافي لفظن جي سندي حيثيت جو الڳ جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="HadithStatus">{{cite web |title=The status of the hadeeth, “If I am someone’s mawla then ‘Ali is his mawla too” and its meaning |url=https://islamqa.info/en/answers/26794 |website=Islam Question and Answer |date=2002-05-03 |language=en }}</ref> == صحيح مسلم ۾ غدير خم جو ذڪر == [[صحيح مسلم]] جي ڪتاب فضائل الصحابة ۾ [[زيد بن ارقم]] کان هڪ روايت موجود آهي، جنهن ۾ غدير خم تي حضرت محمد ﷺ جي خطاب جو ذڪر ملي ٿو. روايت موجب پاڻ ﷺ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ ''خم'' نالي پاڻيءَ واري هنڌ تي ماڻهن کي خطاب ڪيو. انهيءَ خطاب ۾ قرآن مجيد سان وابستگي ۽ اهلِ بيت بابت تاڪيد بيان ٿيل آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |website=Sunnah.com |at=ڪتاب فضائل الصحابة، حديث 2408a |language=ar }}</ref> === حديث ثقلين === {{Main|حديث ثقلين}} صحيح مسلم جي هن روايت ۾ حضرت محمد ﷺ ٻن اهم امانتن يا ''ثقلين'' جو ذڪر فرمايو. روايت ۾ قرآن مجيد کي هدايت ۽ روشنيءَ جو ذريعو قرار ڏنو ويو ۽ اهلِ بيت بابت الله کان ڊڄڻ ۽ سندن حقن جو خيال رکڻ جي تاڪيد ڪئي وئي. حديث ثقلين جون ٻيون روايتون پڻ مختلف حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن روايتن جي لفظن ۾ فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري صحيح مسلم جي متن کي ٻين مجموعن ۾ آيل وڌايل متن سان ملائي هڪ ئي روايت طور نقل ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. == لفظ مولا جي معنيٰ == غدير خم بابت مذهبي ۽ تاريخي اختلاف جو اهم مرڪز عربي لفظ '''مولى''' آهي. عربي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جا مختلف مفهوم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سرپرست، آقا، مددگار، ويجهو ساٿي، دوست ۽ اختيار رکندڙ شخص جهڙيون معنائون شامل آهن. لفظ جي درست معنيٰ جو تعين ان جي استعمال، جملي جي سياق ۽ تاريخي حالتن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref name="OxfordGhadir"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم جي حديث ۾ لفظ مولا جون اهم تشريحون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مفهوم ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | وضاحت ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مذهبي بحث |- | سرپرست يا اختيار رکندڙ | اهڙو شخص جنهن کي قيادت يا ولايت حاصل هجي | شيعه استدلال ۾ اهم |- | دوست يا محبوب | محبت ۽ ويجهڙائيءَ جو تعلق | ڪيترين سني تشريحن ۾ اهم |- | مددگار يا حامي | حمايت ۽ وفاداريءَ جو تعلق | حديث جي اخلاقي تشريح |- | آقا يا صاحبِ اختيار | اختيار ۽ مرتبي جو مفهوم | لغوي ۽ مذهبي تفسير جو موضوع |} == شيعه تشريح == شيعه مسلمانن جي عقيدي موجب غدير خم ۾ حضرت محمد ﷺ حضرت علي بن ابي طالب کي پنهنجي جانشين ۽ مسلمانن جو امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه علمِ ڪلام ۾ هن واقعي کي '''نص'''، يعني اڳئين مذهبي اختيار طرفان ايندڙ امام جي واضح مقرريءَ، جي دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="IranicaShia">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm i. In Shiʿite Literature |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ |language=en }}</ref> شيعه تشريح موجب خطاب ۾ لفظ مولا جو مطلب رڳو دوست يا مددگار نه، پر امت تي مذهبي ۽ سياسي ولايت رکندڙ شخص آهي. === قرآن جي آيت 5:67 سان تعلق === شيعه تفسيرن جي هڪ اهم روايت موجب [[سورت المائده]] جي آيت 67 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن تفسير موجب آيت ۾ پيغمبر کي هڪ اهم پيغام پهچائڻ جو حڪم ڏنو ويو، جنهن کي حضرت عليءَ جي ولايت جي اعلان سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، هن آيت جي شانِ نزول بابت مختلف تفسيري روايتون موجود آهن ۽ سڀني اسلامي مفسرن وٽ اها تشريح هڪجهڙي قبول ٿيل ناهي.<ref name="IranicaShia"/> === قرآن جي آيت 5:3 سان تعلق === ڪجهه شيعه روايتن موجب سورت المائده جي آيت 3 ۾ دين جي تڪميل بابت بيان غدير خم جي اعلان کان پوءِ نازل ٿيو. ٻين اسلامي تفسيري روايتن ۾ هن آيت کي حجة الوداع دوران عرفات سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري آيت جي نزول جي هنڌ ۽ وقت بابت اختلاف کي مذهبي تفسيرن جي اختلاف طور پيش ڪرڻ ضروري آهي. == اهل سنت جي تشريح == اهل سنت جي ڪيترن عالمن وٽ غدير خم جي روايت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مسلمانن تي سندن محبت ۽ احترام جي اهميت بيان ڪري ٿي. هن تشريح موجب حضرت محمد ﷺ جو خطاب حضرت عليءَ بابت موجود شڪايتن يا اختلافن جي پسمنظر ۾ پڻ سمجهي سگهجي ٿو. سني تفسير ۾ عام طور هن حديث کي حضرت عليءَ جي سياسي جانشينيءَ جي صريح ۽ قطعي مقرريءَ طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. بهرحال، سني محدثن ۾ حديث جي مختلف سندن، اضافي لفظن ۽ انهن جي صحت بابت اختلاف موجود رهيو آهي.