وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1759 426066 426059 2026-10-29T12:13:02Z Intisar Ali 8681 426066 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference paper |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |website=exaly |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |website=exaly |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref><ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Proposal: commons.wikimedia.org |website=Wikipedia-l mailing list |date=19 March 2004 |access-date=29 October 2026}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further |وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525000000/http://features.slashdot.org/story/05/04/15/... |archive-date=25 May 2009 |access-date=24 January 2023}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |archive-date=10 March 2021 |access-date=26 March 2021}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=مواد جي ملڪيت |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=25 March 2007}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=منتظم |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209000000/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=9 December 2022 |access-date=23 January 2023}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |website=Slate |date=16 June 2022 |archive-date=24 August 2022 |access-date=22 July 2022}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=تڪرارن جو حل |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=راءِ لاءِ درخواستون |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار، عام طور سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر پيش ڪيل دليلن جي مضبوطي ۽ پوءِ هر ڌر جي دليل ڏيندڙن جي تعداد کي ڏسي فيصلو ڪري سگهي ٿو.<ref name="Bandler2024">{{cite news |last=Bandler |first=Aaron |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |work=Jewish Journal |date=21 June 2024 |archive-date=22 June 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Harrison2021">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |website=Slate |date=1 July 2021 |issn=1091-2339 |archive-date=1 July 2021 |access-date=13 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference paper |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference paper |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference paper |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> qisgzgyv2tqrcoa6hx5n7msei29t40t 426069 426066 2026-10-29T12:14:56Z Intisar Ali 8681 426069 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference paper |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |website=exaly |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |website=exaly |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref><ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Proposal: commons.wikimedia.org |website=Wikipedia-l mailing list |date=19 March 2004 |access-date=29 October 2026}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further |وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525000000/http://features.slashdot.org/story/05/04/15/... |archive-date=25 May 2009 |access-date=24 January 2023}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |archive-date=10 March 2021 |access-date=26 March 2021}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=مواد جي ملڪيت |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=25 March 2007}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=منتظم |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209000000/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=9 December 2022 |access-date=23 January 2023}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |website=Slate |date=16 June 2022 |archive-date=24 August 2022 |access-date=22 July 2022}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=تڪرارن جو حل |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=راءِ لاءِ درخواستون |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار، عام طور سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر پيش ڪيل دليلن جي مضبوطي ۽ پوءِ هر ڌر جي دليل ڏيندڙن جي تعداد کي ڏسي فيصلو ڪري سگهي ٿو.<ref name="Bandler2024">{{cite news |last=Bandler |first=Aaron |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |work=Jewish Journal |date=21 June 2024 |archive-date=22 June 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Harrison2021">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |website=Slate |date=1 July 2021 |issn=1091-2339 |archive-date=1 July 2021 |access-date=13 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference paper |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> e76dg5p0k792sseiw736g1gk4hlh2ym 426070 426069 2026-10-29T12:15:35Z Intisar Ali 8681 426070 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference paper |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |website=exaly |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |website=exaly |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref><ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Proposal: commons.wikimedia.org |website=Wikipedia-l mailing list |date=19 March 2004 |access-date=29 October 2026}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further |وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525000000/http://features.slashdot.org/story/05/04/15/... |archive-date=25 May 2009 |access-date=24 January 2023}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |archive-date=10 March 2021 |access-date=26 March 2021}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=مواد جي ملڪيت |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=25 March 2007}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=منتظم |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209000000/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=9 December 2022 |access-date=23 January 2023}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |website=Slate |date=16 June 2022 |archive-date=24 August 2022 |access-date=22 July 2022}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=تڪرارن جو حل |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=راءِ لاءِ درخواستون |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار، عام طور سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر پيش ڪيل دليلن جي مضبوطي ۽ پوءِ هر ڌر جي دليل ڏيندڙن جي تعداد کي ڏسي فيصلو ڪري سگهي ٿو.<ref name="Bandler2024">{{cite news |last=Bandler |first=Aaron |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |work=Jewish Journal |date=21 June 2024 |archive-date=22 June 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Harrison2021">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |website=Slate |date=1 July 2021 |issn=1091-2339 |archive-date=1 July 2021 |access-date=13 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> nrfipovvhf3hggxe82fjk071b39vavh 426071 426070 2026-10-29T12:18:14Z Intisar Ali 8681 426071 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference paper |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref><ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Proposal: commons.wikimedia.org |website=Wikipedia-l mailing list |date=19 March 2004 |access-date=29 October 2026}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further |وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525000000/http://features.slashdot.org/story/05/04/15/... |archive-date=25 May 2009 |access-date=24 January 2023}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |archive-date=10 March 2021 |access-date=26 March 2021}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=مواد جي ملڪيت |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=25 March 2007}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=منتظم |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209000000/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |archive-date=9 December 2022 |access-date=23 January 2023}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |website=Slate |date=16 June 2022 |archive-date=24 August 2022 |access-date=22 July 2022}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=تڪرارن جو حل |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=راءِ لاءِ درخواستون |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار، عام طور سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر پيش ڪيل دليلن جي مضبوطي ۽ پوءِ هر ڌر جي دليل ڏيندڙن جي تعداد کي ڏسي فيصلو ڪري سگهي ٿو.<ref name="Bandler2024">{{cite news |last=Bandler |first=Aaron |title=Wikipedia Editors Label ADL Only Reliable for Antisemitism When 'Israel and Zionism Are Not Concerned' |work=Jewish Journal |date=21 June 2024 |archive-date=22 June 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Harrison2021">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Wikipedia's War on the Daily Mail |website=Slate |date=1 July 2021 |issn=1091-2339 |archive-date=1 July 2021 |access-date=13 May 2025}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> o9a8n2quduo9ypmunv6zsgjnhl6o10k 426072 426071 2026-10-29T12:25:06Z Intisar Ali 8681 426072 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference paper |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref><ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Proposal: commons.wikimedia.org |website=Wikipedia-l mailing list |date=19 March 2004 |access-date=29 October 2026}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> qwt4ldhmnr6dxx1ylddmzr5zol6fba4 426073 426072 2026-10-29T12:26:12Z Intisar Ali 8681 426073 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref><ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Proposal: commons.wikimedia.org |website=Wikipedia-l mailing list |date=19 March 2004 |access-date=29 October 2026}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> ijzy9vq8slwnjr99g9i998iwpe5w1zd 426075 426073 2026-10-29T12:27:46Z Intisar Ali 8681 426075 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === ڀيڻ منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> qlb3c2gl2ck6ocwkit8txz8e1qfdrf6 426076 426075 2026-10-29T12:28:24Z Intisar Ali 8681 426076 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> px4paf0ctwe1xx2c4uv9h64twu60r22 426077 426076 2026-10-29T12:34:12Z Intisar Ali 8681 426077 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner at Wikimania 2013.jpg|thumb|سو گارڊنر، 2013ع ۾ وڪي مينيا دوران، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia server architecture.svg|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيپيڊيا جي نظامي بناوت جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> md9fcon4q1f5mdvb2otjhybjgjzyoqx 426078 426077 2026-10-29T12:36:59Z Intisar Ali 8681 426078 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia server architecture.svg|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيپيڊيا جي نظامي بناوت جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> 7sybossaxs8bwrjt9550vi5zwecd7n3 426079 426078 2026-10-29T12:38:08Z Intisar Ali 8681 426079 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> 8rmc1vo16umkfqber0ebi0n5s163fa8 426080 426079 2026-10-29T12:39:00Z Intisar Ali 8681 426080 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> cbi76xqnapiid1m9c9qksnw3kwu1glt 426081 426080 2026-10-29T12:41:55Z Intisar Ali 8681 426081 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> mhuye5capra23yza5pab2i3ab6v86z7 426083 426081 2026-10-29T12:44:46Z Intisar Ali 8681 426083 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Słubice.jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار، ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Jimmy Wales accepts Quadriga award 2008.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي طرفان «روشنيءَ جي مشن» جو ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedians at Parliament of Asturias.jpg|thumb|وڪيپيڊين جو هڪ گروهه آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Wikipedians after Asturias awards 2015.jpg|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي سان لاڳاپيل وڪيپيڊين، آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> 9qwujk8brnlyhozafdqqu3lpsmfxjw3 426084 426083 2026-10-29T12:46:19Z Intisar Ali 8681 426084 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Jimmy Wales accepts Quadriga award 2008.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي طرفان «روشنيءَ جي مشن» جو ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedians at Parliament of Asturias.jpg|thumb|وڪيپيڊين جو هڪ گروهه آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Wikipedians after Asturias awards 2015.jpg|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي سان لاڳاپيل وڪيپيڊين، آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> nbbdj3izduxcrc65ix8fm8sjlypyqm0 426085 426084 2026-10-29T12:48:14Z Intisar Ali 8681 426085 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedians at Parliament of Asturias.jpg|thumb|وڪيپيڊين جو هڪ گروهه آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Wikipedians after Asturias awards 2015.jpg|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي سان لاڳاپيل وڪيپيڊين، آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> gkx7mbeto5fsbjhul16eckkbz5dm3o9 426086 426085 2026-10-29T12:49:20Z Intisar Ali 8681 426086 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedia team visiting to Parliament of Asturias 2015.JPG|thumb|وڪيپيڊيا جي ٽيم 2015ع ۾ آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Spain wikipedians meeting after Princess of Asturias Awards ceremony.JPG|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل اسپيني وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي سان لاڳاپيل وڪيپيڊين، آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> mnlvbxf8vy5vukch8lb75ywf74jxfwi 426087 426086 2026-10-29T12:50:33Z Intisar Ali 8681 426087 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedia team visiting to Parliament of Asturias 2015.JPG|thumb|وڪيپيڊيا جي ٽيم 2015ع ۾ آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Spain wikipedians meeting after Princess of Asturias Awards ceremony.JPG|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل اسپيني وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|thumb|وڪيميڊيا ڊي سي جي بورڊ جا ميمبر 2013ع جي سالياني گڏجاڻيءَ دوران آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> mrlh51vo6gqkp0e3nz9zkk5kuse7off 426089 426087 2026-10-29T12:52:21Z Intisar Ali 8681 426089 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedia team visiting to Parliament of Asturias 2015.JPG|thumb|وڪيپيڊيا جي ٽيم 2015ع ۾ آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Spain wikipedians meeting after Princess of Asturias Awards ceremony.JPG|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل اسپيني وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> 51frtngym8p3m800fwbmomwoopq4fgt 426090 426089 2026-10-29T12:53:02Z Intisar Ali 8681 426090 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedia team visiting to Parliament of Asturias 2015.JPG|thumb|وڪيپيڊيا جي ٽيم 2015ع ۾ آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Spain wikipedians meeting after Princess of Asturias Awards ceremony.JPG|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل اسپيني وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|thumb|وڪيميڊيا ڊي سي جي بورڊ جا ميمبر 2013ع جي سالياني گڏجاڻيءَ دوران آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === [[فائل:Wikimedians at the US National Archives.jpg|thumb|2013ع ۾ وڪيميڊيا ڊي سي باب جا ميمبر آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> mrlh51vo6gqkp0e3nz9zkk5kuse7off 426091 426090 2026-10-29T12:54:20Z Intisar Ali 8681 /* اشاعت */ 426091 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedia team visiting to Parliament of Asturias 2015.JPG|thumb|وڪيپيڊيا جي ٽيم 2015ع ۾ آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Spain wikipedians meeting after Princess of Asturias Awards ceremony.JPG|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل اسپيني وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|thumb|وڪيميڊيا ڊي سي جي بورڊ جا ميمبر 2013ع جي سالياني گڏجاڻيءَ دوران آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> ino4bop2qewv2mfgh578umg7whriq47 426092 426091 2026-10-29T12:56:34Z Intisar Ali 8681 /* اشاعت */ 426092 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = وڪيپيڊيا | logo = Wikipedia-v2-logo.svg | logocaption = [[وڪيپيڊيا جو نشان|وڪيپيڊيا جو لوگو]]: هڪ گولو، جنهن تي ڪيترن ئي [[لکت جا سرشتا|لکت سرشتن]] جا اکر ۽ نشان آهن | screenshot = Www.wikipedia screenshot (2021).png{{!}}border | screenshot_alt = وڪيپيڊيا جو گهڻ لساني مکيه صفحو | caption = وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ جو مکيه صفحو، جتي ٻوليون مضمونن جي تعداد موجب ترتيب ڏنل آهن | collapsible = yes | url = | commercial = نه | type = [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] | registration = اختياري<ref group=notes>ڪجهه ڪمن، جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:محفوظ صفحن بابت پاليسي|محفوظ صفحن]] ۾ ترميم ڪرڻ، انگريزي وڪيپيڊيا تي صفحا ٺاهڻ ۽ فائلون چاڙهڻ لاءِ رجسٽريشن گهربل آهي.</ref> | language = 334 ٻوليون | num_users = {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|total}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mo}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ng}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kj}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mh}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ho}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ii}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|aa}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|mus}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|hz}}-{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kr}}}}}} فعال کاتيدڙ ۽ {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|total}}-{{NUMBEROF|USERS|mo}}-{{NUMBEROF|USERS|ng}}-{{NUMBEROF|USERS|cho}}-{{NUMBEROF|USERS|kj}}-{{NUMBEROF|USERS|mh}}-{{NUMBEROF|USERS|ho}}-{{NUMBEROF|USERS|ii}}-{{NUMBEROF|USERS|aa}}-{{NUMBEROF|USERS|mus}}-{{NUMBEROF|USERS|hz}}-{{NUMBEROF|USERS|kr}}}}}} رجسٽر ٿيل ڪاتيدڙ؛ انگريزي وڪيپيڊيا جا 1,067 منتظم | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ويلز]]<br/>[[ليري سينگر]]<ref name="Sidener">{{Cite news |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |title = Everyone's Encyclopedia |last = Sidener |first = Jonathan |work = [[U-T San Diego]] |publication-date = December 6, 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = January 14, 2016 |url-status = dead |access-date = October 15, 2006 }}</ref> | oclc = 52075003 | current_status = فعال | programming_language = [[لامپ (سافٽ ويئر جو مجموعو)|لامپ پليٽفارم]]<ref name="roadchap">{{cite web |url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= roadchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|p=yes|2001|1|15}} | content_license = {{Nowrap|[[تخليقي گڏيل لائسنس|تخليقي گڏيل: انتساب ۽ هڪجهڙو ورهاڱو]] 3.0}}<br />گهڻو ڪري متن ٻيڻو لائسنس [[جي ايف ڊي ايل]] هيٺ پڻ آهي؛ ميڊيا جا لائسنس مختلف آهن }} '''وڪيپيڊيا''' (انگريزي نالو ''Wikipedia''؛ اچار: وِڪيپيڊيا) هڪ مفت، گهڻ لساني [[آزاد مواد|آزاد مواد تي ٻڌل]] [[آن لائين انسائيڪلوپيڊيا]] آهي. اها دنيا جي 363 ٻولين ۾ موجود آهي، جن مان 347 ٻولين جا نسخا سرگرم ۽ 16 بند آهن.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا کي رضاڪار ڪاتيدڙن جي برادري، جن کي وڪيپيڊين چيو وڃي ٿو، کليل سهڪار ۽ ميڊياوڪي سافٽ ويئر وسيلي لکي ۽ سنڀالي ٿي. صارف ان کي بنا قيمت استعمال، ونڊي ۽ تبديل ڪري سگهن ٿا. لڳ ڀڳ هر مضمون ۾ ترميم ڪري سگهجي ٿي، پر ڪاتيدڙن کي وڪيپيڊيا جا ضابطا، جن ۾ انسائيڪلوپيڊيا وارو معيار، غيرجانبداري ۽ احترام شامل آهن، مڃڻا پون ٿا. وڪيپيڊيا جو آغاز 9 جنوري 2001ع تي [[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] پاران [[نيپيڊيا]] نالي هڪ اڳوڻي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور ٿيو. 15 جنوري 2001ع تي اها الڳ ويب سائيٽ بڻجي وئي. 2003ع کان وڪيپيڊيا جي ميزباني آمريڪا جي غيرمنافع بخش اداري [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] وٽ آهي، جنهن کي گهڻو ڪري پڙهندڙن جا عطيا هلائين ٿا. وڪيپيڊيا دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ حوالاجاتي ڪم آهي.<ref name="Sidener"/> شروع ۾ وڪيپيڊيا رڳو انگريزيءَ ۾ موجود هئي؛ پوءِ اها 300 کان وڌيڪ ٻولين ۾ پکڙجي وئي ۽ 2026ع تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. اپريل 2024ع تائين سڀني ٻولين جي نسخن ۾ گڏجي 68 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن کي هر مهيني 1.5 ارب کان وڌيڪ منفرد ڊوائيسن تان ڏٺو ويندو هو ۽ هر مهيني لڳ ڀڳ 13 ملين ترميمون ٿينديون هيون، يعني سراسري طور هر سيڪنڊ ۾ پنج ترميمون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> ستن ملين کان وڌيڪ مضمونن سان انگريزي وڪيپيڊيا سڀ کان وڏو ٻوليائي نسخو آهي. ڊسمبر 2025ع تائين وڪيپيڊيا جي زيارتن مان 25 سيڪڙو کان وڌيڪ آمريڪا مان، لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو جاپان مان ۽ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هر هڪ برطانيا، جرمني ۽ روس مان هيون.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> اپريل 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جا 288 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{Cite news|title=Wikipedia cofounder Jimmy Wales on 60 Minutes|url=http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|publisher=www.cbsnews.com|access-date=2017-01-26|archive-url=https://archive.today/20170126135659/http://www.cbsnews.com/news/wikipedia-jimmy-wales-morley-safer-60-minutes/|archive-date=2017-01-26}}</ref> آڪٽوبر 2015ع تائين مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ گڏجي 36 ملين کان وڌيڪ مضمون هئا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنج ملين انگريزيءَ ۾ ۽ لڳ ڀڳ ٻه ملين سويڊش ۽ جرمن ٻولين ۾ هئا. ان وقت 54 وڪيپيڊيائن ۾ هڪ لک کان وڌيڪ مضمون هئا.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=1969133 سڀني وڪيپيڊيائن جي فهرست (انگريزي)، 14 آڪٽوبر 2010]</ref> 2011ع جي سيپٽمبر تائين وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ 300 ٻولين ۾ 18 ملين صفحا ۽ سڀني نسخن ۾ 3.50 ارب کان وڌيڪ لفظ هئا.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> وڪيپيڊيا جي نالي ۾ ''وڪي'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا'' جا لفظ گڏ ٿيل آهن.<ref>Andreas Kaplan, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, pp.617-626</ref> ''وڪي'' لفظ هوائي ٻوليءَ مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ «تيز» آهي؛ ''پيڊيا'' جو لاڳاپو يوناني لفظ ''پايديا''، يعني «تعليم»، ۽ ان کان اڳتي ''پائيس''، يعني «ٻار»، سان آهي. وڪيپيڊيا جا مضمون رضاڪار ڪاتيدڙ ٺاهيندا ۽ سنڀاليندا آهن. ڪير به ان جا صفحا تبديل ڪري يا نوان صفحا ٺاهي سگهي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا جي سڀني صفحن لاءِ هڪ معياري ترتيب استعمال ٿئي ٿي. وڪيپيڊيا ميڊياوڪي سافٽ ويئر تي هلندڙ هڪ وڪي آهي؛ اهو ئي سافٽ ويئر وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا پڻ استعمال ڪن ٿا. وڪيپيڊيا کي ڄاڻ جي عام دستيابيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ مختلف موضوعن تي وسيع مواد ڏيڻ لاءِ ساراهيو ويو آهي. ساڳئي وقت ان تي منظم تعصب، جيئن عورتن خلاف صنفي تعصب ۽ عالمي ڏکڻ بابت جاگرافيائي تعصب، جا اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي اعتبار تي اڪثر تنقيد ٿيندي هئي، پر 2010ع واري ڏهاڪي جي پوئين حصي کان ان بابت وڌيڪ مثبت راءِ سامهون آئي آهي.<ref>{{Cite web|title=List of Wikipedias - Meta-Wiki|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias|access-date=2026-07-15|website=meta.wikimedia.org|language=en}}</ref> مختلف ملڪن جي حڪومتن وڪيپيڊيا جي ڪجهه صفحن کان وٺي پوري ويب سائيٽ تائين بندشون لڳايون آهن؛ ڪڏهن حڪومتن تي تنقيد ۽ ڪڏهن توهين آميز سمجهيل مواد انهن بندشن جو سبب بڻيو آهي. تازين خبرن بابت وڪيپيڊيا جا مضمون ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ تازه ڄاڻ جا ذريعا پڻ آهن. [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو [[مکيه صفحو]]]] == وڪيپيڊيا جي تاريخ == {{main|وڪيپيڊيا جي تاريخ}} [[File:Jimmy Wales September 2015.jpg|thumb|جمي ويلز، 2015ع]] [[File:L Sanger.jpg|thumb|ليري سينگر]] [[File:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|نيپيڊيا جو لوگو؛ وڪيپيڊيا جي شروعات ان منصوبي سان لاڳاپيل هئي.]] [[File:Wikipedia Main Page.png|thumb|7 جون 2023ع تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو]] وڪيپيڊيا شروع ٿيڻ کان اڳ به گڏيل سهڪار سان آن لائين انسائيڪلوپيڊيا ٺاهڻ جون ڪوششون ٿيون هيون، پر اهي گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="Garber">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |website=Nieman Journalism Lab |date=12 October 2011 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي شروعات [[نيپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور ٿي. نيپيڊيا انگريزيءَ ۾ هڪ مفت آن لائين انسائيڪلوپيڊيا هئي، جنهن جا مضمون موضوع جي ماهرن لکيا ۽ باضابطه جائزي واري عمل مان گذاريا.<ref name="Sidener2004">{{cite news |last=Sidener |first=Jonathan |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |date=6 December 2004 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontrib.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=14 January 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا جو بنياد 9 مارچ 2000ع تي رکيو ويو ۽ ان جي مالي مدد ۽ مالڪي بومِس نالي ويب پورٽل ڪمپنيءَ وٽ هئي. ان جا اهم منتظم بومِس جو سربراهه جمي ويلز ۽ نيپيڊيا جو ايڊيٽر ان چيف ليري سينگر هئا؛ سينگر پوءِ وڪيپيڊيا جي شروعاتي ڪم ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sidener2004"/><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا شروع ۾ پنهنجي کليل مواد واري لائسنس هيٺ هئي. جنوري 2001ع ۾، رچرڊ اسٽالمن ۽ آزاد سافٽويئر فائونڊيشن جي ترغيب سان، نيپيڊيا [[جي اين يو آزاد دستاويزي لائسنس]] اختيار ڪيو.<ref name="Stallman">{{cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |publisher=Free Software Foundation |access-date=29 October 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Sanger2005"/> وڪيپيڊيا کي عوام لاءِ قابلِ ترميم انسائيڪلوپيڊيا بڻائڻ جو مقصد عام طور جمي ويلز سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان مقصد لاءِ وڪي استعمال ڪرڻ جي تجويز ۽ حڪمتِ عملي ليري سينگر سان منسوب آهي.<ref name="Sanger2005"/> 10 جنوري 2001ع تي سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي تجويز ڏني ته نيپيڊيا لاءِ مضمون تيار ڪرڻ ۽ مواد مهيا ڪرڻ خاطر هڪ وڪي منصوبو ٺاهيو وڃي.<ref name="WikiProposal">{{cite web |title=Overall timeline |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Overall_timeline |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> === آغاز ۽ واڌ === وڪيپيڊيا 15 جنوري 2001ع تي شروع ڪئي وئي؛ انهيءَ ڏينهن کي وڪيپيڊيا برادريءَ ۾ «وڪيپيڊيا جو ڏينهن» به چيو ويندو آهي. شروعات ۾ اها رڳو انگريزيءَ ۾ هئي ۽ ان جو ويب پتو www.wikipedia.com هو. سينگر نيپيڊيا جي برقي خط و ڪتابت واري فهرست تي ان جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name="WikiProposal"/> وڪيپيڊيا جو نالو سينگر تجويز ڪيو؛ اهو «وڪي» ۽ «انسائيڪلوپيڊيا» جي لفظن جي ميلاپ مان ٺهيو.<ref name="Sanger2005"/><ref>{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Andreas |last2=Haenlein |first2=Michael |title=Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia |journal=Business Horizons |volume=57 |issue=5 |year=2014 |pages=617–626}}</ref> ويلز جي چوڻ موجب، وڪيپيڊيا جي تنظيمي خيال تي فريڊرڪ هائڪ جي «سماج ۾ علم جو استعمال» واري مضمون جو اثر هو. هائڪ جي خيال موجب، علم مختلف ماڻهن ۾ ورهايل هوندو آهي؛ ويلز ان ڳالهه کي وڪيپيڊيا جي انتظام بابت پنهنجي سوچ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=Wikipedia's Model Follows Hayek |work=The Wall Street Journal |date=15 April 2009 |issn=0099-9660}}</ref><ref name="ManguWard">{{cite magazine |last=Mangu-Ward |first=Katherine |title=Wikipedia and Beyond |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-beyond/ |magazine=Reason |date=30 May 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> «غيرجانبدار نقطهٔ نظر» واري بنيادي پاليسي پهرين سال اندر ٺهي. شروعاتي دور ۾ ضابطا ٿورا هئا ۽ وڪيپيڊيا نيپيڊيا کان الڳ ڪم ڪرڻ لڳي. بومِس جو شروعاتي ارادو ان کي منافعي وارو ڪاروبار بڻائڻ جو هو.<ref>{{cite magazine |last=Miliard |first=Mike |title=Wikipediots: Who Are These Devoted, Even Obsessive Contributors to Wikipedia? |url=https://www.cityweekly.net/utah/wikipediots/Content?oid=2129144 |magazine=Salt Lake City Weekly |date=1 March 2008 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Sanger2005"/> نيپيڊيا جا ڪجهه ڪاتيدار، سلشڊاٽ تي وڪيپيڊيا بابت لکڻين ۽ سرچ انجڻن جي فهرستبنديءَ وسيلي منصوبي سان جڙيا. مارچ 2001ع کان ٻين ٻولين جا نسخا ٺاهڻ شروع ٿيا؛ 2004ع جي پڄاڻيءَ تائين 161 ٻوليائي نسخا موجود هئا.<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Alternative language wikipedias |website=Wikipedia-L mailing list |date=16 March 2001 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Multilingual statistics/2004 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Multilingual_statistics/2004 |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> نيپيڊيا ۽ وڪيپيڊيا 2003ع تائين گڏ هلنديون رهيون. نيپيڊيا جا سرور مستقل طور بند ٿيڻ کان پوءِ، ان جو انسائيڪلوپيڊيائي مواد وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sanger2005"/> اسپيني وڪيپيڊيا جي ڪجهه استعمال ڪندڙن کي تجارتي اشتهارن ۽ منصوبي جي انتظام بابت خدشا هئا؛ تنهنڪري هنن فيبروري 2002ع ۾ وڪيپيڊيا کان الڳ ٿي «انسائيڪلوپيڊيا ليبري» نالي منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=[long] Enciclopedia Libre: msg#00008 |url=http://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2002-02/msg00008.html |website=OSDir |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ ويلز اعلان ڪيو ته وڪيپيڊيا تي اشتهار نه ڏيکاريا ويندا ۽ ويب پتو wikipedia.com مان بدلائي wikipedia.org ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Shirky |first=Clay |title=Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations |publisher=The Penguin Press |year=2008 |page=273 |isbn=978-1-59420-153-0}}</ref><ref>{{cite web |last=Vibber |first=Brion |title=Brion VIBBER at pobox.com |publisher=Wikimedia |date=16 August 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا 9 سيپٽمبر 2007ع تي ٻه ملين مضمونن جي حد پار ڪئي. انهيءَ وقت اها مضمونن جي ڳڻپ موجب سڀ کان وڏي انسائيڪلوپيڊيا بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia milestones |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_milestones |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia publishes 2 millionth article in English |url=https://www.abc.net.au/news/2007-09-13/wikipedia-publishes-2-millionth-article-in-english/668274 |work=ABC News |date=13 September 2007 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي تيز واڌ کان پوءِ، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نون مضمونن ۽ ڪاتيدڙن جي واڌ جي رفتار 2007ع جي شروعات ڌاري عروج تي پهچي، پوءِ گهٽجڻ لڳي.<ref name="GrowthStudy">{{cite conference |last1=Suh |first1=Bongwon |last2=Convertino |first2=Gregorio |last3=Chi |first3=Ed H. |last4=Pirolli |first4=Peter |title=The singularity is not near: slowing growth of Wikipedia |conference=5th International Symposium on Wikis and Open Collaboration |date=2009 |pages=1–10 |doi=10.1145/1641309.1641322 |isbn=978-1-60558-730-1}}</ref> آگسٽ 2009ع ۾ مضمونن جو انگ ٽي ملين ٿيو. 2006ع ۾ روزانو لڳ ڀڳ 1,800 مضمون وڌندا هئا، جڏهن ته 2013ع تائين اها سراسري واڌ لڳ ڀڳ 800 مضمون روزانو ٿي وئي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite news |last=Johnson |first=Bobbie |title=Wikipedia approaches its limits |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist |work=The Guardian |date=12 August 2009 |access-date=29 October 2026}}</ref> پالو آلٽو ريسرچ سينٽر جي هڪ ٽيم واڌ جي سست ٿيڻ جا سبب وڌيڪ هم آهنگيءَ ۽ انتظامي خرچن، نون ڪاتيدڙن جي داخلا ۾ رڪاوٽن، ۽ نين ترميمن جي مخالفت کي قرار ڏنو. ٻين محققن جو خيال هو ته آسانيءَ سان لکجي سگهندڙ ڪيترائي مضمون اڳ ئي موجود هئا، تنهنڪري واڌ قدرتي طور سست ٿي.<ref name="GrowthStudy"/><ref>{{cite web |last1=Gibbons |first1=Austin |last2=Vetrano |first2=David |last3=Biancani |first3=Susan |title=Wikipedia: Nowhere to grow |publisher=Stanford Network Analysis Project |year=2012}}</ref> نومبر 2009ع ۾ ميڊرڊ جي ري خوان ڪارلوس يونيورسٽيءَ جي هڪ محقق ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا 2009ع جي پهرين ٽن مهينن ۾ 49,000 ڪاتيدار وڃايا؛ ساڳئي عرصي ۾ 2008ع دوران گهٽتائي 4,900 هئي.<ref>{{cite thesis |last=Ortega Soto |first=José Felipe |title=Wikipedia: A quantitative analysis |type=PhD thesis |publisher=Rey Juan Carlos University |year=2009 |hdl=10115/11239}}</ref> «وال اسٽريٽ جرنل» ترميمي ضابطن جي گهڻائي ۽ مواد بابت تڪرارن کي ان رجحان جا ممڪن سبب ڄاڻايو.