<ref name="HadithStatus"/><ref name="OxfordGhadir"/> == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم مذهبي تشريحون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | موضوع ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | شيعه تشريح ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | اهل سنت جي غالب تشريح |- | واقعي جي اهميت | حضرت عليءَ جي امامت جو اعلان | حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ محبت جي تاڪيد |- | لفظ مولا | سرپرست، امام ۽ صاحبِ ولايت | دوست، محبوب يا حمايت جو مستحق |- | جانشينيءَ سان تعلق | واضح مذهبي ۽ سياسي مقرري | جانشينيءَ جي صريح مقرري نه |- | آيت 5:67 | غدير سان لاڳاپيل اهم تفسير | شانِ نزول بابت مختلف روايتون |- | آيت 5:3 | ڪجهه روايتن ۾ غدير سان لاڳاپيل | مشهور روايتن ۾ عرفات سان لاڳاپيل |- | يادگار ڏينهن | عيد غدير | عام طور مذهبي عيد طور نه ملهايو ويندو |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="IranicaShia"/><ref name="OxfordGhadir"/> == حديث غدير جا تاريخي ماخذ == غدير خم بابت روايتون مختلف اسلامي حديثي، تاريخي ۽ تفسيري ڪتابن ۾ محفوظ آهن. انهن ڪتابن ۾ واقعي جو ذڪر، روايتن جا لفظ ۽ سندن تعداد هڪجهڙا ناهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbd9;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم قديم اسلامي ماخذ''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مؤلف ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | لاڳاپيل مواد |- | [[صحيح مسلم]] | [[مسلم بن حجاج]] | خم تي خطاب ۽ حديث ثقلين، حديث 2408 |- | [[جامع ترمذي]] | [[امام ترمذي]] | من كنت مولاه فعلي مولاه، حديث 3713 |- | [[مسند احمد]] | [[احمد بن حنبل]] | حضرت عليءَ بابت غدير جون روايتون |- | تاريخ دمشق | [[ابن عساڪر]] | حضرت عليءَ جي ترجمي ۾ غدير بابت روايتون |- | البداية والنهاية | [[ابن ڪثير]] | غدير جي واقعي ۽ روايتن جو تاريخي جائزو |- | [[الڪافي]] | [[محمد بن يعقوب ڪليني]] | امامت ۽ نص بابت شيعه روايتون |- | معاني الأخبار | [[شيخ صدوق]] | لفظ مولا ۽ ولايت بابت روايتون |- | الشافي في الإمامة | [[شريف مرتضيٰ]] | امامت بابت استدلال |- | الغدير | [[عبدالحسين اميني]] | حديث، تاريخ، تفسير ۽ ادب ۾ غدير بابت مواد |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="IranicaShia"/> == حديث جي سند ۽ روايتي اختلاف == حديث غدير ڪيترن حديثي مجموعن ۾ مختلف سندن سان نقل ٿيل آهي. حديث جي عالمن وٽ سند جي صحت جو جائزو راوين جي اعتبار، سند جي اتصال ۽ روايت جي متن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. مشهور جملي جي روايت، اضافي دعائيه جملن ۽ خطبي جي ڊگهي صورتن کي سندي لحاظ کان الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي. اهڙيءَ طرح ڪنهن هڪ روايت جي قبوليت مان سڀني اضافي لفظن جي هڪجهڙي صحت لازمي طور ثابت نٿي ٿئي. == غدير خم ۽ خلافت جو مسئلو == حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي قيادت بابت اختلاف اسلامي تاريخ جو هڪ اهم موضوع بڻيو. شيعه مذهبي فڪر ۾ غدير خم جو واقعو حضرت عليءَ جي جانشينيءَ جي حق ۾ بنيادي دليلن مان هڪ آهي. اهل سنت جي روايتي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ پهرئين خليفي طور [[ابوبڪر صديق]] جي چونڊ کي اهميت حاصل آهي. انهن ٻنهي تشريحن ۾ غدير خم جي واقعي ۽ لفظ مولا جي مفهوم بابت اختلاف بنيادي حيثيت رکي ٿو. تاريخي تحقيق ۾ واقعي جي موجودگي، حديث جي لفظن ۽ بعد وارين مذهبي تشريحن کي الڳ الڳ موضوعن طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="OxfordGhadir"/> == عيد غدير == {{Main|عيد غدير}} '''عيد غدير''' شيعه مسلمانن جو هڪ مذهبي يادگار ڏينهن آهي، جيڪو هر سال 18 ذوالحج تي ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن کي حضرت عليءَ جي ولايت ۽ امامت جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. عيد غدير جي موقعن تي مختلف شيعه برادرين ۾ مذهبي مجلسون، دعائون، اجتماعا، مبارڪبادون ۽ خيراتي سرگرميون ٿينديون آهن.<ref name="IISGhadir"/> === تاريخي ترقي === غدير جي واقعي جي ياد اسلامي مذهبي ادب ۾ مختلف دورن ۾ موجود رهي آهي. شيعه تاريخي روايتن ۾ هن ڏينهن جي مذهبي اهميت وڌندي وئي. تحقيقي ادب موجب چوٿين هجري ۽ ڏهين عيسوي صديءَ ۾ [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عيد غدير جي عوامي مذهبي اظهار کي خاص اهميت ملي.