<ref>{{cite news |last1=Fowler |first1=Geoffrey A. |last2=Angwin |first2=Julia |title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages |work=The Wall Street Journal |date=27 November 2009}}</ref> ويلز ان وقت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ مطالعي جي طريقيڪار تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite news |last=Barnett |first=Emma |title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors |work=The Daily Telegraph |date=26 November 2009}}</ref> 2011ع ۾ هن ڪاتيدڙن جي تعداد ۾ ٿوري گهٽتائي مڃي: سندس چوڻ موجب، جون 2010ع ۾ 36,000 کان ڪجهه وڌيڪ لکڻ وارا هئا، جڏهن ته جون 2011ع ۾ 35,800 هئا؛ تنهن هوندي به هن ڪاتيدڙن جي تعداد کي «مستحڪم ۽ پائيدار» قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Rawlinson |first=Kevin |title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors |work=The Independent |date=8 August 2011}}</ref> 2013ع ۾ «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي مضمون «وڪيپيڊيا جو زوال» ۾ ويلز جي دعويٰ تي سوال اٿاريو ويو. مضمون موجب، 2007ع کان وٺي رضاڪار ڪاتيدڙن جو ٽيون حصو گهٽجي چڪو هو ۽ باقي ڪاتيدار وڌيڪ ننڍن تفصيلن تي ڌيان ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=The Decline of Wikipedia |url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/176674/the-decline-of-wikipedia/ |magazine=MIT Technology Review |date=22 October 2013 |access-date=29 October 2026}}</ref> جولاءِ 2012ع ۾ «دي ائٽلانٽڪ» منتظمين جي تعداد ۾ گهٽتائيءَ بابت لکيو. نومبر 2013ع ۾ «نيو يارڪ» رسالي وڪيپيڊيا کي اندروني بحران کي منهن ڏيندڙ ويب سائيٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ward |first=Katherine |title=Wikipedia, the sixth-most-used website, is facing an internal crisis |magazine=New York |date=25 November 2013 |page=18}}</ref> ان کان پوءِ انگريزي وڪيپيڊيا جي فعال ڪاتيدڙن جو تعداد ڊگهي گهٽتائيءَ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو آهي.<ref>{{cite magazine |last=F. |first=G. |title=Who really runs Wikipedia? |magazine=The Economist |date=5 May 2013}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Mandiberg |first=Michael |title=Mapping Wikipedia |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/mapping-wikipedia/607072/ |magazine=The Atlantic |date=23 February 2020 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20 جنوري 2014ع تي «دي اڪنامڪ ٽائمز» جي سبود ورما لکيو ته وڪيپيڊيا جي واڌ رڪجي وئي هئي ۽ 2013ع ۾ ان جي صفحن جون ڏٺائون لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو گهٽجي ويون هيون. ڊسمبر 2012ع کان ڊسمبر 2013ع تائين لڳ ڀڳ ٻه ارب ڏٺائون گهٽ ٿيون؛ انگريزي نسخي جون ڏٺائون 12 سيڪڙو، جرمن نسخي جون 17 سيڪڙو ۽ جاپاني نسخي جون 9 سيڪڙو گهٽيون. ڪجهه ماهرن ان جو سبب گوگل جي «ڄاڻ جي خاڪي» واري منصوبي کي ڄاڻايو، جنهن سان صارفين کي سرچ نتيجن ۾ ئي جواب ملي سگهي ٿو ۽ وڪيپيڊيا جي صفحي تي وڃڻ جي ضرورت گهٽجي ٿي.<ref>{{cite news |last=Varma |first=Subodh |title=Google eating into Wikipedia page views? |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/google-eating-into-wikipedia-page-views/articleshow/29128579.cms |work=The Economic Times |date=20 January 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 20142014ع ۾ وڪيپيڊيا کي هر مهيني اٺ ارب صفحن جون ڏٺائون مليون.<ref>{{cite web |title=Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country |url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=8 March 2015}}</ref> 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» موجب، ان وقت وڪيپيڊيا جا هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ هئا.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia vs. the Small Screen |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-vs-the-small-screen.html |work=The New York Times |date=9 February 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2016ع جي پڄاڻيءَ تي وڪيپيڊيا Alexa جي درجه بنديءَ موجب عالمي سطح تي پنجين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Alexa Top 500 Global Sites |url=https://www.alexa.com/topsites |publisher=Alexa Internet |access-date=28 December 2016}}</ref> مارچ 2023ع ۾ Similarweb جي درجه بنديءَ موجب اها ڇهين سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽ هئي.<ref>{{cite web |title=Top Websites Ranking – Most Visited Websites In The World |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |publisher=Similarweb |access-date=4 March 2023}}</ref> جنوري 2023ع تائين، انگريزي وڪيپيڊيا جا 55,791 مضمون علمي رسالن ۾ 92,300 ڀيرا حوالو طور ڏنا ويا هئا؛ انهن مان «ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ» وارو مضمون سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل هو.<ref>{{cite web |title=Citations of Wikipedia as an Online Resource |url=https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-resource/146983/en.wikipedia.org |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Citations of Cloud Computing |url=https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |website=exaly |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104134042/https://exaly.com/online-document/8348259/articles/ |archive-date=4 November 2022 |access-date=4 November 2022}}</ref> === جاڙا منصوبا === {{main|وڪيميڊيا جا منصوبا}} وڪيپيڊيا سان گڏ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ڪيترائي ٻيا وڪي منصوبا پڻ شروع ٿيا. انهن ۾ ڊسمبر 2002ع ۾ شروع ٿيل لغت وارو منصوبو [[وڪي لغت]]، حوالن ۽ قولن جو مجموعو [[وڪي قول]]، گڏيل سهڪار سان لکيل مفت درسي ڪتابن ۽ تشريحي متنن جو منصوبو [[وڪي ڪتاب]]، آزاد ڄاڻ سان لاڳاپيل تصويرن، آوازن ۽ وڊيوز جو ذخيرو [[وڪيميڊيا ڪامنز]]، گڏيل سهڪار واري صحافت جو منصوبو [[وڪي خبرون]]، ۽ مفت سکيا جو مواد ٺاهڻ ۽ آن لائين سکيا جون سرگرميون هلائڻ وارو منصوبو [[وڪي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Moeller |first=Erik |title=Wiktionary project launched |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/007829.html |website=Wikipedia-l mailing list |date=12 December 2002 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Woods |first1=Dan |last2=Theony |first2=Peter |title=Wikis for Dummies |edition=1st |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |page=58 |isbn=978-1-118-05066-8}}</ref> [[وڪي نسل]] وڪيپيڊيا جو هڪ ٻيو ڀيڻ منصوبو آهي، جيڪو جنسن جي فهرست ۽ درجابنديءَ لاءِ ٺاهيو ويو؛ پر ان ۾ عوامي ترميم جي اجازت ناهي.<ref>{{cite journal |title=NET News: Calling All Taxonomists |journal=Science |volume=307 |issue=5712 |page=1021 |date=18 February 2005 |doi=10.1126/science.307.5712.1021a}}</ref> 2012ع ۾ تدوين لائق سفري رهنمائي [[وڪي سفر]] ۽ تدوين لائق ڄاڻ جو بنياد [[وڪي ڊيٽا]] شروع ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Luyt |first=Brendan |title=A new kind of travel guide or more of the same? Wikivoyage and Cambodia |journal=Online Information Review |volume=45 |issue=2 |pages=356–371 |date=2021 |doi=10.1108/OIR-03-2020-0104}}</ref><ref>{{cite web |last=Roth |first=Matthew |title=The Wikipedia data revolution |url=https://diff.wikimedia.org/2012/03/30/the-wikipedia-data-revolution/ |publisher=Wikimedia Foundation |date=30 March 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪي خبرون منصوبو 2026ع ۾ بند ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation is shutting down news project Wikinews |url=https://www.heise.de/en/news/Wikimedia-Foundation-is-shutting-down-news-project-Wikinews-10365031.html |work=heise online |date=8 April 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> === اهم سنگِ ميل === <!-- هن هنڌ نقشو لڳائڻ لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز مان مضمونن جي ٻوليائي انگن وارو درست نقشو چونڊيو. هيٺ ڏنل مکيه صفحي واري تصوير هن وضاحت سان نٿي ٺهڪي. --> جنوري 2007ع ۾ وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو آمريڪا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ مقبول ويب سائيٽن ۾ شامل ٿي. Comscore Networks موجب، ان جا 42.9 ملين منفرد گهمندڙ هئا ۽ اها نائين نمبر تي آئي؛ ان وقت اها «دي نيو يارڪ ٽائمز» ۽ ايپل کان اڳتي هئي. جنوري 2006ع ۾ وڪيپيڊيا 18.3 ملين منفرد گهمندڙن سان 33هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite report |title=New Year's Resolutions Reflected in January U.S. Web Traffic |url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2007/02/New-Years-Resolutions-Reflected-in-January-U.S.-Web-Traffic |publisher=Comscore |date=15 February 2007 |page=3 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Perez |first=Juan Carlos |title=Wikipedia Breaks Into US Top 10 Sites |work=PCWorld |date=17 February 2007}}</ref> 18 جنوري 2012ع تي انگريزي وڪيپيڊيا آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل ٻن قانوني تجويزن، آن لائين چوري روڪڻ واري قانون (سوپا) ۽ دانشورانه ملڪيت جي تحفظ واري قانون (پيپا)، خلاف گڏيل احتجاج ۾ حصو ورتو. احتجاج دوران وڪيپيڊيا جا صفحا 24 ڪلاڪن لاءِ ڪارا ڪيا ويا. وڪيميڊيا فائونڊيشن موجب، احتجاج بابت وضاحتي صفحي کي 162 ملين کان وڌيڪ ڀيرا ڏٺو ويو.<ref>{{cite news |last=Netburn |first=Deborah |title=Wikipedia: SOPA protest led eight million to look up reps in Congress |work=Los Angeles Times |date=19 January 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikipedia joins blackout protest at US anti-piracy moves |url=https://www.bbc.com/news/technology-166196ири |work=BBC News |date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=SOPA/Blackoutpage |url=https://wikimediafoundation.org/news/2012/01/18/wikipedia-blackout/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref> جنوري 2013ع ۾ هڪ سيارچي کي «274301 وڪيپيڊيا» نالو ڏنو ويو. آڪٽوبر 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار جو افتتاح ڪيو ويو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڇپيل نسخي مان 106 جلدن جو مجموعو «پرنٽ وڪيپيڊيا» طور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Workman |first=Robert |title=Asteroid Re-Named 'Wikipedia' |url=https://www.space.com/19150-asteroid-named-wikipedia.html |work=Space.com |date=5 January 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Katz |first=Leslie |title=A Wikipedia monument? It's true (we're pretty sure) |work=CNET |date=27 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Sawers |first=Paul |title=You can soon buy a 7,471-volume printed version of Wikipedia for $500,000 |work=VentureBeat |date=18 June 2015}}</ref> اپريل 2019ع ۾ اسرائيلي چنڊ گاڏي «بيريشيت» چنڊ جي سطح تي ڪري تباهه ٿي. ان سان گڏ انگريزي وڪيپيڊيا جي وڏي حصي جي نقل سنهين نڪل جي تختين تي کُتل هئي؛ رپورٽن موجب ماهرن جو خيال هو ته اهي تختيون حادثي کان پوءِ به بچي ويون هونديون.<ref>{{cite news |last=Oberhaus |first=Daniel |title=A Crashed Israeli Lunar Lander Spilled Tardigrades On The Moon |url=https://www.wired.com/story/a-crashed-israeli-lunar-lander-spilled-tardigrades-on-the-moon/ |work=Wired |date=5 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |last=Resnick |first=Brian |title=Tardigrades, the toughest animals on Earth, have crash-landed on the moon |work=Vox |date=6 August 2019}}</ref> جون 2019ع ۾ سائنسدانن ٻڌايو ته انگريزي وڪيپيڊيا جو 16 گيگابائيٽ متن مصنوعي ڊي اين اي ۾ ڪوڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |last=Shankland |first=Stephen |title=Startup packs all 16 GB of Wikipedia onto DNA strands to demonstrate new storage tech |url=https://www.cnet.com/science/startup-packs-all-16-gb-of-wikipedia-onto-dna-strands-to-demonstrate-new-storage-tech/ |work=CNET |date=29 June 2019}}</ref> == سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات == [[File:Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate.jpg|thumb|ڪراچيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي آگاهي ورڪشاپ جو شرڪت نامو، 2017ع]] سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات بابت ذريعن ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن: وڪيميڊيا جي ڏکڻ ايشيائي ٻولين بابت صفحي تي پهرين ترميم جي تاريخ 26 ڊسمبر 2003ع درج آهي، جڏهن ته وڪيميڊيا جي هڪ 2016ع واري رپورٽ منصوبي جي شروعات 2004ع ۾ ڄاڻائي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا کي عام طور 6 فيبروري 2006ع تي شروع ٿيل ۽ پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ جي ڪوششن سان 10 فيبروري 2006ع تي قائم ٿيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=CIS-A2K/Indic Languages |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Access_To_Knowledge/Indic_Languages |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي وڪيپيڊيا |url=https://sd.wikipedia.org/ |website=سنڌي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> آڪٽوبر 2006ع ۾ ان جا پهريان 100 مضمون مڪمل ٿيا. 2014ع ۾ هڪ خبر موجب مضمونن جو انگ 350 کان مٿي هو؛ 2015ع ۾ اهو هڪ هزار کان وڌيو، 2018ع ۾ ڏهه هزار تائين پهتو ۽ 2026ع ۾ ويهه هزار مضمونن جو سنگ ميل عبور ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=News and notes |url=https://signpost.toolforge.org/2006-10-02/News_and_notes |website=The Signpost |date=2 October 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=Official Wikimedia Affiliate Group Gets Recognised in Pakistan |url=https://propakistani.pk/2014/05/19/official-wikimedia-affiliate-group-gets-recognised-in-pakistan/ |work=ProPakistani |date=19 May 2014 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics Sindhi |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Signpost, 21 April 2026 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=Wikimedia Commons |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعاتي سالن ۾ منصوبي جي واڌ آهستي ٿي. وڪيميڊيا جي 2016ع واري رپورٽ موجب، 2014ع کان پوءِ اسد جوڳي، محمد مجيب ۽ مهتاب احمد جهڙن ڪاتيدڙن جي سرگرميءَ سان ڪم ۾ نئين جان آئي. مهتاب احمد آگسٽ 2015ع ۾ لکڻ شروع ڪيو؛ 2016ع تائين هن لڳ ڀڳ نو هزار ترميمون ڪيون هيون ۽ 2,600 کان وڌيڪ مضمونن ۾ حصو ورتو هو. هن سنڌيانا ۽ ٻين ذريعن کان مواد استعمال ڪرڻ جي اجازت به حاصل ڪئي. ان دور ۾ مضمونن، حوالن، زمرا بندي، سانچن ۽ معلوماتي صندوقن تي ڪم ٿيو؛ ساڳئي وقت سنڌيءَ جي ڊجيٽل لکڻي، اکرن جي يونيڪوڊ معياربندي ۽ ڳولا سان لاڳاپيل مسئلا ٻوليءَ جي ٻين آن لائين وسيلن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Muzammiluddin |first=Syed |title=Seeing great potential in the Sindhi Wikipedia: Mehtab Ahmed |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/18/mehtab-ahmed/ |website=Diff |date=18 June 2016 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dootio |first=Mazhar Ali |last2=Wagan |first2=Asim Imdad |title=Development of Sindhi text corpus |journal=Journal of King Saud University Computer and Information Sciences |volume=33 |pages=468–475 |date=2021 |doi=10.1016/j.jksuci.2019.02.002}}</ref><ref>{{Cite web |title=سنڌي انفارميٽڪس |url=https://www.sindhila.org/newsite/sections/detail/sindhi-informatics?lang=en |website=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Multilingual Computing & Heritage Computing |url=https://cdac.gov.in/index.aspx?id=achieve_multilingual_comp |website=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Standardized Registration of Sindhi Letters and the Use of Standardized Unicode |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/87 |journal=سنڌي ٻولي |date=24 October 2025 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Preliminary Proposal to Encode the Sindhi Script in ISO/IEC 10646 |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10012r-sindhi.pdf |publisher=Unicode Consortium |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of Sindhi language software and eBooks |url=https://cdac.in/index.aspx?id=pk_pr_prs_rl235 |publisher=Centre for Development of Advanced Computing |access-date=29 October 2026}}</ref> 24 مئي 2017ع تي ڪراچيءَ جي ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ سنڌي وڪيپيڊيا بابت پهرين آگاهي ورڪشاپ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه ماڻهو، جن ۾ استاد، ليکڪ ۽ شاگرد شامل هئا، شريڪ ٿيا. شرڪت ڪندڙن سنڌيءَ ۾ لکڻ، ترميم ڪرڻ ۽ نئون مضمون ٺاهڻ بابت سکيا ۽ سوال جواب ڪيا. ان موقعي تي اسد علي راجپر ۽ محمد عارف سومرو جو ٽيليويزن انٽرويو پڻ ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو وڪيپيڊيا جي ڪمن ۽ ڪاتيدڙن جي شموليت بابت ڳالهايو ويو.<ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Workshop at Karachi |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikipedia_Workshop_at_Karachi |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Sindhi Wikipedia Workshop Held in Karachi |url=https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html |work=UrduPoint |date=26 May 2017 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikimedia Community User Group Pakistan/Report |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Pakistan/Report |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia Awareness Workshop Participants certificate |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikipedia_Awareness_Workshop_Participants_certificate.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref> ان کان پوءِ سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين ۾ ورڪشاپن، ميڊيا سان رابطا، ترميمي ڊوڙن ۽ ٻين وڪيميڊيا منصوبن سان سهڪار شامل ٿيو. 2017ع ۾ ڪاتيدڙن جي هڪ سروي ۾ 5 کان 8 باقاعده حصو وٺندڙن جو ذڪر ڪيو ويو؛ اڪثر ڪاتيدار سنڌي مادري ٻوليءَ وارا ۽ سنڌ مان هئا. 2018ع ۾ حيدرآباد جي سنڌ ميوزيم ۾ ٽين سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ منعقد ڪئي وئي. 2019ع، 2020ع ۽ 2026ع ۾ سنڌي ۽ آذربائيجاني وڪيپيڊيا برادرين گڏيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. ڪاتيدڙن جي لکڻين ۾ سنڌ جي تاريخ، ادبي ورثي، شخصيتن ۽ ماڳن بابت مواد وڌائڻ تي به ڌيان رهيو؛ وڪيميڊيا جي هڪ انٽرويو ۾ عزيز ڪنگراڻيءَ جي سنڌي ثقافتي ماڳن بابت مضمونن ۽ معتبر حوالا ڳولڻ جي ڏکيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح سنڌي وڪيپيڊيا هڪ ننڍڙي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا کان وڌي سنڌيءَ ۾ کليل ڄاڻ لکڻ ۽ ونڊڻ جي گڏيل منصوبي طور اڳتي وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tell us about Sindhi Wikipedia |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Tell_us_about_Sindhi_Wikipedia |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Events |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians/Press and Media |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Press_and_Media |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How playwright, professor, and Wikimedian Aziz Kingrani contributes his expertise in preserving Sindhi heritage to the Wikimedia movement |url=https://diff.wikimedia.org/2019/12/19/how-playwright-professor-and-wikimeidan-aziz-kingrani-contributes-his-expertise-in-preserving-sindhi-heritage-to-the-wikimedia-movement/ |website=Diff |date=19 December 2019 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q8571840 |website=Wikidata |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wikipedia Statistics |url=https://stats.wikimedia.org/ |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi language Wikipedia at 20,000 articles |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/The_Signpost_volume_22_issue_6.pdf |website=The Signpost |date=21 April 2026 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to create a new article on Sindhi Wikipedia |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:How_To_create_a_new_article_on_Sindhi_Wikipedia_in_Sindhi.pdf |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikimedians User Group logo |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Wikimedians_User_Group_logo_-_variation_1.svg |website=Wikimedia Commons |access-date=29 October 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sindhi Wikipedia and Pakistani languages Wikipedias: interview of JogiAsad |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Sindhi_Wikimedians/Events |website=Meta-Wiki |access-date=29 October 2026}}</ref> == گڏيل تدوين == [[File:English Wikipedia diff view example.png|thumb|هڪ مضمون جي ٻن نسخن جي ڀيٽ؛ ڪيل تبديليون نمايان ٿيل آهن.]] وڪيپيڊيا جي وڌندڙ مقبوليت سبب ڪجهه ٻولين جي نسخن ۾، جن ۾ انگريزي وڪيپيڊيا پڻ شامل آهي، ڪجهه حالتن ۾ تدوين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون آهن. مثال طور، انگريزي وڪيپيڊيا ۾ نئون مضمون ٺاهڻ لاءِ عام طور تي کاتي جو گهٽ ۾ گهٽ چار ڏينهن پراڻو هجڻ ۽ ڏهه تدوينون ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="pagecreation">{{cite web |title=Wikipedia: Page creation |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Page_creation |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اتي ۽ ٻين ڪجهه نسخن ۾ تڪراري، حساس يا بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن کي مختلف درجن ۾ محفوظ ڪيو ويندو آهي.<ref name="protection">{{cite web |title=Wikipedia: Protection policy |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> بار بار تخريبڪاريءَ جو شڪار مضمون کي نيم محفوظ يا ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن لاءِ محفوظ ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ رڳو مقرر شرطن تي پورا لهندڙ تدوينڪار ان ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. انتهائي تڪراري مضمون کي مڪمل طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جنهن کان پوءِ عام طور تي رڳو منتظم ان ۾ سڌي تبديلي ڪري سگهن ٿا.<ref name="protection" /> وڪيپيڊيا ڪجهه ڪم خودڪار روبوٽن حوالي پڻ ڪري ٿي. اهڙي خودڪار انتظامي طريقي سان ڪم تيزيءَ سان ۽ وڏي پيماني تي ٿي سگهي ٿو، پر تدوينن کي خودڪار نموني رد ڪرڻ سان سرگرم تدوينڪارن جي گهٽجڻ ۾ به حصو پئجي سگهي ٿو. روبوٽن کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ برادريءَ جي منظوري وٺڻي پوندي آهي.<ref name="bots">{{cite web |title=Wikipedia:Bots |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bots |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪجهه حالتن ۾ هر تدوينڪار تبديلي پيش ڪري سگهي ٿو، پر نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون عام پڙهندڙن کي ڏيکارڻ کان اڳ تجربيڪار تدوينڪارن کان جاچرايون وڃن ٿيون. جرمن وڪيپيڊيا ۾ اهڙا مستحڪم نسخا پڻ رکيا وڃن ٿا، جيڪي مقرر جاچ کان پوءِ منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite mailing list |last=Birken |first=P. |date=2008-12-14 |title=Bericht Gesichtete Versionen |mailing-list=Wikide-l |publisher=Wikimedia Foundation |language=de}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا ڊسمبر 2012ع ۾ «التوا ۾ تبديليون» وارو نظام متعارف ڪرايو. ان تحت چونڊيل تڪراري يا تخريبڪاريءَ جو شڪار صفحن تي نون يا غير رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙن جون تبديليون، شايع ٿيڻ کان اڳ، تجربيڪار استعمال ڪندڙن کان منظور ڪرايون وينديون آهن.<ref name="pending">{{cite web |title=Help:Pending changes |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Pending_changes |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> تحقيق موجب صفحن جي تحفظ جون پاليسيون تخريبڪاري روڪڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، پر گهڻيون پابنديون تدوينڪارن جي شموليت ۽ برادريءَ جي تنوع کي گهٽائي به سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ajmani |first1=Leah |last2=Vincent |first2=Nicholas |last3=Chancellor |first3=Stevie |date=2023 |title=Peer Produced Friction: How Page Protection on Wikipedia Affects Editor Engagement and Concentration |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=7 |issue=CSCW2 |doi=10.1145/3610198}}</ref> اسرائيل–فلسطين تڪرار سان لاڳاپيل مضمونن تي انگريزي وڪيپيڊيا ۾ ڊگهي عرصي کان تصديق ٿيل کاتن واري تحفظ سميت مخصوص پابنديون لاڳو رهيون آهن. 2025ع ۾ ثالثي ڪميٽي تڪرار سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪجهه منظور ٿيل تدوينڪارن لاءِ «متوازن تدوين» جي پابندي پڻ متعارف ڪرائي: پابنديءَ هيٺ آيل استعمال ڪندڙ کي پنهنجي موضوع سان لاڳاپيل تدوينن جو حصو مقرر حد اندر رکڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last=Elia-Shalev |first=Asaf |date=2025-01-23 |title=Edit wars over Israel spur rare ban of 8 Wikipedia editors — from both sides |url=https://www.jta.org/2025/01/23/israel/edit-wars-over-israel-spur-rare-ban-of-8-wikipedia-editors-from-both-sides |work=Jewish Telegraphic Agency |access-date=2026-10-29}}</ref> ان کان اڳ، 2008ع ۾، ان موضوع سان لاڳاپيل صفحن لاءِ روزاني واپسيءَ جي حد ۽ ٻين انتظامي قدمن جو به ذڪر ڪيو ويو هو؛ اهڙين پابندين جي موجوده صورت وقت سان بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |last=Benjakob |first=Omer |date=2020-10-04 |title=The Second Intifada Still Rages on Wikipedia |work=Haaretz}}</ref> === تبديلين جي جاچ === [[File:Screenshot Wikipedia Revision History.png|thumb|وڪيپيڊيا جي مضمون جي نسخن جي تاريخ وارو صفحو.]] جيتوڻيڪ هر تبديليءَ جي باقاعدي جاچ لازمي ناهي، وڪيپيڊيا جو سافٽويئر هر ڪنهن کي ٻين جون تبديليون ڏسڻ ۽ پرکڻ جا اوزار ڏئي ٿو. هر مضمون جي تاريخ واري صفحي تي ان جا اڳوڻا نسخا ڏسي سگهجن ٿا؛ اتي کان تدوينڪار ڪنهن پوئين نسخي سان ڀيٽ ڪري يا تبديلي واپس به ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Help:Page history |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Page_history |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي دلچسپيءَ وارن مضمونن کي نگرانيءَ جي فهرست ۾ وجهي سگهن ٿا، جيئن انهن ۾ ٿيندڙ تبديليءَ جي خبر پوي.<ref>{{cite web |title=Help:Watchlist |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Watchlist |website=MediaWiki |access-date=2026-10-29}}</ref> وڪيپيڊيا تي تبديليءَ جي نگرانيءَ جا ڪيترائي طريقا آهن. انهن ۾ نون صفحن جي جاچ به شامل آهي، جنهن ۾ تازو ٺاهيل مضمونن کي وڏين خامين لاءِ ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:New pages patrol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:New_pages_patrol |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> 2003ع ۾ اقتصاديات جي پي ايڇ ڊي جي شاگردياڻي اينڊريا چيفوليلي دليل ڏنو ته وڪيءَ ۾ حصو وٺڻ جي گهٽ خرچ سبب گڏيل ڪم کي هٿي ملي ٿي. سندس چوڻ موجب، پراڻن نسخن تائين آسانيءَ سان پهچڻ جهڙيون خاصيتون تخليقي تعمير کي، اڳين ڪم جي تباهيءَ بدران، وڌيڪ ممڪن بڻائين ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Ciffolilli |first=Andrea |date=2003-12 |title=Phantom authority, self-selective recruitment and retention of members in virtual communities: The case of Wikipedia |journal=First Monday |volume=8 |issue=12 |doi=10.5210/fm.v8i12.1108}}</ref> === تخريبڪاري === {{main|وڪيپيڊيا تي تخريبڪاري}} وڪيپيڊيا جي سالميت کي ڄاڻي واڻي نقصان پهچائيندڙ تبديليءَ کي تخريبڪاري چيو ويندو آهي. عام مثالن ۾ گارگند يا بيهودو مواد شامل ڪرڻ، اشتهار يا ٻيو ناپسنديده مواد وجهڻ، ۽ مضمون جو مواد حذف ڪرڻ يا سڄو صفحو خالي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Vandalism |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Vandalism |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> ڪڏهن تخريبڪار بظاهر درست پر ڪوڙي ڄاڻ وڌائيندا آهن، جيڪا سڃاڻڻ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي. ٻيا طريقا صفحي جي غير لاڳاپيل جوڙجڪ بدلائڻ، عنوان يا درجا بنديءَ ۾ ڦيرڦار ڪرڻ، مضمون جي ڪوڊ سان هٿ چراند ڪرڻ يا تصويرن جو غلط استعمال ڪرڻ آهن.<ref>{{cite journal |last1=West |first1=Andrew G. |last2=Chang |first2=Jian |last3=Venkatasubramanian |first3=Krishna |last4=Sokolsky |first4=Oleg |last5=Lee |first5=Insup |date=2011 |title=Link Spamming Wikipedia for Profit |journal=Proceedings of the 8th Annual Collaboration, Electronic Messaging, Anti-Abuse and Spam Conference |pages=152–161 |doi=10.1145/2030376.2030394}}</ref> چٽي تخريبڪاري عام طور تي جلدي هٽائي سگهجي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب اهڙي تبديليءَ کي سڃاڻڻ ۽ درست ڪرڻ جو وچين وقت ڪجهه منٽ هو. پر ڪجهه تبديليون گهڻي دير تائين نظر کان لڪل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Priedhorsky |first1=Reid |last2=Chen |first2=Jilin |last3=Lam |first3=Shyong (Tony) K. |last4=Panciera |first4=Katherine |last5=Terveen |first5=Loren |last6=Riedl |first6=John |date=2007 |title=Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia |journal=Proceedings of the ACM Conference on Supporting Group Work |doi=10.1145/1316624.1316663}}</ref> 2005ع ۾ هڪ گمنام استعمال ڪندڙ آمريڪي صحافي ۽ سياسي شخصيت جان سيگينٿالر جي سوانح عمريءَ ۾ ڪوڙي ڄاڻ وڌي، جنهن کيس جان ايف. ڪينيڊيءَ جي قتل ۾ شڪي طور پيش ڪيو. اها ڄاڻ چار مهينا درست نه ٿي. واقعي کان پوءِ وڪيپيڊيا زنده ماڻهن جي سوانح عمرين ۾ تصديق‌پذيريءَ بابت پنهنجا اصول وڌيڪ سخت ڪيا.<ref>{{cite news |last=Seigenthaler |first=John |date=2005-11-29 |title=A False Wikipedia 'biography' |url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm |work=USA Today}}</ref><ref>{{cite news |last=Helm |first=Burt |date=2005-12-13 |title=Wikipedia: “A Work in Progress” |work=BusinessWeek}}</ref> === تڪرار ۽ ترميمي جهيڙا === {{main|وڪيپيڊيا تي تڪرار}} مضمون جي مواد بابت تدوينڪارن ۾ اختلاف ٿي سگهن ٿا، جن تي مضمون جي ڳالهه ٻولهه واري صفحي ۾ بحث ڪري سگهجي ٿو. جڏهن تدوينڪار هڪ ٻئي جون تبديليون بار بار واپس ڪن يا هڪ ئي مواد ٻيهر شامل ڪن، ته ان کي ترميمي جهيڙو چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Wikipedia:Edit warring |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_warring |website=English Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> اهڙن جهيڙن ۾ گهڻو وقت ۽ محنت خرچ ٿئي ٿي، پر اڪثر ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نٿو ٿئي. محققن وڪيپيڊيا جي تڪرارن ۾ بدتميزي، مقابلي ڪندڙ تدوينڪارن جي ٽولن، ڳالهه ٻولهه جي بناوت ۽ حوالن تي ٿيندڙ اختلافن جو مطالعو ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khazraie |first1=Marzieh |last2=Talebzadeh |first2=Hossein |date=2020 |title=“Wikipedia does NOT tolerate your babbling!”: Impoliteness-induced conflict (resolution) in a polylogal collaborative online community of practice |journal=Journal of Pragmatics |volume=163 |pages=46–65 |doi=10.1016/j.pragma.2020.03.009}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lerner |first1=Jürgen |last2=Lomi |first2=Alessandro |date=2020 |title=The free encyclopedia that anyone can dispute: An analysis of the micro-structural dynamics of positive and negative relations in the production of contentious Wikipedia articles |journal=Social Networks |volume=60 |pages=11–25 |doi=10.1016/j.socnet.2018.12.003}}</ref> 2013ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق ڪندڙ طاها ياسري ۽ ساٿين وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولين ۾ تدويني تڪرارن ۽ انهن جي حل جو جائزو ورتو. هنن دليل ڏنو ته رڳو تبديلي واپس ڪرڻ جي ڳڻپ، نقصانڪار تدويني ڪم ماپڻ لاءِ ڪافي ناهي؛ هڪ ٻئي جون تبديليون واري واري سان واپس ڪندڙ تدوينڪارن جا جوڙا به اهم آهن. ان وقت انگريزي وڪيپيڊيا ۾ جارج ڊبليو. بش، انارڪزم ۽ محمد بابت مضمونن ۾ تڪرار سڀ کان وڌيڪ هئا؛ جرمن وڪيپيڊيا ۾ ڪروشيا، سائنٽالاجي ۽ 11 سيپٽمبر بابت سازشي نظرين جا مضمون اڳيان هئا.<ref>{{cite book |last1=Yasseri |first1=Taha |last2=Spoerri |first2=Anselm |last3=Graham |first3=Mark |last4=Kertész |first4=János |year=2014 |chapter=The Most Controversial Topics in Wikipedia: A Multilingual and Geographical Analysis |title=The Most Controversial Topics in Wikipedia |publisher=Scarecrow Press |arxiv=1305.5566 |doi=10.2139/ssrn.2269392}}</ref> 2020ع جي هڪ مطالعي ۾ تڪرارن سڃاڻڻ لاءِ هڪ ٻئي جون تبديليون واپس ڪرڻ کان سواءِ تدوينڪارن جي ٻين روين کي به ماپڻ جا طريقا پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite journal |last1=Ruprechter |first1=Thorsten |last2=Santos |first2=Tiago |last3=Helic |first3=Denis |date=2020 |title=Relating Wikipedia article quality to edit behavior and link structure |journal=Applied Network Science |volume=5 |issue=1 |article-number=61 |doi=10.1007/s41109-020-00305-y}}</ref> مضمون حذف ڪرڻ بابت به تدوينڪار بحث ڪندا آهن. 2019ع تائين وڪيپيڊيا جي شروعات کان وٺي اهڙن بحثن جو انگ لڳ ڀڳ پنج لک هو. مضمون حذف ڪرڻ لاءِ نامزد ٿيڻ کان پوءِ، فيصلو عام طور تي برقرار رکڻ يا حذف ڪرڻ بابت راءِ ۽ موضوع سان لاڳاپيل اهميت جي اصولن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mayfield |first1=Elijah |last2=Black |first2=Alan W. |date=2019 |title=Analyzing Wikipedia Deletion Debates with a Group Decision-Making Forecast Model |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |volume=3 |issue=CSCW |pages=1–26 |doi=10.1145/3359308}}</ref> == پاليسيون ۽ مواد == === پاليسيون ۽ مواد جو انتظام === وڪيپيڊيا جا مضمون مکيه نيم‌اسپيس ۾ هوندا آهن. ٻين نيم‌اسپيسن ۾ صفحي جي نالي کان اڳ هڪ اڳياڙي ڏني ويندي آهي، جيڪا ان صفحي جو مقصد ظاهر ڪري ٿي. مثال طور، «وڪيپيڊيا» اڳياڙيءَ وارو منصوبه نيم‌اسپيس وڪيپيڊيا جي انتظام، پاليسين ۽ برادريءَ جي بحثن سان لاڳاپيل صفحن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. عام پڙهندڙن کي گهڻو ڪري انهن ٻين نيم‌اسپيسن جي ڄاڻ نه هوندي آهي.<ref name="Namespaces">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=3 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا برادريءَ جا بنيادي اصول «پنج ٿنڀن» ۾ بيان ٿيل آهن؛ جڏهن ته مضمونن جي لکڻ ۽ مواد جي چونڊ بابت تفصيلي اصول ڪيترين ئي پاليسين ۽ هدايتن ۾ ڏنل آهن.<ref name="FivePillars">{{cite web |title=Wikipedia:Five pillars |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellPolicies">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=5–7 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> وڪيپيڊيا جا پنج بنيادي اصول هي آهن: * وڪيپيڊيا هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي. * وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان لکيو وڃي ٿو. * وڪيپيڊيا جو مواد آزاد آهي، جنهن کي هر ڪو استعمال، ترميم ۽ ورهائي سگهي ٿو. * وڪيپيڊيا جي تدوينڪارن کي هڪ ٻئي سان احترام ۽ شائستگيءَ سان پيش اچڻ گهرجي. * وڪيپيڊيا ۾ ڪي به اهڙا سخت ۽ اڻلچڪدار ضابطا ناهن، جن ۾ تبديلي ممڪن نه هجي.<ref name="FivePillars"/> برادريءَ جون پاليسيون ۽ هدايتون وڪيپيڊيا جي منصوبه نيم‌اسپيس ۾ رکيل آهن. تدوينڪار برادريءَ جي اتفاقِ راءِ موجب ويب سائيٽ جا اصول ۽ هدايتون لکندا ۽ انهن ۾ ترميم ڪندا آهن.