<ref name="IranicaShia"/> == غدير خم اسلامي ادب ۾ == غدير خم جو واقعو عربي، فارسي ۽ ٻين اسلامي ٻولين جي مذهبي شاعري ۽ نثري ادب ۾ اهم موضوع رهيو آهي. شيعه روايتن ۾ حضرت [[حسان بن ثابت]] سان منسوب هڪ نظم کي غدير جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. بهرحال، انهيءَ نظم جي تاريخي نسبت ۽ متن جي قدامت بابت تحقيق ضروري آهي. قديم شيعه شاعريءَ ۾ [[ڪميت بن زيد اسدي]] جي هاشميات کي حضرت عليءَ جي حق ۽ اهلِ بيت بابت اهم ادبي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. بعد وارين صدين ۾ غدير بابت شاعريءَ جا مجموعا '''غديريات''' جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref name="IranicaShia"/> == جديد تحقيقي مطالعو == غدير خم بابت جديد تحقيق ۾ واقعي جي تاريخي حيثيت، حديثي سندن، لفظ مولا جي لغوي مفهوم ۽ سني–شيعه مذهبي تشريحن جو جائزو ورتو ويو آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ غدير خم بابت مضمون قديم اسلامي ماخذن ۽ شيعه مذهبي ادب جي ترقيءَ جو جائزو پيش ڪن ٿا. ''Oxford Bibliographies in Islamic Studies'' ۾ غدير خم جي واقعي کي اسلامي تاريخ ۾ هڪ اهم ۽ گهڻي بحث هيٺ آيل روايت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="OxfordGhadir"/> == پڻ ڏسو == * [[حديث غدير]] * [[عيد غدير]] * [[حديث ثقلين]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[محمد]] * [[حجة الوداع]] * [[جحفه]] * [[اهل بيت]] * [[امامت]] * [[خلافت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اهل سنت]] * [[اسلامي تاريخ]] * [[اسلامي مقدس ماڳ]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن حجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |language=ar }} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |language=ar }} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar }} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ مدينة دمشق |volume=42 |pages=187–238 |language=ar }} * {{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |volume=5 |pages=150–163 |language=ar }} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |volume=1 |pages=289–291 |language=ar }} * {{cite book |last=الصدوق |title=معاني الأخبار |pages=63–72 |language=ar }} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الشافي في الإمامة |volume=2 |pages=258–325 |language=ar }} * {{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |language=ar }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm i. In Shiʿite Literature |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=Ghadir Khumm |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554576477 |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: غدير خم] * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-i-in-shiite-literature/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: شيعه ادب ۾ غدير خم] * [https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ انسٽيٽيوٽ آف اسماعيلي اسٽڊيز: غدير خم] * [https://sunnah.com/muslim:2408a صحيح مسلم: حديث 2408] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3713 جامع ترمذي: حديث 3713] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghadir_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: غدير خم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hadith_of_the_pond_of_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: حديث غدير سان لاڳاپيل تصويرون] {{Authority control}} [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:632ع]] 2np6b7sa0yslp2fwzcb7hhpz8p7oavs 0 104911 425642 2026-10-27T11:57:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|حضرت محمد ﷺ سان منسوب غدير خم جي روايت ۽ حضرت عليءَ جي ولايت بابت حديث}} {{About|حديث غدير|تاريخي هنڌ|غدير خم|مذهبي ڏينهن|عيد غدير}} '''حديث غدير''' ({{Lang-ar|حديث الغدير}}؛ {{Lang-en|Hadith of Ghadir Khumm}}) [[حضرت محمد]] ﷺ سان منسوب هڪ مشهور [[حديث نبوي]] آهي، جنهن جو بنيادي جملو '... 425642 wikitext text/x-wiki {{Short description|حضرت محمد ﷺ سان منسوب غدير خم جي روايت ۽ حضرت عليءَ جي ولايت بابت حديث}} {{About|حديث غدير|تاريخي هنڌ|غدير خم|مذهبي ڏينهن|عيد غدير}} '''حديث غدير''' ({{Lang-ar|حديث الغدير}}؛ {{Lang-en|Hadith of Ghadir Khumm}}) [[حضرت محمد]] ﷺ سان منسوب هڪ مشهور [[حديث نبوي]] آهي، جنهن جو بنيادي جملو '''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»''' آهي. روايتي اسلامي تاريخ موجب هي قول [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] نالي هنڌ تي، [[جحفه]] جي ڀرسان، 18 [[ذوالحج]] 10 هجريءَ ۾ بيان ڪيو ويو.<ref name="IranicaGhadir">{{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=10 |pages=246–249 |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }}</ref><ref name="IISGhadir">{{cite web |title=Ghadīr Khumm |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ |publisher=The Institute of Ismaili Studies |language=en }}</ref> حديث غدير اسلامي تاريخ ۽ [[سني]]–[[شيعه]] مذهبي فڪر ۾ اهميت رکي ٿي. [[شيعه اسلام|شيعه مسلمانن]]، خاص طور [[اثنا عشري شيعه]]، وٽ هي حديث حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي امامت ۽ حضرت محمد ﷺ کان پوءِ سندس جانشينيءَ جي اهم دليلن مان هڪ آهي. [[اهل سنت]] جي غالب تشريح موجب هي حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، محبت ۽ سندس حمايت جي تاڪيد ڪري ٿي، پر ان کي خلافت جي صريح مقرري نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="KPU">{{cite web |title=The Hadith of Ghadir Khumm |url=https://kpu.pressbooks.pub/ancientandmedievalworld/chapter/the-hadith-of-ghadir-khumm/ |website=The Ancient and Medieval World |publisher=Kwantlen Polytechnic University |language=en }}</ref> حديث جا مختلف متن [[صحيح مسلم]]، [[جامع ترمذي]]، [[مسند احمد]] ۽ ٻين حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن ۾ لفظن، سندن ۽ اضافي جملن جي لحاظ کان فرق ملي ٿو. خاص طور صحيح مسلم ۾ غدير خم تي خطاب ۽ [[حديث ثقلين]] جو بيان آهي، جڏهن ته جامع ترمذيءَ ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جو مشهور جملو ملي ٿو.<ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |website=Sunnah.com |at=ڪتاب فضائل الصحابة، حديث 2408a |language=ar }}</ref><ref name="Tirmidhi3713">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |website=Sunnah.com |at=ڪتاب المناقب، حديث 3713 |language=ar }}</ref> [[File:Ghadir Khumm.jpg|thumb|right|280px|غدير خم جي واقعي جي جديد فني عڪاسي. تصوير Nouvelle Horizon پاران 2015ع ۾ تيار ڪئي وئي؛ هي تاريخي واقعي جي همعصر تصوير نه آهي.]] == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === 10 هجريءَ ۾ حضرت محمد ﷺ مڪي ۾ حج ادا ڪيو، جيڪو اسلامي تاريخ ۾ '''حجة الوداع''' جي نالي سان مشهور آهي. حج کان پوءِ مديني ڏانهن واپسيءَ دوران، اسلامي روايتن موجب، پاڻ ﷺ غدير خم وٽ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هي هنڌ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ جحفه جي ويجهو هو. تاريخي طور هن علائقي ۾ قافلن جا رستا مختلف طرفن ڏانهن ويندا هئا.<ref name="IranicaGhadir"/> === واقعي جي تاريخ === غدير خم جو واقعو عام طور 18 ذوالحج 10 هجريءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڪجهه تاريخي تحقيقن ۾ 16 مارچ 632ع جي برابر ڄاڻايو ويو آهي. قمري تاريخن کي عيسوي تاريخن ۾ بدلائڻ جي مختلف طريقن سبب تاريخ جي حساب ۾ ٿورو فرق ٿي سگهي ٿو. == حديث جو مشهور متن == حديث غدير جو مشهور عربي متن هي آهي: :'''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»''' سنڌي ترجمو: :'''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''' هي متن جامع ترمذيءَ جي حديث نمبر 3713 ۾ روايت ٿيل آهي.<ref name="Tirmidhi3713"/> === جامع ترمذيءَ جي روايت === جامع ترمذيءَ ۾ ابو سريحه يا زيد بن ارقم کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ فرمايو: :«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» امام ترمذيءَ هن روايت کي '''حسن غريب''' چيو آهي. حديث جي جديد درجي بندين ۾ ڪجهه محققن هن روايت کي صحيح پڻ قرار ڏنو آهي. اهي درجي بنديون امام ترمذيءَ جي پنهنجي اصطلاح کان الڳ آهن.<ref name="Tirmidhi3713"/> == صحيح مسلم ۾ غدير خم جو خطاب == صحيح مسلم جي حديث 2408 ۾ [[زيد بن ارقم]] کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ ''خم'' نالي پاڻيءَ واري هنڌ تي ماڻهن کي خطاب ڪيو. انهيءَ خطاب ۾ پاڻ ﷺ قرآن مجيد جي پيرويءَ جي تاڪيد ڪئي ۽ اهلِ بيت بابت نصيحت فرمائي.<ref name="Muslim2408"/> === حديث ثقلين === {{Main|حديث ثقلين}} صحيح مسلم جي روايت ۾ حضرت محمد ﷺ فرمايو ته پاڻ امت ۾ ٻه اهم شيون ڇڏي رهيا آهن. انهن مان پهرين الله جو ڪتاب آهي، جنهن ۾ هدايت ۽ روشني آهي. ٻيءَ بابت پاڻ ﷺ اهلِ بيت جو ذڪر ڪندي انهن جي حقن ۽ احترام جو خيال رکڻ جي تاڪيد ڪئي. صحيح مسلم جي هن متن ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» وارو جملو شامل ناهي. اهو جملو ٻين حديثي مجموعن ۽ روايتي طريقن ۾ موجود آهي.