<ref name="PoliciesGuidelines">{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> شروعات ۾ غير انگريزي ٻولين جا ڪجهه اصول انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن جي ترجمي تي ٻڌل هئا؛ پوءِ مختلف ٻولين جي برادرين انهن ۾ پنهنجن حالتن موجب تبديليون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary J. |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |page=36 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === مواد بابت پاليسيون ۽ هدايتون === انگريزي وڪيپيڊيا جي اصولن موجب، هر مضمون جو موضوع انسائيڪلوپيڊيا ۾ شامل ٿيڻ جوڳو هئڻ گهرجي؛ مضمون لغت جي داخلا يا لغت جهڙي تعريف تائين محدود نه هجي.<ref name="WhatWikipediaIsNot">{{cite web |title=Wikipedia:What Wikipedia is not |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> موضوع کي وڪيپيڊيا جي اهميت بابت معيارن تي به پورو لهڻ گهرجي. عام طور ان لاءِ ضروري آهي ته موضوع کي ان کان آزاد، معتبر ماخذن ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو هجي.<ref name="Notability">{{cite web |title=Wikipedia:Notability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جو مقصد اڳ ۾ قائم ۽ تسليم ٿيل ڄاڻ جو خلاصو ڏيڻ آهي؛ تنهنڪري ان ۾ اصل تحقيق پيش ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref name="OriginalResearch">{{cite web |title=Wikipedia:No original research |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪجهه موضوعن، جهڙوڪ سياستدانن ۽ علمي شخصيتن، لاءِ اهميت جا خاص معيار پڻ مقرر آهن.<ref name="Notability"/> وڪيپيڊيا ۾ مواد غيرجانبدار نقطهٔ نظر سان پيش ٿيڻ گهرجي. ان لاءِ معتبر ماخذن جو خلاصو، غيرجانبدار ٻولي ۽ موضوع بابت اهم نظرين جي مناسب نمائندگي ضروري آهي. دعوائون اهڙيون هجن جو انهن جي تصديق معتبر ماخذن وسيلي ٿي سگهي.<ref name="Neutrality">{{cite web |title=Wikipedia:Neutral point of view |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Verifiability">{{cite web |title=Wikipedia:Verifiability |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> حوالن کان سواءِ ڄاڻ تي حوالو گهربل هجڻ جو نشان لڳائي سگهجي ٿو يا ان کي مضمون مان ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="CitingSources">{{cite web |title=Wikipedia:Citing sources |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources |website=انگريزي وڪيپيڊيا |access-date=29 October 2026}}</ref> ان ڪري ڪڏهن اهڙي ڄاڻ به هٽجي سگهي ٿي جيڪا درست هجي، پر جنهن لاءِ مناسب حوالو نه ڏنو ويو هجي.<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=For inclusive mission, Wikipedia is told that written word goes only so far |work=International Herald Tribune |date=9 August 2011 |page=18}}</ref> وڪيپيڊيا جون پاليسيون وقت سان وڌيڪ پيچيده ٿيون ۽ انهن جو انگ وڌيو. 2008ع ۾ 44 پاليسي صفحا ۽ 248 هدايتن جا صفحا هئا؛ 2013ع تائين محققن 383 پاليسي صفحا ۽ 449 هدايتن جا صفحا ڳڻيا.<ref name="PolicyGrowth">{{cite journal |last1=Ren |first1=Yuqing |last2=Zhang |first2=Haifeng |last3=Kraut |first3=Robert E. |title=How Did They Build the Free Encyclopedia? A Literature Review of Collaboration and Coordination among Wikipedia Editors |journal=ACM Transactions on Computer-Human Interaction |volume=31 |issue=1 |pages=1–48 |date=2024 |doi=10.1145/3617369}}</ref> == انتظام ۽ نگراني == {{Further|وڪيپيڊيا:انتظام}} وڪيپيڊيا جي شروعاتي دور جي افراتفريءَ ۾ وقت گذرڻ سان جمهوري ۽ درجابنديءَ وارا عنصر گڏجي ويا.<ref name="SangerMemoir">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |website=Slashdot |date=18 April 2005 |url=https://features.slashdot.org/story/05/04/18/164213/the-early-history-of-nupedia-and-wikipedia-a-memoir |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="Kostakis2010">{{cite journal |last=Kostakis |first=Vasilis |title=Identifying and understanding the problems of Wikipedia's peer governance: The case of inclusionists versus deletionists |journal=First Monday |volume=15 |issue=3 |date=March 2010 |doi=10.5210/fm.v15i3.3122 |url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/3122 |access-date=29 October 2026}}</ref> ڪنهن به مضمون کي ان جي لکندڙ، ڪنهن ٻئي ايڊيٽر يا مضمون جي موضوع جي ملڪيت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="Ownership">{{cite web |title=Wikipedia:Ownership of content |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ownership_of_content |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ ايڊيٽر اضافي استعمال ڪندڙ حقن لاءِ درخواست ڏئي سگهن ٿا، جن سان کين ڪي خاص فني ڪم ڪرڻ جي اجازت ملي ٿي. ڪجهه حق پاڻمرادو ڏنا ويندا آهن: مثال طور، کاتي جي عمر ۽ ڪيل ترميمن جو مقرر حد تائين پهچڻ تي استعمال ڪندڙ کي خود تصديق ٿيل يا وڌيڪ تصديق ٿيل گروهه ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="McDowellRights">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=12–13 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === منتظم === {{Main|وڪيپيڊيا:منتظم}} تجربيڪار ايڊيٽر منتظم ٿيڻ لاءِ اميدوار ٿي سگهن ٿا.<ref name="Mehegan2006">{{cite news |last=Mehegan |first=David |title=Many contributors, common cause |url=http://archive.boston.com/business/technology/articles/2006/02/13/many_contributors_common_cause/ |work=The Boston Globe |date=13 February 2006 |access-date=29 October 2026}}</ref> منتظمين کي سخت ڀڃ ڊاهه يا ايڊيٽنگ بابت تڪرارن جي حالتن ۾ صفحا ڊاهڻ يا انهن ۾ تبديلي روڪڻ جا اختيار حاصل هوندا آهن.<ref name="Administrators">{{cite web |title=Wikipedia:Administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> فيصلا ڪرڻ وقت منتظمين کي ڪو خاص امتياز حاصل نه هوندو آهي. سندن اختيار گهڻو ڪري اهڙن ڪمن تائين محدود هوندا آهن، جيڪي منصوبي جي وسيع حصي تي اثرانداز ٿين ۽ عام ايڊيٽر پاڻ نه ڪري سگهن؛ اهي اختيار اهڙيون پابنديون لاڳو ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندا آهن، جيڪي خلل وجهندڙ ايڊيٽرن کي غيرمفيد ترميمون ڪرڻ کان روڪين.<ref name="Administrators"/> 2012ع تائين، وڪيپيڊيا جي اڳئين سالن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ايڊيٽر منتظم بڻجي رهيا هئا؛ ان جو هڪ سبب امڪاني منتظمين جي جاچ جو وڌيڪ سخت ٿيڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Meyer2012">{{cite magazine |last=Meyer |first=Robinson |title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ |magazine=The Atlantic |date=16 July 2012 |access-date=29 October 2026}}</ref> 2022ع ۾ هڪ اميدوار جي ٽرمپ مخالف خيالن سبب منتظم ٿيڻ جي درخواست تي سخت تڪرار ٿيو؛ آخرڪار کيس منتظم جا اختيار ڏنا ويا.<ref name="Harrison2022">{{cite web |last=Harrison |first=Stephen |title=Inside Wikipedia's Historic, Fiercely Contested "Election" |url=https://slate.com/technology/2022/06/wikipedia-admin-election-trump.html |website=Slate |date=16 June 2022 |access-date=29 October 2026}}</ref> === تڪرارن جو حل === {{Main|وڪيپيڊيا:تڪرارن جو حل}} وقت سان گڏ وڪيپيڊيا تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هڪ نيم رسمي طريقيڪار جوڙيو آهي. برادريءَ جي اتفاقِ راءِ معلوم ڪرڻ لاءِ ايڊيٽر لاڳاپيل برادري فورم تي مسئلو کڻي وڃي سگهن ٿا، ٽئين ڌر کان راءِ گهري سگهن ٿا، يا وڌيڪ وسيع بحث شروع ڪرڻ لاءِ «راءِ جي درخواست» ڏئي سگهن ٿا.<ref name="DisputeResolution">{{cite web |title=Wikipedia:Dispute resolution |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="RequestComment">{{cite web |title=Wikipedia:Requests for comment |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_comment |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> اهڙي درخواست تي روبوٽ بحث کي مرڪزي فهرست ۾ شامل ڪن ٿا، ايڊيٽرن کي حصو وٺڻ جي دعوت ڏين ٿا ۽ 30 ڏينهن کان پوءِ ان کي فهرست مان هٽائين ٿا.<ref name="RequestComment"/> بحث بند ڪندڙ ايڊيٽر کي اختيار آهي ته بحث کي ان مدت کان اڳ يا پوءِ بند ڪري. جيڪڏهن نتيجو چٽو نه هجي ته هڪ غيرجانبدار ايڊيٽر، جيڪو عام طور برادريءَ ۾ سٺي ساک رکندڙ هوندو آهي، بحث ۾ پيش ڪيل دليلن جي بنياد تي نتيجو ڪڍي سگهي ٿو.<ref name="ClosingDiscussions">{{cite web |title=Wikipedia:Closing discussions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Closing_discussions |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جا ايڊيٽر اهڙن بحثن ۾ پنهنجي راءِ کي «!vote» چوندا آهن، جيئن واضح رهي ته اهو رسمي ووٽ ناهي. عجب جي نشاني منطقي نفيءَ جي علامت آهي ۽ ان کي انگريزيءَ ۾ «not» پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Wikipedia:Polling is not a substitute for discussion |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Polling_is_not_a_substitute_for_discussion |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا تڪرارن کي مقامي سطح تي حل ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿي. دريوش جيميئلنيئڪ موجب، تنظيمي مطالعي جي ميدان ۾ اهو طريقو نسبتاً منفرد آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ ان ميدان ۾ اتفاقِ راءِ ٺاهڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو آهي. ريگل ۽ سوئي گارڊنر جو خيال آهي ته اتفاقِ راءِ ٺاهڻ جا اهي طريقا ڪوئڪرن جي گڏجاڻين سان ملندڙ جلندڙ آهن؛ فرق اهو آهي ته اختلاف وقت ڪوئڪرن وٽ ڪلارڪ جي صورت ۾ سهولتڪار هوندو آهي، جڏهن ته وڪيپيڊيا جي بحثن ۾ اهڙو سهولتڪار مقرر نه هوندو آهي.<ref name="Jemielniak2014">{{cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |year=2014 |pages=62, 83 |doi=10.2307/j.ctvqsdrf9 |isbn=978-0-8047-9120-5}}</ref> === ثالثي ڪميٽي === {{Main|وڪيپيڊيا:ثالثي ڪميٽي}} ثالثي ڪميٽي تڪرار حل ڪرڻ جو آخري فورم آهي. تڪرار عام طور مضمون جي متن بابت مخالف راءِ رکندڙ ڌرين جي اختلافن مان پيدا ٿيندا آهن، پر ڪميٽي سڌيءَ طرح اهو فيصلو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿي ته مضمون ۾ ڪهڙي مخصوص راءِ اختيار ٿيڻ گهرجي.<ref name="HoffmanMehra2009">{{cite journal |last1=Hoffman |first1=David A. |last2=Mehra |first2=Salil K. |title=Wikitruth Through Wikiorder |journal=Emory Law Journal |volume=59 |issue=1 |year=2009 |pages=151–182 |ssrn=1354424}}</ref> شمارياتي تجزين موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جي ڪميٽي تڪرارن جي مواد کي نظرانداز ڪري، گهڻو ڌيان ان ڳالهه تي ڏئي ٿي ته تڪرار ۾ شامل ايڊيٽرن جو رويو ڪهڙو هو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> ان جي ڪم کي رڳو تڪرار ختم ڪرڻ ۽ مخالف ايڊيٽرن ۾ ٺاهه ڪرائڻ بدران، مسئلا پيدا ڪندڙ ايڊيٽرن کي ڌار ڪرڻ ۽ ممڪن طور ڪارائتن ايڊيٽرن کي ٻيهر حصو وٺڻ جو موقعو ڏيڻ طور به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> تنهنڪري ڪميٽي عام طور مضمونن جي مواد جو حڪم نٿي ڏئي؛ البت، جيڪڏهن ڪا نئين ترميم وڪيپيڊيا جي پاليسيءَ جي ڀڃڪڙي ڪري ٿي، مثال طور ان ۾ جانبداري هجي، ته ڪميٽي ان ترميم جي مذمت ڪري سگهي ٿي.<ref name="HoffmanMehra2009"/> عام طور استعمال ٿيندڙ قدمن ۾ تنبيهون ۽ آزمائشي پابنديون شامل آهن، جيڪي 63 سيڪڙو ڪيسن ۾ استعمال ٿيون. ايڊيٽرن کي مضمونن مان روڪڻ 43 سيڪڙو، موضوعن مان روڪڻ 23 سيڪڙو، ۽ سڄي وڪيپيڊيا مان پابندي لڳائڻ 16 سيڪڙو ڪيسن ۾ ٿيو.<ref name="HoffmanMehra2009"/> وڪيپيڊيا مان مڪمل پابندي عام طور جعلسازيءَ سان ڪنهن ٻئي جي سڃاڻپ اختيار ڪرڻ يا سماج دشمن رويي جهڙن ڪيسن تائين محدود هوندي آهي.<ref name="Banning">{{cite web |title=پابنديءَ جي پاليسي |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Banning_policy |website=وڪيپيڊيا |access-date=29 آڪٽوبر 2026}}</ref> جيڪڏهن معاملو جعلسازي يا سماج دشمن رويي بدران ايڊيٽنگ جي جنگ يا ٻين ايڊيٽنگ پاليسين جي ڀڃڪڙين بابت هجي، ته عام طور قدم تنبيهن تائين محدود رهندا آهن.<ref name="HoffmanMehra2009"/> == برادري == {{Main|وڪيپيڊيا جي برادري}} [[File:Wikipediani a Wikimania.jpg|thumb|2005ع جي وڪي مينيا ڪانفرنس ۾ اطالوي وڪيپيڊين ۽ سندن مهمان.]] وڪيپيڊيا جي هر مضمون ۽ هر استعمال ڪندڙ سان هڪ الڳ «بحث» وارو صفحو لاڳاپيل هوندو آهي. اهي صفحا ايڊيٽرن جي ڳالهه ٻولهه، ڪم ۾ هم آهنگي ۽ بحث مباحثي جا بنيادي وسيلا آهن.<ref name="Viegas2007">{{cite conference |last1=Viégas |first1=Fernanda B. |last2=Wattenberg |first2=Martin M. |last3=Kriss |first3=Jesse |last4=van Ham |first4=Frank |title=Talk Before You Type: Coordination in Wikipedia |conference=40th Annual Hawaii International Conference on System Sciences |date=3 January 2007 |publisher=IEEE |doi=10.1109/HICSS.2007.511 |url=https://research.ibm.com/publications/talk-before-you-type-coordination-in-wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي برادريءَ کي ڪڏهن «فرقي جهڙي» به سڏيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهو بيان هر ڀيري مڪمل طور ناڪاري معنيٰ ۾ نه هوندو آهي.<ref name="Arthur2005">{{cite news |last=Arthur |first=Charles |title=Log on and join in, but beware the web cults |work=The Guardian |date=14 December 2005 |url=https://www.theguardian.com/technology/2005/dec/15/wikipedia.web20 |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="LuStout2003">{{cite news |last=Lu Stout |first=Kristie |title=Wikipedia: The know-it-all Web site |work=CNN |date=4 August 2003 |url=https://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html |access-date=29 October 2026}}</ref> برادريءَ ۾ گڏيل هم آهنگيءَ کي اوليت ڏيڻ، ۽ ڪڏهن ان لاءِ ماهريت جي سندن کي نظرانداز ڪندڙ ٺاهه قبول ڪرڻ، «اشرافيت مخالف رويو» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="SangerAntiElitism2004">{{cite web |last=Sanger |first=Larry |title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism |website=LarrySanger.org |date=31 December 2004 |url=https://larrysanger.org/2004/12/why-wikipedia-must-jettison-its-anti-elitism/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا پنهنجن ايڊيٽرن ۽ حصو وٺندڙن کان سڃاڻپ ڏيڻ جو مطالبو نٿي ڪري.<ref name="Goodwin2009">{{cite conference |last=Goodwin |first=Jean |title=The Authority of Wikipedia |conference=8th Conference of the Ontario Society for the Study of Argumentation |date=3–6 June 2009 |publisher=University of Windsor |url=https://scholar.uwindsor.ca/ossaarchive/OSSA8/papersandcommentaries/59/ |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي واڌ سان گڏ «وڪيپيڊيا ڪير لکي ٿو؟» انهن سوالن مان بڻيو، جيڪي اڪثر پڇيا ويندا هئا.<ref name="Kittur2007">{{cite conference |last=Kittur |first=Aniket |title=Power of the Few vs. Wisdom of the Crowd: Wikipedia and the Rise of the Bourgeoisie |conference=SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems |date=2007 |publisher=ACM |doi=10.1145/1240624.1240705 |url=https://research.google/pubs/power-of-the-few-vs-wisdom-of-the-crowd-wikipedia-and-the-rise-of-the-bourgeoisie/ |access-date=29 October 2026}}</ref> جمي ويلز هڪ ڀيري چيو ته «ڪجهه سونَهن رضاڪارن جي برادري» وڪيپيڊيا ۾ گهڻي ڀاڱي حصو وجهي ٿي، تنهنڪري اهو منصوبو روايتي تنظيمن جهڙو آهي. جيئن وڪيپيڊيا رضاڪارن جي محنت تي ڀاڙي ٿي، ايڊيٽر اڪثر انهن موضوعن تي ڪم ڪندا آهن، جيڪي کين دلچسپ لڳندا آهن.<ref name="Blodget2009">{{cite web |last=Blodget |first=Henry |title=Who The Hell Writes Wikipedia, Anyway? |website=Business Insider |date=3 January 2009 |url=https://www.businessinsider.com/2009/1/who-the-hell-writes-wikipedia-anyway |access-date=29 October 2026}}</ref><ref name="McDowellCommunity">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=61–62 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> انگريزي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۽ استعمال ڪندڙن جا انگ وقت سان بدلجن ٿا. ماخذ واري نسخي ۾ ان لاءِ 7,256,608 مضمون، 55,204,532 رجسٽر ٿيل ايڊيٽر ۽ 270,134 فعال ايڊيٽر ڄاڻايل هئا. فعال ايڊيٽر اهو آهي، جنهن گذريل 30 ڏينهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ترميم ڪئي هجي.<ref name="Wikipedians">{{cite web |title=Wikipedians |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedians |website=Wikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> وڪيپيڊيا جي ثقافتي ريتن، جهڙوڪ بحث واري صفحي تي پنهنجي تبصري هيٺ دستخط ڪرڻ، تي عمل نه ڪندڙ ايڊيٽر اڻ سڌيءَ طرح پاڻ کي ٻاهريون ظاهر ڪري سگهن ٿا. ان سان امڪان وڌي سگهي ٿو ته اندروني برادري سندن حصي کي نشانو بڻائي يا گهٽ اهميت ڏئي. برادريءَ جو اندروني حصو بڻجڻ لاءِ وڪيپيڊيا جا مخصوص فني طريقا سکڻ، ڪڏهن پيچيده تڪرار حل ڪرڻ واري عمل مان گذرڻ، ۽ اهڙي ثقافت سمجهڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، جيڪا اندروني مذاقن ۽ حوالن سان ڀرپور آهي.<ref name="Goldman2010">{{cite journal |last=Goldman |first=Eric |title=Wikipedia's Labor Squeeze and its Consequences |journal=Journal on Telecommunications and High Technology Law |volume=8 |year=2010 |url=https://digitalcommons.law.scu.edu/facpubs/5/ |access-date=29 October 2026}}</ref> بنا کاتي ۾ داخل ٿيڻ وارن ايڊيٽرن کي ڪنهن حد تائين «ٻئي درجي جا شهري» سمجهيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته وڪي برادريءَ جا ٻيا ميمبر سندن لاڳيتي شرڪت جي بنياد تي سندن ساک قائم ڪندا آهن؛ ٻئي پاسي، رڳو آءِ پي پتي سان سڃاتل گمنام ۽ غير رجسٽر ٿيل ايڊيٽرن جي ترميمن کي پڪ سان ڪنهن هڪ فرد سان منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref name="Noveck2007">{{cite journal |last=Noveck |first=Beth Simone |title=Wikipedia and the Future of Legal Education |journal=Journal of Legal Education |volume=57 |issue=1 |pages=3–9 |date=March 2007 |publisher=Association of American Law Schools |jstor=42894005}}</ref> نون ايڊيٽرن کي اڪثر وڪيپيڊيا جي پيچيدگين کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. تجربيڪار ايڊيٽرن کي ترغيب ڏني ويندي آهي ته هو نون آيلن سان سختي نه ڪن، جيئن وڌيڪ آجيان ڪندڙ ماحول قائم رهي.<ref name="McDowellNewcomers">{{cite book |last1=McDowell |first1=Zachary |last2=Vetter |first2=Matthew A. |title=Wikipedia and the Representation of Reality |publisher=Routledge |year=2022 |pages=10–11 |doi=10.4324/9781003094081}}</ref> === تحقيق === ڊارٽمائوٿ ڪاليج جي محققن جي 2007ع واري مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جا گمنام ۽ ڪڏهن ڪڏهن حصو وٺندڙ به ڄاڻ جو اهڙو ئي قابلِ اعتماد ذريعو ٿي سگهن ٿا، جهڙا رجسٽر ٿيل حصو وٺندڙ.<ref name="ScientificAmerican2007">{{cite web |title=Wikipedia "Good Samaritans" Are on the Money |website=Scientific American |date=19 October 2007 |url=https://www.scientificamerican.com/article/good-samaritans-are-on-the-money/ |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع ۾ ويلز چيو ته سندس اندازي موجب ڪُل ترميمن مان اڌ کان وڌيڪ 0.7 سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪيون هيون. هن اهو به چيو ته سڀ کان وڌيڪ سرگرم ٻه سيڪڙو استعمال ڪندڙن ڪُل ترميمن جو 73.4 سيڪڙو ڪيو هو. ساڳئي سال، هينري بلڊجٽ مضمونن جي هڪ بي ترتيب نموني جي جاچ مان چيو ته موجوده نسخي ۾ باقي رهيل گهڻو متن ٻاهرين حصو وٺندڙن لکيو هو، جڏهن ته ترميمن ۽ ترتيب ڏيڻ جو وڏو حصو اندروني ايڊيٽرن ڪيو هو.<ref name="Blodget2009"/> 2008ع ۾ هڪ رسالي جي مضمون ۾ چيو ويو ته وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ اڌ ترميمون هڪ سيڪڙو استعمال ڪندڙ ڪندا آهن.<ref name="Wilson2008">{{cite web |last=Wilson |first=Chris |title=The Wisdom of the Chaperones |website=Slate |date=22 February 2008 |url=https://www.slate.com/articles/technology/technology/2008/02/the_wisdom_of_the_chaperones.html |access-date=29 October 2026}}</ref> هارون سوارٽز پنهنجي 2006ع واري جاچ ۾ حصيداريءَ کي ماپڻ جي طريقي تي سوال اٿاريو؛ سندس چونڊيل ڪجهه مضمونن ۾ متن جو وڏو حصو اهڙن استعمال ڪندڙن لکيو هو، جن جون ترميمون ٿوريون هيون.<ref name="Swartz2006">{{cite web |last=Swartz |first=Aaron |title=Who Writes Wikipedia? |website=Raw Thought |date=4 September 2006 |url=https://www.aaronsw.com/weblog/whowriteswikipedia |access-date=29 October 2026}}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي ميمبرن کي ٻين ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اتفاق پسند، گهٽ کليل ذهن ۽ گهٽ ذميوار ڄاڻايو ويو. پوءِ آيل تنقيدي جائزي ۾ مطالعي جي طريقيڪار ۾ اهم خامين جي نشاندهي ڪئي وئي؛ ان ۾ چيو ويو ته انگن اکرن مان کليل ذهن هجڻ جي شرح وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ مقابلي وارن گروهن جا فرق ننڍا هئا.<ref name="Amichai2008">{{cite journal |last1=Amichai-Hamburger |first1=Yair |last2=Lamdan |first2=Naama |last3=Madiel |first3=Rinat |last4=Hayat |first4=Tsahi |title=Personality Characteristics of Wikipedia Members |journal=CyberPsychology & Behavior |volume=11 |issue=6 |pages=679–681 |year=2008 |doi=10.1089/cpb.2007.0225 |pmid=18954273}}</ref><ref name="McGreal2013">{{cite web |last=McGreal |first=Scott A. |title=The Misunderstood Personality Profile of Wikipedia Members |website=Psychology Today |date=11 March 2013 |url=https://www.psychologytoday.com/ca/blog/unique-everybody-else/201303/the-misunderstood-personality-profile-wikipedia-members |access-date=29 October 2026}}</ref> 2009ع جي هڪ مطالعي ۾ وڪيپيڊيا جي برادريءَ ۾ نئين مواد جي مخالفت وڌڻ جا اشارا ڏنا ويا.<ref name="Giles2009">{{cite news |last=Giles |first=Jim |title=After the boom, is Wikipedia heading for bust? |work=New Scientist |date=4 August 2009 |url=https://www.newscientist.com/article/dn17554-after-the-boom-is-wikipedia-heading-for-bust/ |access-date=29 October 2026}}</ref> === تنوع === ڪيترن مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته وڪيپيڊيا جا گهڻا رضاڪار حصو وٺندڙ مرد آهن. 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي سروي موجب، جواب ڏيندڙ وڪيپيڊيا ايڊيٽرن مان لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو عورتون هيون. اهو انگ ان وقت جي سروي سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده شرح نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cohen2011">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Define Gender Gap? Look Up Wikipedia's Contributor List |work=The New York Times |date=31 January 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/01/31/business/media/31link.html |access-date=29 October 2026}}</ref> ان صورتحال سبب آمريڪا جي ڪيترين يونيورسٽين عورتن کي وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪئي. ييل ۽ براون سميت ڪجهه يونيورسٽين شاگردن کي سائنس يا ٽيڪنالاجيءَ ۾ عورتن بابت مضمون لکڻ يا سنوارڻ تي تعليمي ڪريڊٽ به ڏنو.<ref name="CBC2013">{{cite news |title=OCAD to 'Storm Wikipedia' this fall |work=CBC News |date=27 August 2013 |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ocad-to-storm-wikipedia-this-fall-1.1412807 |access-date=29 October 2026}}</ref> اينڊريو ليه جو خيال هو ته مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي گهٽ حصيداريءَ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته عورت طور پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ سان کين «بدتميزيءَ ۽ ڊيڄاريندڙ رويي» کي منهن ڏيڻو پوي.<ref name="Kessenides2016">{{cite news |last1=Kessenides |first1=Dimitra |last2=Chafkin |first2=Max |title=Is Wikipedia Woke? |work=Bloomberg Businessweek |date=22 December 2016 |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2016-12-22/how-woke-is-wikipedia-s-editorial-pool |access-date=29 October 2026}}</ref> انگن اکرن موجب، آفريڪا جا ماڻهو به وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن ۾ گهٽ نمائندگي رکن ٿا.<ref name="Walker2018">{{cite web |last=Walker |first=Andy |title=The startling numbers behind Africa's Wikipedia knowledge gaps |website=Bizcommunity |date=26 June 2018 |url=https://www.bizcommunity.africa/Article/410/98/185329.html |access-date=29 October 2026}}</ref> == انتظامي ۽ عملي ڪارڪردگي == === وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ ان سان لاڳاپيل تنظيمون === {{Main|وڪيميڊيا فائونڊيشن}} [[فائل:Sue Gardner keynote, Wikimania 2013 1.jpg|thumb|سو گارڊنر وڪي مينيا 2013ع ۾ تقرير ڪندي؛ هوءَ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پهرين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر هئي.]] وڪيپيڊيا جي ميزباني ۽ مالي سهائتا وڪيميڊيا فائونڊيشن ڪري ٿي. اها هڪ غير منافعي واري تنظيم آهي، جيڪا وڪيپيڊيا سان لاڳاپيل ٻين منصوبن، جهڙوڪ وڪي لغت ۽ وڪي ڪتاب، کي پڻ هلائي ٿي. فائونڊيشن پنهنجي مقصدن لاءِ عوامي عطين ۽ امدادي رقمن تي ڀاڙي ٿي. فائونڊيشن جي 2020ع واري آمريڪي ٽيڪس کاتي ۾ جمع ڪرايل فارم 990 موجب، ان جي آمدني 124.6 ملين آمريڪي ڊالر ۽ خرچ لڳ ڀڳ 112.2 ملين ڊالر هئا؛ اثاثا لڳ ڀڳ 191.2 ملين ڊالر ۽ ذميواريون لڳ ڀڳ 11 ملين ڊالر هيون. مئي 2014ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن لائلا ٽريٽيڪوف کي پنهنجو ٻيو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. هن سو گارڊنر جي جاءِ ورتي. اخبار «وال اسٽريٽ جرنل» موجب، ڪيليفورنيا يونيورسٽيءَ ۾ ڪم دوران حاصل ڪيل ٽريٽيڪوف جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ واري تجربي سبب وڪيپيڊيا کي وڌيڪ مرڪوز رخن ۾ ترقي ڏيڻ جو موقعو مليو. ٽريٽيڪوف جو بار بار ورجايل موقف هو ته «ڄاڻ، هوا وانگر، آزاد ٿيڻ چاهي ٿي». اخبار موجب، وڪيميڊيا جي ترجمان جي والشي چيو ته ٽريٽيڪوف معاوضي عيوض وڪالت واري مسئلي کي اوليت ڏيندي ۽ فائونڊيشن شفافيت وڌائڻ ۽ اهڙي وڪالت جي حوصلا شڪني ڪرڻ تي ڪم ڪندي. والشي موجب، حصو وٺندڙن ۾ وڌيڪ تنوع آڻڻ، وڪيپيڊيا جي موبائل سهائتا بهتر ڪرڻ، مقامي مواد ڳولڻ لاءِ جاگرافيائي هنڌن بابت نوان اوزار ٺاهڻ، ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن جي استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ اوزار مهيا ڪرڻ به اوليتون هيون. وڪيپيڊيا ۾ «سپر پروٽيڪشن» واري خصوصيت جي استعمال بابت اختلافن کان پوءِ ٽريٽيڪوف عهدي تان هٽي وئي. ڪجهه ٻولين جي وڪيپيڊيائن ۾ اها خصوصيت اختيار ڪئي وئي هئي. جون 2016ع ۾ ڪيٿرين مَهر وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٽين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي. مَهر چيو ته سندس اوليتن مان هڪ وڪيپيڊيا تي ايڊيٽرن کي هراسان ڪرڻ جو مسئلو هو، جنهن جي نشاندهي وڪيپيڊيا جي بورڊ ڊسمبر ۾ ڪئي هئي. هن «بلومبرگ بزنس ويڪ» کي ٻڌايو ته برادريءَ کي اهو محسوس ٿيڻ گهرجي ته هيءَ اوليت آهي، ۽ ان لاءِ رڳو لفظ ڪافي ناهن؛ عملي قدم به کڻڻا پوندا. مَهر اپريل 2021ع تائين ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر رهي. سيپٽمبر 2021ع ۾ مريانا اسڪينڊر کي ايندڙ چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر نامزد ڪيو ويو، ۽ هن جنوري 2022ع ۾ عهدو سنڀاليو. هن چيو ته سندس ڌيان وڪيميڊيا برادريءَ ۾ تنوع وڌائڻ تي به هوندو. اسڪينڊر جنوري 2026ع تائين عهدي تي رهي؛ ان کان پوءِ برناڊيٽ ميهان چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر بڻجي. وڪيپيڊيا کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل، پر آزاديءَ سان هلندڙ ڪيترين تنظيمن ۽ گروهن جي پڻ سهائتا حاصل آهي. انهن کي وڪيميڊيا تحريڪ سان لاڳاپيل تنظيمون چيو ويندو آهي. انهن ۾ قومي يا ذيلي قومي تنظيمون، جهڙوڪ وڪيميڊيا جرمني ۽ وڪيميڊيا فرانس؛ موضوعاتي تنظيمون، جهڙوڪ ڪٽالان ٻوليءَ جي برادريءَ لاءِ اميڪال وڪيميڊيا؛ ۽ استعمال ڪندڙن جا گروهه شامل آهن. اهي تنظيمون وڪيپيڊيا جي واڌاري، ترقي ۽ مالي سهائتا ۾ حصو وٺن ٿيون. === سافٽويئر جا ڪم ۽ سهائتا === {{See also|ميڊياوڪي}} وڪيپيڊيا جو ڪم ميڊياوڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو PHP ۾ لکيل، خاص طور تي تيار ڪيل، مفت ۽ کليل ماخذ وارو وڪي سافٽويئر آهي، جيڪو MySQL ڊيٽابيس نظام تي ٻڌل آهي. ان سافٽويئر ۾ پروگرامنگ جون خاصيتون شامل آهن، جهڙوڪ ميڪرو ٻولي، متغير، سانچن کي صفحن ۾ شامل ڪرڻ جو نظام، ۽ ويب پتن کي ٻئي پتي ڏانهن موڙڻ. ميڊياوڪي کي GNU جي عام عوامي لائسنس تحت جاري ڪيو ويو آهي. اهو سڀني وڪيميڊيا منصوبن ۽ ڪيترن ٻين وڪي منصوبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شروعات ۾ وڪيپيڊيا ڪلفورڊ ايڊمز جي Perl ٻوليءَ ۾ لکيل يوزموڊوڪي سافٽويئر تي هلندي هئي. انهيءَ پهرئين مرحلي ۾ مضمونن جا ڳنڍڻا ٺاهڻ لاءِ اکرن کي گڏ ڪري لکڻ وارو ڪيمِل ڪيس طريقو گهربل هو؛ پوءِ ٻٽي چوڪور ڏنگين وارو موجوده طريقو اختيار ڪيو ويو. جنوري 2002ع کان وڪيپيڊيا PHP وڪي سافٽويئر ۽ MySQL ڊيٽابيس تي هلڻ لڳي. هي سافٽويئر ميگنس مانسڪي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو هو. استعمال ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ٻئي مرحلي واري سافٽويئر ۾ بار بار تبديليون ڪيون ويون. جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي، ڏانهن منتقل ٿي؛ اهو اصل ۾ لي ڊينيئل ڪروڪر لکيو هو. ميڊياوڪي سافٽويئر جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ان ۾ ڪيترائي اضافي واڌارا لڳايا ويا آهن. اپريل 2005ع ۾ ان جي اندروني ڳولا ۾ لوسين واڌارو شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا ڳولا لاءِ MySQL مان لوسين ڏانهن منتقل ٿي. پوءِ لوسين جي جاءِ ايلسٽڪ سرچ تي ٻڌل سرڪس سرچ ورتي. جولاءِ 2013ع ۾ وسيع آزمائش کان پوءِ، «جيئن ڏسو ٿا، تيئن حاصل ڪريو» واري بصري ايڊيٽر کي عوام لاءِ کوليو ويو. ان تي اعتراض ۽ تنقيد ٿي؛ ان کي «سست ۽ نقصن وارو» پڻ چيو ويو. پوءِ ان جي ترتيب اهڙي ڪئي وئي جو اهو پاڻمرادو فعال ٿيڻ بدران استعمال ڪندڙ جي چونڊ سان فعال ٿئي. === خودڪار ترميمون === {{Main|وڪيپيڊيا جا روبوٽ}} روبوٽ نالي ڪمپيوٽر پروگرام اڪثر سادن ۽ ورجائجندڙ ڪمن لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ عام هِجي جون غلطيون يا اسلوبي مسئلا درست ڪرڻ، يا انگن اکرن مان جاگرافيائي هنڌن بابت معياري نموني سان مضمون ٺاهڻ. هڪ تڪراري حصو وٺندڙ، سويرڪر جوهانسن، پنهنجي «ايل ايس جي بوٽ» نالي روبوٽ سان سويڊني وڪيپيڊيا تي ڪجهه ڏينهن ۾ 10,000 تائين مضمون ٺاهڻ لاءِ رپورٽ ٿيو. ڪجهه روبوٽ ايڊيٽرن کي عام ترميمي غلطين بابت پاڻمرادو اطلاع ڏيندا آهن، مثال طور، قول جي نشانين يا قوسين جو بند نه هجڻ. جيڪڏهن روبوٽ ڪنهن ترميم کي غلطيءَ سان پابندي مڙهيل ايڊيٽر جي ترميم سمجهي، ته ٻيا ايڊيٽر اها ترميم بحال ڪري سگهن ٿا. ڀڃ ڊاهه روڪڻ وارا روبوٽ اهڙي سرگرمي سڃاڻي ان کي تڪڙو واپس ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. روبوٽ مخصوص کاتن يا انٽرنيٽ پتن جي حدن مان آيل ترميمن جي نشاندهي پڻ ڪري سگهن ٿا. جولاءِ 2014ع ۾ ملائيشيا ايئرلائنز جي MH17 اڏام ڪيرائڻ واري واقعي وقت ٻڌايو ويو ته روسي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آءِ پي پتن تان ترميمون ڪيون ويون هيون. وڪيپيڊيا ۾ روبوٽ کي ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ منظوري وٺڻي پوي ٿي. اينڊريو ليه موجب، اهڙن روبوٽن کان سواءِ وڪيپيڊيا کي لکين مضمونن تائين وڌائڻ جو تصور ڪرڻ ڏکيو هجي ها. مارچ 2026ع ۾ «ٽام» نالي مصنوعي ذهانت واري ايجنٽ «TomWikiAssist» کاتي وسيلي وڪيپيڊيا ۾ ترميم ڪئي. منظوري کان سواءِ روبوٽ طور ڪم ڪرڻ سبب ان کاتي کي روڪيو ويو. === هارڊويئر جا ڪم ۽ سهائتا === [[فائل:Wikipedia webrequest 2022.png|thumb|آگسٽ 2022ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميڊياوڪي نظام مان وڪيپيڊيا جي درخواست گذرڻ جو خاڪو.]] 2021ع تائين صفحي لاءِ ايندڙ درخواستون پهرين ورنيش ڪيش سرورن جي اڳئين تهه مان گذرنديون هيون، جڏهن ته پوئين تهه ۾ ڪيشنگ لاءِ اپاچي ٽريفڪ سرور استعمال ٿيندو هو. جيڪي درخواستون ورنيش جي ڪيش مان پوريون نه ٿي سگهنديون هيون، سي لوڊ ورهائيندڙ سرورن ڏانهن موڪليون وينديون هيون. اهي سرور لِينڪس ورچوئل سرور سافٽويئر هلائيندا هئا ۽ درخواستن کي صفحو تيار ڪرڻ لاءِ اپاچي ويب سرورن مان ڪنهن هڪ ڏانهن موڪليندا هئا. ويب سرور ڊيٽابيس مان گهربل مواد وٺي صفحا تيار ڪري موڪليندا هئا. رفتار وڌائڻ لاءِ تيار ٿيل صفحا ورهايل ياداشت واري ڪيش ۾ رکيا ويندا هئا؛ اهڙيءَ طرح عام صفحن لاءِ هر ڀيري صفحو نئين سر تيار ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي هئي. وڪيپيڊيا مخصوص سرور مجموعن تي هلندي آهي، جن ۾ ڊيبين آپريٽنگ سسٽم سان لِينڪس استعمال ٿئي ٿو. 22 جنوري 2013ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجو مکيه ڊيٽا مرڪز ايڪوينڪس جي ايشبَرَن، ورجينيا واري سهولت ڏانهن منتقل ڪيو. 2014ع ۾ وڪيپيڊيا جي ڀروسي جوڳي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪارولٽن، ٽيڪساس ۾ ٻيو ايپليڪيشن ڊيٽا مرڪز قائم ڪيو ويو. ٻئي ڊيٽا مرڪز واري واري سان مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو مرڪز ثانوي مرڪز جو ڪم ڪندو آهي. 2017ع ۾ وڪيپيڊيا سنگاپور جي ايڪوينڪس سهولت ۾ ڪيشنگ سرورن جو مجموعو لڳايو؛ ايشيا ۾ اهو پنهنجي نوعيت جو پهريون مرڪز هو. 2022ع ۾ مارسيل، فرانس ۾ ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. 2024ع ۾ ساؤ پائولو ۾ ڏکڻ آمريڪا جو پهريون ڪيشنگ ڊيٽا مرڪز کوليو ويو. نومبر 2024ع تائين ڪيشنگ سرورن جا مجموعا ايمسٽرڊيم، سان فرانسسڪو، سنگاپور، مارسيل ۽ ساؤ پائولو ۾ موجود هئا. === اندروني تحقيق ۽ عملي ترقي === 2013ع ۾ فائونڊيشن کي ستن انگن کان وڌيڪ عطيا ملڻ شروع ٿيا. ان کان پوءِ ان جا اثاثا اهڙي سطح تي پهتا، جو عطين مان ڪجهه رقم فائونڊيشن جي اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر خرچ ڪرڻ جي ضرورت تي غور ڪيو ويو. اهڙي تحقيق ۽ ترقيءَ جا ٻه منصوبا بصري ايڊيٽر ۽ ترميم جي تاريخ ۾ «شڪريو» وارو بٽڻ هئا. اهي ايڊيٽرن جي گهٽجڻ سان لاڳاپيل مسئلن کي بهتر ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا. صنعتي ادارن ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ تي ٻيهر سيڙپڪاريءَ بابت ايڊم جافي جي مطالعي موجب، هر سال 4 کان 25 سيڪڙو تائين رقم ٻيهر لڳائڻ جي سفارش ٿي سگهي ٿي؛ ٽيڪنالاجيءَ جي شعبي ۾ وڌيڪ خرچ جي ضرورت هوندي آهي. وڪيميڊيا لاءِ 2013ع ۾ ڄاڻايل 45 ملين ڊالرن جي عطين جي بنياد تي، جافي جي اندازي موجب اندروني تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ ساليانو 1.8 کان 11.3 ملين ڊالرن تائين بجيٽ مناسب ٿي سگهي ٿي. 2019ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ساليانا عطيا 120 ملين ڊالر ڄاڻايا ويا. ان رقم جي بنياد تي، ٻيهر سيڙپڪاريءَ جي اندازي واري حد ساليانو 3.08 کان 19.2 ملين ڊالر ٿي سگهي ٿي. === اندروني خبرون رسالا === {{Main|دي سائن پوسٽ}} ڪيترن وڪيميڊيا منصوبن جا پنهنجا اندروني خبرناما آهن. وڪيميڊيا جو آن لائين اخبار «دي سائن پوسٽ» 2005ع ۾ مائيڪل سنو قائم ڪيو، جيڪو وڪيپيڊيا جو منتظم هو ۽ 2008ع ۾ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ شامل ٿيو. هيءَ اشاعت انگريزي وڪيپيڊيا، وڪيميڊيا فائونڊيشن ۽ وڪيپيڊيا جي ڀيڻ منصوبن جي خبرن ۽ واقعن بابت لکندي آهي. === وڪيپيڊيا لائبريري === [[فائل:The Wikipedia Library logo in black.svg|thumb|وڪيپيڊيا لائبريريءَ جو نشان.]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن لاءِ وڌيڪ ڄاڻ: [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا لائبريري]] وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي ڪڏهن اهڙن ماخذن تائين پهچڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي، جن لاءِ رقم ادا ڪرڻي پوي ٿي. وڪيپيڊيا لائبريري ايڊيٽرن لاءِ اهڙو وسيلو آهي، جيڪو ڪيترين ڊجيٽل اشاعتن تائين مفت رسائي ڏئي ٿو، جيئن هو انسائيڪلوپيڊيا سنواريندي انهن ماخذن جو مطالعو ۽ حوالو ڏئي سگهن. هيءَ لائبريري 2010ع ۾ قائم ٿي، جڏهن ڪريڊو ريفرنس 500 مفت کاتا ڏنا. ان کان پوءِ هاءِ بيم ريسرچ، ڪوئيشيا آن لائين لائبريري، جي ايس ٽي او آر ۽ ڪوڪرين لائبريريءَ وڌيڪ 4,500 کان مٿي کاتا عطيو ڪيا. هاءِ بيم ريسرچ 2018ع ۽ ڪوئيشيا 2020ع ۾ بند ٿي ويا. 2013ع کان وڪيميڊيا فائونڊيشن امدادن وسيلي هن پروگرام جي مالي سهائتا ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان پوءِ 60 کان وڌيڪ اشاعتي ادارا وڪيپيڊيا لائبريريءَ سان ڀائيوار ٿيا. 2020ع ۾ آءِ سي اي پبلشنگ جي ڀائيوار ٿيڻ وقت ان جي ترجمان چيو ته وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن کي مواد تائين مفت رسائي ڏيڻ سان سول انجنيئرنگ بابت مضمونن جي تحقيق ۽ واڌاري ۾ مدد ملندي، جن کي هر مهيني هزارين پڙهندڙ ڏسن ٿا. == مواد تائين رسائي == === مواد جا لائسنس === جڏهن 2001ع ۾ منصوبو شروع ٿيو، تڏهن وڪيپيڊيا جو سمورو متن GNU آزاد دستاويزي لائسنس (GFDL) هيٺ هو. هيءَ ڪاپي ليفٽ لائسنس اهڙو هو، جيڪو مواد جي ٻيهر ورڇ، ان مان نڪتل ڪم ٺاهڻ ۽ تجارتي استعمال جي اجازت ڏيندو هو، جڏهن ته ليکڪ پنهنجي ڪم جا حق برقرار رکندا هئا. GFDL اصل ۾ GPL لائسنس هيٺ مفت سافٽويئر پروگرامن سان گڏ ڏنل سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ ٺاهيو ويو هو. تنهنڪري عام حوالن واري انسائيڪلوپيڊيا لاءِ اهو موزون نه هو؛ مثال طور، وڪيپيڊيا جي مواد جي ٻيهر ڇپائيءَ وقت GFDL جو مڪمل متن پڻ شامل ڪرڻ ضروري هو. ڊسمبر 2002ع ۾ ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس جاري ٿيو. اهو رڳو سافٽويئر دستي ڪتابن لاءِ نه، پر عام تخليقي ڪمن لاءِ ٺاهيو ويو هو. وڪيپيڊيا منصوبي ڪريئيٽو ڪامنز لائسنس ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. GFDL ۽ ڪريئيٽو ڪامنز جا لائسنس هڪ ٻئي سان مطابقت نه رکندا هئا. تنهنڪري منصوبي جي درخواست تي، نومبر 2008ع ۾ فري سافٽويئر فائونڊيشن GFDL جو نئون نسخو جاري ڪيو، جنهن وڪيپيڊيا کي 1 آگسٽ 2009ع تائين پنهنجو مواد CC BY-SA لائسنس هيٺ ٻيهر جاري ڪرڻ جي اجازت ڏني. اپريل 2009ع ۾ وڪيپيڊيا ۽ ان جي ڀيڻ منصوبن تي برادريءَ جي سطح تي راءِ شماري ٿي، جنهن ۾ لائسنس جي تبديليءَ جي حمايت ڪئي وئي؛ اها تبديلي جون 2009ع ۾ عمل ۾ آئي. ميڊيا فائيلن، جهڙوڪ تصويرن، بابت پاليسي مختلف ٻولين جي نسخن ۾ مختلف آهي. ڪجهه نسخا، مثال طور انگريزي وڪيپيڊيا، منصفاڻي استعمال جي اصول هيٺ غير آزاد تصويرون شامل ڪن ٿا. ٻين نسخن ائين نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي؛ ان جو هڪ سبب انهن ملڪن ۾ منصفاڻي استعمال بابت قانوني اصولن جي غيرموجودگي آهي، جيئن جاپان جي حقِ اشاعت واري قانون ۾. آزاد مواد جي لائسنس هيٺ موجود ميڊيا فائيل، مثال طور CC BY-SA لائسنس واريون تصويرون، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي هلائيندڙ منصوبي وڪيميڊيا ڪامنز وسيلي ٻولين جي مختلف نسخن ۾ ونڊيا وڃن ٿا. تصويرن بابت مختلف ملڪن جي حقِ اشاعت جي قانونن سان مطابقت رکڻ سبب ڪن ماڻهن جو خيال رهيو آهي ته وڪيپيڊيا ۾ موضوعن جي تصويري ڪوريج، ان جي انسائيڪلوپيڊيا واري متن جي معيار کان پوئتي آهي. وڪيميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا يا ان سان لاڳاپيل منصوبن جي مواد جو لائسنس ڏيندڙ ادارو ناهي؛ اها رڳو انهن حصو وٺندڙن ۽ لائسنس ڏيندڙن لاءِ ميزبانيءَ جي خدمت فراهم ڪري ٿي، جيڪي مواد ڏين ٿا. 2004ع ۾ فرانس جي هڪ عدالت ۾ فائونڊيشن ڪاميابيءَ سان اهو موقف پيش ڪيو. === رسائيءَ جا طريقا === وڪيپيڊيا جو مواد کليل لائسنس هيٺ ورهايل آهي، تنهنڪري ڪو به شخص ان کي بنا معاوضي ٻيهر استعمال يا ورهائي سگهي ٿو. وڪيپيڊيا جي ويب سائيٽ کان ٻاهر به ان جو مواد آن لائين ۽ آف لائين ڪيترن ئي نمونن ۾ شايع ڪيو ويو آهي. هزارين «آئيني ويب سائيٽون» وڪيپيڊيا جو مواد ٻيهر شايع ڪن ٿيون. انهن مان ٻه مشهور سائيٽون، جيڪي ٻين حوالن وارن ماخذن جو مواد پڻ ڏين ٿيون، Reference.com ۽ Answers.com آهن. Wapedia به اهڙي هڪ سروس هئي، جيڪا وڪيپيڊيا جي مواد کي موبائل فونن لاءِ موزون صورت ۾ ڏيکاريندي هئي؛ اها وڪيپيڊيا جي پنهنجي موبائل سهولت کان اڳ شروع ٿي. ڪجهه ويب سرچ انجڻ به ڳولا جا نتيجا ڏيکاريندي وڪيپيڊيا جو مواد خاص نموني استعمال ڪن ٿا؛ مثال طور، Microsoft Bing، جنهن ۾ Powerset وسيلي حاصل ڪيل ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، ۽ DuckDuckGo. وڪيپيڊيا جي مضمونن جا مجموعا آپٽيڪل ڊسڪن تي پڻ شايع ٿيا آهن. 2006ع ۾ جاري ٿيل انگريزي نسخي ۾ لڳ ڀڳ 2,000 مضمون هئا. ساڳئي سال جي پولش نسخي ۾ لڳ ڀڳ 240,000 مضمون، 2007ع ۽ 2008ع جي جرمن نسخي ۾ 620,000 کان وڌيڪ مضمون، ۽ 2011ع جي اسپيني نسخي ۾ 886,000 مضمون هئا. ان کان سواءِ، وڪيپيڊيا ۽ SOS Children پاران تيار ڪيل «اسڪولن لاءِ وڪيپيڊيا» سي ڊيز ۽ ڊي وي ڊيز جو سلسلو، اٺن کان سترهن سالن جي ٻارن جي تعليم لاءِ وڪيپيڊيا مان چونڊيل مفت مواد فراهم ڪري ٿو. وڪيپيڊيا جي مضمونن جي چونڊ کي ڇپيل ڪتابن جي صورت ۾ آڻڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن. 2009ع کان پوءِ آمريڪي ڪمپني Books LLC ۽ جرمن ناشر VDM جي موريشس ۾ قائم ٽن ماتحت ڪمپنين وڪيپيڊيا جي انگريزي، جرمن، روسي ۽ فرانسيسي مضمونن کي ٻيهر ڇاپي، ڇپائيءَ جي گهرج موجب ڏهه هزارين ڪتاب تيار ڪيا آهن. 2007ع ۾ شروع ٿيل DBpedia ويب سائيٽ انگريزي وڪيپيڊيا جي معلوماتي خانن ۽ زمري وارين ڄاڻن مان ڊيٽا ڪڍي ٿي. وڪيميڊيا وڪي ڊيٽا منصوبو پڻ ان مقصد سان ٺاهيو ته وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن مان بنيادي حقيقتون گڏ ڪري، انهن کي اهڙي معنوي نموني ۾ مهيا ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڳولا ڪري سگهجي. فيبروري 2023ع تائين وڪي ڊيٽا ۾ 101 ملين کان وڌيڪ شيون هيون. WikiReader هڪ مخصوص پڙهڻ وارو اوزار آهي، جنهن ۾ وڪيپيڊيا جي آف لائين نقل موجود هوندي آهي. اهو OpenMoko شروع ڪيو ۽ پهريون ڀيرو 2009ع ۾ جاري ٿيو. وڪيپيڊيا جو سمورو مواد ٻيهر استعمال لاءِ حاصل ڪرڻ ۾ ڪجهه ڏکيائيون آهن، ڇاڪاڻ ته ويب ڪرالر وسيلي سڌيءَ طرح پوري ويب سائيٽ نقل ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿي ڪئي وڃي. وڪيپيڊيا پنهنجي مواد جون «ڊمپون»، يعني وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيل فائيلون، شايع ڪري ٿي؛ پر اهي رڳو متن تي ٻڌل آهن. 2023ع تائين وڪيپيڊيا جي تصويرن لاءِ اهڙي ڪا ڊمپ موجود نه هئي. وڪيميڊيا انٽرپرائز هن ڪم لاءِ منافعي جي بنياد تي هڪ حل فراهم ڪري ٿي. وڪيپيڊيا جا ڪجهه ٻوليائي نسخا حوالن جي ڊيسڪ پڻ هلائين ٿا، جتي رضاڪار عام ماڻهن جي سوالن جا جواب ڏين ٿا. «جرنل آف ڊاڪيومينٽيشن» ۾ پنينا شچاف جي هڪ مطالعي موجب، وڪيپيڊيا جي حوالن واري ڊيسڪ جو معيار عام لائبريريءَ جي حوالن واري ڊيسڪ جهڙو آهي ۽ ان جي درستگي 55 سيڪڙو هئي. === موبائل فون وسيلي رسائي === {{See also|وڪيپيڊيا جون موبائل ايپليڪيشنون|مدد:موبائل رسائي}} آڪٽوبر 2024ع ۾ موبائل فون تي انگريزي وڪيپيڊيا جو مکيه صفحو ڏيکاريندڙ تصوير مختلف پليٽفارمن موجب وڪيپيڊيا صفحن جا ڏيک شروعات ۾ وڪيپيڊيا جو مواد پڙهڻ ۽ سنوارڻ لاءِ استعمال ڪندڙن کي عام ويب برائوزر ۽ مقرر انٽرنيٽ ڪنيڪشن جي ضرورت هوندي هئي. جولاءِ 2013ع کان وڪيپيڊيا جو مواد موبائل ويب وسيلي پڻ دستياب رهيو. پر 9 فيبروري 2014ع تي «دي نيو يارڪ ٽائمز» وڪيميڊيا فائونڊيشن جي نائب ڊائريڪٽر ايرڪ مولر جو حوالو ڏيندي لکيو ته انٽرنيٽ ٽريفڪ جو ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن کان موبائل اوزارن ڏانهن منتقل ٿيڻ اهم هو ۽ ان بابت ڳڻتي موجود هئي. اخبار موجب، انگريزي وڪيپيڊيا جا رڳو 20 سيڪڙو پڙهندڙ موبائل اوزارن وسيلي اچن ٿا؛ جڏهن ته ڪيترين ٻين ميڊيا ويب سائيٽن تي موبائل ٽريفڪ جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي. موبائل فون وسيلي ترميم ڪرڻ ڏانهن منتقلي ان کان به وڌيڪ سست هئي. 2014ع ۾ اخبار لکيو ته مولر موبائل فونن تي ڌيان ڏيندڙ ڏهن سافٽويئر ڊولپرن جي ٽيم مقرر ڪئي هئي؛ ان وقت وڪيميڊيا فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 200 ملازم هئا. اخبار جي نشاندهي ڪيل هڪ اهم ڳڻتي اها هئي ته موبائل وسيلي رسائيءَ واري ماحول ۾ وڪيپيڊيا پنهنجي مواد کي سنوارڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ ايندڙ ايڊيٽرن جي گهٽجڻ واري مسئلي کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري سگهندي. 2023ع تائين وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي جو انگ 700 کان وڌي ويو هو. موبائل فونن تان وڪيپيڊيا تائين رسائي 2004ع ۾ ئي WAP وسيلي ممڪن ٿي چڪي هئي، جنهن لاءِ Wapedia سروس استعمال ٿيندي هئي. جون 2007ع ۾ وڪيپيڊيا وائرليس اوزارن لاءِ پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ en.mobile.wikipedia.org شروع ڪئي. 2009ع ۾ نئين موبائل سروس سرڪاري طور جاري ٿي، جنهن جو پتو en.m.wikipedia.org هو. اها آئي فون، اينڊرائيڊ ۽ ويب او ايس جهڙن وڌيڪ جديد موبائل اوزارن لاءِ ٺاهي وئي هئي. ان کان پوءِ موبائل اوزارن تان وڪيپيڊيا تائين رسائيءَ جا ٻيا طريقا پڻ پيدا ٿيا. ڪيترائي اوزار ۽ ايپليڪيشنون موبائل تي وڪيپيڊيا جو مواد وڌيڪ مناسب نموني ڏيکارين ٿيون يا ان ۾ سهولتون وڌائين ٿيون. ڪجهه ايپليڪيشنون اضافي خاصيتون پڻ ڏين ٿيون، جهڙوڪ جاگرافيائي ڄاڻ سميت وڪيپيڊيا جي ميٽاڊيٽا جو استعمال. وڪيپيڊيا جي اينڊرائيڊ ايپ جنوري 2012ع ۾ جاري ڪئي وئي. ان کي 500,000 کان وڌيڪ ڀيرا نصب ڪيو ويو ۽ عام طور مثبت راءِ ملي؛ لڳ ڀڳ 200,000 استعمال ڪندڙن جي راءِ شماريءَ ۾ ان کي پنجن مان چار کان وڌيڪ درجا ڏنا ويا. iOS لاءِ نسخو 3 اپريل 2013ع تي جاري ٿيو ۽ ان کي به اهڙي قسم جي موٽ ملي. وڪيپيڊيا زيرو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو هڪ منصوبو هو، جنهن جو مقصد موبائل نيٽ ورڪ ڪمپنين سان ڀائيواري ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ انسائيڪلوپيڊيا تائين مفت رسائي وڌائڻ هو. موبائل ڪمپنين جي گهٽ شرڪت سبب اهو منصوبو فيبروري 2018ع ۾ بند ڪيو ويو. اينڊريو ليه ۽ اينڊريو براون ٻنهي جو خيال آهي ته سمارٽ فون تي وڪيپيڊيا سنوارڻ ڏکيو آهي، جنهن سبب نوان امڪاني حصو وٺندڙ همٿ وڃائي سگهن ٿا. ليه موجب، ڪيترن سالن جي واڌ کان پوءِ وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن جو انگ گهٽجندو رهيو آهي. «ايم آءِ ٽي ٽيڪنالاجي ريويو» جي ٽام سائمنائيٽ جو چوڻ آهي ته ان جا سبب بيوروڪريٽڪ ڍانچو ۽ ضابطا پڻ آهن. سندس الزام آهي ته ڪجهه وڪيپيڊين پيچيده ضابطن ۽ هدايتن کي استعمال ڪري ٻين تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ موجوده حالت برقرار رکڻ ۾ سندن مفاد آهي. ليه موجب، موجوده حصو وٺندڙن ۾ ان مسئلي جي حل بابت سخت اختلاف آهن. ليه وڪيپيڊيا جي ڊگهي مدي واري مستقبل بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي، جڏهن ته براون جو خيال هو ته ان جا مسئلا برقرار رهندا ۽ متبادل انسائيڪلوپيڊيا ان جي جاءِ نه وٺنديون. === چين ۾ رسائي === مئي 2015ع کان چيني سرزمين ۾ وڪيپيڊيا تائين رسائي بند ڪئي وئي آهي. اهو قدم وڪيپيڊيا پاران HTTPS رمزنگاري استعمال ڪرڻ شروع ڪرڻ کان پوءِ کنيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان سان چونڊيل مواد کي الڳ الڳ سينسر ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو. == ثقافتي اثر == === جعلي خبرن جي تدارڪ لاءِ معتبر ماخذ === 2017ع ۽ 2018ع ۾ غلط خبرن جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ، فيس بڪ ۽ يوٽيوب ٻنهي اعلان ڪيو ته اهي پنهنجي استعمال ڪندڙن کي خبرن جي جاچ ۽ غلط خبرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙيندا. «دي واشنگٽن پوسٽ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته يوٽيوب جو حقيقتون درست ڪرڻ لاءِ وڪيپيڊيا تي ڀاڙڻ، فيس بڪ جي ان سوچ کي اڳتي وڌائي ٿو ته وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن کي «جعلي خبرن» جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. === پڙهندڙ === فيبروري 2014ع ۾ «دي نيو يارڪ ٽائمز» لکيو ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀني ويب سائيٽن ۾ پنجين نمبر تي هئي. اخبار موجب، وڪيپيڊيا کي هر مهيني 18 ارب صفحن جا ڏيک ۽ لڳ ڀڳ 500 ملين منفرد گهمندڙ ملندا هئا؛ ان کان اڳتي ياهو، فيس بڪ، مائڪروسافٽ ۽ گوگل هئا، جن مان گوگل جا منفرد گهمندڙ 1.2 ارب هئا. جون 2020ع تائين وڪيپيڊيا جي عالمي درجه بندي گهٽجي تيرهين نمبر تي اچي وئي؛ ان جو وڏو سبب چيني آن لائين خريداريءَ وارين ويب سائيٽن جي مقبوليت ۾ واڌ هئي. اپريل 2022ع تائين وڪيپيڊيا پنهنجي درجه بندي ٻيهر بهتر ڪري ورتي. 2001ع ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي، مضمونن جي تعداد ۾ واڌ سان گڏ وڪيپيڊيا عام حوالن جي ويب سائيٽ طور به مسلسل وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي آهي. 2009ع جي آخر تائين سڄي دنيا ۾ وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ 365 ملين ٿي ويا هئا. پيو انٽرنيٽ اينڊ آمريڪن لائيف منصوبي جي سروي موجب، آمريڪا ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن مان ٽيون حصو وڪيپيڊيا ڏسندو هو. 2011ع ۾ «بزنس انسائيڊر» اندازو لڳايو ته جيڪڏهن وڪيپيڊيا تي اشتهار هلن ها ته ان جي قيمت 4 ارب ڊالر هجي ها. «وڪيپيڊيا پڙهندڙن جي سروي 2011ع» موجب، وڪيپيڊيا جي پڙهندڙن جي سراسري عمر 36 سال هئي ۽ مردن توڙي عورتن جو تناسب لڳ ڀڳ برابر هو. لڳ ڀڳ اڌ پڙهندڙ هر مهيني پنجن کان وڌيڪ ڀيرا ويب سائيٽ ڏسندا هئا، ۽ ايترا ئي پڙهندڙ سرچ انجڻ جي نتيجن ۾ خاص طور وڪيپيڊيا ڳوليندا هئا. وڪيپيڊيا جا لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو پڙهندڙ اهو نه ڄاڻندا هئا ته اها غير منافعي واري تنظيم آهي. فيبروري 2023ع تائين، وڪيپيڊيا کي هر مهيني لڳ ڀڳ 2 ارب منفرد اوزارن تان ڏٺو ويندو هو، جڏهن ته انگريزي وڪيپيڊيا جا صفحا هر مهيني 10 ارب ڀيرا ڏٺا ويندا هئا. === ڪورونا وائرس جي وبا === {{Main|وڪيپيڊيا ۽ ڪورونا وائرس جي وبا}} ڪورونا وائرس جي وبا دوران، وبا بابت وڪيپيڊيا جي مواد ۽ غلط ڄاڻ جي تدارڪ واري ڪم کي عالمي ميڊيا ۾ ڌيان مليو، جنهن سان مجموعي طور وڪيپيڊيا جا پڙهندڙ وڌيا. «وائرڊ» ۾ نوام ڪوهن لکيو ته وبا سان لاڳاپيل غلط ڄاڻ جي تدارڪ لاءِ وڪيپيڊيا جي ڪوشش ٻين وڏين ويب سائيٽن کان مختلف هئي. سندس خيال ۾، جيڪڏهن ٽوئيٽر، فيس بڪ ۽ ٻيون ويب سائيٽون غلط ڄاڻ کي وڌيڪ اثرائتي نموني منهن نه ڏئي سگهيون، ته وڪيپيڊيا انٽرنيٽ تي حقيقتن لاءِ آخري بهترين ماخذ رهندي. آڪٽوبر 2020ع ۾ عالمي صحت جي اداري اعلان ڪيو ته اهو پنهنجا معلوماتي خاڪا ۽ ٻيو مواد وڪيميڊيا جي منصوبن ۾ مفت استعمال لاءِ لائسنس هيٺ ڏئي رهيو آهي. نومبر 2021ع تائين، وڪيپيڊيا جي 188 ٻولين جي نسخن ۾ ڪورونا وائرس سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 7,000 مضمون موجود هئا. === ثقافتي اهميت === {{Main|ثقافت ۾ وڪيپيڊيا}} [[فائل:Wikipedia Monument in Slubice (1).jpg|thumb|پولينڊ جي شهر سلوبتسي ۾ وڪيپيڊيا جي يادگار؛ ميهران هاڪوبيان جو ٺهيل، 2014ع.]] وڪيپيڊيا جو مواد علمي مطالعي، ڪتابن، ڪانفرنسن ۽ عدالتي ڪيسن ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. ڪينيڊا جي پارليامينٽ جي ويب سائيٽ تي سول شاديءَ واري قانون جي «وڌيڪ پڙهڻ لاءِ» فهرست جي لاڳاپيل ڳنڍڻن ۾ هم جنس شاديءَ بابت وڪيپيڊيا جو مضمون ڏنو ويو آهي. آمريڪا جي وفاقي عدالتن ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري اداري جهڙيون تنظيمون به وڪيپيڊيا جي بيانن کي وڌندڙ نموني ماخذ طور استعمال ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري اهي بيان ڪيس جي فيصلي لاءِ بنيادي بدران مددگار ڄاڻ طور ورتا وڃن ٿا. وڪيپيڊيا جي مواد کي آمريڪا جي ڪجهه ڳجهن ادارن جي رپورٽن ۾ پڻ حوالو طور شامل ڪيو ويو آهي. ڊسمبر 2008ع ۾ علمي رسالي «آر اين اي بايولاجي» آر اين اي ماليڪيولن جي خاندانن بابت مضمونن لاءِ نئون حصو شروع ڪيو. ان حصي ۾ لکڻ وارن ليکڪن لاءِ اهو پڻ ضروري قرار ڏنو ويو ته اهي لاڳاپيل آر اين اي خاندان بابت مضمون جو مسودو وڪيپيڊيا تي شايع ڪرڻ لاءِ ڏين. صحافت ۾ به وڪيپيڊيا کي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، ڪڏهن بنا حوالو ڏيڻ جي؛ وڪيپيڊيا مان نقل ڪرڻ سبب ڪجهه صحافين کي نوڪرين تان به هٽايو ويو. 2006ع ۾ «ٽائيم» رسالي دنيا جي لکين ماڻهن جي آن لائين سهڪار ۽ رابطي جي تيز واڌ ۾ وڪيپيڊيا جي ڪردار کي يوٽيوب، ريڊٽ، مائي اسپيس ۽ فيس بڪ سان گڏ ساراهيو. 16 سيپٽمبر 2007ع تي «دي واشنگٽن پوسٽ» لکيو ته وڪيپيڊيا 2008ع جي آمريڪي چونڊ مهم جو اهم مرڪز بڻجي وئي هئي. اخبار موجب، گوگل تي ڪنهن اميدوار جو نالو لکڻ سان پهرين نتيجن ۾ سندس وڪيپيڊيا صفحو ظاهر ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهي صفحا اميدوار بابت تاثر قائم ڪرڻ ۾ اشتهارن جيتري اهميت رکن ٿا. ان وقت صدارتي اميدوارن جا مضمون روزانو ڪيترائي ڀيرا سنواريا، جاچيا ۽ بحث هيٺ آندا ويندا هئا. آڪٽوبر 2007ع ۾ رائٽرز جي «وڪيپيڊيا صفحو، حيثيت جي نئين علامت» عنوان واري خبر ۾ اهو نئون رجحان بيان ٿيو ته وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون هجڻ کي ماڻهو پنهنجي اهميت جي تصديق سمجهڻ لڳا هئا. وڪيپيڊيا پهريون ڀيرو 28 سيپٽمبر 2007ع تي هڪ سرڪاري معاملي ۾ شامل ٿي، جڏهن اطالوي سياستدان فرانڪو گريليني ثقافتي وسيلن ۽ سرگرمين واري وزير کان پارليامينٽ ۾ سوال ڪيو ته ڇا «منظرنامي جي آزادي» ضروري آهي. هن چيو ته اهڙي آزادي نه هئڻ سبب وڪيپيڊيا، جيڪا ان وقت دنيا جي ستين سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽ هئي، جديد اطالوي عمارتن ۽ فن پارن جون تصويرون استعمال ڪرڻ کان روڪيل هئي، ۽ ان ڳالهه سان سياحت جي آمدنيءَ کي وڏو نقصان ٿي رهيو هو. [[فائل:Quadriga-verleihung-rr-02 cropped.jpg|thumb|جمي ويلز 2008ع ۾ وڪيپيڊيا جي نمائندي طور «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ وصول ڪندي.]] اسٽينفورڊ جي «مصنوعي ذهانت بابت سؤ سالن جي مطالعي» منصوبي جي حصي طور جوڙيل هڪ ٽيم، جنهن جي اڳواڻي پيٽر اسٽون ڪئي، پنهنجي رپورٽ ۾ وڪيپيڊيا کي گڏيل سهڪار سان مواد ٺاهڻ جو «سڀ کان وڌيڪ مشهور مثال» قرار ڏنو. رپورٽ موجب، وڪيپيڊيا پيماني ۽ تفصيل جي لحاظ کان روايتي طور مرتب ڪيل معلوماتي ماخذن، جهڙوڪ انسائيڪلوپيڊيا ۽ لغتن، کان گهڻو اڳتي آهي. 2017ع ۾ «وائرڊ» لاءِ لکيل هڪ راءِ واري مضمون ۾ حسين درخشان وڪيپيڊيا کي کليل ۽ غيرمرڪزي ويب جي باقي بچيل ٿنڀن مان هڪ قرار ڏنو. هن متن تي ٻڌل ڄاڻ جي ماخذ طور وڪيپيڊيا جو مقابلو سوشل ميڊيا ۽ سماجي رابطن واري خدمتن سان ڪيو، جن بابت سندس چوڻ هو ته انهن ويب کي ٽيليويزن جي قدرن سان هم آهنگ ڪري ڇڏيو آهي. درخشان جي خيال ۾، انسائيڪلوپيڊيا طور وڪيپيڊيا جو مقصد روشن خياليءَ واري دور جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عقل کي جذبن تي ترجيح ڏني وڃي ٿي. هن رجحان کي هن «خطري هيٺ» سمجهيو، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ موجب، لکڻيءَ واري ثقافت آهستي آهستي تصويرن واري ثقافت ڏانهن وڃي رهي آهي، جنهن سان عقل بدران جذبات، وضاحت بدران وندر کي وڌيڪ اهميت ملي ٿي. «ڄاڻڻ جي همت ڪر» واري اصول بدران سماجي رابطن جي نيٽ ورڪن اهڙي ثقافت کي هٿي ڏني آهي، جنهن ۾ ڄاڻڻ جي پرواهه نه ڪرڻ جو رجحان وڌي ٿو. درخشان موجب، وڪيپيڊيا لاءِ مالي سهائتا کان به وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو مسئلو ان جي حصو وٺندڙن جي واڌ جي رفتار جو سست ٿيڻ آهي. هن لکيو ته وڪيپيڊيا ۽ ان جا استعمال ڪندڙ ان چئلينج کي منهن ڏين ٿا ته نئين ۽ پراڻي ٽيليويزن جي غلبي وچ ۾ انساني ڄاڻ جي آزاد ۽ کليل ذخيري کي ڪيئن بچائجي، ۽ اهڙي وقت ۾ ڄاڻ ڪيئن گڏ ڪري محفوظ ڪجي، جڏهن ڄاڻڻ جي خواهش گهٽجي رهي آهي. === ايوارڊ === [[فائل:Wikipedia team visiting to Parliament of Asturias 2015.JPG|thumb|وڪيپيڊيا جي ٽيم 2015ع ۾ آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي.]] [[فائل:Spain wikipedians meeting after Princess of Asturias Awards ceremony.JPG|thumb|2015ع جي آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب کان پوءِ گڏ ٿيل اسپيني وڪيپيڊين.]] وڪيپيڊيا ڪيترائي ايوارڊ حاصل ڪيا آهن. ان جا پهريان ٻه وڏا ايوارڊ مئي 2004ع ۾ مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا ايوارڊ هو. ان سان گڏ 10,000 يورو جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. ٻيو، «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. ساڳئي سال بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ جمي ويلز کي پيش ڪيو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي سالياني ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، ڏنو ويو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. اووييدو شهر ۾ آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب دوران جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» پڻ ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. شو ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين واري وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن پروگرام «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن جي رهنمائي پڻ لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو ٺاهيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا ان کان اڳ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن ڪجهه عرصو اڳ پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام طور ٿيندڙ موضوع شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديليءَ بابت بحث. === اشاعت ۽ ڇپائي === [[فائل:WikiMedia DC 2013 Annual Meeting 08.JPG|thumb|وڪيميڊيا ڊي سي جي بورڊ جا ميمبر 2013ع جي سالياني گڏجاڻيءَ دوران آمريڪا جي نيشنل آرڪائيوز ۾ انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا جي سامهون.]] وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» نالي 2005ع واري مضمون ۾ نڪولس ڪار صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» === تحقيق ۾ استعمال === وڪيپيڊيا کي ڪمپيوٽيشنل لسانيات، معلومات جي ڳولا ۽ قدرتي ٻوليءَ جي پروسيسنگ بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي متن جي ذخيري طور استعمال ڪيو ويو آهي. خاص طور، اها اڪثر ادارن يا شين کي ڄاڻ جي بنياد سان ڳنڍڻ واري مسئلي لاءِ ماخذ بڻجي ٿي؛ ان عمل کي «وڪي فڪيشن» چيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل هڪ ٻيو مسئلو لفظ جي معنيٰ جي درست سڃاڻپ آهي. وڪي فڪيشن جهڙن طريقن سان وڪيپيڊيا ۾ موجود «گم ٿيل» ڳنڍڻا پڻ ڳولي سگهجن ٿا. 2015ع ۾ فرانس جي محققن، بيسانسون جي يونيورسٽي آف فرانش-ڪونٽيءَ جي جوزي لاج ۽ تولوز جي پال ساباتيي يونيورسٽيءَ جي ديما شيپليانسڪي، وڪيپيڊيا ۾ علمي حوالن جي بنياد تي دنيا جي يونيورسٽين جي درجابندي شايع ڪئي. هنن PageRank، CheiRank ۽ اهڙا ٻيا الگورٿم استعمال ڪيا، ۽ پوءِ وڪيپيڊيا جي 24 ٻوليائي نسخن ۾ يونيورسٽيءَ جي ذڪر جي تعداد کي گهٽجندڙ ترتيب ۽ ان جي قيام واري صديءَ کي وڌندڙ ترتيب سان شامل ڪيو. اهو مطالعو 2019ع ۾ نئين سر ترتيب ڏنو ويو. ڊسمبر 2015ع ۾ جان جوليس نارويچ «دي ٽائمز» اخبار ۾ ڇپيل خط ۾ لکيو ته تاريخدان طور هو ڏينهن ۾ «گهٽ ۾ گهٽ درجن ڀيرا» وڪيپيڊيا ڏسندو هو ۽ «ڪڏهن به ان ۾ غلطي نه پڪڙي» هئائين. هن ان کي «موجود حوالن جي ڪمن جيترو ڪارائتو ماخذ» قرار ڏنو ۽ چيو ته ان جو دائرو ايترو وسيع آهي جو ڪنهن اهڙي ماڻهو، هنڌ يا شيءِ کي ڳولڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي، جنهن بابت وڪيپيڊيا ۾ ڄاڻ نه هجي. هن وڌيڪ چيو ته وڪيپيڊيا کان سواءِ هو پنهنجا آخري ٻه ڪتاب لکي نه سگهي ها. 2017ع جي ايم آءِ ٽي مطالعي مان اشارو مليو ته وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ استعمال ٿيل لفظ سائنسي اشاعتن ۾ پڻ اچن ٿا. وڪيپيڊيا بابت تحقيق ۾ مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت کي مختلف ڪمن ۾ مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ اهم ڪم ڀڃ ڊاهه جي پاڻمرادو سڃاڻپ ۽ وڪيپيڊيا جي ڊيٽا جي معيار جو جائزو وٺڻ آهي. === انعام === وڪيپيڊيا جي ٽيم آسٽورياس جي پارليامينٽ جو دورو ڪندي. وڪيپيڊيا ڪيترائي انعام حاصل ڪيا آهن. مئي 2004ع ۾ ان کي پهريان ٻه وڏا انعام مليا. پهريون، هر سال ٿيندڙ Prix Ars Electronica مقابلي ۾ ڊجيٽل برادرين لاءِ گولڊن نيڪا انعام هو. ان سان گڏ 10,000 يورو، 6,588 پائونڊ يا 12,700 آمريڪي ڊالر جي امداد ۽ ساڳئي سال آسٽريا ۾ PAE سائبر آرٽس فيسٽيول ۾ پيش ٿيڻ جي دعوت شامل هئي. ٻيو انعام «برادري» واري درجي ۾ ججن پاران ڏنل ويببي ايوارڊ هو. سيپٽمبر 2008ع ۾ وڪيپيڊيا کي Werkstatt Deutschland جو «روشنيءَ جي مشن» ڪواڊريگا ايوارڊ ڏنو ويو. بورس تاديچ، ايڪارٽ هوفلنگ ۽ پيٽر گيبريل پڻ ان ايوارڊ جا وصول ڪندڙ هئا. ڊيوڊ وينبرگر اهو ايوارڊ وڪيپيڊيا جي طرفان جمي ويلز کي ڏنو. 2015ع ۾ وڪيپيڊيا کي ساليانو ايراسمَس ايوارڊ ۽ اسپين جو شهزاديه آسٽورياس ايوارڊ، بين الاقوامي سهڪار واري درجي ۾، مليو. ايراسمَس ايوارڊ ثقافت، سماج يا سماجي علمن ۾ غيرمعمولي حصيداريءَ تي ڏنو ويندو آهي. آسٽورياس ايوارڊن جي تقريب واري شهر اووييدو ۾ پارليامينٽ آڏو ڳالهائيندي جمي ويلز آسٽورياس جي وڪيپيڊيا استعمال ڪندڙن جي ڪم کي ساراهيو. === طنز ۽ مزاح === {{See also|وڪيپيڊيا جون پيروڊيون}} مزاحيه اداڪار اسٽيفن ڪولبرٽ پنهنجي پروگرام «دي ڪولبرٽ رپورٽ» جي ڪيترين قسطن ۾ وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪئي يا ان جو ذڪر ڪيو. هن ان سان لاڳاپيل لفظ «وڪيئلٽي» ٺاهيو، جنهن جي معنيٰ هئي: «گڏجي اسان اهڙي حقيقت ٺاهي سگهون ٿا، جنهن سان سڀ متفق هجون؛ اها حقيقت، جنهن تي اسان هاڻي اتفاق ڪيو آهي.» ٻيا مثال «دي اينيَن» اخبار جا جولاءِ 2006ع وارو پهرئين صفحي جو مضمون «وڪيپيڊيا آمريڪا جي آزاديءَ جا 750 سال ملهايا» ۽ 2010ع وارو مضمون «اڄ ’ايل اي لا‘ جو وڪيپيڊيا صفحو 874 ڀيرا ڏٺو ويو» آهن. آمريڪي مزاحيه ٽيليويزن سلسلي «دي آفيس» جي اپريل 2007ع واري قسط ۾ آفيس مئنيجر مائيڪل اسڪاٽ کي هڪ ملازم جي پگهار گهٽائڻ بابت ڳالهين ۾ مدد وٺڻ لاءِ فرضي وڪيپيڊيا مضمون تي ڀاڙيندي ڏيکاريو ويو. پروگرام ڏسندڙن ڪوشش ڪئي ته ان قسط جي ذڪر کي ڳالهين بابت اصل وڪيپيڊيا مضمون ۾ هڪ حصي طور شامل ڪن، پر مضمون جي بحث واري صفحي تي ٻين استعمال ڪندڙن اها ڪوشش روڪي ڇڏي. 2007ع واري ٽيليويزن سلسلي «اسڪربز» جي «مائي نمبر ون ڊاڪٽر» نالي قسط ۾ وڪيپيڊيا کي ناقابلِ اعتماد حوالو سمجهڻ واري تاثر تي طنز ڪيو ويو. هڪ منظر ۾ مريض چوي ٿو ته وڪيپيڊيا جي مضمون موجب ڪچو کاڌو کائڻ سان هڏن جي ڪينسر جا اثر ختم ٿين ٿا. ڊاڪٽر پيري ڪاڪز جواب ڏئي ٿو ته اهو مضمون لکڻ وارو ساڳيو ايڊيٽر «بيٽل اسٽار گيليڪٽيڪا» جي قسطن بابت رهنمائي به لکي چڪو آهي. 2008ع ۾ مزاحيه ويب سائيٽ CollegeHumor «پروفيسر وڪيپيڊيا» نالي وڊيو خاڪو تيار ڪيو. ان ۾ فرضي پروفيسر وڪيپيڊيا شاگردن کي اهڙن بيانن جو مجموعو پڙهائي ٿو، جن جي تصديق نه ٿي سگهي ۽ جن مان ڪي اجايا يا بي معنيٰ هئا. 8 مئي 2009ع واري «دلبرٽ» مزاحيه پٽيءَ ۾ هڪ ڪردار هڪ ناممڪن دعويٰ جي حمايت ڪندي چوي ٿو: «مون کي ڏهه منٽ ڏيو، پوءِ وڪيپيڊيا ڏسجو.» جولاءِ 2009ع ۾ بي بي سي ريڊيو 4 «بگپيڊيا» نالي مزاحيه سلسلو نشر ڪيو، جنهن جي ڪهاڻي وڪيپيڊيا جي پيروڊي ڪندڙ ويب سائيٽ تي ٻڌل هئي. ان جا ڪجهه خاڪا سڌو سنئون وڪيپيڊيا ۽ ان جي مضمونن کان متاثر هئا. 23 آگسٽ 2013ع تي «دي نيو يارڪر» جي ويب سائيٽ هڪ ڪارٽون شايع ڪيو، جنهن هيٺ لکيل هو: «لعنت، ميننگ، ڇا تو سوچيو آهي ته تنهنجي وڪيپيڊيا صفحي تي ضمير بابت ڪهڙو تڪرار شروع ٿيندو؟» اهو ڪارٽون چيلسي ايلزبيٿ ميننگ بابت هو، جيڪا اڳ ۾ برئڊلي ايڊورڊ ميننگ جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. هوءَ آمريڪي ڪارڪن، سياستدان ۽ اڳوڻي آمريڪي فوجي سپاهي آهي، جنهن تازو پاڻ کي ٽرانس عورت طور ظاهر ڪيو هو. جون 2024ع ۾ «نيچر» رسالي ايما برنيٽ جو «پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس قيامت آندي» عنوان سان هڪ فرضي وڪيپيڊيا بحث وارو صفحو شايع ڪيو. اهو بحث هڪ فرضي مضمون بابت هو، جنهن ۾ تيل جي رساءَ کي صاف ڪرڻ لاءِ پلاسٽڪ کائيندڙ فنگس ڇڏڻ جا اڻڄاتل نتيجا بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ وڪيپيڊيا جي بحث وارن صفحن تي عام ٿيندڙ موضوع پڻ شامل هئا، جهڙوڪ مضمون جي جائزي ۾ تبديلي بابت بحث. === اشاعت === وڪيپيڊيا جو سڀ کان واضح معاشي اثر تجارتي انسائيڪلوپيڊيائن، خاص ڪري ڇپيل نسخن، جي زوال جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي؛ اهي مفت متبادل سان مقابلو نه ڪري سگهيون. نڪولس ڪار جي 2005ع واري مضمون «ويب 2.0 جي اخلاقي بي‌طرفي» ۾ صارفن جي ٺاهيل مواد وارين ويب سائيٽن، جهڙوڪ وڪيپيڊيا، تي تنقيد ڪئي وئي ته اهي ماهر ۽ سندس خيال ۾ بهتر مواد ٺاهيندڙن جو ڪاروبار ختم ڪرائي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته «هر ڀيري مفت مواد، معيار تي غالب اچي ٿو». ڪار لکيو ته ويب 2.0 بابت جوش ڀريندڙ خيالن ۾ شوقينن جي بالادستي لڪل آهي، ۽ هن کان وڌيڪ خوفناڪ ڳالهه جو هو تصور نٿو ڪري سگهي. ٻين ان خيال سان اختلاف ڪيو ته وڪيپيڊيا يا اهڙيون ٻيون ڪوششون روايتي اشاعتن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏينديون. «وائرڊ» جي اڳوڻي ايڊيٽر ان چيف ڪرس اينڊرسن «نيچر» ۾ لکيو ته وڪيپيڊيا جو «هجوم جي ڏاهپ» وارو طريقو سخت علمي جائزي مان گذرندڙ اعليٰ سائنسي رسالن جي جاءِ نه وٺندو. وڪيپيڊيا جي سوانح حيات ڇاپيندڙ ڪاروبار تي اثر بابت پڻ ڪجهه ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي. ڪتابن جي اشاعت جا انگ گڏ ڪندڙ نيلسن بُڪ اسڪين 2013ع ۾ ٻڌايو ته سوانح حيات جي ڪتابن جي وڪري ۾ «گهڻو تيز» گهٽتائي ٿي رهي هئي. يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا جي سوانح نگاريءَ جي پروفيسر ۽ ٻن سوانحن جي ليکڪا ڪيٿرين هيوز چيو: «ڳڻتي اها آهي ته جيڪڏهن اها سموري ڄاڻ وڪيپيڊيا تان ملي سگهي ٿي، ته پوءِ سوانح لاءِ ڇا بچندو؟» == لاڳاپيل منصوبا == وڪيپيڊيا جي قيام کان گهڻو اڳ، عوام پاران لکيل مضمونن تي ٻڌل ڪيترائي گڏيل سهڪار وارا، تعاملي ۽ ملٽي ميڊيا انسائيڪلوپيڊيا موجود هئا. انهن مان پهريون 1986ع وارو بي بي سي «ڊومسڊي منصوبو» هو. ان ۾ برطانيا جي ڏهن لکن کان وڌيڪ حصو وٺندڙن جا ڏنل متن، جيڪي بي بي سي مائڪرو ڪمپيوٽرن تي داخل ڪيا ويا هئا، ۽ تصويرون شامل هيون. هن منصوبي ۾ برطانيا جي جاگرافي، فن ۽ ثقافت جو احاطو ڪيو ويو. اهو پهريون تعاملي ملٽي ميڊيا انسائيڪلوپيڊيا هو، ۽ اندروني ڳنڍڻن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپيل ڪيل پهرين وڏين ملٽي ميڊيا دستاويزن مان پڻ هڪ هو. ان جا گهڻا مضمون برطانيا جي تعاملي نقشي وسيلي ڏسي سگهبا هئا. 2008ع تائين هڪ ويب سائيٽ تي ان منصوبي جي استعمال ڪندڙن واري انٽرفيس ۽ مواد جي ڪجهه حصي جي نقل موجود هئي. وڪيپيڊيا جي لڳ ڀڳ ساڳئي دور ۾ مفت مواد تي ٻڌل ڪيترائي گڏيل سهڪار وارا انسائيڪلوپيڊيا ٺاهيا ويا، جن ۾ «ايوريٿنگ 2» شامل هو. انهن مان ڪي منصوبا پوءِ وڪيپيڊيا ۾ ضم ٿي ويا؛ مثال طور، «جي اين اي». عوام پاران لکيل مضمونن تي ٻڌل شروعاتي آن لائين انسائيڪلوپيڊيائن مان هڪ ڪامياب منصوبو «ايڇ 2 جي 2» هو، جيڪو ڊگلس ايڊمز 1999ع ۾ شروع ڪيو. ان جا مضمون نسبتاً هلڪي ڦلڪي انداز جا هئا ۽ انهن ۾ مزاح سان گڏ ڄاڻ به ڏني ويندي هئي. وڪيپيڊيا کان پوءِ ٺهيل گڏيل سهڪار وارين ڄاڻ جي ويب سائيٽن ان کان اثر ورتو. ڪجهه ٻين منصوبن ۾ وڌيڪ روايتي ماهراڻو جائزو ورتو ويندو آهي؛ انهن ۾ «انسائيڪلوپيڊيا آف لائيف» ۽ آن لائين وڪي انسائيڪلوپيڊيا «اسڪالرپيڊيا» ۽ «سِٽيزينڊيم» شامل آهن. سِٽيزينڊيم ليري سينگر وڪيپيڊيا جو هڪ معتبر متبادل ٺاهڻ جي ڪوشش ۾ شروع ڪيو هو. ==پڻ ڏسندا== *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Wikipedia/2.0 وڪيپيڊيا] {{-}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Sister project links|Wikipedia|voy=Wikivoyage:Cooperating with Wikipedia|d=Q52|s=زمرو:Wikipedia|n=زمرو:Wikipedia|m=Wikipedia|mw=Wikipedia|species=no}} * {{official website|https://www.wikipedia.org|mobile=https://en.m.wikipedia.org}}&nbsp;– multilingual portal (contains links to all language editions) ** {{Twitter|Wikipedia}} ** {{Facebook|Wikipedia}} * {{Dmoz|Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia}} * [[tools:~johang/wikitrends/english-most-visited-today.html|Wikitrends: Wikipedia articles most visited today]] * {{Guardian topic|technology/wikipedia}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/wikipedia/index.html Wikipedia] topic page at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Video of TED talk by Jimmy Wales on the birth of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Jimmy Wales about Wikipedia in general] on the [[EconTalk]] podcast * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Larry Sanger's 2002 talk at [[Stanford University]]; [http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx video archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx |date=2012-12-21 }} and [[meta:Wikipedia and why it matters|transcript of the talk]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, describing an intelligence project utilizing Wikipedia, and how Wikipedia articles could be auto-generated from web content * [http://www.infoq.com/presentations/vibber-community-perf-opt ''Community Performance Optimization: Making Your People Run as Smoothly as Your Site''], talk presented at [[OOPSLA]] 2009 by the [[وڪيميڊيا فائونڊيشن|وڪي ذريعات پيڙهڪا]]'s senior [[software]] architect and former [[chief technology officer]] Brion Vibber, comparing the challenges of a large community of editors with those of a large community of software developers<!-- I found this talk very interesting as a software developer and Wikimedia quasi-expert. Interesting but sparse subjects are treated. While many readers may find parts interesting, it is long, in large part about the future (development), not presented with structure (long question period), somewhat outdated, and only an elite audience will understand all topics (certainly not a first-time reader of this article). Some topics: Visual editor (outdated), code review, wiki engines, MediaWiki's database model, MediaWiki's suitability for Wikimedia sites, AFD process, flagged revisions and proposed more advanced revision selection mechanisms, communication channels (mostly IRC / real-time). User:Chealer 20140817 --> * [http://wikipapers.referata.com/ WikiPapers]&nbsp;– compilation of conference papers, journal articles, theses, books, datasets and tools about Wikipedia and wikis * [http://wikirank.di.unimi.it/ Open Wikipedia Ranking] {{حوالا}} {{وڪيپيڊيا ناؤ}} {{وڪي ذريعات پيڙهڪا}} [[زمرو:ڄاڻ]] [[زمرو:اطلاع]] [[زمرو:سماجي اطلاعاتي عملڪاري]] [[زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون]] [[زمرو:مجازي سماج(Virtual communities)]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:وڪي]] [[زمرو:وڪيپيڊيا]] [[زمرو:وڪيز]] [[زمرو:وڪي ذريعات منصوبا]] [[زمرو:همڪاري منصوبا]] [[زمرو:آزاد ڄاڻ چيڪلو (انسائيڪلوپيڊيا)]] [[زمرو:آمريڪي ويب سائيٽون]] <references group="notes"/> orn8jhasalr58bvrxdhk55rl7yz4f1b 0 3274 426201 372875 2026-10-30T09:01:23Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426201 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} {{f}} '''محمد شبلي نعماني''' جي ولادت بمقام [[اعطم ڳڙهه]] ۾ 1875 ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو [[شيخ حبيب الله]] هو جيڪو پنهنجي زماني جو مشهور وڪيل ۽ عالم فاضل[[بزرگ]] هو. شروعاتي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ غازي پور ۾ [[مولانا محمد فاروق چڙيا ڪوٽي]] کان تعليم ورتي. رام پور مان [[فقه]] ۽ [[حديث]] جڳ تعليم [[مولانا ارشاد حسين]] کان ورتي. [[مولانا فيض الحسن سهانپوري]] کان [[عربي ادب]] جي تعليم ورتي. [[سر سيد احمد خان]] سان ملاقات ٿي ، سر سيد متاٿر ٿيو کيس [[علي ڳڙهه]] ۾ اسسٽنٽ پروفيسر رکيو. سورنهه سال اتي پڙهايائون. == ڪتابيات == علامه صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا جن ۾ [[سوانح]], [[فلسفو]], [[تنقيد]], [[شعر]] ۽ [[ادب]] جا ڪتاب آهن ڪجهه ڪتابن جي فهرست هيٺ ڏنل آهي. === سوانح === * [[المامون]] * [[الغزالي]] * [[الفاروق]] * [[سيرته نعمان]] * [[سوانح مولانا روم]] * [[سيرته النبي]] (ٻه جلد) * [[اورنگ زيب عالم گير تي هڪ نظر]] (رسالو) === فلسفو === * [[علم الڪلام]] * [[الڪلام]] === تنقيد === * [[شعر العجم]] * [[موازنو انيس و دبير]] === شعر ۽ ادب === * [[ديوان شبلي]] ([[فارسي]]) * [[مقالات شبلي]] * [[سفرنامه روم و مصر]] ۽ ٻيا ڪيترائي [[ڪتاب]] لکيا. '''علامه شبلي نعماني صاحب''' [[1914]] ۾ وفات ڪئي. سندس [[وفات]] ساڳي ئي شهر [[اعظم ڳڙهه]] ۾ ٿي جتي پيدا ٿيو هو.<ref>{{Citation |title=Architect : Allama Shibli Nomani<!