<ref name="Muslim2408"/><ref name="Tirmidhi3713"/> == حديث جون مختلف روايتون == حديث غدير مختلف صحابه کان منسوب سندن ذريعي حديثي ڪتابن ۾ نقل ٿي آهي. انهن روايتن ۾ بنيادي جملي، دعائيه لفظن ۽ واقعي جي تفصيلن ۾ فرق ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7ceda;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث غدير جا اهم روايتي ماخذ''' ! style="background:#dcecf5;" | ماخذ ! style="background:#dcecf5;" | راوي يا موضوع ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي مواد ! style="background:#dcecf5;" | حوالو |- | [[صحيح مسلم]] | زيد بن ارقم | غدير خم تي خطاب، قرآن ۽ اهلِ بيت | حديث 2408 |- | [[جامع ترمذي]] | ابو سريحه يا زيد بن ارقم | من كنت مولاه فعلي مولاه | حديث 3713 |- | [[مسند احمد]] | بريده ۽ ٻيا راوي | حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ مولا بابت روايتون | حديث 22945 وغيره، ڇاپي موجب نمبر مختلف |- | السنن الكبرى | زيد بن ارقم سان منسوب روايت | حديث ثقلين ۽ غدير جا لفظ | نسائي، حديث 8148، مخصوص ترتيب موجب |- | المستدرك على الصحيحين | مختلف راوي | حديث غدير جا مختلف متن | حاڪم، حديث 4576 ۽ 4578، مخصوص ترتيب موجب |- | تاريخ دمشق | حضرت عليءَ بابت روايتون | غدير جو واقعو ۽ ان جا طرق | جلد 42، صفحا 187–238، حوالو ڏنل ڇاپي موجب |- | البداية والنهاية | تاريخي روايتون | غدير بابت حديثي ۽ تاريخي بحث | جلد 5، صفحا 150–163، حوالو ڏنل ڇاپي موجب |} <ref name="IranicaGhadir"/> === زيد بن ارقم جي روايت === زيد بن ارقم سان منسوب روايتون غدير خم بابت اهم حديثي مواد ۾ شامل آهن. صحيح مسلم جي روايت ۾ غدير خم جي هنڌ جو ذڪر، قرآن سان وابستگي ۽ اهلِ بيت بابت تاڪيد ملي ٿي. ٻين حديثي مجموعن ۾ زيد بن ارقم سان منسوب روايتن جا اضافي لفظ پڻ موجود آهن. === بريده بن حصيب جي روايت === [[بريده بن حصيب]] سان منسوب روايت موجب، حضرت عليءَ سان يمن جي مهم دوران سندس اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ بيان ٿئي ٿو ته جڏهن بريده حضرت محمد ﷺ آڏو حضرت عليءَ بابت شڪايت ڪئي ته پاڻ ﷺ حضرت عليءَ جي حمايت ۽ سندس مقام بابت بيان فرمايو. ڪجهه سني عالمن هن پسمنظر کي حديث غدير جي تفسير ۾ اهم سمجهيو آهي. بهرحال، يمن جي مهم سان لاڳاپيل روايت ۽ غدير خم جي اجتماع بابت روايت جي تاريخي ۽ سندي تعلق جو الڳ جائزو ضروري آهي. === رحبه ۾ حضرت عليءَ جو استشهاد === ڪجهه حديثي روايتن موجب حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] جي رحبه نالي هنڌ تي ماڻهن کان پڇيو ته جن غدير خم ۾ حضرت محمد ﷺ جو قول ٻڌو هو، اهي شاهدي ڏين. روايتن ۾ شاهدن جي تعداد بابت مختلف بيان ملن ٿا. انهن روايتن کي حديث غدير جي بعد واري نقل ۽ يادگيريءَ بابت بحث ۾ اهميت ڏني ويندي آهي. == حديث جا اضافي لفظ == حديث غدير جي ڪجهه روايتن ۾ مشهور جملي سان گڏ هي دعا پڻ موجود آهي: :'''«اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ»''' سنڌي مفهوم: :'''اي الله، جيڪو عليءَ سان محبت ۽ وفاداري رکي، تون ان جو حامي ٿيءُ، ۽ جيڪو ساڻس دشمني رکي، تون ان جي مخالفت ڪر.''' ٻين روايتن ۾ هي لفظ پڻ ملن ٿا: :«وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ» يعني: :'''جيڪو سندس مدد ڪري، تون ان جي مدد ڪر، ۽ جيڪو کيس ڇڏي ڏئي، تون ان کي مدد کان محروم ڪر.''' انهن اضافي لفظن جي صحت بابت حديث جي عالمن جا مختلف رايا آهن. === البانيءَ جو موقف === [[محمد ناصر الدين الباني]] پنهنجي ڪتاب ''سلسلة الأحاديث الصحيحة'' ۾ حديث غدير جي مختلف سندن تي بحث ڪيو آهي. هن مشهور جملي کي صحيح سمجهيو، پر ڪجهه اضافي لفظن جي ثبوت بابت احتياط ظاهر ڪيو. خاص طور «وانصر من نصره واخذل من خذله» واري اضافي جملي بابت سندس راءِ بنيادي حديث جي قبوليت کان الڳ هئي.<ref name="Albani1750">{{cite book |last=الألباني |first=محمد ناصر الدين |title=سلسلة الأحاديث الصحيحة |volume=4 |pages=330–344 |at=حديث 1750 |language=ar }}</ref> === ابن تيميه جو موقف === [[ابن تيميه]] حديث غدير جي ڪجهه اضافي لفظن جي سندي حيثيت تي اعتراض ڪيو. هن پنهنجي ڪتاب ''منهاج السنة النبوية'' ۾ ان ڳالهه کي پڻ رد ڪيو ته حديث غدير حضرت عليءَ جي خلافت جي صريح مقرريءَ جو دليل آهي. هن جو موقف حديث جي تاريخي وجود، سندي صحت ۽ سياسي مفهوم بابت جدا جدا بحثن تي ٻڌل هو.