-- Bot generated title --> |url=http://www.shibliacademy.org/book/export/html/10 |accessdate=2015-12-29 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064412/http://shibliacademy.org/book/export/html/10 |dead-url=yes }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان]] [[زمرو:1857ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1914ع جون فوتگيون]] 04y8ashfpjyt7c7ry3bj501l2v592xj 0 4548 426258 415059 2026-10-30T11:41:54Z CommonsDelinker 103 Replacing 1st_INC1885.jpg with [[File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 426258 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |date=2 December 2013 }}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |url=https://archive.org/details/sim_theatre-journal_1957-10_9_3/page/201 |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر === ذريعو: ''[[هندستان ٽائمز]]''<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |title=BMC plans 'sister city square' to celebrate Mumbai's bond with its 15 sister cities |newspaper=[[Hindustan Times]] |date=6 March 2022 |access-date=2 December 2022 |archive-date=3 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044959/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |url-status=live }}</ref> {{columns-list|colwidth=22em| * {{flagdeco|Russia}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1963) * {{flagdeco|Japan}} [[يوڪوهاما]]، جاپان (1965) * {{flagdeco|Germany}} [[شٽٽگارٽ]]، جرمني (1968) * {{flagdeco|United States}} [[هونولولو]]، آمريڪا (1970) * {{flagdeco|United States}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (1972) * {{flagdeco|United States}} [[نيو يارڪ شهر]]، آمريڪا (1975) * {{flagdeco|South Korea}} [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا (1977) * {{flagdeco|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا (1995) * {{flagdeco|Fiji}} [[نادي، فجي|نادي]]، فجي (1996) * {{flagdeco|Turkey}} [[ازمير]]، ترڪي (1997) * {{flagdeco|Romania}} [[گالاچي]]، رومانيا (2005) * {{flagdeco|Madagascar}} [[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر (2008) * {{flagdeco|Croatia}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2009) * {{flagdeco|Spain}} [[بارسلونا]]، اسپين (2012) * {{flagdeco|Ukraine}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (2013) * {{flagdeco|China}} [[شنگھائي]]، چين (2014) }} == پڻ ڏسو == * [[ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] * [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جي شهرن جي فهرست]] * [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهري مجموعن جي فهرست]] * [[ڀارت جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|INS Mumbai}} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |year=1967 |publisher=Bombay East Indian Association}} * {{Cite book |last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan}} * {{Cite book |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan |last1=Brunn |first1=Stanley |last2=Williams |first2=Jack Francis |first3=Donald |last3=Zeigler |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |year=2003 |edition=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3}} * {{Cite book |title=International Telecommunications Law [2008] |volume=II |last=Campbell |first=Dennis |year=2008 |publisher=Lulu Enterprises Incorporated |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}} * {{Cite book |title=Census of India, 1961 |publisher=Office of the Registrar General (India) |year=1962 |volume=5 |ref=cent}} * {{Cite book |last1=Carsten |first1=F.L. |title=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |volume=V |publisher=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961}} * {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |access-date=26 April 2009 |series=Contemporary Indian Writers in English |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |chapter=Introduction: Modern Indian Drama |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 }} * {{Cite book |title=The Port of Bombay: a brief history |last=Chittar |first=Shantaram D. |publisher=[[Bombay Port Trust]] |year=1973}} * {{Cite book |last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=illustrated |series=Volume 7 of Routledge studies in development and society}} * {{Cite book |title=History of Bombay, 1661–1708 |last=David |first=M. D. |publisher=[[University of Mumbai]] |year=1973}} * {{Cite book |title=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |last=David |first=M. D. |publisher=Himalaya Publishing House |year=1995}} * {{Cite book |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |title=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2}} * {{Cite book |title=Bombay: The Cities Within |url=https://archive.org/details/bombaycitieswith0000dwiv |last1=Dwivedi |first1=Sharada |author-link1=Sharada Dwivedi |last2=Mehrotra |first2=Rahul |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-81-85028-80-4}} * {{Cite book |title=Environment and urbanization |volume=v. 14, no. 1 |publisher=International Institute for Environment and Development |date=April 2002 |url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC |isbn=978-1-84369-223-2 |access-date=29 August 2009 |ref=n450 }} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-date=13 June 2010 |access-date=28 August 2009 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Farooqui |first=Amar |title=Opium city: the making of early Victorian Bombay |publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0}} * {{Cite book |last=Fortescue |first=J.W. |year=2008 |title=A History of the British Army |volume=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books}} * {{Cite book |last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=The everyday state and society in modern India |url=https://archive.org/details/everydaystatesoc0000unse |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1}} * {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28854-5 |chapter=Introduction |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant }} * {{Cite book |title=Greater Bombay District Gazetteer |series=Maharashtra State Gazetteers |volume=v. 27, no. 1 |year=1960 |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |ref=bom}} * {{Cite book |last=Ghosh |first=Amalananda |title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |publisher=Brill |year=1990 |isbn=978-81-215-0088-3}} * {{Cite book |last1=Guha |year=2007 |first1=Ramachandra |author-link1=Ramachandra Guha |title=India after Gandhi |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019881-7|title-link=India after Gandhi}} * {{Cite book |last=Hansen |first=Thomas Blom |year=2001 |title=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC |publisher=Princeton University Press |access-date=16 August 2009 }} * {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |access-date=11 June 2008 }} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |title=The Essential Guide to Bollywood |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-378-7 |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas }} * {{Cite book |title=Marketing in the 21st Century: New world marketing |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007}} * {{Cite book |last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |url=https://archive.org/details/servingwhoseinte0000kels |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor & Francis}} * {{Cite book |title=Muslims in the Deccan: a historical survey |last=Khalidi |first=Omar |publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006}} * {{Cite book |title=Politics in India |last=Kothari |first=Rajni |author-link=Rajni Kothari |year=1970 |publisher=Orient Longman}} * {{Cite book |last=Krishnamoorthy |first=Bala |title=Environmental Management: Text And Cases |url=https://archive.org/details/isbn_9788120333291_2ed |isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008}} * {{Cite book |last=Kumari |first=Asha |title=Hinduism and Buddhism |year=1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9}} * {{Cite book |title=Lok Sabha debates |year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}} * {{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=pt |chapter=Bombaim |publisher=Editorial Confluência |volume=I |year=1984}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |year=2004 |publisher=Alfred A Knopf |isbn=978-0-375-40372-9 |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht }} * {{Cite book |title=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |publisher=United Nations Centre for Human Settlements |year=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB}} * {{Cite book |title=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Stones of empire: the buildings of the Raj |url=https://archive.org/details/stonesofempirebu0000morr_i9l5 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005|orig-year=1983 |edition=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6}} * {{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]]) |ref=plan |access-date=29 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |archive-date=10 March 2009 }} * {{Cite book |last=Naravane |first=M. S. |year=2007 |title=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |url=https://archive.org/details/battlesofhonoura0000nara |isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003}} * {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |access-date=15 June 2009 |ref=mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archive-date=11 July 2009 }} * {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |url=https://archive.org/details/bombaymumbaicity0000unse_v9j7|chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi |isbn=978-0-19-567711-9}} * {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last=Pai |first=Pushpa |editor=Cohen, James |editor2=McAlister, Kara T. |editor3=Rolstad, Kellie |editor4=MacSwan, Jeff |title=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |chapter=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |access-date=5 September 2009 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421131016/https://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |url-status=live }} * {{Cite book |title=The mangroves in Salsette Island near Bombay |last1=Patil |first1=R.P. |publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta}} * {{Cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] |author-link=Aditi Phadnis}} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-date=11 July 2009 |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |access-date=4 June 2010 |ref=pemmr |url-status=dead }} * {{Cite book |title=Proceedings of the Indian National Science Academy |publisher=[[Indian National Science Academy]] |year=1999 |volume=65 |ref=proc}} * {{Cite book |last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup & Sons}} * {{Cite book |last1=Rohli |first1=Robert V. |last2=Vega |first2=Anthony J. |title=Climatology |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2007 |edition=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0}} * {{Cite book |title=History of Medieval India |last1=Saini |first1=A.K. |last2=Chand |last3=Hukam |publisher=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha}} * {{Cite book |title=Maharashtra |last=Singh |first=K.S. |author2=B.V. Bhanu |author3=B.R. Bhatnagar |author4=Anthropological Survey of India |author5=D. K. Bose |author6=V.S. Kulkarni |author7=J. Sreenath |publisher=Popular Prakashan |volume=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |year=2004 |ref=prabhu}} * {{Cite book |title=Researches in Indo-Portuguese history |volume=2 |publisher=Publication Scheme |year=1998 |last=Shirodkar |first=Prakashchandra P. |isbn=978-81-86782-15-6}} * {{Cite book |title=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |year=2006}} * {{Cite book |title=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |last=Strizower |first=Schifra |publisher=B. Blackwell |year=1971}} * {{Cite book |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |series=Gazetteers of the Bombay Presidency |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |volume=2 |year=1978 |ref=bi}} * {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=3 May 2009 |ref=mumact |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archive-date=5 July 2007 }} * {{cite book |first1=Mathew |last1=Kurian |first2=Patricia |last2=McCarney |title=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |year=2010 |publisher=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}}|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-9425-4}} * {{Cite book |last=Vilanilam |first=John V. |edition=illustrated |year=2005 |title=Mass communication in India: a sociological perspective |url=https://archive.org/details/masscommunicatio0000vila |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE}} * {{Cite book |last1=Wasko |first1=Janet |title=How Hollywood works |url=https://archive.org/details/howhollywoodwork0000wask |year=2003 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6}} * {{Cite book |title=WMO bulletin |publisher=[[World Meteorological Organization]] |year=2000 |volume=49 |ref=wmo}} * {{Cite book |title=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |last=Yimene |first=Ababu Minda |publisher=Cuvillier Verlag |year=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg}} * {{Cite book |last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996|orig-year=1939 |title=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2}} * {{Cite book |last1=Zakakria |first1=Rafiq |last2=Indian National Congress |title=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |publisher=Reception Committee, Congress Centenary Session |year=1985 |ref=cng |author-link2=Indian National Congress}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{official website}} * {{GovPubs|Mumbai}} * {{Britannica|72526}} * {{OSM relation|7888990}} * [https://mumbaicity.gov.in/about-district/ ممبئي شهر، مهاراشٽر حڪومت] {{Geographic location |Centre = ممبئي |North = [[گجرات]]<br />[[مڌيا پرديش]] |East = [[تلنگانا]]<br />[[ڇتيس ڳڙهه]] |South = [[ڪرناٽڪ]]<br />[[گوا]] |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' }} {{Navboxes |title = ممبئي سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Mumbai topics}} {{Tourist attractions in Mumbai}} {{Maharashtra}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus agglomerations in India}} {{Mumbai metropolitan area}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book=Mumbai |portal1=Geography |portal2=Cities |portal3=India |commons=yes |commons-search=Category:Mumbai |n=yes |n-search=Category:Mumbai |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1156}} {{Authority control}} [[زمرو:ممبئي| ]] [[زمرو:ممبئي شهر ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:مهاراشٽر جا شهر]] <!--رياستي گاديءَ وارو شهر--> [[زمرو:ڀارت جا گاديءَ وارا شهر]]<!--مهاراشٽر رياست جي هاڻوڪي گادي--> [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جا آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:عربي سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:1507ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1507ع جون قيامون]] [[زمرو:ميگا شهر]] {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] hhlc7ofsannbb0klc1ixshmuvhk9o2u 4 5707 426103 157270 2026-10-29T13:25:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 426103 wikitext text/x-wiki {{Disclaimer header}} <div dir="rtl" style="text-align:center; font-size:large; padding:1em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#f0f9ff 0%,#fff7ed 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:5px solid #818cf8; border-right:5px solid #a5b4fc; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.18);"> وڪيپيڊيا معلومات جي درستگي ۽ معتبريت بابت ڪا به ضمانت نٿي ڏئي </div> '''اوهان آزاد آهيو''' *پنهنجي ذميداري تي وڪيپيڊيا استعمال ڪريو. *وڪيپيڊيا ۾ هدايتون ۽ نصيحتون ناهين هونديون. *وڪيپيڊيا جو مواد غير موضوعي ۽ غير تصديق ٿيل ٿي سگهي ٿو. * جيڪڏنهن هتي پيش نظرمواد اچن ته انهن کي صرف لکندڙ جا خيال سمجهيا وڃن نڪي ويڪي پيڊيا جا. * وڪي پيڊيا تي آزاديءَ سان جيڪي چاهيو اهو اوهان لکي سگهو ٿا ,پر خيال رهي ته ان سان ٻين کي فائدو پَهچي نڪي نقصان. *تحرير ڪرڻ دوران سچائي جو پَلووُ دامن نه ڇڏجو ۽ خلوص نيت سان گڏ قلمبند ڪريو. *پنهنجي تحرير وقت تصديق جي اصولن کي مجروح نه ڪريو ۽ اهي لکڻيون تصديق و مقصديت جي ورح ڪارفرمان هئڻ گهرجن. ===تجارتي نشان=== {{Main|تجارتي نشان}} ڪوئي به تجارتي نشان،خدمتي نشان،گڏيل نشان، خاڪن يانمونن جا حق يا ساڳيئيءَ طرح جا حق جيڪي ذڪر ڪيل هجن،استعمال ياوڪي پيڊيا انسائيڪلوپيڊيا ڄاڻ چيڪلو مضمونن ۾ حوالا ڏنل هجن، سي تمام نشان سندن متعلقا مالڪن جي ملڪيت آهين. انهين نشانن جو هتي استعمال ٿيل هجڻ جو اهو هرگز مقصد ناهي ته ڪو اوهين پڻ انهين کي ڪنهن به مقصد لاءِ ڪُتِب آڻيو سواءِ ان جي ته اهي وڪيپيڊيا مضمونن لائسنز اسڪيم تحت جي اصل ليکڪ جي غور و مشاهدي سان معلوماتي استعمال ۾ آندا ويا آهن. ٻئي صورت ۾ جيسيتائين بيان ڪيل ڪنهن به تجارتي نشاني حقن جي رکندڙسان وڪيپيڊيا ۽ وڪي ميڊيا سائيٽس جو نه توثيق نڪي الحاق ٿيل آهي، جيئن ته وڪيپيڊيا انهن حقن جي استعمال ڪرڻ جي اجازت نٿي ڏئي سواءِ تحفظ شدا مواد لاءِ. انهين اموري ملڪيت جي تجارتي نشاني حقن جو توهان پاران استعمال توهانجي پنهنجي جوکم تحت هوندو. ===شَخصيت جا حق=== وڪيپيڊيا ۾ شامل مواد زندهه شخص يا ويجهر ۾رهلت ڪري ويل بابت ٿي سگهي ٿو. ۽ انهن زندهه يا فوت ٿيل شخصيتن جي ڇاپن يا تصويرن جو استعمال ڪنهن دائري ڪارتحت، شخصي حقن تحت محدود آهي. انهن شين کي استعمال ڪرڻ کان پهرئين اها پڪ ڪريو ته انهين جي ارادي ڪيل استعمال ڪرڻ جو توهان کي ڪو قانوني حق هجي. توهان ان ڳالهه جا اڪيلا ذميوار آهيو ۽ پڪ ڪيو ته توهان ڪنهن ٻئي جي شخصي حقن جي خلاف ورزي نه ڪيو. ==&#1583;&#1575;&#1574;&#1585;&#1610; &#1575;&#1582;&#1578;&#1610;&#1575;&#1585;(&#1668;&#1575;&#1723; &#1670;&#1610;&#1706;&#1604;&#1608;) &#1789; &#1605;&#1608;&#1575;&#1583; &#1580;&#1610; &#1602;&#1575;&#1606;&#1608;&#1606;&#1610; &#1581;&#1610;&#1579;&#1610;&#1578;== ٿي سهگي ٿو ته وڪي پيڊيا تي لڀيل، ڇاپيل ڄاڻ جو مواد انهيءَ ملڪ ۾ قانون يا دائري اختيار جي خلاف ورزي هجي جتان اوهان اها ڄاڻ ڏسي رهيا هجو. وڪي پيڊيا جي ڊيٽابيس آمريڪا ۾ ڪمپيوٽر سرورز تي ذخيرو ٿيل آهي ۽ مڪاني ۽ وفاقي قانون سان مهيا ٿيل تحفظات تحت برقرار آهي. توهانجي ملڪ جو قانون ۽ دائري ڪار شايدساڳيئي طرح جي تقرير و تقسيم جو تحفظ فراهم نه ڪندو هجي. وڪي پيڊيا ڪنهن به قسم جي قانوني خلاف ورزي کي نٿي همٿائي ۽ اهڙي ڪنهن به قانوني خلاف ورزي جي ذميدار ناهي ===پيشي ورانا مشورا ناهين=== جيڪڏنهن توهان کي مخصوص صلاح مشوري جي ضرورت آهي(جيئن طبي،قانوني،مالي يا وري خطر انتظامي) ته لاڳاپيل شعبي جي ڪنهن سنديافتا ماهر سان رابطو ڪريو. *ويڪي پيڊيا ۾ مالي، قانوني رايا،۽ طبي مشورا ناهين ڏنا ويندا. [[زمرو:وڪيپيڊيا انتظاميا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا غيرجوابداريناما]] nfo76hq0iwwn2fixar734jm67k0l7u4 426104 426103 2026-10-29T13:26:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 426104 wikitext text/x-wiki {{Disclaimer header}} <div dir="rtl" style="text-align:center; font-size:large; font-weight:600; padding:1em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#f0f9ff 0%,#fff7ed 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:5px solid #818cf8; border-right:5px solid #a5b4fc; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.18);"> وڪيپيڊيا معلومات جي درستگي ۽ معتبريت بابت ڪا به ضمانت نٿي ڏئي </div> '''اوهان آزاد آهيو''' *پنهنجي ذميداري تي وڪيپيڊيا استعمال ڪريو. *وڪيپيڊيا ۾ هدايتون ۽ نصيحتون ناهين هونديون. *وڪيپيڊيا جو مواد غير موضوعي ۽ غير تصديق ٿيل ٿي سگهي ٿو. * جيڪڏنهن هتي پيش نظرمواد اچن ته انهن کي صرف لکندڙ جا خيال سمجهيا وڃن نڪي ويڪي پيڊيا جا. * وڪي پيڊيا تي آزاديءَ سان جيڪي چاهيو اهو اوهان لکي سگهو ٿا ,پر خيال رهي ته ان سان ٻين کي فائدو پَهچي نڪي نقصان. *تحرير ڪرڻ دوران سچائي جو پَلووُ دامن نه ڇڏجو ۽ خلوص نيت سان گڏ قلمبند ڪريو. *پنهنجي تحرير وقت تصديق جي اصولن کي مجروح نه ڪريو ۽ اهي لکڻيون تصديق و مقصديت جي ورح ڪارفرمان هئڻ گهرجن. ===تجارتي نشان=== {{Main|تجارتي نشان}} ڪوئي به تجارتي نشان،خدمتي نشان،گڏيل نشان، خاڪن يانمونن جا حق يا ساڳيئيءَ طرح جا حق جيڪي ذڪر ڪيل هجن،استعمال ياوڪي پيڊيا انسائيڪلوپيڊيا ڄاڻ چيڪلو مضمونن ۾ حوالا ڏنل هجن، سي تمام نشان سندن متعلقا مالڪن جي ملڪيت آهين. انهين نشانن جو هتي استعمال ٿيل هجڻ جو اهو هرگز مقصد ناهي ته ڪو اوهين پڻ انهين کي ڪنهن به مقصد لاءِ ڪُتِب آڻيو سواءِ ان جي ته اهي وڪيپيڊيا مضمونن لائسنز اسڪيم تحت جي اصل ليکڪ جي غور و مشاهدي سان معلوماتي استعمال ۾ آندا ويا آهن. ٻئي صورت ۾ جيسيتائين بيان ڪيل ڪنهن به تجارتي نشاني حقن جي رکندڙسان وڪيپيڊيا ۽ وڪي ميڊيا سائيٽس جو نه توثيق نڪي الحاق ٿيل آهي، جيئن ته وڪيپيڊيا انهن حقن جي استعمال ڪرڻ جي اجازت نٿي ڏئي سواءِ تحفظ شدا مواد لاءِ. انهين اموري ملڪيت جي تجارتي نشاني حقن جو توهان پاران استعمال توهانجي پنهنجي جوکم تحت هوندو. ===شَخصيت جا حق=== وڪيپيڊيا ۾ شامل مواد زندهه شخص يا ويجهر ۾رهلت ڪري ويل بابت ٿي سگهي ٿو. ۽ انهن زندهه يا فوت ٿيل شخصيتن جي ڇاپن يا تصويرن جو استعمال ڪنهن دائري ڪارتحت، شخصي حقن تحت محدود آهي. انهن شين کي استعمال ڪرڻ کان پهرئين اها پڪ ڪريو ته انهين جي ارادي ڪيل استعمال ڪرڻ جو توهان کي ڪو قانوني حق هجي. توهان ان ڳالهه جا اڪيلا ذميوار آهيو ۽ پڪ ڪيو ته توهان ڪنهن ٻئي جي شخصي حقن جي خلاف ورزي نه ڪيو. ==&#1583;&#1575;&#1574;&#1585;&#1610; &#1575;&#1582;&#1578;&#1610;&#1575;&#1585;(&#1668;&#1575;&#1723; &#1670;&#1610;&#1706;&#1604;&#1608;) &#1789; &#1605;&#1608;&#1575;&#1583; &#1580;&#1610; &#1602;&#1575;&#1606;&#1608;&#1606;&#1610; &#1581;&#1610;&#1579;&#1610;&#1578;== ٿي سهگي ٿو ته وڪي پيڊيا تي لڀيل، ڇاپيل ڄاڻ جو مواد انهيءَ ملڪ ۾ قانون يا دائري اختيار جي خلاف ورزي هجي جتان اوهان اها ڄاڻ ڏسي رهيا هجو. وڪي پيڊيا جي ڊيٽابيس آمريڪا ۾ ڪمپيوٽر سرورز تي ذخيرو ٿيل آهي ۽ مڪاني ۽ وفاقي قانون سان مهيا ٿيل تحفظات تحت برقرار آهي. توهانجي ملڪ جو قانون ۽ دائري ڪار شايدساڳيئي طرح جي تقرير و تقسيم جو تحفظ فراهم نه ڪندو هجي. وڪي پيڊيا ڪنهن به قسم جي قانوني خلاف ورزي کي نٿي همٿائي ۽ اهڙي ڪنهن به قانوني خلاف ورزي جي ذميدار ناهي ===پيشي ورانا مشورا ناهين=== جيڪڏنهن توهان کي مخصوص صلاح مشوري جي ضرورت آهي(جيئن طبي،قانوني،مالي يا وري خطر انتظامي) ته لاڳاپيل شعبي جي ڪنهن سنديافتا ماهر سان رابطو ڪريو. *ويڪي پيڊيا ۾ مالي، قانوني رايا،۽ طبي مشورا ناهين ڏنا ويندا. [[زمرو:وڪيپيڊيا انتظاميا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا غيرجوابداريناما]] g2u73mrijj3sjye06ri9b6ew00me644 426105 426104 2026-10-29T13:30:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 426105 wikitext text/x-wiki {{Disclaimer header}} <div dir="rtl" style="text-align:center; font-size:large; font-weight:600; padding:1em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#f0f9ff 0%,#fff7ed 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:5px solid #818cf8; border-right:5px solid #a5b4fc; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.18);"> وڪيپيڊيا معلومات جي درستگي ۽ معتبريت بابت ڪا به ضمانت نٿي ڏئي </div> <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff8db 0%,#fff1e6 55%,#fff0f3 100%); border:1px solid #f0b36b; border-bottom:5px solid #e58a36; border-right:5px solid #f0b36b; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(180,83,9,0.18);"> <div style="text-align:center; font-size:larger; font-weight:bold; color:#9a3412; margin-bottom:0.6em;">اوهان آزاد آهيو</div> <ul style="padding-right:1.5em; margin:0;"> <li>پنهنجي ذميداريءَ تي وڪيپيڊيا استعمال ڪريو.</li> <li>وڪيپيڊيا ۾ هدايتون ۽ نصيحتون ناهن هونديون.</li> <li>وڪيپيڊيا جو مواد غير موضوعي ۽ غير تصديق ٿيل ٿي سگهي ٿو.</li> <li>جيڪڏهن هتي پيش ڪيل مواد اوهان کي ڏسڻ ۾ اچي، ته ان کي رڳو لکندڙ جا خيال سمجهو، وڪيپيڊيا جا نه.</li> <li>وڪيپيڊيا تي آزاديءَ سان جيڪي چاهيو سو لکي سگهو ٿا، پر خيال رکو ته ان سان ٻين کي فائدو پهچي، نقصان نه.</li> <li>لکڻ وقت سچائيءَ جو پاسو نه ڇڏيو ۽ خلوصِ نيت سان تحرير ڪريو.</li> <li>تصديق جي اصولن کي مجروح نه ڪريو؛ تحريرون تصديق ۽ مقصديت جي اصولن مطابق هئڻ گهرجن.</li> </ul> </div> ===تجارتي نشان=== {{Main|تجارتي نشان}} ڪوئي به تجارتي نشان،خدمتي نشان،گڏيل نشان، خاڪن يانمونن جا حق يا ساڳيئيءَ طرح جا حق جيڪي ذڪر ڪيل هجن،استعمال ياوڪي پيڊيا انسائيڪلوپيڊيا ڄاڻ چيڪلو مضمونن ۾ حوالا ڏنل هجن، سي تمام نشان سندن متعلقا مالڪن جي ملڪيت آهين. انهين نشانن جو هتي استعمال ٿيل هجڻ جو اهو هرگز مقصد ناهي ته ڪو اوهين پڻ انهين کي ڪنهن به مقصد لاءِ ڪُتِب آڻيو سواءِ ان جي ته اهي وڪيپيڊيا مضمونن لائسنز اسڪيم تحت جي اصل ليکڪ جي غور و مشاهدي سان معلوماتي استعمال ۾ آندا ويا آهن. ٻئي صورت ۾ جيسيتائين بيان ڪيل ڪنهن به تجارتي نشاني حقن جي رکندڙسان وڪيپيڊيا ۽ وڪي ميڊيا سائيٽس جو نه توثيق نڪي الحاق ٿيل آهي، جيئن ته وڪيپيڊيا انهن حقن جي استعمال ڪرڻ جي اجازت نٿي ڏئي سواءِ تحفظ شدا مواد لاءِ. انهين اموري ملڪيت جي تجارتي نشاني حقن جو توهان پاران استعمال توهانجي پنهنجي جوکم تحت هوندو. ===شَخصيت جا حق=== وڪيپيڊيا ۾ شامل مواد زندهه شخص يا ويجهر ۾رهلت ڪري ويل بابت ٿي سگهي ٿو. ۽ انهن زندهه يا فوت ٿيل شخصيتن جي ڇاپن يا تصويرن جو استعمال ڪنهن دائري ڪارتحت، شخصي حقن تحت محدود آهي. انهن شين کي استعمال ڪرڻ کان پهرئين اها پڪ ڪريو ته انهين جي ارادي ڪيل استعمال ڪرڻ جو توهان کي ڪو قانوني حق هجي. توهان ان ڳالهه جا اڪيلا ذميوار آهيو ۽ پڪ ڪيو ته توهان ڪنهن ٻئي جي شخصي حقن جي خلاف ورزي نه ڪيو. ==&#1583;&#1575;&#1574;&#1585;&#1610; &#1575;&#1582;&#1578;&#1610;&#1575;&#1585;(&#1668;&#1575;&#1723; &#1670;&#1610;&#1706;&#1604;&#1608;) &#1789; &#1605;&#1608;&#1575;&#1583; &#1580;&#1610; &#1602;&#1575;&#1606;&#1608;&#1606;&#1610; &#1581;&#1610;&#1579;&#1610;&#1578;== ٿي سهگي ٿو ته وڪي پيڊيا تي لڀيل، ڇاپيل ڄاڻ جو مواد انهيءَ ملڪ ۾ قانون يا دائري اختيار جي خلاف ورزي هجي جتان اوهان اها ڄاڻ ڏسي رهيا هجو. وڪي پيڊيا جي ڊيٽابيس آمريڪا ۾ ڪمپيوٽر سرورز تي ذخيرو ٿيل آهي ۽ مڪاني ۽ وفاقي قانون سان مهيا ٿيل تحفظات تحت برقرار آهي. توهانجي ملڪ جو قانون ۽ دائري ڪار شايدساڳيئي طرح جي تقرير و تقسيم جو تحفظ فراهم نه ڪندو هجي. وڪي پيڊيا ڪنهن به قسم جي قانوني خلاف ورزي کي نٿي همٿائي ۽ اهڙي ڪنهن به قانوني خلاف ورزي جي ذميدار ناهي ===پيشي ورانا مشورا ناهين=== جيڪڏنهن توهان کي مخصوص صلاح مشوري جي ضرورت آهي(جيئن طبي،قانوني،مالي يا وري خطر انتظامي) ته لاڳاپيل شعبي جي ڪنهن سنديافتا ماهر سان رابطو ڪريو. *ويڪي پيڊيا ۾ مالي، قانوني رايا،۽ طبي مشورا ناهين ڏنا ويندا. [[زمرو:وڪيپيڊيا انتظاميا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا غيرجوابداريناما]] rp6lkagr1tc3fnzrqq0m2t48q1zx47h 426106 426105 2026-10-29T13:31:44Z Intisar Ali 8681 /* تجارتي نشان */ 426106 wikitext text/x-wiki {{Disclaimer header}} <div dir="rtl" style="text-align:center; font-size:large; font-weight:600; padding:1em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#f0f9ff 0%,#fff7ed 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:5px solid #818cf8; border-right:5px solid #a5b4fc; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.18);"> وڪيپيڊيا معلومات جي درستگي ۽ معتبريت بابت ڪا به ضمانت نٿي ڏئي </div> <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff8db 0%,#fff1e6 55%,#fff0f3 100%); border:1px solid #f0b36b; border-bottom:5px solid #e58a36; border-right:5px solid #f0b36b; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(180,83,9,0.18);"> <div style="text-align:center; font-size:larger; font-weight:bold; color:#9a3412; margin-bottom:0.6em;">اوهان آزاد آهيو</div> <ul style="padding-right:1.5em; margin:0;"> <li>پنهنجي ذميداريءَ تي وڪيپيڊيا استعمال ڪريو.</li> <li>وڪيپيڊيا ۾ هدايتون ۽ نصيحتون ناهن هونديون.</li> <li>وڪيپيڊيا جو مواد غير موضوعي ۽ غير تصديق ٿيل ٿي سگهي ٿو.</li> <li>جيڪڏهن هتي پيش ڪيل مواد اوهان کي ڏسڻ ۾ اچي، ته ان کي رڳو لکندڙ جا خيال سمجهو، وڪيپيڊيا جا نه.</li> <li>وڪيپيڊيا تي آزاديءَ سان جيڪي چاهيو سو لکي سگهو ٿا، پر خيال رکو ته ان سان ٻين کي فائدو پهچي، نقصان نه.</li> <li>لکڻ وقت سچائيءَ جو پاسو نه ڇڏيو ۽ خلوصِ نيت سان تحرير ڪريو.</li> <li>تصديق جي اصولن کي مجروح نه ڪريو؛ تحريرون تصديق ۽ مقصديت جي اصولن مطابق هئڻ گهرجن.</li> </ul> </div> === تجارتي نشان === {{Main|تجارتي نشان}} <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#effaff 0%,#f0fdf4 55%,#f5f3ff 100%); border:1px solid #7dd3c7; border-bottom:5px solid #0f9f8f; border-right:5px solid #7dd3c7; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(15,118,110,0.18);"> ڪو به تجارتي نشان، خدمتي نشان، گڏيل نشان، خاڪن يا نمونن جا حق، يا ساڳيءَ طرح جا ٻيا حق، جيڪي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ ذڪر يا حوالا طور استعمال ٿيل هجن، سي سڀ سندن لاڳاپيل مالڪن جي ملڪيت آهن. انهن نشانن جو هتي استعمال ٿيڻ هرگز ان ڳالهه جي اجازت نٿو ڏئي ته اوهان انهن کي ڪنهن به مقصد لاءِ استعمال ڪريو. اهي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ معلوماتي مقصد لاءِ، لاڳو لائسنسنگ ضابطن ۽ اصل ليکڪن جي شرطن موجب، استعمال ڪيا ويا آهن. ٻي صورت ۾، جيستائين ڪنهن به تجارتي نشان جي حقن جو مالڪ واضح اجازت نه ڏئي، وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا سائيٽن سان ان جي توثيق يا الحاق فرض نه ڪيو وڃي. وڪيپيڊيا تحفظ هيٺ مواد کان سواءِ انهن حقن جي استعمال جي اجازت نٿي ڏئي. اهڙي دانشورانه ملڪيت يا تجارتي نشان جو اوهان پاران استعمال اوهان جي پنهنجي ذميواري ۽ خطري تي هوندو. </div> ===شَخصيت جا حق=== وڪيپيڊيا ۾ شامل مواد زندهه شخص يا ويجهر ۾رهلت ڪري ويل بابت ٿي سگهي ٿو. ۽ انهن زندهه يا فوت ٿيل شخصيتن جي ڇاپن يا تصويرن جو استعمال ڪنهن دائري ڪارتحت، شخصي حقن تحت محدود آهي. انهن شين کي استعمال ڪرڻ کان پهرئين اها پڪ ڪريو ته انهين جي ارادي ڪيل استعمال ڪرڻ جو توهان کي ڪو قانوني حق هجي. توهان ان ڳالهه جا اڪيلا ذميوار آهيو ۽ پڪ ڪيو ته توهان ڪنهن ٻئي جي شخصي حقن جي خلاف ورزي نه ڪيو. ==&#1583;&#1575;&#1574;&#1585;&#1610; &#1575;&#1582;&#1578;&#1610;&#1575;&#1585;(&#1668;&#1575;&#1723; &#1670;&#1610;&#1706;&#1604;&#1608;) &#1789; &#1605;&#1608;&#1575;&#1583; &#1580;&#1610; &#1602;&#1575;&#1606;&#1608;&#1606;&#1610; &#1581;&#1610;&#1579;&#1610;&#1578;== ٿي سهگي ٿو ته وڪي پيڊيا تي لڀيل، ڇاپيل ڄاڻ جو مواد انهيءَ ملڪ ۾ قانون يا دائري اختيار جي خلاف ورزي هجي جتان اوهان اها ڄاڻ ڏسي رهيا هجو. وڪي پيڊيا جي ڊيٽابيس آمريڪا ۾ ڪمپيوٽر سرورز تي ذخيرو ٿيل آهي ۽ مڪاني ۽ وفاقي قانون سان مهيا ٿيل تحفظات تحت برقرار آهي. توهانجي ملڪ جو قانون ۽ دائري ڪار شايدساڳيئي طرح جي تقرير و تقسيم جو تحفظ فراهم نه ڪندو هجي. وڪي پيڊيا ڪنهن به قسم جي قانوني خلاف ورزي کي نٿي همٿائي ۽ اهڙي ڪنهن به قانوني خلاف ورزي جي ذميدار ناهي ===پيشي ورانا مشورا ناهين=== جيڪڏنهن توهان کي مخصوص صلاح مشوري جي ضرورت آهي(جيئن طبي،قانوني،مالي يا وري خطر انتظامي) ته لاڳاپيل شعبي جي ڪنهن سنديافتا ماهر سان رابطو ڪريو. *ويڪي پيڊيا ۾ مالي، قانوني رايا،۽ طبي مشورا ناهين ڏنا ويندا. [[زمرو:وڪيپيڊيا انتظاميا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا غيرجوابداريناما]] ayynsd42dx1fy4t0vpme3yw8z0m58lf 426107 426106 2026-10-29T13:32:40Z Intisar Ali 8681 426107 wikitext text/x-wiki {{Disclaimer header}} <div dir="rtl" style="text-align:center; font-size:large; font-weight:600; padding:1em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#f0f9ff 0%,#fff7ed 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:5px solid #818cf8; border-right:5px solid #a5b4fc; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.18);"> وڪيپيڊيا معلومات جي درستگي ۽ معتبريت بابت ڪا به ضمانت نٿي ڏئي </div> <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff8db 0%,#fff1e6 55%,#fff0f3 100%); border:1px solid #f0b36b; border-bottom:5px solid #e58a36; border-right:5px solid #f0b36b; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(180,83,9,0.18);"> <div style="text-align:center; font-size:larger; font-weight:bold; color:#9a3412; margin-bottom:0.6em;">اوهان آزاد آهيو</div> <ul style="padding-right:1.5em; margin:0;"> <li>پنهنجي ذميداريءَ تي وڪيپيڊيا استعمال ڪريو.</li> <li>وڪيپيڊيا ۾ هدايتون ۽ نصيحتون ناهن هونديون.</li> <li>وڪيپيڊيا جو مواد غير موضوعي ۽ غير تصديق ٿيل ٿي سگهي ٿو.</li> <li>جيڪڏهن هتي پيش ڪيل مواد اوهان کي ڏسڻ ۾ اچي، ته ان کي رڳو لکندڙ جا خيال سمجهو، وڪيپيڊيا جا نه.</li> <li>وڪيپيڊيا تي آزاديءَ سان جيڪي چاهيو سو لکي سگهو ٿا، پر خيال رکو ته ان سان ٻين کي فائدو پهچي، نقصان نه.</li> <li>لکڻ وقت سچائيءَ جو پاسو نه ڇڏيو ۽ خلوصِ نيت سان تحرير ڪريو.</li> <li>تصديق جي اصولن کي مجروح نه ڪريو؛ تحريرون تصديق ۽ مقصديت جي اصولن مطابق هئڻ گهرجن.</li> </ul> </div> === تجارتي نشان === {{Main|تجارتي نشان}} <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#effaff 0%,#f0fdf4 55%,#f5f3ff 100%); border:1px solid #7dd3c7; border-bottom:5px solid #0f9f8f; border-right:5px solid #7dd3c7; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(15,118,110,0.18);"> ڪو به تجارتي نشان، خدمتي نشان، گڏيل نشان، خاڪن يا نمونن جا حق، يا ساڳيءَ طرح جا ٻيا حق، جيڪي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ ذڪر يا حوالا طور استعمال ٿيل هجن، سي سڀ سندن لاڳاپيل مالڪن جي ملڪيت آهن. انهن نشانن جو هتي استعمال ٿيڻ هرگز ان ڳالهه جي اجازت نٿو ڏئي ته اوهان انهن کي ڪنهن به مقصد لاءِ استعمال ڪريو. اهي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ معلوماتي مقصد لاءِ، لاڳو لائسنسنگ ضابطن ۽ اصل ليکڪن جي شرطن موجب، استعمال ڪيا ويا آهن. ٻي صورت ۾، جيستائين ڪنهن به تجارتي نشان جي حقن جو مالڪ واضح اجازت نه ڏئي، وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا سائيٽن سان ان جي توثيق يا الحاق فرض نه ڪيو وڃي. وڪيپيڊيا تحفظ هيٺ مواد کان سواءِ انهن حقن جي استعمال جي اجازت نٿي ڏئي. اهڙي دانشورانه ملڪيت يا تجارتي نشان جو اوهان پاران استعمال اوهان جي پنهنجي ذميواري ۽ خطري تي هوندو. </div> === شخصيت جا حق === <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff7ed 0%,#fdf2f8 55%,#f5f3ff 100%); border:1px solid #d8a4c8; border-bottom:5px solid #a8558a; border-right:5px solid #d8a4c8; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(126,34,90,0.16);"> وڪيپيڊيا ۾ شامل مواد زندهه يا تازو وفات ڪيل شخص بابت ٿي سگهي ٿو. اهڙن ماڻهن جي تصويرن يا شبيهن جو استعمال ڪن دائري اختيارن ۾ شخصي حقن جي قانونن تحت محدود ٿي سگهي ٿو. انهن کي استعمال ڪرڻ کان اڳ پڪ ڪريو ته اوهان کي گهربل استعمال جو قانوني حق حاصل آهي. ان بابت اوهان پاڻ ذميوار آهيو؛ پڪ ڪريو ته ڪنهن ٻئي جي شخصي حقن جي ڀڃڪڙي نه ٿئي. </div> ==&#1583;&#1575;&#1574;&#1585;&#1610; &#1575;&#1582;&#1578;&#1610;&#1575;&#1585;(&#1668;&#1575;&#1723; &#1670;&#1610;&#1706;&#1604;&#1608;) &#1789; &#1605;&#1608;&#1575;&#1583; &#1580;&#1610; &#1602;&#1575;&#1606;&#1608;&#1606;&#1610; &#1581;&#1610;&#1579;&#1610;&#1578;== ٿي سهگي ٿو ته وڪي پيڊيا تي لڀيل، ڇاپيل ڄاڻ جو مواد انهيءَ ملڪ ۾ قانون يا دائري اختيار جي خلاف ورزي هجي جتان اوهان اها ڄاڻ ڏسي رهيا هجو. وڪي پيڊيا جي ڊيٽابيس آمريڪا ۾ ڪمپيوٽر سرورز تي ذخيرو ٿيل آهي ۽ مڪاني ۽ وفاقي قانون سان مهيا ٿيل تحفظات تحت برقرار آهي. توهانجي ملڪ جو قانون ۽ دائري ڪار شايدساڳيئي طرح جي تقرير و تقسيم جو تحفظ فراهم نه ڪندو هجي. وڪي پيڊيا ڪنهن به قسم جي قانوني خلاف ورزي کي نٿي همٿائي ۽ اهڙي ڪنهن به قانوني خلاف ورزي جي ذميدار ناهي ===پيشي ورانا مشورا ناهين=== جيڪڏنهن توهان کي مخصوص صلاح مشوري جي ضرورت آهي(جيئن طبي،قانوني،مالي يا وري خطر انتظامي) ته لاڳاپيل شعبي جي ڪنهن سنديافتا ماهر سان رابطو ڪريو. *ويڪي پيڊيا ۾ مالي، قانوني رايا،۽ طبي مشورا ناهين ڏنا ويندا. [[زمرو:وڪيپيڊيا انتظاميا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا غيرجوابداريناما]] 43nru6ab7mnlwfexm5ehvcb2ewkkzs2 426108 426107 2026-10-29T13:34:33Z Intisar Ali 8681 426108 wikitext text/x-wiki {{Disclaimer header}} <div dir="rtl" style="text-align:center; font-size:large; font-weight:600; padding:1em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#f0f9ff 0%,#fff7ed 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:5px solid #818cf8; border-right:5px solid #a5b4fc; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.18);"> وڪيپيڊيا معلومات جي درستگي ۽ معتبريت بابت ڪا به ضمانت نٿي ڏئي </div> <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff8db 0%,#fff1e6 55%,#fff0f3 100%); border:1px solid #f0b36b; border-bottom:5px solid #e58a36; border-right:5px solid #f0b36b; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(180,83,9,0.18);"> <div style="text-align:center; font-size:larger; font-weight:bold; color:#9a3412; margin-bottom:0.6em;">اوهان آزاد آهيو</div> <ul style="padding-right:1.5em; margin:0;"> <li>پنهنجي ذميداريءَ تي وڪيپيڊيا استعمال ڪريو.</li> <li>وڪيپيڊيا ۾ هدايتون ۽ نصيحتون ناهن هونديون.</li> <li>وڪيپيڊيا جو مواد غير موضوعي ۽ غير تصديق ٿيل ٿي سگهي ٿو.</li> <li>جيڪڏهن هتي پيش ڪيل مواد اوهان کي ڏسڻ ۾ اچي، ته ان کي رڳو لکندڙ جا خيال سمجهو، وڪيپيڊيا جا نه.</li> <li>وڪيپيڊيا تي آزاديءَ سان جيڪي چاهيو سو لکي سگهو ٿا، پر خيال رکو ته ان سان ٻين کي فائدو پهچي، نقصان نه.</li> <li>لکڻ وقت سچائيءَ جو پاسو نه ڇڏيو ۽ خلوصِ نيت سان تحرير ڪريو.</li> <li>تصديق جي اصولن کي مجروح نه ڪريو؛ تحريرون تصديق ۽ مقصديت جي اصولن مطابق هئڻ گهرجن.</li> </ul> </div> === تجارتي نشان === {{Main|تجارتي نشان}} <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#effaff 0%,#f0fdf4 55%,#f5f3ff 100%); border:1px solid #7dd3c7; border-bottom:5px solid #0f9f8f; border-right:5px solid #7dd3c7; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(15,118,110,0.18);"> ڪو به تجارتي نشان، خدمتي نشان، گڏيل نشان، خاڪن يا نمونن جا حق، يا ساڳيءَ طرح جا ٻيا حق، جيڪي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ ذڪر يا حوالا طور استعمال ٿيل هجن، سي سڀ سندن لاڳاپيل مالڪن جي ملڪيت آهن. انهن نشانن جو هتي استعمال ٿيڻ هرگز ان ڳالهه جي اجازت نٿو ڏئي ته اوهان انهن کي ڪنهن به مقصد لاءِ استعمال ڪريو. اهي وڪيپيڊيا جي مضمونن ۾ معلوماتي مقصد لاءِ، لاڳو لائسنسنگ ضابطن ۽ اصل ليکڪن جي شرطن موجب، استعمال ڪيا ويا آهن. ٻي صورت ۾، جيستائين ڪنهن به تجارتي نشان جي حقن جو مالڪ واضح اجازت نه ڏئي، وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا سائيٽن سان ان جي توثيق يا الحاق فرض نه ڪيو وڃي. وڪيپيڊيا تحفظ هيٺ مواد کان سواءِ انهن حقن جي استعمال جي اجازت نٿي ڏئي. اهڙي دانشورانه ملڪيت يا تجارتي نشان جو اوهان پاران استعمال اوهان جي پنهنجي ذميواري ۽ خطري تي هوندو. </div> === شخصيت جا حق === <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff7ed 0%,#fdf2f8 55%,#f5f3ff 100%); border:1px solid #d8a4c8; border-bottom:5px solid #a8558a; border-right:5px solid #d8a4c8; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(126,34,90,0.16);"> وڪيپيڊيا ۾ شامل مواد زندهه يا تازو وفات ڪيل شخص بابت ٿي سگهي ٿو. اهڙن ماڻهن جي تصويرن يا شبيهن جو استعمال ڪن دائري اختيارن ۾ شخصي حقن جي قانونن تحت محدود ٿي سگهي ٿو. انهن کي استعمال ڪرڻ کان اڳ پڪ ڪريو ته اوهان کي گهربل استعمال جو قانوني حق حاصل آهي. ان بابت اوهان پاڻ ذميوار آهيو؛ پڪ ڪريو ته ڪنهن ٻئي جي شخصي حقن جي ڀڃڪڙي نه ٿئي. </div> === دائري اختيار ۽ مواد جي قانوني حيثيت === <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#eff6ff 0%,#f5f3ff 55%,#ecfeff 100%); border:1px solid #93c5fd; border-bottom:5px solid #6366f1; border-right:5px solid #93c5fd; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(79,70,229,0.17);"> <p>ممڪن آهي ته وڪيپيڊيا تي موجود ڇاپيل مواد ان ملڪ جي قانون يا دائري اختيار جي ڀڃڪڙي ڪري، جتان اوهان اها ڄاڻ ڏسي رهيا آهيو. وڪيپيڊيا جو ڊيٽابيس آمريڪا ۾ موجود ڪمپيوٽر سرورن تي ذخيرو ٿيل آهي ۽ اتي جي مڪاني ۽ وفاقي قانونن هيٺ برقرار رکيو وڃي ٿو.</p> <p>اوهان جي ملڪ جا قانون شايد اهڙي تقرير يا مواد جي ورڇ کي ساڳيو تحفظ نه ڏين. وڪيپيڊيا ڪنهن به قانوني ڀڃڪڙيءَ جي همٿ افزائي نٿي ڪري ۽ اهڙي ڀڃڪڙيءَ جي ذميوار ناهي.</p> </div> === پيشاوراڻا مشورا ناهن === <div dir="rtl" style="text-align:right; font-size:large; font-weight:600; line-height:1.9; padding:1.2em; margin:1em 0; background:linear-gradient(135deg,#fff8db 0%,#fff1e6 55%,#fdf2f8 100%); border:1px solid #f0b36b; border-bottom:5px solid #e58a36; border-right:5px solid #f0b36b; border-radius:14px; box-shadow:0 8px 16px rgba(180,83,9,0.17);"> <p>جيڪڏهن اوهان کي ڪنهن خاص معاملي بابت صلاح گهربل هجي، جيئن طبي، قانوني، مالي يا خطري جي انتظام بابت، ته لاڳاپيل شعبي جي سنديافته ماهر سان رابطو ڪريو.</p> <ul style="padding-right:1.5em; margin:0;"> <li>وڪيپيڊيا مالي يا قانوني راءِ ۽ طبي مشورا نٿي ڏئي.</li> </ul> </div> [[زمرو:وڪيپيڊيا انتظاميا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا غيرجوابداريناما]] d9cq97ba0ff1p1zte6flxfkzv6a0hzf 0 7474 426093 425905 2026-10-29T13:02:42Z Intisar Ali 8681 426093 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا مضمون جي لحاظ کان 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگُ {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. == اتهاس == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == اهم ڏاڪا == * [[15 مارچ]]، [[2015ع]] تي 1,000 مضمون پُورا ٿيا. * [[2 جون]]، [[2018ع]] تي 10,000 مضمون پورا ٿيا. * [[30 جنوري]]، [[2026ع]] تائين 20,000 [[مضمون]] پُورا ٿيا. == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] sfwx9xv0s5dycb8bz1zfp01n60oq573 426094 426093 2026-10-29T13:05:25Z Intisar Ali 8681 426094 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمون ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو ۽ سنڌي وڪيپيڊيا مضمون جي لحاظ کان 139 هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگُ {{NUMBEROFUSERS}} آهي جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. == اتهاس == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == اهم ڏاڪا == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 99jmpbln7dl6ylq5oliddwjcsw05a0u 426095 426094 2026-10-29T13:09:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 426095 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == اتهاس == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == اهم ڏاڪا == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] bhxujae73voo48h1mx1llyftetbx4bg 426096 426095 2026-10-29T13:16:59Z Intisar Ali 8681 /* اتهاس */ 426096 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اتهاس</span> == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == اهم ڏاڪا == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 2ktoywffbaplbi2v3nagjc2y5po09ew 426097 426096 2026-10-29T13:17:38Z Intisar Ali 8681 /* اهم ڏاڪا */ 426097 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اتهاس</span> == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اهم ڏاڪا</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == سهڪار == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 5uqum0xs1e9a11ujgpqbnh7cra7mvgl 426098 426097 2026-10-29T13:18:14Z Intisar Ali 8681 /* سهڪار */ 426098 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اتهاس</span> == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اهم ڏاڪا</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">سهڪار</span> == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 7ofj4e5rccvct8yt7938ouf3mkvxt7l 426099 426098 2026-10-29T13:18:46Z Intisar Ali 8681 426099 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اتهاس</span> == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اهم ڏاڪا</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">سهڪار</span> == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">حوالا</span> == {{حوالا|2}} == پڻ ڏسو == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] ljapop0c4li3985d16qrsgvn0qg0qve 426100 426099 2026-10-29T13:19:13Z Intisar Ali 8681 426100 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اتهاس</span> == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اهم ڏاڪا</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">سهڪار</span> == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">حوالا</span> == {{حوالا|2}} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">پڻ ڏسو</span> == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] 97fk924q95wxmrlft2j9ax6c65cg0ah 426102 426100 2026-10-29T13:19:40Z Intisar Ali 8681 426102 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} سنڌي وڪيپيڊيا | logo = [[فائل:Sd-Wikipedia-logo v3.svg]] | logo_size = 50% | logo_caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو نشان | |screenshot = [[فائل:سنڌي وڪيپيڊيا اسڪرين شاٽ.png|100px|frameless]] | screenshot_alt = The homepage of the English Wikipedia | caption = سنڌي وڪيپيڊيا جو مُک صفحو، 2018 جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا تي 10 هزار مضمون پورا ٿيڻ دوران ورتل | collapsible = yes | url = {{URL|https://sd.wikipedia.org/}} | commercial = نه | type = آن لائين ڄاڻ چيڪلو | registration = اختياري | num_users = {{NUMBEROFUSERS}} | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | author = [[جمي ولزس]]، [[ليري سنگر]]<ref name=foundercontroversy>There is controversy over who founded Wikipedia. Wales considers himself to be the sole founder of Wikipedia and has told the ''[[Boston Globe]]'' that "it's preposterous" to call Sanger the co-founder.{{Citation needed|date=February 2015}} However, Sanger strongly contests that description. He was identified as a co-founder of Wikipedia as early as September 2001 and referred to himself as being founder as early as January 2002.{{Citation needed|date=February 2015}} * {{Cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|first=Jonathan|last=Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=15 October 2006|publisher=San Diego Union Tribune|date=6 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|archivedate=14 January 2016|df=dmy-all}} * {{Cite news|first=Peter|last=Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/C/Computer%20Software|work=New York Times|accessdate=15 October 2006|date=20 September 2001}} * {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&oldid=149626|author=Sanger, Larry|title=What Wikipedia is and why it matters|accessdate=12 April 2006|authorlink=Larry Sanger}}</ref> | launch date = {{start date and age|df=yes|2006|2|6}} | current_status = سرگرم | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} <div style="padding:20px; margin:16px 0; direction:rtl; line-height:2; background:linear-gradient(135deg,#ecfeff,#f0fdf4,#fff7ed,#fdf2f8); border:2px solid #a5b4fc; border-radius:18px; box-shadow:0 7px 0 #818cf8, 0 12px 22px rgba(79,70,229,0.18), inset 0 2px 8px rgba(255,255,255,0.9);"> '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] وڪيپيڊيا''' ({{lang-en|Sindhi Wikipedia}}) کليل ڄاڻ چيڪلو [[وڪيپيڊيا]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] نسخو آھي، جنھن جي شروعات [[6 فيبروري]]، [[2006ع]] تي ٿي. سنڌي وڪيپيڊيا جو بنياد [[انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي]] جي پروفيسر احسان احمد عرساڻيءَ رکيو. ھن وقت سنڌي وڪيپيڊيا جي مواد ۾ [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|sd}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون موجود آھن ۽ انهن مضمونن ۾ لاڳيتو واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سنڌي وڪيپيڊيا مضمونن جي لحاظ کان 139هين درجي تي آھي. هن وقت سنڌي وڪيپيڊيا تي [[وڪيپيڊيا برادري|رُڪنن]] جو انگ {{NUMBEROFUSERS}} آهي، جنهن مان {{NUMBEROFADMINS}} [[وڪيپيڊيا منتظمين|منتظم]] آهن. </div> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اتهاس</span> == === 2016 کان 2017ع === هنن سالن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي گهڻو ڪم ٿيو آهي، ٽيڪنيڪي بنيادن ۽ ذمري بندي يا ڏَس بندي طور پڻ، جنهن ۾ وڌيڪ ڀاڱيدار ڪجهه وڪيپيڊيا واهپيدار (يوزرس) آهن. سنڌي وڪيپيڊيا ۾ 2015 کان سٺو واڌارو آيو آهي. تازو 2017ع ۾ [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] ۽ سنڌ ثقافت ٽوئرزم ائنڊ اينٽيڪيوٽيز ڊپارٽمنٽ جي سهڪار سان پاڪستان ۾ پهريون [[وڪيپيڊيا:ميل ميلاپ/ڪراچي1|سنڌي وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ]] ڪيو ويو، جيڪو ممتاز مرزا آڊيٽوريم، [[ڪراچي]]ءَ ۾ مئي 24، 2017ع تي ٿي گذريو. ان ورڪشاپ ۾ [[اردو ڊڪشنري بورڊ]] جو سربراھ [[عقيل عباس جعفري]] خصوصي مهمان، جڏنهن ته [[وفاقي اردو يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو ان وقت چيئرمين ۽ سنڌي اديب ڊاڪٽر [[ڪمال ڄامڙو]] اعزازي خصوصي مهمان طور شريڪ ٿيو.<ref>http://awamiawaz.com/epaper/20170527/page10.php</ref> ان ورڪشاپ جو مقصد پاڪستان ۽ خاص طور تي [[سنڌي ماڻھو|سنڌي ماڻهن]] ۾ وڪيپيڊيا خاص ڪري سنڌي وڪيپيڊيا بابت آگاهي پيدا ڪرڻ هيو. ان ورڪشاپ ۾ [[پاڪستان]] جي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا جهڙوڪ [[اردو وڪيپيڊيا]]، پنجابي وڪيپيڊيا، پشتو وڪيپيڊيا، ڪشميري وڪيپيڊيا ۽ انهن ٻولين ۾ وڪشنري (وڪي لُغت) جو تعارف پڻ پيش ڪيو ويو. ان ورڪشاپ جي منتظمن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جو منتظم '''جوڳي اسد راڄپر'''، [[اردو وڪيپيڊيا]] جو منتظم محمد عارف سومرو، ويجهڙ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سڀ کان وڌيڪ ڀاڱيداريون ڏيندڙ مهتاب احمد سولنگي ۽ ناميارو سنڌي ڊراما نويس ۽ سنڌي وڪيپيڊئن پروفيسر [[عزيز ڪنگراڻي]] شامل هيا۔ ورڪشاپ جي آرگنائيزر جوڳي اسد راڄپر ورڪشاپ ۾ شرڪت ڪندڙن کي وڪي پيڊيا تي پنهنجيون ڀاڱيداريون شامل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ وڪيپيڊيا تي ڪم ڪيئن ڪجي جو طريقيڪار پڻ ٻڌايو۔<ref>[https://www.urdupoint.com/technology/detail/news/first-sindhi-wikipedia-workshop-held-in-karachi-4331.html پاکستان میں پہلی سندھی ویکیپیڈیا ورکشاپ کا کراچی میں انعقاد ، اُردو پوائنٹ ٹیکنالوجی<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-fp.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://dailywaka.com/files/28-05/Page-3.jpg{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2018 کان 2027 === هن وقت دوران سنڌي وڪيپيڊيا ويهه هزار مضمونن جو ڏاڪو (سنگِ ميل) پار ڪيو. اڃا ڪم هلندڙ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.25em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا انگ اکر |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | رجسٽر ٿيل استعمال ڪندڙ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#16a34a,#15803d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #166534;" | مضمون ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#ea580c,#c2410c); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9a3412;" | عڪس ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | منتظم |- | style="padding:16px; color:#164e63; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | {{NUMBEROFUSERS}} | style="padding:16px; color:#14532d; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | [[خاص:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] | style="padding:16px; color:#7c2d12; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 157 | style="padding:16px; color:#831843; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | {{NUMBEROFADMINS}}<br />[[وڪيپيڊيا:منتظم|منتظمين]] |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">اهم ڏاڪا</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; direction:rtl; text-align:center; border-collapse:separate; border-spacing:8px; border:0; background:linear-gradient(135deg,#eef2ff,#fdf2f8); border-radius:16px; box-shadow:0 8px 18px rgba(31,41,55,0.22);" |+ style="padding:14px; color:#fff; font-size:1.2em; font-weight:bold; background:linear-gradient(135deg,#4338ca,#7c3aed,#db2777); border-radius:12px; box-shadow:0 5px 0 #312e81, 0 8px 12px rgba(31,41,55,0.25);" | سنڌي وڪيپيڊيا جا اهم ڏاڪا |- ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#0891b2,#0e7490); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #155e75;" | تاريخ ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#7c3aed,#6d28d9); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #5b21b6;" | مضمونن جو ڏاڪو ! style="padding:12px; color:#fff; background:linear-gradient(135deg,#db2777,#be185d); border:0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #9d174d;" | تفصيل |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#cffafe,#a5f3fc); border:1px solid #67e8f9; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #0891b2;" | [[15 مارچ]]، [[2015ع]] | style="padding:14px; color:#14532d; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#dcfce7,#bbf7d0); border:1px solid #86efac; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #16a34a;" | 1,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#f0fdf4,#dcfce7); border:1px solid #bbf7d0; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #22c55e;" | هڪ هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | [[2 جون]]، [[2018ع]] | style="padding:14px; color:#7c2d12; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#ffedd5,#fed7aa); border:1px solid #fdba74; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #ea580c;" | 10,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fff7ed,#ffedd5); border:1px solid #fed7aa; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #f97316;" | ڏهه هزار مضمون پورا ٿيا |- | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | [[30 جنوري]]، [[2026ع]] | style="padding:14px; color:#831843; font-size:1.15em; font-weight:bold; background:linear-gradient(180deg,#fce7f3,#fbcfe8); border:1px solid #f9a8d4; border-radius:10px; box-shadow:inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.8), 0 4px 0 #db2777;" | 20,000 | style="padding:14px; background:linear-gradient(180deg,#fdf2f8,#fce7f3); border:1px solid #fbcfe8; border-radius:10px; box-shadow:0 4px 0 #ec4899;" | ويهه هزار مضمون پورا ٿيا |} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">سهڪار</span> == سنڌي وڪيپيڊيا سٿ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration|2019]]، [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2020|2020]] ۽ [[:m:Sindhi-Azerbaijani Wiki Collaboration/WAM 2026|2026]] جي ايڊيشنن لاءِ [[آذربائيجاني وڪيپيڊيا]] سنگت سان [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سهڪار]] ڪيو. جنهن ۾ ٻنهي ڌُرين هڪٻئي جي سڀيتا، اُٿڻي ويهڻي، ماڻهن، ماڳ مڪانن، جاگرافي سميت ٻين انيڪ موضوعن تي هڪٻئي جي ٻولين ۾ پنهنجي ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا تي ليک لکيا.<ref>{{Cite news |last=moderator.az |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr yaradılır - VİDEO |url=https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162558/https://www.moderator.az/news/313306.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2026-10-26 |language=az-AZ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sindxi dilində Azərbaycanla bağlı məqalələr... – Video |url=https://aqreqator.az/az/cemiyyet/600315 |access-date=2026-10-26 |website=aqreqator.az |language=en}}</ref> == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">حوالا</span> == {{حوالا|2}} == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">پڻ ڏسو</span> == * [[وڪيپيڊيا:سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار|سنڌي آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار]] == <span style="color:#6d28d9; text-shadow:0 1px 1px #c4b5fd;">ٻاهريان ڳنڍڻا</span> == * {{sd icon}} [[مُک صفحو|سنڌي وڪيپيڊيا]] * {{sd icon}} [http://sd.m.wikipedia.org/ سنڌي وڪيپيڊيا نسخو موبائل ڏيکُ] * [[وڪيپيڊيا زيرو]] * [[يوٽيوب]] تي [https://www.youtube.com/watch?v=2xD41qVrRpc سنڌي-آذربائيجاني وڪيپيڊيا سهڪار جو عملي ڏيکاءٌ] [[زمرو:سنڌي وڪيپيڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس]] [[زمرو:روئي خط ڄاڻ چيڪلو]] [[زمرو:2006 ع ۾ قائم انٽرنيٽ پراپرٽي]] me4sa4h9hfr6zz7zbukxhklpkc78vto 0 11321 426223 372656 2026-10-30T09:48:56Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426223 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnolinguistic group native to the Kashmir Valley}} {{Other uses|Kashmiri (disambiguation)}} {{Infobox ethnic group | group = ڪشميري | image = | caption = ڪشميري ڇوڪريون نئين دهلي، ڀارت، 2011ع ۾ هڪ فيسٽيول ۾ واڻون رقص ڪنديون | region1 = {{flagcountry|India}} | pop1 = 67,97,587 (ڄمون ۽ ڪشمير، ڀارت) | ref1 = <ref>{{Cite web|date=2011|title=Abstract Of Speakers' Strength of Languages And Mother Tongues – 2011|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815041600/https://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|archive-date=15 August 2020|access-date=17 March 2020|website=Census India (.gov)}}</ref> | region2 = {{flagcountry|Pakistan}} | pop2 = * 33,30,000 (لاهور ضلعو، پاڪستان) †<ref> {{Cite web |title=District Profile |url=https://lahore.punjab.gov.pk/district_profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127195943/https://lahore.punjab.gov.pk/district_profile |archive-date=27 November 2023 |website=District Lahore - [[Government of Punjab, Pakistan|Government of Punjab]]}}</ref><br/> 1,32,450 (آزاد ڄمون ۽ ڪشمير، پاڪستان) | ref2 = <ref name=Shakil>{{citation |url=https://www.academia.edu/6485567 |title=Languages of Erstwhile State of Jammu Kashmir (A Preliminary Study) |last=Shakil |first=Mohsin |date=2012 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Canada}} | pop3 = 6,165*<ref>{{cite web|title=Canada 2021 Census Profile|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada|website=Census Profile, 2021 Census|date = 7 May 2021|publisher=Statistics Canada Statistique Canada|access-date=3 January 2023}}</ref> | langs = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[اردو]]<ref> Khanday, A., Aabid M, Sheikh,(2018) Urdu Language in Kashmir: A Tool of Assimilation or Means towards Segregation?, INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH CULTURE SOCIETY, vol 2,no 12. "Urdu being an alien language for all regions of the state does not have too many people considering it as their mother tongue in the state. This is despite the fact that most people understand and speak the language in Jammu and Kashmir."</ref><!-- don't include the so-called state's official languages, it is an ethnic group, not a polity --> | rels = * اسلام (اڪثريت؛ %90) * هندوزم (اقليت؛ %10) | related = ٻيا هند-آريائي ماڻهو | footnotes = * آبادي جا انگ اکر رڳو ڪشميري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد لاءِ آهن. شايد ڪشميري نسلي شامل نه هجن جيڪي هاڻي ڪشميري ٻولي نٿا ڳالهائين. † آبادي جا انگ اکر انهن لاءِ آهن جيڪي پاڻ کي ڪشميري نسلي طور سڃاڻن ٿا، جن سان لڳ ڀڳ ڪو به ٻولي ڳالهائي نٿو سگهي. | native_name = | native_name_lang = ks }} ڪشميري (Kashmiri) هڪ هند-آريائي نسلي لساني گروهه آهي،<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dpTpCAAAQBAJ&pg=PA14|title=Jammu and Kashmir|last=Gupta|first=Jyoti Bhusan Das|date=6 December 2012|publisher=Springer|isbn=978-94-011-9231-6|pages=14|language=en}}</ref> جيڪي ڪشميري ٻولي ڳالهائيندا آهن ۽ ڪشمير جي وادي مان نڪرندا آهن، جيڪو اڄ هندستان جي انتظام واري ڄمون ۽ ڪشمير ۾ واقع آهي. [[File:Rouf Dance.jpg|Wanvun dance in Delhi]] [[ڪشمير]] جي رهڻ وارن کي ڪشميري چيو ويندو آهي. انهن جو تعلق ڀارت ۽ پاڪستان ٻنهي حصن جي ڪشمير سان ٿي سگهي ٿو. ان کان علاوہ اهڙا ماڻهو جيڪي سوين سالن کان [[پنجاب]] ۽ ٻين علائقن ۾ آباد آهن پر انهن جا وڏا ڪشمير کان هيا انهن کي به ڪشميري چيو ويندو آهي۔ پنجاب ۾ هنن کي هڪ ذات جي طور سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ پاڪستان جي انتظامي ورھاست]] r4tgrwsxmwbbcg6gplau06f9yk20qk3 426224 426223 2026-10-30T09:50:22Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426224 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnolinguistic group native to the Kashmir Valley}} {{Other uses|Kashmiri (disambiguation)}} {{Infobox ethnic group | group = ڪشميري | image = | caption = ڪشميري ڇوڪريون نئين دهلي، ڀارت، 2011ع ۾ هڪ فيسٽيول ۾ واڻون رقص ڪنديون | region1 = {{flagcountry|India}} | pop1 = 67,97,587 (ڄمون ۽ ڪشمير، ڀارت) | ref1 = <ref>{{Cite web|date=2011|title=Abstract Of Speakers' Strength of Languages And Mother Tongues – 2011|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815041600/https://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|archive-date=15 August 2020|access-date=17 March 2020|website=Census India (.gov)}}</ref> | region2 = {{flagcountry|Pakistan}} | pop2 = * 33,30,000 (لاهور ضلعو، پاڪستان) †<ref> {{Cite web |title=District Profile |url=https://lahore.punjab.gov.pk/district_profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127195943/https://lahore.punjab.gov.pk/district_profile |archive-date=27 November 2023 |website=District Lahore - [[Government of Punjab, Pakistan|Government of Punjab]]}}</ref><br/> 1,32,450 (آزاد ڄمون ۽ ڪشمير، پاڪستان) | ref2 = <ref name=Shakil>{{citation |url=https://www.academia.edu/6485567 |title=Languages of Erstwhile State of Jammu Kashmir (A Preliminary Study) |last=Shakil |first=Mohsin |date=2012 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Canada}} | pop3 = 6,165*<ref>{{cite web|title=Canada 2021 Census Profile|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada|website=Census Profile, 2021 Census|date = 7 May 2021|publisher=Statistics Canada Statistique Canada|access-date=3 January 2023}}</ref> | langs = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[اردو]]<ref> Khanday, A., Aabid M, Sheikh,(2018) Urdu Language in Kashmir: A Tool of Assimilation or Means towards Segregation?, INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH CULTURE SOCIETY, vol 2,no 12. "Urdu being an alien language for all regions of the state does not have too many people considering it as their mother tongue in the state. This is despite the fact that most people understand and speak the language in Jammu and Kashmir."</ref><!-- don't include the so-called state's official languages, it is an ethnic group, not a polity --> | rels = * اسلام (اڪثريت؛ %90) * هندوزم (اقليت؛ %10) | related = ٻيا هند-آريائي ماڻهو | footnotes = * آبادي جا انگ اکر رڳو ڪشميري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد لاءِ آهن. شايد ڪشميري نسلي شامل نه هجن جيڪي هاڻي ڪشميري ٻولي نٿا ڳالهائين. † آبادي جا انگ اکر انهن لاءِ آهن جيڪي پاڻ کي ڪشميري نسلي طور سڃاڻن ٿا، جن سان لڳ ڀڳ ڪو به ٻولي ڳالهائي نٿو سگهي. | native_name = | native_name_lang = ks }} ڪشميري (Kashmiri) هڪ هند-آريائي نسلي لساني گروهه آهي،<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dpTpCAAAQBAJ&pg=PA14|title=Jammu and Kashmir|last=Gupta|first=Jyoti Bhusan Das|date=6 December 2012|publisher=Springer|isbn=978-94-011-9231-6|pages=14|language=en}}</ref> جيڪي ڪشميري ٻولي ڳالهائيندا آهن ۽ ڪشمير جي وادي مان نڪرندا آهن، جيڪو اڄ هندستان جي انتظام واري ڄمون ۽ ڪشمير ۾ واقع آهي. [[File:Rouf Dance.jpg|Wanvun dance in Delhi]] [[ڪشمير]] جي رهڻ وارن کي ڪشميري چيو ويندو آهي. انهن جو تعلق ڀارت ۽ پاڪستان ٻنهي حصن جي ڪشمير سان ٿي سگهي ٿو. ان کان علاوہ اهڙا ماڻهو جيڪي سوين سالن کان [[پنجاب]] ۽ ٻين علائقن ۾ آباد آهن پر انهن جا وڏا ڪشمير کان هيا انهن کي به ڪشميري چيو ويندو آهي۔ پنجاب ۾ هنن کي هڪ ذات جي طور سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ پاڪستان جي انتظامي ورھاست]] 6gwodpg5q6bsbco4xvno0f0wzcd7qez 10 12146 426109 79638 2026-10-29T13:37:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 426109 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{fmbox |style=text-align:center; background:linear-gradient(135deg,#eff6ff 0%,#f5f3ff 55%,#ecfeff 100%); border:1px solid #a5b4fc; border-bottom:4px solid #818cf8; border-right:4px solid #a5b4fc; border-radius:12px; box-shadow:0 6px 12px rgba(79,70,229,0.16); padding:0.6em; |image=none |text=[[Wikipedia:عام_غيرجوابدارينامو|عام غيرجوابدارينامو]] &ndash; [[Wikipedia:مواد دست برداري|مواد غيرجوابدارينامو]] &ndash; [[Wikipedia:قانوني دست برداري|قانوني اظهارِ لاتعلقي]] &ndash; [[Wikipedia:طبي دست برداري|طبي اظهارِ لاتعلقي]] &ndash; [[Wikipedia:خطرو دست برداري|جوکو يا جوکم اظهارِ لاتعلقي]] }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> <noinclude> [[زمرو:سانچا]] </noinclude> 5kdw8bshsd0ixbw3hbtmzbfncdane99 0 18818 426126 369538 2026-10-29T16:17:07Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426126 wikitext text/x-wiki '''احد جي جنگ'''، [[بدر جي جنگ|جنگ بدر]] کان پوءِ [[محمد|نبي سڳوري]] ^{صلي الله علي وسلم} جي وڏي جنگ شوال 3ھ/23 مارچ 625ع ۾ لڳي، جنهن جا ذميدار قريش هئا، جن بدر واري جنگ جو بدلو وٺڻ لاءِ حملو ڪيو هو. نبي سڳوري جن ستن سَوَن اصحابين سان ڊاٻو ڪيو. قريش ٽن هزارن جي لشڪر سان گڏ الهندي طرف هئا. نبي سڳوري جن ننڍي ٽڪريءَ تي پنجاھ تيرانداز بيهاري ڇڏيا هئا ته جيئن اُهي اسلامي لشڪر جي حفاظت ڪن، ۽ کين تاڪيد ڪيائون ته ڪنهن به حالت ۾ پنهنجي جاءِ نه ڇڏين. قريشن پهرئين ئي حملي ۾ ڀاڄ کاڌي ته پاڻ سڳورن جا بيهاريل تيرانداز به پنهنجي جاءِ ڇڏي ميدان ۾ لهي آيا. قريشن اهو ڏسي موٽي اچي، انهيءَ هنڌان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو، جنهنڪري مسلمانن کي سخت مالي ۽ جاني نقصان پهتو ۽ خود نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جن جا ٻه ڏند مبارڪ به شهيد ٿي پيا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AD%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF احد جي جنگ : (Sindhianaسنڌيانا)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250406184047/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AD%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF |date=2025-04-06 }}، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> جنگ کي مسلمانن لاءِ هڪ اهم ڌڪ ۽ قريش لاءِ هڪ معمولي فتح جي طور تي ڏٺو ويو ڇاڪاڻ ته اهي خندق جي جنگ ۾ اڃا به وڏي طاقت سان واپس ايندا. ==پس منظر== ==جنگ== ==نتیجو== ==اسلامي بنيادي ماخذ== ==جنگ ۾ اهميت== ==جديد حوالا== ==پڻ ڏسو== * [[مدينو|مدينه منوره]] * [[احد جبل|جبل احد]] * [[غزوه بدر]] * [[ابو دجانه|ابو دجانه رضي الله عنه]] * [[ام حڪيم|ام حڪيم رضي الله عنھا]] * [[اصحابن جي فهرست]] * [[نبي محمد جي مهمن جي فهرست|نبي ڪريم ﷺ جن جي مھمن جي فهرست]] * [[ام ايمن|ام ايمن (برڪه) اها عورت جيڪا جنگ احد ۾ موجود هئي]] ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] 5jzhurir4fkkxpnfhxu8fdwg1vkpi7f 426127 426126 2026-10-29T16:18:17Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426127 wikitext text/x-wiki '''احد جي جنگ'''، [[بدر جي جنگ|جنگ بدر]] کان پوءِ [[محمد|نبي سڳوري]] ^{صلي الله علي وسلم} جي وڏي جنگ شوال 3ھ/23 مارچ 625ع ۾ لڳي، جنهن جا ذميدار قريش هئا، جن بدر واري جنگ جو بدلو وٺڻ لاءِ حملو ڪيو هو. نبي سڳوري جن ستن سَوَن اصحابين سان ڊاٻو ڪيو. قريش ٽن هزارن جي لشڪر سان گڏ الهندي طرف هئا. نبي سڳوري جن ننڍي ٽڪريءَ تي پنجاھ تيرانداز بيهاري ڇڏيا هئا ته جيئن اُهي اسلامي لشڪر جي حفاظت ڪن، ۽ کين تاڪيد ڪيائون ته ڪنهن به حالت ۾ پنهنجي جاءِ نه ڇڏين. قريشن پهرئين ئي حملي ۾ ڀاڄ کاڌي ته پاڻ سڳورن جا بيهاريل تيرانداز به پنهنجي جاءِ ڇڏي ميدان ۾ لهي آيا. قريشن اهو ڏسي موٽي اچي، انهيءَ هنڌان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو، جنهنڪري مسلمانن کي سخت مالي ۽ جاني نقصان پهتو ۽ خود نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جن جا ٻه ڏند مبارڪ به شهيد ٿي پيا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AD%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF احد جي جنگ : (Sindhianaسنڌيانا)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250406184047/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AD%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF |date=2025-04-06 }}، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> جنگ کي مسلمانن لاءِ هڪ اهم ڌڪ ۽ قريش لاءِ هڪ معمولي فتح جي طور تي ڏٺو ويو ڇاڪاڻ ته اهي خندق جي جنگ ۾ اڃا به وڏي طاقت سان واپس ايندا. ==پس منظر== ==جنگ== ==نتیجو== ==اسلامي بنيادي ماخذ== ==جنگ ۾ اهميت== ==جديد حوالا== ==پڻ ڏسو== * [[مدينو|مدينه منوره]] * [[احد جبل|جبل احد]] * [[غزوه بدر]] * [[ابو دجانه|ابو دجانه رضي الله عنه]] * [[ام حڪيم|ام حڪيم رضي الله عنھا]] * [[اصحابن جي فهرست]] * [[نبي محمد جي مهمن جي فهرست|نبي ڪريم ﷺ جن جي مھمن جي فهرست]] * [[ام ايمن|ام ايمن (برڪه) اها عورت جيڪا جنگ احد ۾ موجود هئي]] ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غزوه احد]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] icvw8y8kd6qszeqvfuyrfey5ss9iqtn 0 19309 426163 397515 2026-10-29T19:56:55Z Intisar Ali 8681 426163 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي علم الڪلام جو عالم ۽ اشعري مڪتب جو باني (874ع–936ع)}} {{Infobox religious biography | name = ابو الحسن اشعري | native_name = أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري | native_name_lang = ar | image = الأشعري.png | image_size = 230px | caption = ابو الحسن اشعري جي نالي جي عربي خطاطي؛ سندس حقيقي تصوير نه آهي | birth_date = 260هه / لڳ ڀڳ 874ع | birth_place = [[بصرو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 324هه / 935ع–936ع | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | region = [[عراق]] | denomination = [[اهل سنت والجماعت]] | creed = [[اشعريت]] | school = [[شافعي فقھ]] سان مشهور نسبت؛ تاريخي اختلاف موجود | main_interests = [[علم الڪلام]]، [[اسلامي عقيدو]]، [[قرآن جي تفسير]]، [[اسلامي فلسفو]] | notable_ideas = [[اشعريت]]، عقلي ۽ نقلي دليلن جو گڏيل استعمال، [[ڪسب (علم الڪلام)|ڪسب جو نظريو]] | notable_works = ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين''، ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع''، ''الإبانة عن أصول الديانة''، ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | influences = [[ابو علي جبائي]]، [[ابن ڪلاب]]، [[حارث محاسبي]] | influenced = [[ابو بڪر باقلاني]]، [[ابن فورڪ]]، [[ابو اسحاق اسفراييني]] ۽ بعد وارا اشعري عالم }} '''ابو الحسن علي بن اسماعيل بن اسحاق اشعري''' ({{ٻولي-عربي|أبو الحسن علي بن إسماعيل بن إسحاق الأشعري}}؛ لڳ ڀڳ 260هه/874ع – 324هه/935ع–936ع) هڪ عرب مسلمان عالم، [[متڪلم]] ۽ [[اهل سنت والجماعت]] جي [[اشعريت|اشعري علم الڪلام]] واري مڪتب جو بنيادي فڪري باني هو. سندس علمي سرگرميون [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ جاري رهيون. اسلامي عقيدي جي تاريخ ۾ کيس ان ڪري اهميت حاصل آهي، جو هن [[قرآن]] ۽ [[سنت]] تي ٻڌل مذهبي دليلن سان گڏ عقلي استدلال ۽ علم الڪلام جي طريقن کي استعمال ڪندي هڪ اهڙو فڪري نظام پيش ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سني اسلام جي وڏن علم الڪلامي مڪتبن مان هڪ بڻيو.