<ref name="IbnTaymiyyaMinhaj">{{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |volume=7 |pages=227–229 |language=ar }}</ref> == حديث جي تواتر جو مسئلو == [[حديث متواتر]] اهڙي روايت کي چيو ويندو آهي، جيڪا روايت جي مختلف مرحلن ۾ ايتري گهڻائيءَ سان نقل ٿيل هجي جو حديث جي اصولن موجب راوين جي گڏيل ڪوڙ تي اتفاق جو امڪان ختم يا انتهائي غيرمعقول سمجهيو وڃي. شيعه حديثي ۽ ڪلامي عالمن جي وڏي حصي وٽ حديث غدير متواتر يا قطعي طور ثابت ٿيل روايت آهي. سني عالمن ۾ پڻ ڪيترن حديث جي بنيادي جملي کي قبول ڪيو آهي، پر سڀني سني عالمن وٽ ان جي هر صورت ۽ هر اضافي جملي کي متواتر قرار ڏيڻ تي اتفاق ناهي. حديث جي بنيادي جملي جي صحت ۽ ان مان سياسي جانشيني ثابت ٿيڻ ٻه جدا علمي سوال آهن.<ref name="IranicaGhadir"/><ref name="KPU"/> == لفظ مولا جي لغوي تشريح == حديث غدير جي تفسير ۾ عربي لفظ '''مولى''' بنيادي اهميت رکي ٿو. عربي لغت ۾ مولا جا مختلف مفهوم آهن، جن ۾ دوست، مددگار، سرپرست، آقا، ويجهو ساٿي ۽ صاحبِ اختيار شامل آهن. ڪنهن خاص متن ۾ انهن مان ڪهڙي معنيٰ مراد آهي، ان بابت سياق، تاريخي پسمنظر ۽ ٻين جملن کي ڏسڻو پوي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7ceda;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''لفظ مولا جا اهم مفهوم''' ! style="background:#dcecf5;" | مفهوم ! style="background:#dcecf5;" | وضاحت ! style="background:#dcecf5;" | حديث غدير سان تعلق |- | دوست يا محبوب | محبت ۽ ويجهڙائيءَ جو تعلق | سني تشريح ۾ اهم |- | مددگار يا حامي | وفاداري ۽ حمايت | اخلاقي ۽ سماجي مفهوم |- | سرپرست | ڪنهن شخص جي رهنمائي يا حفاظت | مختلف تشريحن ۾ استعمال |- | صاحبِ اختيار | مذهبي يا سياسي ولايت | شيعه تشريح ۾ بنيادي |- | آقا | اعليٰ مرتبي يا اختيار وارو شخص | لغوي مفهوم، جنهن جو سياق سان تعين ٿيندو |} <ref name="KPU"/> == شيعه تشريح == شيعه مذهبي فڪر موجب حديث غدير حضرت عليءَ جي امامت ۽ حضرت محمد ﷺ کان پوءِ سندس جانشينيءَ جي واضح دليلن مان هڪ آهي. هن تشريح ۾ لفظ مولا جو مفهوم سرپرست، صاحبِ ولايت ۽ امت جي قيادت رکندڙ شخص سان ڳنڍيو ويندو آهي. شيعه عالمن وٽ حديث غدير جي اهميت صرف حضرت عليءَ جي فضيلت تائين محدود ناهي، پر اها امامت جي مذهبي نظريي سان پڻ تعلق رکي ٿي.<ref name="IranicaGhadir"/> === آيت تبليغ === {{Main|آيت تبليغ}} [[سورت المائده]] جي آيت 67 ۾ پيغمبر کي الله جو پيغام پهچائڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي. شيعه تفسيرن ۾ هن آيت جي هڪ اهم تشريح غدير خم جي واقعي سان لاڳاپيل آهي. هن تفسير موجب حضرت محمد ﷺ کي حضرت عليءَ جي ولايت جو اعلان ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. ٻين اسلامي تفسيري روايتن ۾ آيت جي شانِ نزول بابت مختلف وضاحتون موجود آهن. === آيت اڪمال === {{Main|آيت اڪمال}} سورت المائده جي آيت 3 ۾ دين جي تڪميل ۽ نعمت جي اتمام جو ذڪر آهي. شيعه روايتن جي هڪ حصي موجب هن آيت جو نزول غدير خم جي واقعي کان پوءِ ٿيو. هن تفسير ۾ دين جي تڪميل کي حضرت عليءَ جي امامت جي اعلان سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سني حديثي ۽ تفسيري روايتن ۾ مشهور بيان موجب هي آيت حجة الوداع دوران عرفات ۾ نازل ٿي. انهيءَ اختلاف کي تاريخي ۽ مذهبي تفسير جي اختلاف طور سمجهيو وڃي ٿو. === صحابه جي مبارڪباد === ڪجهه شيعه ۽ ٻين تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته غدير خم جي خطاب کان پوءِ صحابه حضرت عليءَ کي مبارڪباد ڏني. انهن روايتن ۾ ابوبڪر ۽ عمر بن خطاب سان منسوب مبارڪباد جا لفظ پڻ ملن ٿا. مشهور نقل موجب عمر بن خطاب حضرت عليءَ کي چيو: :«بَخٍ بَخٍ لَكَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ» انهن روايتن جي سندن، لفظن ۽ تاريخي حيثيت بابت عالمن جا مختلف رايا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي سڀني مڪتبن وٽ متفقه ثابت ٿيل واقعي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === عبدالحسين اميني جو مجموعو === [[عبدالحسين اميني]] پنهنجي مشهور ڪتاب '''الغدير في الكتاب والسنة والأدب''' ۾ غدير خم بابت حديثي، تاريخي، تفسيري ۽ ادبي مواد گڏ ڪيو. هن ڪتاب ۾ ڊگهي خطبي جون روايتون، صحابه جي مبارڪباد ۽ غدير بابت شاعري پڻ شامل آهي. ڪتاب شيعه علمي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو، پر ان ۾ گڏ ڪيل هر روايت جي سندي صحت کي ڪتاب جي موجودگيءَ جي بنياد تي پاڻمرادو ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AminiGhadir">{{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |language=ar }}</ref> == اهل سنت جي تشريح == اهل سنت جي غالب مذهبي تشريح موجب حديث غدير حضرت عليءَ جي محبت، فضيلت ۽ احترام بابت آهي. سني عالمن مان ڪيترن حديث جي مشهور جملي کي قبول ڪيو آهي، پر ان کي حضرت عليءَ جي سياسي خلافت جي صريح مقرري نٿا سمجهن. انهن جي استدلال ۾ حديث جو تاريخي پسمنظر، لفظ مولا جون مختلف معنائون ۽ خلافت بابت ٻيون اسلامي روايتون شامل آهن. === يمن جي مهم سان تعلق === ڪجهه سني عالمن موجب حضرت عليءَ بابت يمن جي مهم کان پوءِ پيدا ٿيل شڪايتون حديث غدير جي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ اهم آهن. انهن روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ڪجهه فيصلن بابت ساٿين جي ناراضگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هن تشريح موجب حضرت محمد ﷺ حضرت عليءَ بابت ناراضگي ختم ڪرڻ ۽ سندس مقام واضح ڪرڻ لاءِ خطاب فرمايو. بهرحال، هن پسمنظر کي حديث غدير جي مڪمل ۽ واحد سبب طور سڀني محققن قبول نه ڪيو آهي. === ابن حجر هيتمي جو بيان === [[ابن حجر هيتمي]] پنهنجي ڪتاب ''الصواعق المحرقة'' ۾ حضرت عليءَ بابت يمن جي مهم سان لاڳاپيل شڪايتن ۽ غدير جي خطبي جي پسمنظر تي بحث ڪيو. هن جي تشريح موجب خطاب جو مقصد حضرت عليءَ جي مرتبي کي واضح ڪرڻ ۽ سندس خلاف ڳالهائيندڙن جي ترديد ڪرڻ هو.<ref name="Haytami">{{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة على أهل الرفض والضلال والزندقة |volume=1 |page=109 |language=ar }}</ref> === بيهقي جو موقف === [[ابو بڪر بيهقي]] سان منسوب تشريح موجب حديث موالات مان لازمي طور حضرت عليءَ جي بعد واري خلافت جي صريح مقرري ثابت نٿي ٿئي. هن تشريح ۾ حضرت عليءَ سان محبت ۽ سندس مخالفت کان پاسو ڪرڻ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. === ابن تيميه جو استدلال === ابن تيميه پنهنجي ڪتاب ''منهاج السنة النبوية'' ۾ حديث غدير جي سياسي تفسير تي اعتراض ڪيو. هن جي استدلال موجب لفظ مولا جي موجودگي پاڻمرادو خلافت جي واضح مقرري ثابت نٿي ڪري. هن قرآن ۾ ولايت ۽ مؤمنن جي باهمي تعلق بابت استعمال ٿيندڙ لفظن کي پڻ پنهنجي تشريح جي حمايت ۾ پيش ڪيو.<ref name="IbnTaymiyyaMinhaj"/> === آيت اڪمال بابت سني استدلال === سني حديثي روايتن ۾ آيت اڪمال جي نزول کي عرفات سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه سني عالمن هن تاريخي ترتيب کي غدير خم ۾ نئين ديني رڪن يا سياسي مقرريءَ جي اعلان واري تشريح خلاف دليل طور پيش ڪيو. شيعه عالمن ان استدلال جو جواب پنهنجي تفسيري ۽ حديثي ماخذن جي بنياد تي ڏنو آهي. == ٻنهي مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7ceda;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث غدير بابت شيعه ۽ سني تشريحن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | شيعه موقف ! style="background:#e2f1e9;" | سني غالب موقف |- | بنيادي حديث | حضرت عليءَ جي ولايت جو اعلان | حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ محبت |- | لفظ مولا | امام ۽ صاحبِ اختيار | دوست، حامي يا محبت جو مستحق |- | خلافت | حضرت عليءَ جي جانشينيءَ جو دليل | صريح سياسي مقرري نه |- | آيت تبليغ | غدير جي اعلان سان لاڳاپيل | شانِ نزول جون ٻيون تشريحون |- | آيت اڪمال | ڪجهه روايتن ۾ غدير سان لاڳاپيل | مشهور روايتن ۾ عرفات سان لاڳاپيل |- | صحابه جي مبارڪباد | ولايت جي اعلان جي تائيد طور پيش | روايتن جي صحت ۽ مفهوم بابت اختلاف |- | عيد غدير | مذهبي عيد ۽ يادگار ڏينهن | عام طور مستقل مذهبي عيد نه |} <ref name="IranicaGhadir"/><ref name="KPU"/><ref name="IISGhadir"/> == حديث غدير ۽ اسلامي جانشينيءَ جو سوال == حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ اسلامي امت جي قيادت بابت تاريخي ۽ مذهبي اختلاف پيدا ٿيا. شيعه مذهبي روايت ۾ حضرت عليءَ کي پيغمبر اسلام جو مقرر ڪيل جانشين سمجهيو وڃي ٿو. اهل سنت جي تاريخي روايت ۾ حضرت [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. حديث غدير انهيءَ اختلاف ۾ اهم دليل طور استعمال ٿيندي رهي آهي. جديد علمي تحقيق ۾ حديث جي متن، ان جي روايتن ۽ بعد وارين سياسي ۽ مذهبي تشريحن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ کي اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="KPU"/> == حديث غدير بابت جديد علمي تحقيق == حديث غدير بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ سند، متن، تاريخي پسمنظر ۽ مذهبي تشريح جا موضوع شامل آهن. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ غدير خم جي حديث بابت شيعه علمي مباحثن ۽ سني–شيعه اختلاف جي جديد علمي صورتن جو جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب حديث جي روايتي قبوليت ۽ ان جي مذهبي تفسير بابت اختلاف جديد علمي ادب ۾ پڻ جاري آهي.