<ref name="Bosworth">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Ašʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=702–703 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asari-abul-hasan-ali-b/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation}}</ref><ref name="Nasr2006">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |year=2006 |title=Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy |publisher=SUNY Press |location=Albany |pages=124–126 |isbn=9780791468005}}</ref> اشعري پنهنجي علمي زندگيءَ جي شروعات [[معتزله]] جي فڪري روايت سان ڪئي ۽ مشهور معتزلي عالم [[ابو علي جبائي]] کان تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ هن معتزلي عقيدن کان عليحدگي اختيار ڪئي ۽ ڪيترن اهم مسئلن تي انهن جي مخالفت ڪئي. هن جي فڪري تبديليءَ جو وقت روايتي طور سندس چاليهين سال جي لڳ ڀڳ ٻڌايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل ڪجهه سوانحي تفصيلن جي تاريخي حيثيت بابت تحقيق ۾ سوال اٿاريا ويا آهن.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |title=al-Ashʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |url=https://nasafi.org/ashari-ei2/}}</ref> اشعري جي فڪر جو هڪ اهم پهلو [[معتزلي علم الڪلام]] ۽ روايت پسند مذهبي عالمن جي طريقن وچ ۾ موجود اختلافن سان واسطو رکي ٿو. هن معتزله جي ڪيترن نظرين، خاص طور [[قرآن جي مخلوق هئڻ جو مسئلو|قرآن جي مخلوق هئڻ]]، خدا جي صفات ۽ انساني عملن جي تخليق بابت سندن موقف جي مخالفت ڪئي. ساڳئي وقت هن مذهبي مسئلن جي دفاع لاءِ عقلي بحث کي مڪمل طور رد ڪرڻ بدران ان کي استعمال ڪيو.<ref name="Bosworth"/><ref name="Frank1989">{{cite journal |last=Frank |first=Richard M. |year=1989 |title=Knowledge and Taqlîd: The Foundations of Religious Belief in Classical Ashʿarism |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=1 |pages=37–62 |doi=10.2307/604336}}</ref> سندس نالي سان منسوب اشعري مڪتب بعد ۾ [[ماتريديت]] سان گڏ سني اسلام جي ٻن وڏين علم الڪلامي روايتن مان هڪ بڻيو. اشعري فڪر خاص طور [[شافعي فقھ|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقھ|مالڪي]] عالمن ۾ پکڙيو، جيتوڻيڪ ان جا اثر ٻين فقهي ۽ فڪري روايتن ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Thiele2016">{{cite book |last=Thiele |first=Jan |year=2016 |chapter=Between Cordoba and Nīsābūr: The Emergence and Consolidation of Ashʿarism (Fourth–Fifth/Tenth–Eleventh Century) |editor=Sabine Schmidtke |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=225–241 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.45 |isbn=9780199696703}}</ref><ref name="Shihadeh2011">{{cite encyclopedia |last=Shihadeh |first=Ayman |year=2011 |title=Ashʿariyya |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0099}}</ref> == نالو، نسب ۽ خانداني پسمنظر == اشعري جو مشهور نالو ابو الحسن علي بن اسماعيل اشعري آهي. قديم سوانحي روايتن ۾ سندس نسب [[ابو موسى اشعري]] تائين پهچايو ويو آهي، جيڪو اسلامي تاريخ ۾ [[محمد]] جي [[صحابي|صحابين]] مان هڪ هو.<ref name="Bosworth"/> عربي سوانحي ڪتابن ۾ سندس نسب جي هڪ وڌيڪ تفصيلي صورت هن ريت ملي ٿي: علي بن اسماعيل بن اسحاق بن سالم بن اسماعيل بن عبدالله بن موسى بن بلال بن ابي بردة بن ابي موسى الاشعري. سندس ڪنيت ''ابو الحسن'' ۽ نسبت ''اشعري'' هئي. اشعري نسبت سندس خاندان جي ان تاريخي وابستگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيڪا ابو موسى اشعري سان منسوب ڪئي ويندي آهي. == پيدائش ۽ شروعاتي زندگي == ابو الحسن اشعري جي پيدائش [[بصرو|بصري]] ۾ ٿي، جيڪو ان وقت عباسي خلافت جو هڪ اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو. سندس پيدائش جو مشهور سال 260هه، يعني لڳ ڀڳ 873ع–874ع آهي. ڪجهه روايتن ۾ 270هه جو سال پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EI2"/><ref name="Bosworth"/> بصري ۾ ان دور دوران [[حديث]]، [[فقھ]]، عربي ٻولي، فلسفي ۽ علم الڪلام جا مختلف حلقا سرگرم هئا. خاص طور معتزله جو علمي اثر هن شهر ۾ نمايان هو. اشعري انهيءَ علمي ماحول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ ننڍي عمر کان مذهبي ۽ عقلي بحثن سان واقفيت پيدا ڪئي. === ابو علي جبائي کان تعليم === اشعري جي شروعاتي تعليم جو سڀ کان اهم استاد [[ابو علي جبائي]] هو، جيڪو بصري جي معتزلي مڪتب جو هڪ نمايان عالم هو. جبائي جي صحبت ۾ اشعري علم الڪلام، منطقي استدلال، مذهبي مناظرن ۽ معتزلي عقيدي جي بنيادي مسئلن جو مطالعو ڪيو. قديم سوانحي روايتن موجب هو جبائي جي اهم شاگردن مان شمار ٿيندو هو.<ref name="EI2"/> ڪجهه عربي سوانحي روايتن ۾ جبائي کي اشعري جو ويڳو پيءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي، پر ان تفصيل کي سڀني جديد علمي ذريعن ۾ هڪجهڙي تصديق حاصل نه آهي. === معتزلي دور === اشعري پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي وڏو حصو معتزلي علم الڪلام سان وابسته رهيو. معتزله خدا جي وحدانيت، عدل، انساني اختيار ۽ عقلي استدلال تي خاص زور ڏيندا هئا. سندن اهم نظرين ۾ خدا جي صفات جي تشريح، قرآن جي مخلوق هئڻ ۽ انسان جي پنهنجي عملن بابت ذميواريءَ جا مسئلا شامل هئا. اشعري انهيءَ علمي روايت ۾ تربيت حاصل ڪرڻ کان پوءِ ساڳين مسئلن بابت مختلف نتيجن تي پهتو. == معتزله کان عليحدگي == اشعري جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو سندس معتزلي مڪتب کان عليحدگي آهي. روايتي سوانحي ڪتابن موجب هن لڳ ڀڳ چاليهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي اڳوڻي فڪري وابستگيءَ تي نظرثاني ڪئي. ان تبديليءَ جو زمانو عام طور 300هه/912ع–913ع جي لڳ ڀڳ ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2"/> === فڪري تبديليءَ بابت روايتون === ڪجهه قديم سوانحي ڪتابن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته اشعري رمضان جي مهيني ۾ ٽي ڀيرا خواب ۾ پيغمبر محمد کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ هن حديثن ۽ نبوي روايتن جي مذهبي حيثيت بابت پنهنجي موقف تي ٻيهر غور ڪيو. اهي واقعا مذهبي سوانحي روايتن جو حصو آهن. انهن کي تاريخي طور آزاد ۽ قطعي طور ثابت ٿيل واقعا نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="EI2"/> ٻين روايتن موجب اشعري ڪجهه وقت لاءِ ماڻهن کان الڳ رهي پنهنجي اڳوڻن عقيدن جو جائزو ورتو. پوءِ بصري جي جامع مسجد ۾ پنهنجي معتزلي وابستگيءَ کان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. اهو اعلان بعد جي اسلامي سوانحي ادب ۾ هڪ اهم واقعي طور بيان ڪيو ويو آهي. === جبائي سان مناظرو === اشعري ۽ سندس استاد ابو علي جبائي جي وچ ۾ هڪ مشهور مناظري جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن کي عام طور ''ٽن ڀائرن جو مسئلو'' چيو وڃي ٿو. روايت موجب اشعري هڪ مؤمن، هڪ ڪافر ۽ هڪ اهڙي ٻار جي آخرت بابت سوال ڪيو، جيڪو بالغ ٿيڻ کان اڳ وفات ڪري ويو هجي. هن بحث جو مرڪزي مسئلو اهو هو ته ڇا خدا تي پنهنجي بندن لاءِ هميشه سڀ کان وڌيڪ فائديمند عمل ڪرڻ لازم آهي؟ معتزلي علم الڪلام ۾ ''اصلح'' جو مسئلو خدا جي عدل ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحث سان ڳنڍيل هو. اشعري انهيءَ مثال ذريعي معتزلي موقف جي منطقي نتيجن بابت سوال اٿاريا. مناظري جون مختلف صورتون بعد وارن سوانحي ڪتابن ۾ موجود آهن. تنهنڪري ان کي لفظ بلفظ ثابت ٿيل تاريخي گفتگو بدران هڪ مشهور علمي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. == فڪري زندگيءَ جا مرحلا == اشعري جي فڪري زندگيءَ جي مرحلن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. عام تاريخي بيان موجب سندس فڪري زندگيءَ کي ٻن وڏن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: معتزلي دور ۽ ان کان پوءِ جو دور، جنهن ۾ هن معتزلي عقيدن جي مخالفت ڪندي پنهنجو علم الڪلامي طريقو قائم ڪيو. ڪجهه بعد وارا مذهبي مصنف سندس زندگيءَ جا ٽي مرحلا بيان ڪن ٿا: پهريون معتزلي وابستگي، ٻيو [[ابن ڪلاب]] جي فڪري روايت سان قربت، ۽ ٽيون روايت پسند سني عقيدي ڏانهن وڌيڪ رجحان. ٽئين مرحلي جي نوعيت، زماني ۽ ان بابت پيش ڪيل دليلن تي اشعري ۽ سلفي مصنفن ۾ اختلاف آهي. ان اختلاف جو هڪ اهم مرڪز سندس ڪتاب ''الإبانة عن أصول الديانة'' جي تشريح آهي. جديد تاريخي تحقيق ۾ اشعري جي فڪر کي سندس موجود تصنيفن، قديم روايتن ۽ بعد جي اشعري مڪتب جي ارتقا جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="Thiele2016"/> == علم الڪلام ۾ فڪري طريقو == اشعري جو علم الڪلام اسلامي عقيدي جي مسئلن بابت عقلي ۽ نقلي دليلن جي استعمال سان لاڳاپيل هو. هن جي دور ۾ مذهبي فڪر جي ٻن اهم رجحانن وچ ۾ اختلاف موجود هو. هڪ طرف معتزله هئا، جيڪي ڪيترن عقيدتي مسئلن ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. ٻئي طرف روايت پسند عالم هئا، جن مان ڪجهه علم الڪلام جي طريقي تي تنقيد ڪندا هئا. اشعري ٻنهي روايتن جي بحثن کان واقف هو. هن مذهبي نصوص جي اهميت برقرار رکندي عقلي استدلال کي انهن جي دفاع لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Nasr2006"/><ref name="Frank1989"/> === عقل ۽ نقل === اشعري جي فڪر ۾ قرآن ۽ سنت مذهبي ڄاڻ جا بنيادي ماخذ هئا. ساڳئي وقت هو عقيدتي سوالن جي تشريح ۽ مخالف نظرين جي جواب لاءِ منطقي دليلن کان ڪم وٺندو هو. انهيءَ طريقي سبب اشعري مڪتب ۾ علم الڪلام کي مذهبي عقيدي جي وضاحت ۽ دفاع جو هڪ اهم وسيلو سمجهيو ويو. اشعري جو اهو طريقو بعد ۾ باقلاني، جويني، غزالي ۽ رازي جهڙن عالمن وٽ وڌيڪ ترقي ڪندو ويو.<ref name="Thiele2016"/> === خدا جي صفات === اشعري علم الڪلام ۾ [[الله جون صفتون|خدا جي صفات]] جو مسئلو بنيادي اهميت رکي ٿو. معتزله خدا جي وحدانيت ۽ تنزيه جي تشريح ڪندي صفات بابت اهڙا موقف اختيار ڪندا هئا، جن جي اشعري مخالفت ڪئي. اشعري خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفات جي اثبات تي زور ڏنو، پر انهن کي مخلوق جي خاصيتن جهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو. خدا جي صفات جي معنيٰ، انهن جي حقيقت ۽ قرآني عبارتن جي تشريح بابت اشعري مڪتب اندر پڻ بعد ۾ مختلف طريقا پيدا ٿيا. === قرآن جو ڪلام هئڻ === اشعري جي دور ۾ [[خلق قرآن جو مسئلو]] اسلامي علم الڪلام جي اهم اختلافن مان هڪ هو. معتزله قرآن کي مخلوق قرار ڏيندا هئا، جڏهن ته روايت پسند سني عالم قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام سمجهندا هئا. اشعري معتزلي موقف جي مخالفت ڪئي ۽ خدا جي ڪلام کي سندس صفت قرار ڏنو. بعد جي اشعري علم الڪلام ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي پڙهڻ، لکڻ يا ٻڌڻ سان لاڳاپيل انساني عملن وچ ۾ فرق بابت وڌيڪ تفصيلي بحث پيدا ٿيو. === انساني اختيار ۽ ڪسب === انساني عملن جي تخليق ۽ ذميواريءَ جو مسئلو اشعري فڪر جي اهم موضوعن مان هڪ هو. اشعري جي نظرئي موجب خدا سڀني شين جو خالق آهي، جڏهن ته انسان پنهنجي ارادي وارن عملن سان اهڙي نسبت رکي ٿو، جنهن کي ''ڪسب'' چيو وڃي ٿو. ڪسب جو نظريو خدا جي قدرت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواريءَ کي هڪ ئي عقيدتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. ان نظريي جي مختلف تشريحن تي بعد وارن اشعري عالمن ۾ پڻ بحث جاري رهيو. === جوهريت ۽ سببن جو مسئلو === اشعري علم الڪلام ۾ مادي جهان جي جوڙجڪ، جزن، حادثن ۽ سببن بابت پڻ بحث ملي ٿو. بعد جي اشعري روايت ۾ [[جوهريت (فلسفو)|جوهريت]] ۽ [[موقعيتيت (فلسفو)|موقعيتيت]] سان لاڳاپيل نظرين کي خاص اهميت حاصل ٿي. انهن بحثن ۾ قدرتي واقعن ۽ خدا جي قدرت وچ ۾ تعلق جي تشريح ڪئي ويندي هئي. بهرحال، بعد جي اشعري عالمن جا سڀئي فلسفياڻا موقف سڌو سنئون ابو الحسن اشعري ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي طور درست نه آهي. == ايمان، گناهه ۽ تڪفير == اشعري جي مذهبي موقف موجب ڪنهن مسلمان کي صرف وڏي گناهه جي ارتڪاب سبب اسلام کان خارج قرار ڏيڻ درست نه آهي. اهو موقف خاص طور [[خوارج]] جي انهن نظرين کان مختلف هو، جن موجب ڪجهه وڏن گناهن جي ارتڪاب سان مسلمان جي ايماني حيثيت ختم ٿي سگهي ٿي. اشعري جي نالي سان منسوب روايتن ۾ اهل قبله جي تڪفير بابت احتياط جو ذڪر ملي ٿو. بعد جي اشعري عالمن ايمان، عمل، ڪفر، فسق ۽ تڪفير جي شرطن بابت تفصيلي علم الڪلامي ۽ فقهي بحث ڪيا.<ref>{{cite book |last=Halverson |first=Jeffry R. |year=2010 |title=Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230106581}}</ref> == فقهي وابستگي == ابو الحسن اشعري جي فقهي وابستگي بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. گهڻا بعد وارا سوانحي مصنف کيس [[شافعي فقھ]] سان منسوب ڪن ٿا. ان نسبت جو هڪ سبب شافعي فقيهن ۽ اشعري علم الڪلام وچ ۾ پيدا ٿيل ويجهو تعلق هو. ڪجهه روايتن ۾ کيس حنفي يا مالڪي فقهي روايتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب سندس پنهنجي فقهي وابستگي قطعي طور واضح نه آهي، جيتوڻيڪ گهڻا بعد وارا مؤرخ کيس شافعي قرار ڏين ٿا.<ref name="Bosworth"/> === شافعي روايت سان تعلق === اشعري جي شافعي نسبت بابت قديم سوانحي روايتن ۾ [[ابو اسحاق مروزي]] جو نالو اچي ٿو. [[تاج الدين سبڪي]] پنهنجي ''طبقات الشافعية الكبرى'' ۾ اشعري کي شافعي عالمن ۾ شامل ڪيو. بعد جي دور ۾ اشعري علم الڪلام شافعي فقيهن ۽ مدرسن ۾ وڏي پيماني تي پڙهايو ويو. === مالڪي ۽ حنفي نسبت === اتر آفريڪا ۾ اشعري علم الڪلام جي مقبوليت سبب مالڪي فقهي روايت ۽ اشعري عقيدي وچ ۾ مضبوط تعلق پيدا ٿيو. انهيءَ تاريخي تعلق کي ڪڏهن ڪڏهن اشعري جي پنهنجي فقهي وابستگيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو. حنفي فقهي روايت ۾ وري [[ابو منصور ماتريدي]] جو علم الڪلام وڌيڪ نمايان ٿيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن تي اتفاق هوندي به ڪجهه نظرياتي اختلاف موجود آهن. == استاد ۽ علمي اثر == اشعري جي علمي تربيت ۽ فڪر سان هي شخصيتون خاص طور لاڳاپيل هيون: {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ '''ابو الحسن اشعري سان لاڳاپيل اهم عالم''' ! style="background:#244b70;color:white;" | عالم ! style="background:#244b70;color:white;" | علمي نسبت ! style="background:#244b70;color:white;" | تعلق جي نوعيت |- | [[ابو علي جبائي]] | [[معتزله]] | اشعري جو شروعاتي استاد؛ بعد ۾ ٻنهي جا عقيدتي موقف مختلف ٿيا. |- | [[ابن ڪلاب]] | شروعاتي سني علم الڪلام | سندس فڪري طريقن کي اشعري علم الڪلام جي اڳوڻن اثرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[حارث محاسبي]] | اسلامي اخلاق ۽ علم الڪلام | سندس علمي روايت اشعري فڪر جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل هئي. |- | [[زڪريا ساجي]] | حديث | عربي سوانحي روايتن موجب اشعري سندس علمي حلقن مان فائدو ورتو. |- | [[ابو اسحاق مروزي]] | شافعي فقھ | اشعري جي فقهي نسبت بابت سوانحي روايتن ۾ سندس نالو اچي ٿو. |} == شاگرد ۽ علمي جانشين == اشعري جي فڪر جي اشاعت ۾ سندس سڌن شاگردن ۽ بعد وارن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. سڌي شاگرديءَ ۽ بعد جي فڪري وابستگيءَ وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مشهور اشعري عالم سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيا. === سڌا شاگرد ۽ ويجها همعصر === قديم عربي سوانحي ڪتابن ۾ هي نالا سندس شاگردن يا ويجهن علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيتن طور ملن ٿا: * [[ابو الحسن باهلي]] * [[ابو عبدالله ابن مجاهد طائي]] * [[بندار بن حسين شيرازي]] * [[محمد بن خفيف شيرازي]] * [[ابو الحسن طبري]] انهن شخصيتن جي سڌي شاگرديءَ جا تفصيل قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملن ٿا، پر هر نسبت لاءِ الڳ تاريخي تصديق ضروري آهي. === بعد وارا اهم اشعري عالم === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''اشعري علم الڪلام جي ارتقا ۾ اهم شخصيتون''' ! style="background:#315d50;color:white;" | عالم ! style="background:#315d50;color:white;" | وفات ! style="background:#315d50;color:white;" | اهم ڪردار |- | [[ابو بڪر باقلاني]] | 403هه / 1013ع | اشعري علم الڪلام جي منظم تشريح ۽ دفاع ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابن فورڪ]] | 406هه / 1015ع | اشعري جي تعليمات ۽ تصنيفن جي روايت ۽ ترتيب ۾ اهم ڪردار. |- | [[ابو اسحاق اسفراييني]] | 418هه / 1027ع | اشعري علم الڪلام جي تدريس ۽ اشاعت ۾ حصو. |- | [[ابو القاسم قشيري]] | 465هه / 1072ع | اشعري علم الڪلام ۽ صوفي روايت جي علمي لاڳاپن ۾ اهم شخصيت. |- | [[امام الحرمين جويني]] | 478هه / 1085ع | اشعري علم الڪلام جي نظرياتي تشڪيل ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابو حامد غزالي]] | 505هه / 1111ع | علم الڪلام، فلسفي ۽ تصوف وچ ۾ بحثن کي نئون رخ ڏنو. |- | [[فخر الدين رازي]] | 606هه / 1210ع | اشعري علم الڪلام کي فلسفي ۽ منطقي بحثن سان وڌيڪ وسيع ڪيو. |} اهي سڀئي عالم اشعري جا سڌا شاگرد نه هئا؛ انهن مان گهڻا سندس فڪري جانشين هئا.<ref name="Thiele2016"/> == تصنيفون == ابو الحسن اشعري سان ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. قديم مؤرخن سندس ڪتابن جو تعداد مختلف ڄاڻايو آهي. [[ابن فورڪ]] جي روايت ۾ لڳ ڀڳ 300 تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابن خلڪان]] 55 ۽ [[ابن عساڪر]] 93 عنوان ڄاڻايا آهن. انهن انگن ۾ اختلاف جو سبب ڪتابن، رسالن، مختصر جوابن ۽ الڳ الڳ تحريرن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا. سندس گهڻيون تصنيفون موجوده دور تائين محفوظ نه رهيون آهن.<ref name="Bosworth"/> === مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين === ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' اشعري جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اسلامي فرقن، عقيدتي مڪتبن ۽ علم الڪلام جي مختلف مسئلن بابت نظرين کي گڏ ڪيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي فڪري تاريخ ۽ فرقن جي مطالعي لاءِ هڪ اهم قديم ماخذ آهي. ان ۾ مذهبي جماعتن جي نظرين سان گڏ خدا جي صفات، علم، قدرت ۽ ٻين علم الڪلامي مسئلن تي پڻ بحث ملي ٿو. ڪتاب جي هڪ مشهور علمي اشاعت هيلمٽ رٽر جي ترتيب سان 1929ع–1930ع ۾ استنبول مان شايع ٿي.<ref name="Bosworth"/> === اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع === ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' اشعري جي موجود علم الڪلامي تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اشعري پنهنجي عقيدتي موقف جي حق ۾ عقلي ۽ نقلي دليل پيش ڪري ٿو ۽ مختلف مخالف نظرين جو جواب ڏئي ٿو. ڪتاب جي تحقيق ۽ انگريزي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ اهم علمي اشاعت رچرڊ جي. ميڪارٿي جي ڪم سان 1953ع ۾ بيروت مان شايع ٿي. === الإبانة عن أصول الديانة === ''الإبانة عن أصول الديانة'' اشعري سان منسوب مشهور عقيدتي تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ خدا جي صفات، قرآن، ايمان ۽ ٻين مذهبي مسئلن بابت موقف بيان ٿيل آهي. ڪتاب جي تاريخي حيثيت ۽ موجود متن جي تشريح بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه عالمن ان کي اشعري جي آخري فڪري موقف جو اهم ثبوت سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين موجود نسخن، متن جي روايت ۽ بعد وارن اضافن جي امڪانن بابت سوال اٿاريا آهن. ڪتاب جي نسبت ۽ متن بابت بحث کي اشعري جي فڪري مرحلن واري مذهبي اختلاف کان الڳ تاريخي ۽ متني مسئلي طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=McCarthy |first=Richard J. |year=1953 |title=The Theology of Al-Ash'ari |publisher=Imprimerie Catholique |location=Beirut}}</ref><ref>{{cite journal |last=Makdisi |first=George |year=1962 |title=Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History I |journal=Studia Islamica |volume=17 |pages=37–80}}</ref> === رسالة استحسان الخوض في علم الكلام === ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' اشعري سان منسوب هڪ رسالو آهي، جنهن جو موضوع مذهبي عقيدن جي بحث ۾ علم الڪلام جي استعمال جي جواز سان لاڳاپيل آهي. هي رسالو اسلامي علم الڪلام جي تاريخ ۾ عقلي بحث جي مذهبي حيثيت بابت اهم متنن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === رسالة إلى أهل الثغر === ''رسالة إلى أهل الثغر'' اشعري سان منسوب هڪ ٻيو عقيدتي متن آهي. ان ۾ مذهبي عقيدي جي مختلف مسئلن تي بحث ملي ٿو. ان جي متن، نسبت ۽ تاريخي حيثيت بابت تفصيلي تحقيق لاءِ اصل مخطوطن ۽ علمي اشاعتن جو جائزو ضروري آهي. === ٻين منسوب تصنيفن جي فهرست === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''ابو الحسن اشعري جون مشهور ۽ منسوب تصنيفون''' ! style="background:#5c477d;color:white;" | تصنيف ! style="background:#5c477d;color:white;" | موضوع ! style="background:#5c477d;color:white;" | حيثيت |- | ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' | اسلامي فرقا ۽ علم الڪلام | موجود |- | ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' | عقيدتي دليل ۽ مخالف نظرين جا جواب | موجود |- | ''الإبانة عن أصول الديانة'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود؛ متن بابت بحث |- | ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | علم الڪلام جو جواز | منسوب رسالو موجود |- | ''رسالة إلى أهل الثغر'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود |- | ''إيضاح البرهان'' | علم الڪلام | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الموجز'' | عقيدتي ۽ علم الڪلامي مسئلا | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الفصول في الرد على الملحدين'' | مخالف مذهبي ۽ فلسفياڻن نظرين جو جواب | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان'' | قرآن جي تفسير | قديم ذريعن ۾ ذڪر؛ مڪمل متن موجود نه آهي |- | ''خلق الأعمال'' | انساني عملن جي تخليق | قديم فهرستن ۾ ذڪر |} == قرآن جي تفسير ۾ ڪم == قديم عربي سوانحي روايتن ۾ اشعري جي هڪ وڏي تفسير جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو عنوان ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان من أهل الإفك والبهتان'' ڄاڻايو ويو آهي. هن تصنيف بابت چيو وڃي ٿو ته ان ۾ قرآني آيتن جي تشريح سان گڏ مخالف علم الڪلامي نظرين جو جواب ڏنو ويو هو. [[ابن عساڪر]] پنهنجي سوانحي ڪم ۾ ان تفسير جي مقدمي مان مواد نقل ڪيو آهي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن ان تفسير جي جلدن جو تمام وڏو تعداد ڄاڻايو آهي، پر انهن انگن کي قطعي طور ثابت ڪرڻ مشڪل آهي. هن تفسير جو مڪمل مستند متن موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل ترتيب، ڊيگهه ۽ سموري مواد بابت محدود ڄاڻ ملي ٿي. == وفات == ابو الحسن اشعري جي وفات [[بغداد]] ۾ ٿي. سندس وفات جو مشهور هجري سال 324هه آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 935ع–936 oia9fmvjljxc9k8bklqld6igvodume7 426164 426163 2026-10-29T20:01:33Z Intisar Ali 8681 426164 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي علم الڪلام جو عالم ۽ اشعري مڪتب جو باني (874ع–936ع)}} {{Infobox religious biography | name = ابو الحسن اشعري | native_name = أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري | native_name_lang = ar | image = الأشعري.png | image_size = 230px | caption = ابو الحسن اشعري جي نالي جي عربي خطاطي؛ سندس حقيقي تصوير نه آهي | birth_date = 260هه / لڳ ڀڳ 874ع | birth_place = [[بصرو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 324هه / 935ع–936ع | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | region = [[عراق]] | denomination = [[اهل سنت والجماعت]] | creed = [[اشعريت]] | school = [[شافعي فقھ]] سان مشهور نسبت؛ تاريخي اختلاف موجود | main_interests = [[علم الڪلام]]، [[اسلامي عقيدو]]، [[قرآن جي تفسير]]، [[اسلامي فلسفو]] | notable_ideas = [[اشعريت]]، عقلي ۽ نقلي دليلن جو گڏيل استعمال، [[ڪسب (علم الڪلام)|ڪسب جو نظريو]] | notable_works = ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين''، ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع''، ''الإبانة عن أصول الديانة''، ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | influences = [[ابو علي جبائي]]، [[ابن ڪلاب]]، [[حارث محاسبي]] | influenced = [[ابو بڪر باقلاني]]، [[ابن فورڪ]]، [[ابو اسحاق اسفراييني]] ۽ بعد وارا اشعري عالم }} '''ابو الحسن علي بن اسماعيل بن اسحاق اشعري''' ({{ٻولي-عربي|أبو الحسن علي بن إسماعيل بن إسحاق الأشعري}}؛ لڳ ڀڳ 260هه/874ع – 324هه/935ع–936ع) هڪ عرب مسلمان عالم، [[متڪلم]] ۽ [[اهل سنت والجماعت]] جي [[اشعريت|اشعري علم الڪلام]] واري مڪتب جو بنيادي فڪري باني هو. سندس علمي سرگرميون [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ جاري رهيون. اسلامي عقيدي جي تاريخ ۾ کيس ان ڪري اهميت حاصل آهي، جو هن [[قرآن]] ۽ [[سنت]] تي ٻڌل مذهبي دليلن سان گڏ عقلي استدلال ۽ علم الڪلام جي طريقن کي استعمال ڪندي هڪ اهڙو فڪري نظام پيش ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سني اسلام جي وڏن علم الڪلامي مڪتبن مان هڪ بڻيو.<ref name="Bosworth">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Ašʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=702–703 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asari-abul-hasan-ali-b/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation}}</ref><ref name="Nasr2006">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |year=2006 |title=Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy |publisher=SUNY Press |location=Albany |pages=124–126 |isbn=9780791468005}}</ref> اشعري پنهنجي علمي زندگيءَ جي شروعات [[معتزله]] جي فڪري روايت سان ڪئي ۽ مشهور معتزلي عالم [[ابو علي جبائي]] کان تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ هن معتزلي عقيدن کان عليحدگي اختيار ڪئي ۽ ڪيترن اهم مسئلن تي انهن جي مخالفت ڪئي. هن جي فڪري تبديليءَ جو وقت روايتي طور سندس چاليهين سال جي لڳ ڀڳ ٻڌايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل ڪجهه سوانحي تفصيلن جي تاريخي حيثيت بابت تحقيق ۾ سوال اٿاريا ويا آهن.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |title=al-Ashʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |url=https://nasafi.org/ashari-ei2/}}</ref> اشعري جي فڪر جو هڪ اهم پهلو [[معتزلي علم الڪلام]] ۽ روايت پسند مذهبي عالمن جي طريقن وچ ۾ موجود اختلافن سان واسطو رکي ٿو. هن معتزله جي ڪيترن نظرين، خاص طور [[قرآن جي مخلوق هئڻ جو مسئلو|قرآن جي مخلوق هئڻ]]، خدا جي صفات ۽ انساني عملن جي تخليق بابت سندن موقف جي مخالفت ڪئي. ساڳئي وقت هن مذهبي مسئلن جي دفاع لاءِ عقلي بحث کي مڪمل طور رد ڪرڻ بدران ان کي استعمال ڪيو.<ref name="Bosworth"/><ref name="Frank1989">{{cite journal |last=Frank |first=Richard M. |year=1989 |title=Knowledge and Taqlîd: The Foundations of Religious Belief in Classical Ashʿarism |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=1 |pages=37–62 |doi=10.2307/604336}}</ref> سندس نالي سان منسوب اشعري مڪتب بعد ۾ [[ماتريديت]] سان گڏ سني اسلام جي ٻن وڏين علم الڪلامي روايتن مان هڪ بڻيو. اشعري فڪر خاص طور [[شافعي فقھ|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقھ|مالڪي]] عالمن ۾ پکڙيو، جيتوڻيڪ ان جا اثر ٻين فقهي ۽ فڪري روايتن ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Thiele2016">{{cite book |last=Thiele |first=Jan |year=2016 |chapter=Between Cordoba and Nīsābūr: The Emergence and Consolidation of Ashʿarism (Fourth–Fifth/Tenth–Eleventh Century) |editor=Sabine Schmidtke |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=225–241 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.45 |isbn=9780199696703}}</ref><ref name="Shihadeh2011">{{cite encyclopedia |last=Shihadeh |first=Ayman |year=2011 |title=Ashʿariyya |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0099}}</ref> == نالو، نسب ۽ خانداني پسمنظر == اشعري جو مشهور نالو ابو الحسن علي بن اسماعيل اشعري آهي. قديم سوانحي روايتن ۾ سندس نسب [[ابو موسى اشعري]] تائين پهچايو ويو آهي، جيڪو اسلامي تاريخ ۾ [[محمد]] جي [[صحابي|صحابين]] مان هڪ هو.<ref name="Bosworth"/> عربي سوانحي ڪتابن ۾ سندس نسب جي هڪ وڌيڪ تفصيلي صورت هن ريت ملي ٿي: علي بن اسماعيل بن اسحاق بن سالم بن اسماعيل بن عبدالله بن موسى بن بلال بن ابي بردة بن ابي موسى الاشعري. سندس ڪنيت ''ابو الحسن'' ۽ نسبت ''اشعري'' هئي. اشعري نسبت سندس خاندان جي ان تاريخي وابستگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيڪا ابو موسى اشعري سان منسوب ڪئي ويندي آهي. == پيدائش ۽ شروعاتي زندگي == ابو الحسن اشعري جي پيدائش [[بصرو|بصري]] ۾ ٿي، جيڪو ان وقت عباسي خلافت جو هڪ اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو. سندس پيدائش جو مشهور سال 260هه، يعني لڳ ڀڳ 873ع–874ع آهي. ڪجهه روايتن ۾ 270هه جو سال پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EI2"/><ref name="Bosworth"/> بصري ۾ ان دور دوران [[حديث]]، [[فقھ]]، عربي ٻولي، فلسفي ۽ علم الڪلام جا مختلف حلقا سرگرم هئا. خاص طور معتزله جو علمي اثر هن شهر ۾ نمايان هو. اشعري انهيءَ علمي ماحول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ ننڍي عمر کان مذهبي ۽ عقلي بحثن سان واقفيت پيدا ڪئي. === ابو علي جبائي کان تعليم === اشعري جي شروعاتي تعليم جو سڀ کان اهم استاد [[ابو علي جبائي]] هو، جيڪو بصري جي معتزلي مڪتب جو هڪ نمايان عالم هو. جبائي جي صحبت ۾ اشعري علم الڪلام، منطقي استدلال، مذهبي مناظرن ۽ معتزلي عقيدي جي بنيادي مسئلن جو مطالعو ڪيو. قديم سوانحي روايتن موجب هو جبائي جي اهم شاگردن مان شمار ٿيندو هو.<ref name="EI2"/> ڪجهه عربي سوانحي روايتن ۾ جبائي کي اشعري جو ويڳو پيءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي، پر ان تفصيل کي سڀني جديد علمي ذريعن ۾ هڪجهڙي تصديق حاصل نه آهي. === معتزلي دور === اشعري پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي وڏو حصو معتزلي علم الڪلام سان وابسته رهيو. معتزله خدا جي وحدانيت، عدل، انساني اختيار ۽ عقلي استدلال تي خاص زور ڏيندا هئا. سندن اهم نظرين ۾ خدا جي صفات جي تشريح، قرآن جي مخلوق هئڻ ۽ انسان جي پنهنجي عملن بابت ذميواريءَ جا مسئلا شامل هئا. اشعري انهيءَ علمي روايت ۾ تربيت حاصل ڪرڻ کان پوءِ ساڳين مسئلن بابت مختلف نتيجن تي پهتو. == معتزله کان عليحدگي == اشعري جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو سندس معتزلي مڪتب کان عليحدگي آهي. روايتي سوانحي ڪتابن موجب هن لڳ ڀڳ چاليهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي اڳوڻي فڪري وابستگيءَ تي نظرثاني ڪئي. ان تبديليءَ جو زمانو عام طور 300هه/912ع–913ع جي لڳ ڀڳ ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2"/> === فڪري تبديليءَ بابت روايتون === ڪجهه قديم سوانحي ڪتابن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته اشعري رمضان جي مهيني ۾ ٽي ڀيرا خواب ۾ پيغمبر محمد کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ هن حديثن ۽ نبوي روايتن جي مذهبي حيثيت بابت پنهنجي موقف تي ٻيهر غور ڪيو. اهي واقعا مذهبي سوانحي روايتن جو حصو آهن. انهن کي تاريخي طور آزاد ۽ قطعي طور ثابت ٿيل واقعا نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="EI2"/> ٻين روايتن موجب اشعري ڪجهه وقت لاءِ ماڻهن کان الڳ رهي پنهنجي اڳوڻن عقيدن جو جائزو ورتو. پوءِ بصري جي جامع مسجد ۾ پنهنجي معتزلي وابستگيءَ کان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. اهو اعلان بعد جي اسلامي سوانحي ادب ۾ هڪ اهم واقعي طور بيان ڪيو ويو آهي. === جبائي سان مناظرو === اشعري ۽ سندس استاد ابو علي جبائي جي وچ ۾ هڪ مشهور مناظري جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن کي عام طور ''ٽن ڀائرن جو مسئلو'' چيو وڃي ٿو. روايت موجب اشعري هڪ مؤمن، هڪ ڪافر ۽ هڪ اهڙي ٻار جي آخرت بابت سوال ڪيو، جيڪو بالغ ٿيڻ کان اڳ وفات ڪري ويو هجي. هن بحث جو مرڪزي مسئلو اهو هو ته ڇا خدا تي پنهنجي بندن لاءِ هميشه سڀ کان وڌيڪ فائديمند عمل ڪرڻ لازم آهي؟ معتزلي علم الڪلام ۾ ''اصلح'' جو مسئلو خدا جي عدل ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحث سان ڳنڍيل هو. اشعري انهيءَ مثال ذريعي معتزلي موقف جي منطقي نتيجن بابت سوال اٿاريا. مناظري جون مختلف صورتون بعد وارن سوانحي ڪتابن ۾ موجود آهن. تنهنڪري ان کي لفظ بلفظ ثابت ٿيل تاريخي گفتگو بدران هڪ مشهور علمي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. == فڪري زندگيءَ جا مرحلا == اشعري جي فڪري زندگيءَ جي مرحلن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. عام تاريخي بيان موجب سندس فڪري زندگيءَ کي ٻن وڏن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: معتزلي دور ۽ ان کان پوءِ جو دور، جنهن ۾ هن معتزلي عقيدن جي مخالفت ڪندي پنهنجو علم الڪلامي طريقو قائم ڪيو. ڪجهه بعد وارا مذهبي مصنف سندس زندگيءَ جا ٽي مرحلا بيان ڪن ٿا: پهريون معتزلي وابستگي، ٻيو [[ابن ڪلاب]] جي فڪري روايت سان قربت، ۽ ٽيون روايت پسند سني عقيدي ڏانهن وڌيڪ رجحان. ٽئين مرحلي جي نوعيت، زماني ۽ ان بابت پيش ڪيل دليلن تي اشعري ۽ سلفي مصنفن ۾ اختلاف آهي. ان اختلاف جو هڪ اهم مرڪز سندس ڪتاب ''الإبانة عن أصول الديانة'' جي تشريح آهي. جديد تاريخي تحقيق ۾ اشعري جي فڪر کي سندس موجود تصنيفن، قديم روايتن ۽ بعد جي اشعري مڪتب جي ارتقا جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="Thiele2016"/> == علم الڪلام ۾ فڪري طريقو == اشعري جو علم الڪلام اسلامي عقيدي جي مسئلن بابت عقلي ۽ نقلي دليلن جي استعمال سان لاڳاپيل هو. هن جي دور ۾ مذهبي فڪر جي ٻن اهم رجحانن وچ ۾ اختلاف موجود هو. هڪ طرف معتزله هئا، جيڪي ڪيترن عقيدتي مسئلن ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. ٻئي طرف روايت پسند عالم هئا، جن مان ڪجهه علم الڪلام جي طريقي تي تنقيد ڪندا هئا. اشعري ٻنهي روايتن جي بحثن کان واقف هو. هن مذهبي نصوص جي اهميت برقرار رکندي عقلي استدلال کي انهن جي دفاع لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Nasr2006"/><ref name="Frank1989"/> === عقل ۽ نقل === اشعري جي فڪر ۾ قرآن ۽ سنت مذهبي ڄاڻ جا بنيادي ماخذ هئا. ساڳئي وقت هو عقيدتي سوالن جي تشريح ۽ مخالف نظرين جي جواب لاءِ منطقي دليلن کان ڪم وٺندو هو. انهيءَ طريقي سبب اشعري مڪتب ۾ علم الڪلام کي مذهبي عقيدي جي وضاحت ۽ دفاع جو هڪ اهم وسيلو سمجهيو ويو. اشعري جو اهو طريقو بعد ۾ باقلاني، جويني، غزالي ۽ رازي جهڙن عالمن وٽ وڌيڪ ترقي ڪندو ويو.