<ref name="Esensia2025">{{cite journal |title=Revisiting the Legacy: The Ongoing Discourse on Ḥadīth of Ghadīr Khumm in Shiʻa Studies |journal=ESENSIA: Jurnal Ilmu-Ilmu Ushuluddin |year=2025 |url=https://ejournal.uin-suka.ac.id/ushuluddin/esensia/article/view/5864 |language=en }}</ref> == عيد غدير == {{Main|عيد غدير}} [[عيد غدير]] شيعه مسلمانن جو مذهبي يادگار ڏينهن آهي، جيڪو هر سال 18 ذوالحج تي ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن کي حضرت عليءَ جي ولايت ۽ امامت جي اعلان جي ياد سان ڳنڍيو ويندو آهي. مختلف شيعه مذهبي روايتن ۾ هن ڏينهن تي دعائون، عبادتون، مذهبي مجلسون، مبارڪبادون ۽ خيراتي سرگرميون ٿينديون آهن.<ref name="IISGhadir"/> == غدير خم جو خطبو ۽ اسلامي ادب == حديث غدير جو موضوع اسلامي تاريخ، تفسير، حديث ۽ شاعريءَ ۾ مختلف صورتن ۾ بيان ٿيو آهي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ [[حسان بن ثابت]] سان منسوب غدير بابت شعر موجود آهن. انهن شعرن ۾ حضرت عليءَ جي مقام ۽ غدير جي واقعي کي بيان ڪيو ويو آهي. شعرن جي نسبت ۽ قدامت بابت سندي ۽ ادبي تحقيق ضروري آهي. بعد واري شيعه مذهبي شاعريءَ ۾ غدير بابت لکيل نظم ۽ قصيدا '''غديريات''' جي نالي سان مشهور ٿيا. [[File:Investiture of Ali Edinburgh codex.jpg|thumb|left|250px|حضرت عليءَ جي مقرريءَ بابت هڪ تاريخي قلمي نسخي ۾ موجود فني عڪاسي. تصوير واقعي جي زماني جي نه آهي.]] == لاڳاپيل حديثون == * [[حديث ثقلين]] * [[حديث منزلت]] * [[حديث ڪساء]] * [[حديث اثنا عشر خليفه]] * [[حديث سفينه]] انهن حديثن کي حضرت عليءَ، اهلِ بيت ۽ اسلامي قيادت بابت مذهبي مباحثن ۾ مختلف انداز سان استعمال ڪيو ويندو آهي. == پڻ ڏسو == * [[غدير خم]] * [[عيد غدير]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[محمد]] * [[حجة الوداع]] * [[حديث ثقلين]] * [[آيت تبليغ]] * [[آيت اڪمال]] * [[امامت]] * [[خلافت]] * [[اهل بيت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اهل سنت]] * [[روايت]] * [[حديث متواتر]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |language=ar }} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |language=ar }} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar }} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar }} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar }} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar }} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ مدينة دمشق |volume=42 |pages=187–238 |language=ar }} * {{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |volume=5 |pages=150–163 |language=ar }} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar }} * {{cite book |last=البيهقي |title=السنن الكبرى |language=ar }} * {{cite book |last=الهيثمي |title=مجمع الزوائد ومنبع الفوائد |language=ar }} * {{cite book |last=الألباني |title=سلسلة الأحاديث الصحيحة |volume=4 |pages=330–344 |language=ar }} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar }} * {{cite book |last=الصدوق |title=معاني الأخبار |language=ar }} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الشافي في الإمامة |language=ar }} * {{cite book |last=الطوسي |title=الأمالي |language=ar }} * {{cite book |last=الطبرسي |title=الاحتجاج |language=ar }} * {{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |language=ar }} * {{cite encyclopedia |title=Ḡadīr Ḵomm |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=10 |pages=246–249 |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://sunnah.com/muslim:2408a صحيح مسلم: حديث 2408] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3713 جامع ترمذي: حديث 3713] * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: غدير خم] * [https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ انسٽيٽيوٽ آف اسماعيلي اسٽڊيز: غدير خم] * [https://kpu.pressbooks.pub/ancientandmedievalworld/chapter/the-hadith-of-ghadir-khumm/ حديث غدير جو تاريخي ۽ مذهبي جائزو] * [https://ejournal.uin-suka.ac.id/ushuluddin/esensia/article/view/5864 حديث غدير بابت جديد تحقيقي مقالو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hadith_of_the_pond_of_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: حديث غدير جون تصويرون] {{Authority control}} [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:632ع]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:امامت]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:اسلامي عقيدا]] [[زمرو:سني ۽ شيعه تعلقات]] c8xxzuvy8whopi2ft2svbsb8mwc2dva