<ref name="Thiele2016"/> === خدا جي صفات === اشعري علم الڪلام ۾ [[الله جون صفتون|خدا جي صفات]] جو مسئلو بنيادي اهميت رکي ٿو. معتزله خدا جي وحدانيت ۽ تنزيه جي تشريح ڪندي صفات بابت اهڙا موقف اختيار ڪندا هئا، جن جي اشعري مخالفت ڪئي. اشعري خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفات جي اثبات تي زور ڏنو، پر انهن کي مخلوق جي خاصيتن جهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو. خدا جي صفات جي معنيٰ، انهن جي حقيقت ۽ قرآني عبارتن جي تشريح بابت اشعري مڪتب اندر پڻ بعد ۾ مختلف طريقا پيدا ٿيا. === قرآن جو ڪلام هئڻ === اشعري جي دور ۾ [[خلق قرآن جو مسئلو]] اسلامي علم الڪلام جي اهم اختلافن مان هڪ هو. معتزله قرآن کي مخلوق قرار ڏيندا هئا، جڏهن ته روايت پسند سني عالم قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام سمجهندا هئا. اشعري معتزلي موقف جي مخالفت ڪئي ۽ خدا جي ڪلام کي سندس صفت قرار ڏنو. بعد جي اشعري علم الڪلام ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي پڙهڻ، لکڻ يا ٻڌڻ سان لاڳاپيل انساني عملن وچ ۾ فرق بابت وڌيڪ تفصيلي بحث پيدا ٿيو. === انساني اختيار ۽ ڪسب === انساني عملن جي تخليق ۽ ذميواريءَ جو مسئلو اشعري فڪر جي اهم موضوعن مان هڪ هو. اشعري جي نظرئي موجب خدا سڀني شين جو خالق آهي، جڏهن ته انسان پنهنجي ارادي وارن عملن سان اهڙي نسبت رکي ٿو، جنهن کي ''ڪسب'' چيو وڃي ٿو. ڪسب جو نظريو خدا جي قدرت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواريءَ کي هڪ ئي عقيدتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. ان نظريي جي مختلف تشريحن تي بعد وارن اشعري عالمن ۾ پڻ بحث جاري رهيو. === جوهريت ۽ سببن جو مسئلو === اشعري علم الڪلام ۾ مادي جهان جي جوڙجڪ، جزن، حادثن ۽ سببن بابت پڻ بحث ملي ٿو. بعد جي اشعري روايت ۾ [[جوهريت (فلسفو)|جوهريت]] ۽ [[موقعيتيت (فلسفو)|موقعيتيت]] سان لاڳاپيل نظرين کي خاص اهميت حاصل ٿي. انهن بحثن ۾ قدرتي واقعن ۽ خدا جي قدرت وچ ۾ تعلق جي تشريح ڪئي ويندي هئي. بهرحال، بعد جي اشعري عالمن جا سڀئي فلسفياڻا موقف سڌو سنئون ابو الحسن اشعري ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي طور درست نه آهي. == ايمان، گناهه ۽ تڪفير == اشعري جي مذهبي موقف موجب ڪنهن مسلمان کي صرف وڏي گناهه جي ارتڪاب سبب اسلام کان خارج قرار ڏيڻ درست نه آهي. اهو موقف خاص طور [[خوارج]] جي انهن نظرين کان مختلف هو، جن موجب ڪجهه وڏن گناهن جي ارتڪاب سان مسلمان جي ايماني حيثيت ختم ٿي سگهي ٿي. اشعري جي نالي سان منسوب روايتن ۾ اهل قبله جي تڪفير بابت احتياط جو ذڪر ملي ٿو. بعد جي اشعري عالمن ايمان، عمل، ڪفر، فسق ۽ تڪفير جي شرطن بابت تفصيلي علم الڪلامي ۽ فقهي بحث ڪيا.<ref>{{cite book |last=Halverson |first=Jeffry R. |year=2010 |title=Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230106581}}</ref> == فقهي وابستگي == ابو الحسن اشعري جي فقهي وابستگي بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. گهڻا بعد وارا سوانحي مصنف کيس [[شافعي فقھ]] سان منسوب ڪن ٿا. ان نسبت جو هڪ سبب شافعي فقيهن ۽ اشعري علم الڪلام وچ ۾ پيدا ٿيل ويجهو تعلق هو. ڪجهه روايتن ۾ کيس حنفي يا مالڪي فقهي روايتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب سندس پنهنجي فقهي وابستگي قطعي طور واضح نه آهي، جيتوڻيڪ گهڻا بعد وارا مؤرخ کيس شافعي قرار ڏين ٿا.<ref name="Bosworth"/> === شافعي روايت سان تعلق === اشعري جي شافعي نسبت بابت قديم سوانحي روايتن ۾ [[ابو اسحاق مروزي]] جو نالو اچي ٿو. [[تاج الدين سبڪي]] پنهنجي ''طبقات الشافعية الكبرى'' ۾ اشعري کي شافعي عالمن ۾ شامل ڪيو. بعد جي دور ۾ اشعري علم الڪلام شافعي فقيهن ۽ مدرسن ۾ وڏي پيماني تي پڙهايو ويو. === مالڪي ۽ حنفي نسبت === اتر آفريڪا ۾ اشعري علم الڪلام جي مقبوليت سبب مالڪي فقهي روايت ۽ اشعري عقيدي وچ ۾ مضبوط تعلق پيدا ٿيو. انهيءَ تاريخي تعلق کي ڪڏهن ڪڏهن اشعري جي پنهنجي فقهي وابستگيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو. حنفي فقهي روايت ۾ وري [[ابو منصور ماتريدي]] جو علم الڪلام وڌيڪ نمايان ٿيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن تي اتفاق هوندي به ڪجهه نظرياتي اختلاف موجود آهن. == استاد ۽ علمي اثر == اشعري جي علمي تربيت ۽ فڪر سان هي شخصيتون خاص طور لاڳاپيل هيون: {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ '''ابو الحسن اشعري سان لاڳاپيل اهم عالم''' ! style="background:#244b70;color:white;" | عالم ! style="background:#244b70;color:white;" | علمي نسبت ! style="background:#244b70;color:white;" | تعلق جي نوعيت |- | [[ابو علي جبائي]] | [[معتزله]] | اشعري جو شروعاتي استاد؛ بعد ۾ ٻنهي جا عقيدتي موقف مختلف ٿيا. |- | [[ابن ڪلاب]] | شروعاتي سني علم الڪلام | سندس فڪري طريقن کي اشعري علم الڪلام جي اڳوڻن اثرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[حارث محاسبي]] | اسلامي اخلاق ۽ علم الڪلام | سندس علمي روايت اشعري فڪر جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل هئي. |- | [[زڪريا ساجي]] | حديث | عربي سوانحي روايتن موجب اشعري سندس علمي حلقن مان فائدو ورتو. |- | [[ابو اسحاق مروزي]] | شافعي فقھ | اشعري جي فقهي نسبت بابت سوانحي روايتن ۾ سندس نالو اچي ٿو. |} == شاگرد ۽ علمي جانشين == اشعري جي فڪر جي اشاعت ۾ سندس سڌن شاگردن ۽ بعد وارن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. سڌي شاگرديءَ ۽ بعد جي فڪري وابستگيءَ وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مشهور اشعري عالم سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيا. === سڌا شاگرد ۽ ويجها همعصر === قديم عربي سوانحي ڪتابن ۾ هي نالا سندس شاگردن يا ويجهن علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيتن طور ملن ٿا: * [[ابو الحسن باهلي]] * [[ابو عبدالله ابن مجاهد طائي]] * [[بندار بن حسين شيرازي]] * [[محمد بن خفيف شيرازي]] * [[ابو الحسن طبري]] انهن شخصيتن جي سڌي شاگرديءَ جا تفصيل قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملن ٿا، پر هر نسبت لاءِ الڳ تاريخي تصديق ضروري آهي. === بعد وارا اهم اشعري عالم === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''اشعري علم الڪلام جي ارتقا ۾ اهم شخصيتون''' ! style="background:#315d50;color:white;" | عالم ! style="background:#315d50;color:white;" | وفات ! style="background:#315d50;color:white;" | اهم ڪردار |- | [[ابو بڪر باقلاني]] | 403هه / 1013ع | اشعري علم الڪلام جي منظم تشريح ۽ دفاع ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابن فورڪ]] | 406هه / 1015ع | اشعري جي تعليمات ۽ تصنيفن جي روايت ۽ ترتيب ۾ اهم ڪردار. |- | [[ابو اسحاق اسفراييني]] | 418هه / 1027ع | اشعري علم الڪلام جي تدريس ۽ اشاعت ۾ حصو. |- | [[ابو القاسم قشيري]] | 465هه / 1072ع | اشعري علم الڪلام ۽ صوفي روايت جي علمي لاڳاپن ۾ اهم شخصيت. |- | [[امام الحرمين جويني]] | 478هه / 1085ع | اشعري علم الڪلام جي نظرياتي تشڪيل ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابو حامد غزالي]] | 505هه / 1111ع | علم الڪلام، فلسفي ۽ تصوف وچ ۾ بحثن کي نئون رخ ڏنو. |- | [[فخر الدين رازي]] | 606هه / 1210ع | اشعري علم الڪلام کي فلسفي ۽ منطقي بحثن سان وڌيڪ وسيع ڪيو. |} اهي سڀئي عالم اشعري جا سڌا شاگرد نه هئا؛ انهن مان گهڻا سندس فڪري جانشين هئا.<ref name="Thiele2016"/> == تصنيفون == ابو الحسن اشعري سان ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. قديم مؤرخن سندس ڪتابن جو تعداد مختلف ڄاڻايو آهي. [[ابن فورڪ]] جي روايت ۾ لڳ ڀڳ 300 تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابن خلڪان]] 55 ۽ [[ابن عساڪر]] 93 عنوان ڄاڻايا آهن. انهن انگن ۾ اختلاف جو سبب ڪتابن، رسالن، مختصر جوابن ۽ الڳ الڳ تحريرن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا. سندس گهڻيون تصنيفون موجوده دور تائين محفوظ نه رهيون آهن.<ref name="Bosworth"/> === مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين === ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' اشعري جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اسلامي فرقن، عقيدتي مڪتبن ۽ علم الڪلام جي مختلف مسئلن بابت نظرين کي گڏ ڪيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي فڪري تاريخ ۽ فرقن جي مطالعي لاءِ هڪ اهم قديم ماخذ آهي. ان ۾ مذهبي جماعتن جي نظرين سان گڏ خدا جي صفات، علم، قدرت ۽ ٻين علم الڪلامي مسئلن تي پڻ بحث ملي ٿو. ڪتاب جي هڪ مشهور علمي اشاعت هيلمٽ رٽر جي ترتيب سان 1929ع–1930ع ۾ استنبول مان شايع ٿي.<ref name="Bosworth"/> === اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع === ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' اشعري جي موجود علم الڪلامي تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اشعري پنهنجي عقيدتي موقف جي حق ۾ عقلي ۽ نقلي دليل پيش ڪري ٿو ۽ مختلف مخالف نظرين جو جواب ڏئي ٿو. ڪتاب جي تحقيق ۽ انگريزي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ اهم علمي اشاعت رچرڊ جي. ميڪارٿي جي ڪم سان 1953ع ۾ بيروت مان شايع ٿي. === الإبانة عن أصول الديانة === ''الإبانة عن أصول الديانة'' اشعري سان منسوب مشهور عقيدتي تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ خدا جي صفات، قرآن، ايمان ۽ ٻين مذهبي مسئلن بابت موقف بيان ٿيل آهي. ڪتاب جي تاريخي حيثيت ۽ موجود متن جي تشريح بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه عالمن ان کي اشعري جي آخري فڪري موقف جو اهم ثبوت سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين موجود نسخن، متن جي روايت ۽ بعد وارن اضافن جي امڪانن بابت سوال اٿاريا آهن. ڪتاب جي نسبت ۽ متن بابت بحث کي اشعري جي فڪري مرحلن واري مذهبي اختلاف کان الڳ تاريخي ۽ متني مسئلي طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=McCarthy |first=Richard J. |year=1953 |title=The Theology of Al-Ash'ari |publisher=Imprimerie Catholique |location=Beirut}}</ref><ref>{{cite journal |last=Makdisi |first=George |year=1962 |title=Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History I |journal=Studia Islamica |volume=17 |pages=37–80}}</ref> === رسالة استحسان الخوض في علم الكلام === ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' اشعري سان منسوب هڪ رسالو آهي، جنهن جو موضوع مذهبي عقيدن جي بحث ۾ علم الڪلام جي استعمال جي جواز سان لاڳاپيل آهي. هي رسالو اسلامي علم الڪلام جي تاريخ ۾ عقلي بحث جي مذهبي حيثيت بابت اهم متنن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === رسالة إلى أهل الثغر === ''رسالة إلى أهل الثغر'' اشعري سان منسوب هڪ ٻيو عقيدتي متن آهي. ان ۾ مذهبي عقيدي جي مختلف مسئلن تي بحث ملي ٿو. ان جي متن، نسبت ۽ تاريخي حيثيت بابت تفصيلي تحقيق لاءِ اصل مخطوطن ۽ علمي اشاعتن جو جائزو ضروري آهي. === ٻين منسوب تصنيفن جي فهرست === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''ابو الحسن اشعري جون مشهور ۽ منسوب تصنيفون''' ! style="background:#5c477d;color:white;" | تصنيف ! style="background:#5c477d;color:white;" | موضوع ! style="background:#5c477d;color:white;" | حيثيت |- | ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' | اسلامي فرقا ۽ علم الڪلام | موجود |- | ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' | عقيدتي دليل ۽ مخالف نظرين جا جواب | موجود |- | ''الإبانة عن أصول الديانة'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود؛ متن بابت بحث |- | ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | علم الڪلام جو جواز | منسوب رسالو موجود |- | ''رسالة إلى أهل الثغر'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود |- | ''إيضاح البرهان'' | علم الڪلام | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الموجز'' | عقيدتي ۽ علم الڪلامي مسئلا | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الفصول في الرد على الملحدين'' | مخالف مذهبي ۽ فلسفياڻن نظرين جو جواب | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان'' | قرآن جي تفسير | قديم ذريعن ۾ ذڪر؛ مڪمل متن موجود نه آهي |- | ''خلق الأعمال'' | انساني عملن جي تخليق | قديم فهرستن ۾ ذڪر |} == قرآن جي تفسير ۾ ڪم == قديم عربي سوانحي روايتن ۾ اشعري جي هڪ وڏي تفسير جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو عنوان ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان من أهل الإفك والبهتان'' ڄاڻايو ويو آهي. هن تصنيف بابت چيو وڃي ٿو ته ان ۾ قرآني آيتن جي تشريح سان گڏ مخالف علم الڪلامي نظرين جو جواب ڏنو ويو هو. [[ابن عساڪر]] پنهنجي سوانحي ڪم ۾ ان تفسير جي مقدمي مان مواد نقل ڪيو آهي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن ان تفسير جي جلدن جو تمام وڏو تعداد ڄاڻايو آهي، پر انهن انگن کي قطعي طور ثابت ڪرڻ مشڪل آهي. هن تفسير جو مڪمل مستند متن موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل ترتيب، ڊيگهه ۽ سموري مواد بابت محدود ڄاڻ ملي ٿي. == وفات == ابو الحسن اشعري جي وفات [[بغداد]] ۾ ٿي. سندس وفات جو مشهور هجري سال 324هه آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 935ع–936 edcd0m5ipobt6j5jc0docou20laksto 426165 426164 2026-10-29T20:05:29Z Intisar Ali 8681 426165 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي علم الڪلام جو عالم ۽ اشعري مڪتب جو باني (874ع–936ع)}} {{Infobox religious biography | name = ابو الحسن اشعري | native_name = أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري | native_name_lang = ar | image = الأشعري.png | image_size = 230px | caption = ابو الحسن اشعري جي نالي جي عربي خطاطي؛ سندس حقيقي تصوير نه آهي | birth_date = 260هه / لڳ ڀڳ 874ع | birth_place = [[بصرو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 324هه / 935ع–936ع | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | region = [[عراق]] | denomination = [[اهل سنت والجماعت]] | creed = [[اشعريت]] | school = [[شافعي فقھ]] سان مشهور نسبت؛ تاريخي اختلاف موجود | main_interests = [[علم الڪلام]]، [[اسلامي عقيدو]]، [[قرآن جي تفسير]]، [[اسلامي فلسفو]] | notable_ideas = [[اشعريت]]، عقلي ۽ نقلي دليلن جو گڏيل استعمال، [[ڪسب (علم الڪلام)|ڪسب جو نظريو]] | notable_works = ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين''، ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع''، ''الإبانة عن أصول الديانة''، ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | influences = [[ابو علي جبائي]]، [[ابن ڪلاب]]، [[حارث محاسبي]] | influenced = [[ابو بڪر باقلاني]]، [[ابن فورڪ]]، [[ابو اسحاق اسفراييني]] ۽ بعد وارا اشعري عالم }} '''ابو الحسن علي بن اسماعيل بن اسحاق اشعري''' ({{ٻولي-عربي|أبو الحسن علي بن إسماعيل بن إسحاق الأشعري}}؛ لڳ ڀڳ 260هه/874ع – 324هه/935ع–936ع) هڪ عرب مسلمان عالم، [[متڪلم]] ۽ [[اهل سنت والجماعت]] جي [[اشعريت|اشعري علم الڪلام]] واري مڪتب جو بنيادي فڪري باني هو. سندس علمي سرگرميون [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ جاري رهيون. اسلامي عقيدي جي تاريخ ۾ کيس ان ڪري اهميت حاصل آهي، جو هن [[قرآن]] ۽ [[سنت]] تي ٻڌل مذهبي دليلن سان گڏ عقلي استدلال ۽ علم الڪلام جي طريقن کي استعمال ڪندي هڪ اهڙو فڪري نظام پيش ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سني اسلام جي وڏن علم الڪلامي مڪتبن مان هڪ بڻيو.<ref name="Bosworth">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Ašʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=702–703 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asari-abul-hasan-ali-b/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation}}</ref><ref name="Nasr2006">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |year=2006 |title=Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy |publisher=SUNY Press |location=Albany |pages=124–126 |isbn=9780791468005}}</ref> اشعري پنهنجي علمي زندگيءَ جي شروعات [[معتزله]] جي فڪري روايت سان ڪئي ۽ مشهور معتزلي عالم [[ابو علي جبائي]] کان تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ هن معتزلي عقيدن کان عليحدگي اختيار ڪئي ۽ ڪيترن اهم مسئلن تي انهن جي مخالفت ڪئي. هن جي فڪري تبديليءَ جو وقت روايتي طور سندس چاليهين سال جي لڳ ڀڳ ٻڌايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل ڪجهه سوانحي تفصيلن جي تاريخي حيثيت بابت تحقيق ۾ سوال اٿاريا ويا آهن.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |title=al-Ashʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |url=https://nasafi.org/ashari-ei2/}}</ref> اشعري جي فڪر جو هڪ اهم پهلو [[معتزلي علم الڪلام]] ۽ روايت پسند مذهبي عالمن جي طريقن وچ ۾ موجود اختلافن سان واسطو رکي ٿو. هن معتزله جي ڪيترن نظرين، خاص طور [[قرآن جي مخلوق هئڻ جو مسئلو|قرآن جي مخلوق هئڻ]]، خدا جي صفات ۽ انساني عملن جي تخليق بابت سندن موقف جي مخالفت ڪئي. ساڳئي وقت هن مذهبي مسئلن جي دفاع لاءِ عقلي بحث کي مڪمل طور رد ڪرڻ بدران ان کي استعمال ڪيو.<ref name="Bosworth"/><ref name="Frank1989">{{cite journal |last=Frank |first=Richard M. |year=1989 |title=Knowledge and Taqlîd: The Foundations of Religious Belief in Classical Ashʿarism |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=1 |pages=37–62 |doi=10.2307/604336}}</ref> سندس نالي سان منسوب اشعري مڪتب بعد ۾ [[ماتريديت]] سان گڏ سني اسلام جي ٻن وڏين علم الڪلامي روايتن مان هڪ بڻيو. اشعري فڪر خاص طور [[شافعي فقھ|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقھ|مالڪي]] عالمن ۾ پکڙيو، جيتوڻيڪ ان جا اثر ٻين فقهي ۽ فڪري روايتن ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Thiele2016">{{cite book |last=Thiele |first=Jan |year=2016 |chapter=Between Cordoba and Nīsābūr: The Emergence and Consolidation of Ashʿarism (Fourth–Fifth/Tenth–Eleventh Century) |editor=Sabine Schmidtke |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=225–241 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.45 |isbn=9780199696703}}</ref><ref name="Shihadeh2011">{{cite encyclopedia |last=Shihadeh |first=Ayman |year=2011 |title=Ashʿariyya |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0099}}</ref> == نالو، نسب ۽ خانداني پسمنظر == اشعري جو مشهور نالو ابو الحسن علي بن اسماعيل اشعري آهي. قديم سوانحي روايتن ۾ سندس نسب [[ابو موسى اشعري]] تائين پهچايو ويو آهي، جيڪو اسلامي تاريخ ۾ [[محمد]] جي [[صحابي|صحابين]] مان هڪ هو.<ref name="Bosworth"/> عربي سوانحي ڪتابن ۾ سندس نسب جي هڪ وڌيڪ تفصيلي صورت هن ريت ملي ٿي: علي بن اسماعيل بن اسحاق بن سالم بن اسماعيل بن عبدالله بن موسى بن بلال بن ابي بردة بن ابي موسى الاشعري. سندس ڪنيت ''ابو الحسن'' ۽ نسبت ''اشعري'' هئي. اشعري نسبت سندس خاندان جي ان تاريخي وابستگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيڪا ابو موسى اشعري سان منسوب ڪئي ويندي آهي. == پيدائش ۽ شروعاتي زندگي == ابو الحسن اشعري جي پيدائش [[بصرو|بصري]] ۾ ٿي، جيڪو ان وقت عباسي خلافت جو هڪ اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو. سندس پيدائش جو مشهور سال 260هه، يعني لڳ ڀڳ 873ع–874ع آهي. ڪجهه روايتن ۾ 270هه جو سال پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EI2"/><ref name="Bosworth"/> بصري ۾ ان دور دوران [[حديث]]، [[فقھ]]، عربي ٻولي، فلسفي ۽ علم الڪلام جا مختلف حلقا سرگرم هئا. خاص طور معتزله جو علمي اثر هن شهر ۾ نمايان هو. اشعري انهيءَ علمي ماحول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ ننڍي عمر کان مذهبي ۽ عقلي بحثن سان واقفيت پيدا ڪئي. === ابو علي جبائي کان تعليم === اشعري جي شروعاتي تعليم جو سڀ کان اهم استاد [[ابو علي جبائي]] هو، جيڪو بصري جي معتزلي مڪتب جو هڪ نمايان عالم هو. جبائي جي صحبت ۾ اشعري علم الڪلام، منطقي استدلال، مذهبي مناظرن ۽ معتزلي عقيدي جي بنيادي مسئلن جو مطالعو ڪيو. قديم سوانحي روايتن موجب هو جبائي جي اهم شاگردن مان شمار ٿيندو هو.<ref name="EI2"/> ڪجهه عربي سوانحي روايتن ۾ جبائي کي اشعري جو ويڳو پيءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي، پر ان تفصيل کي سڀني جديد علمي ذريعن ۾ هڪجهڙي تصديق حاصل نه آهي. === معتزلي دور === اشعري پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي وڏو حصو معتزلي علم الڪلام سان وابسته رهيو. معتزله خدا جي وحدانيت، عدل، انساني اختيار ۽ عقلي استدلال تي خاص زور ڏيندا هئا. سندن اهم نظرين ۾ خدا جي صفات جي تشريح، قرآن جي مخلوق هئڻ ۽ انسان جي پنهنجي عملن بابت ذميواريءَ جا مسئلا شامل هئا. اشعري انهيءَ علمي روايت ۾ تربيت حاصل ڪرڻ کان پوءِ ساڳين مسئلن بابت مختلف نتيجن تي پهتو. == معتزله کان عليحدگي == اشعري جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو سندس معتزلي مڪتب کان عليحدگي آهي. روايتي سوانحي ڪتابن موجب هن لڳ ڀڳ چاليهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي اڳوڻي فڪري وابستگيءَ تي نظرثاني ڪئي. ان تبديليءَ جو زمانو عام طور 300هه/912ع–913ع جي لڳ ڀڳ ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2"/> === فڪري تبديليءَ بابت روايتون === ڪجهه قديم سوانحي ڪتابن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته اشعري رمضان جي مهيني ۾ ٽي ڀيرا خواب ۾ پيغمبر محمد کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ هن حديثن ۽ نبوي روايتن جي مذهبي حيثيت بابت پنهنجي موقف تي ٻيهر غور ڪيو. اهي واقعا مذهبي سوانحي روايتن جو حصو آهن. انهن کي تاريخي طور آزاد ۽ قطعي طور ثابت ٿيل واقعا نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="EI2"/> ٻين روايتن موجب اشعري ڪجهه وقت لاءِ ماڻهن کان الڳ رهي پنهنجي اڳوڻن عقيدن جو جائزو ورتو. پوءِ بصري جي جامع مسجد ۾ پنهنجي معتزلي وابستگيءَ کان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. اهو اعلان بعد جي اسلامي سوانحي ادب ۾ هڪ اهم واقعي طور بيان ڪيو ويو آهي. === جبائي سان مناظرو === اشعري ۽ سندس استاد ابو علي جبائي جي وچ ۾ هڪ مشهور مناظري جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن کي عام طور ''ٽن ڀائرن جو مسئلو'' چيو وڃي ٿو. روايت موجب اشعري هڪ مؤمن، هڪ ڪافر ۽ هڪ اهڙي ٻار جي آخرت بابت سوال ڪيو، جيڪو بالغ ٿيڻ کان اڳ وفات ڪري ويو هجي. هن بحث جو مرڪزي مسئلو اهو هو ته ڇا خدا تي پنهنجي بندن لاءِ هميشه سڀ کان وڌيڪ فائديمند عمل ڪرڻ لازم آهي؟ معتزلي علم الڪلام ۾ ''اصلح'' جو مسئلو خدا جي عدل ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحث سان ڳنڍيل هو. اشعري انهيءَ مثال ذريعي معتزلي موقف جي منطقي نتيجن بابت سوال اٿاريا. مناظري جون مختلف صورتون بعد وارن سوانحي ڪتابن ۾ موجود آهن. تنهنڪري ان کي لفظ بلفظ ثابت ٿيل تاريخي گفتگو بدران هڪ مشهور علمي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. == فڪري زندگيءَ جا مرحلا == اشعري جي فڪري زندگيءَ جي مرحلن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. عام تاريخي بيان موجب سندس فڪري زندگيءَ کي ٻن وڏن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: معتزلي دور ۽ ان کان پوءِ جو دور، جنهن ۾ هن معتزلي عقيدن جي مخالفت ڪندي پنهنجو علم الڪلامي طريقو قائم ڪيو. ڪجهه بعد وارا مذهبي مصنف سندس زندگيءَ جا ٽي مرحلا بيان ڪن ٿا: پهريون معتزلي وابستگي، ٻيو [[ابن ڪلاب]] جي فڪري روايت سان قربت، ۽ ٽيون روايت پسند سني عقيدي ڏانهن وڌيڪ رجحان. ٽئين مرحلي جي نوعيت، زماني ۽ ان بابت پيش ڪيل دليلن تي اشعري ۽ سلفي مصنفن ۾ اختلاف آهي. ان اختلاف جو هڪ اهم مرڪز سندس ڪتاب ''الإبانة عن أصول الديانة'' جي تشريح آهي. جديد تاريخي تحقيق ۾ اشعري جي فڪر کي سندس موجود تصنيفن، قديم روايتن ۽ بعد جي اشعري مڪتب جي ارتقا جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="Thiele2016"/> == علم الڪلام ۾ فڪري طريقو == اشعري جو علم الڪلام اسلامي عقيدي جي مسئلن بابت عقلي ۽ نقلي دليلن جي استعمال سان لاڳاپيل هو. هن جي دور ۾ مذهبي فڪر جي ٻن اهم رجحانن وچ ۾ اختلاف موجود هو. هڪ طرف معتزله هئا، جيڪي ڪيترن عقيدتي مسئلن ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. ٻئي طرف روايت پسند عالم هئا، جن مان ڪجهه علم الڪلام جي طريقي تي تنقيد ڪندا هئا. اشعري ٻنهي روايتن جي بحثن کان واقف هو. هن مذهبي نصوص جي اهميت برقرار رکندي عقلي استدلال کي انهن جي دفاع لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Nasr2006"/><ref name="Frank1989"/> === عقل ۽ نقل === اشعري جي فڪر ۾ قرآن ۽ سنت مذهبي ڄاڻ جا بنيادي ماخذ هئا. ساڳئي وقت هو عقيدتي سوالن جي تشريح ۽ مخالف نظرين جي جواب لاءِ منطقي دليلن کان ڪم وٺندو هو. انهيءَ طريقي سبب اشعري مڪتب ۾ علم الڪلام کي مذهبي عقيدي جي وضاحت ۽ دفاع جو هڪ اهم وسيلو سمجهيو ويو. اشعري جو اهو طريقو بعد ۾ باقلاني، جويني، غزالي ۽ رازي جهڙن عالمن وٽ وڌيڪ ترقي ڪندو ويو.<ref name="Thiele2016"/> === خدا جي صفات === اشعري علم الڪلام ۾ [[الله جون صفتون|خدا جي صفات]] جو مسئلو بنيادي اهميت رکي ٿو. معتزله خدا جي وحدانيت ۽ تنزيه جي تشريح ڪندي صفات بابت اهڙا موقف اختيار ڪندا هئا، جن جي اشعري مخالفت ڪئي. اشعري خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفات جي اثبات تي زور ڏنو، پر انهن کي مخلوق جي خاصيتن جهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو. خدا جي صفات جي معنيٰ، انهن جي حقيقت ۽ قرآني عبارتن جي تشريح بابت اشعري مڪتب اندر پڻ بعد ۾ مختلف طريقا پيدا ٿيا. === قرآن جو ڪلام هئڻ === اشعري جي دور ۾ [[خلق قرآن جو مسئلو]] اسلامي علم الڪلام جي اهم اختلافن مان هڪ هو. معتزله قرآن کي مخلوق قرار ڏيندا هئا، جڏهن ته روايت پسند سني عالم قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام سمجهندا هئا. اشعري معتزلي موقف جي مخالفت ڪئي ۽ خدا جي ڪلام کي سندس صفت قرار ڏنو. بعد جي اشعري علم الڪلام ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي پڙهڻ، لکڻ يا ٻڌڻ سان لاڳاپيل انساني عملن وچ ۾ فرق بابت وڌيڪ تفصيلي بحث پيدا ٿيو. === انساني اختيار ۽ ڪسب === انساني عملن جي تخليق ۽ ذميواريءَ جو مسئلو اشعري فڪر جي اهم موضوعن مان هڪ هو. اشعري جي نظرئي موجب خدا سڀني شين جو خالق آهي، جڏهن ته انسان پنهنجي ارادي وارن عملن سان اهڙي نسبت رکي ٿو، جنهن کي ''ڪسب'' چيو وڃي ٿو. ڪسب جو نظريو خدا جي قدرت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواريءَ کي هڪ ئي عقيدتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. ان نظريي جي مختلف تشريحن تي بعد وارن اشعري عالمن ۾ پڻ بحث جاري رهيو. === جوهريت ۽ سببن جو مسئلو === اشعري علم الڪلام ۾ مادي جهان جي جوڙجڪ، جزن، حادثن ۽ سببن بابت پڻ بحث ملي ٿو. بعد جي اشعري روايت ۾ [[جوهريت (فلسفو)|جوهريت]] ۽ [[موقعيتيت (فلسفو)|موقعيتيت]] سان لاڳاپيل نظرين کي خاص اهميت حاصل ٿي. انهن بحثن ۾ قدرتي واقعن ۽ خدا جي قدرت وچ ۾ تعلق جي تشريح ڪئي ويندي هئي. بهرحال، بعد جي اشعري عالمن جا سڀئي فلسفياڻا موقف سڌو سنئون ابو الحسن اشعري ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي طور درست نه آهي. == ايمان، گناهه ۽ تڪفير == اشعري جي مذهبي موقف موجب ڪنهن مسلمان کي صرف وڏي گناهه جي ارتڪاب سبب اسلام کان خارج قرار ڏيڻ درست نه آهي. اهو موقف خاص طور [[خوارج]] جي انهن نظرين کان مختلف هو، جن موجب ڪجهه وڏن گناهن جي ارتڪاب سان مسلمان جي ايماني حيثيت ختم ٿي سگهي ٿي. اشعري جي نالي سان منسوب روايتن ۾ اهل قبله جي تڪفير بابت احتياط جو ذڪر ملي ٿو. بعد جي اشعري عالمن ايمان، عمل، ڪفر، فسق ۽ تڪفير جي شرطن بابت تفصيلي علم الڪلامي ۽ فقهي بحث ڪيا.<ref>{{cite book |last=Halverson |first=Jeffry R. |year=2010 |title=Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230106581}}</ref> == فقهي وابستگي == ابو الحسن اشعري جي فقهي وابستگي بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. گهڻا بعد وارا سوانحي مصنف کيس [[شافعي فقھ]] سان منسوب ڪن ٿا. ان نسبت جو هڪ سبب شافعي فقيهن ۽ اشعري علم الڪلام وچ ۾ پيدا ٿيل ويجهو تعلق هو. ڪجهه روايتن ۾ کيس حنفي يا مالڪي فقهي روايتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب سندس پنهنجي فقهي وابستگي قطعي طور واضح نه آهي، جيتوڻيڪ گهڻا بعد وارا مؤرخ کيس شافعي قرار ڏين ٿا.<ref name="Bosworth"/> === شافعي روايت سان تعلق === اشعري جي شافعي نسبت بابت قديم سوانحي روايتن ۾ [[ابو اسحاق مروزي]] جو نالو اچي ٿو. [[تاج الدين سبڪي]] پنهنجي ''طبقات الشافعية الكبرى'' ۾ اشعري کي شافعي عالمن ۾ شامل ڪيو. بعد جي دور ۾ اشعري علم الڪلام شافعي فقيهن ۽ مدرسن ۾ وڏي پيماني تي پڙهايو ويو. === مالڪي ۽ حنفي نسبت === اتر آفريڪا ۾ اشعري علم الڪلام جي مقبوليت سبب مالڪي فقهي روايت ۽ اشعري عقيدي وچ ۾ مضبوط تعلق پيدا ٿيو. انهيءَ تاريخي تعلق کي ڪڏهن ڪڏهن اشعري جي پنهنجي فقهي وابستگيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو. حنفي فقهي روايت ۾ وري [[ابو منصور ماتريدي]] جو علم الڪلام وڌيڪ نمايان ٿيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن تي اتفاق هوندي به ڪجهه نظرياتي اختلاف موجود آهن. == استاد ۽ علمي اثر == اشعري جي علمي تربيت ۽ فڪر سان هي شخصيتون خاص طور لاڳاپيل هيون: {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ '''ابو الحسن اشعري سان لاڳاپيل اهم عالم''' ! style="background:#244b70;color:white;" | عالم ! style="background:#244b70;color:white;" | علمي نسبت ! style="background:#244b70;color:white;" | تعلق جي نوعيت |- | [[ابو علي جبائي]] | [[معتزله]] | اشعري جو شروعاتي استاد؛ بعد ۾ ٻنهي جا عقيدتي موقف مختلف ٿيا. |- | [[ابن ڪلاب]] | شروعاتي سني علم الڪلام | سندس فڪري طريقن کي اشعري علم الڪلام جي اڳوڻن اثرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[حارث محاسبي]] | اسلامي اخلاق ۽ علم الڪلام | سندس علمي روايت اشعري فڪر جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل هئي. |- | [[زڪريا ساجي]] | حديث | عربي سوانحي روايتن موجب اشعري سندس علمي حلقن مان فائدو ورتو. |- | [[ابو اسحاق مروزي]] | شافعي فقھ | اشعري جي فقهي نسبت بابت سوانحي روايتن ۾ سندس نالو اچي ٿو. |} == شاگرد ۽ علمي جانشين == اشعري جي فڪر جي اشاعت ۾ سندس سڌن شاگردن ۽ بعد وارن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. سڌي شاگرديءَ ۽ بعد جي فڪري وابستگيءَ وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مشهور اشعري عالم سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيا. === سڌا شاگرد ۽ ويجها همعصر === قديم عربي سوانحي ڪتابن ۾ هي نالا سندس شاگردن يا ويجهن علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيتن طور ملن ٿا: * [[ابو الحسن باهلي]] * [[ابو عبدالله ابن مجاهد طائي]] * [[بندار بن حسين شيرازي]] * [[محمد بن خفيف شيرازي]] * [[ابو الحسن طبري]] انهن شخصيتن جي سڌي شاگرديءَ جا تفصيل قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملن ٿا، پر هر نسبت لاءِ الڳ تاريخي تصديق ضروري آهي. === بعد وارا اهم اشعري عالم === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''اشعري علم الڪلام جي ارتقا ۾ اهم شخصيتون''' ! style="background:#315d50;color:white;" | عالم ! style="background:#315d50;color:white;" | وفات ! style="background:#315d50;color:white;" | اهم ڪردار |- | [[ابو بڪر باقلاني]] | 403هه / 1013ع | اشعري علم الڪلام جي منظم تشريح ۽ دفاع ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابن فورڪ]] | 406هه / 1015ع | اشعري جي تعليمات ۽ تصنيفن جي روايت ۽ ترتيب ۾ اهم ڪردار. |- | [[ابو اسحاق اسفراييني]] | 418هه / 1027ع | اشعري علم الڪلام جي تدريس ۽ اشاعت ۾ حصو. |- | [[ابو القاسم قشيري]] | 465هه / 1072ع | اشعري علم الڪلام ۽ صوفي روايت جي علمي لاڳاپن ۾ اهم شخصيت. |- | [[امام الحرمين جويني]] | 478هه / 1085ع | اشعري علم الڪلام جي نظرياتي تشڪيل ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابو حامد غزالي]] | 505هه / 1111ع | علم الڪلام، فلسفي ۽ تصوف وچ ۾ بحثن کي نئون رخ ڏنو. |- | [[فخر الدين رازي]] | 606هه / 1210ع | اشعري علم الڪلام کي فلسفي ۽ منطقي بحثن سان وڌيڪ وسيع ڪيو. |} اهي سڀئي عالم اشعري جا سڌا شاگرد نه هئا؛ انهن مان گهڻا سندس فڪري جانشين هئا.<ref name="Thiele2016"/> == تصنيفون == ابو الحسن اشعري سان ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. قديم مؤرخن سندس ڪتابن جو تعداد مختلف ڄاڻايو آهي. [[ابن فورڪ]] جي روايت ۾ لڳ ڀڳ 300 تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابن خلڪان]] 55 ۽ [[ابن عساڪر]] 93 عنوان ڄاڻايا آهن. انهن انگن ۾ اختلاف جو سبب ڪتابن، رسالن، مختصر جوابن ۽ الڳ الڳ تحريرن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا. سندس گهڻيون تصنيفون موجوده دور تائين محفوظ نه رهيون آهن.<ref name="Bosworth"/> === مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين === ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' اشعري جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اسلامي فرقن، عقيدتي مڪتبن ۽ علم الڪلام جي مختلف مسئلن بابت نظرين کي گڏ ڪيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي فڪري تاريخ ۽ فرقن جي مطالعي لاءِ هڪ اهم قديم ماخذ آهي. ان ۾ مذهبي جماعتن جي نظرين سان گڏ خدا جي صفات، علم، قدرت ۽ ٻين علم الڪلامي مسئلن تي پڻ بحث ملي ٿو. ڪتاب جي هڪ مشهور علمي اشاعت هيلمٽ رٽر جي ترتيب سان 1929ع–1930ع ۾ استنبول مان شايع ٿي.<ref name="Bosworth"/> === اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع === ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' اشعري جي موجود علم الڪلامي تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اشعري پنهنجي عقيدتي موقف جي حق ۾ عقلي ۽ نقلي دليل پيش ڪري ٿو ۽ مختلف مخالف نظرين جو جواب ڏئي ٿو. ڪتاب جي تحقيق ۽ انگريزي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ اهم علمي اشاعت رچرڊ جي. ميڪارٿي جي ڪم سان 1953ع ۾ بيروت مان شايع ٿي. === الإبانة عن أصول الديانة === ''الإبانة عن أصول الديانة'' اشعري سان منسوب مشهور عقيدتي تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ خدا جي صفات، قرآن، ايمان ۽ ٻين مذهبي مسئلن بابت موقف بيان ٿيل آهي. ڪتاب جي تاريخي حيثيت ۽ موجود متن جي تشريح بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه عالمن ان کي اشعري جي آخري فڪري موقف جو اهم ثبوت سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين موجود نسخن، متن جي روايت ۽ بعد وارن اضافن جي امڪانن بابت سوال اٿاريا آهن. ڪتاب جي نسبت ۽ متن بابت بحث کي اشعري جي فڪري مرحلن واري مذهبي اختلاف کان الڳ تاريخي ۽ متني مسئلي طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=McCarthy |first=Richard J. |year=1953 |title=The Theology of Al-Ash'ari |publisher=Imprimerie Catholique |location=Beirut}}</ref><ref>{{cite journal |last=Makdisi |first=George |year=1962 |title=Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History I |journal=Studia Islamica |volume=17 |pages=37–80}}</ref> === رسالة استحسان الخوض في علم الكلام === ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' اشعري سان منسوب هڪ رسالو آهي، جنهن جو موضوع مذهبي عقيدن جي بحث ۾ علم الڪلام جي استعمال جي جواز سان لاڳاپيل آهي. هي رسالو اسلامي علم الڪلام جي تاريخ ۾ عقلي بحث جي مذهبي حيثيت بابت اهم متنن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === رسالة إلى أهل الثغر === ''رسالة إلى أهل الثغر'' اشعري سان منسوب هڪ ٻيو عقيدتي متن آهي. ان ۾ مذهبي عقيدي جي مختلف مسئلن تي بحث ملي ٿو. ان جي متن، نسبت ۽ تاريخي حيثيت بابت تفصيلي تحقيق لاءِ اصل مخطوطن ۽ علمي اشاعتن جو جائزو ضروري آهي. === ٻين منسوب تصنيفن جي فهرست === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''ابو الحسن اشعري جون مشهور ۽ منسوب تصنيفون''' ! style="background:#5c477d;color:white;" | تصنيف ! style="background:#5c477d;color:white;" | موضوع ! style="background:#5c477d;color:white;" | حيثيت |- | ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' | اسلامي فرقا ۽ علم الڪلام | موجود |- | ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' | عقيدتي دليل ۽ مخالف نظرين جا جواب | موجود |- | ''الإبانة عن أصول الديانة'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود؛ متن بابت بحث |- | ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | علم الڪلام جو جواز | منسوب رسالو موجود |- | ''رسالة إلى أهل الثغر'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود |- | ''إيضاح البرهان'' | علم الڪلام | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الموجز'' | عقيدتي ۽ علم الڪلامي مسئلا | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الفصول في الرد على الملحدين'' | مخالف مذهبي ۽ فلسفياڻن نظرين جو جواب | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان'' | قرآن جي تفسير | قديم ذريعن ۾ ذڪر؛ مڪمل متن موجود نه آهي |- | ''خلق الأعمال'' | انساني عملن جي تخليق | قديم فهرستن ۾ ذڪر |} == قرآن جي تفسير ۾ ڪم == قديم عربي سوانحي روايتن ۾ اشعري جي هڪ وڏي تفسير جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو عنوان ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان من أهل الإفك والبهتان'' ڄاڻايو ويو آهي. هن تصنيف بابت چيو وڃي ٿو ته ان ۾ قرآني آيتن جي تشريح سان گڏ مخالف علم الڪلامي نظرين جو جواب ڏنو ويو هو. [[ابن عساڪر]] پنهنجي سوانحي ڪم ۾ ان تفسير جي مقدمي مان مواد نقل ڪيو آهي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن ان تفسير جي جلدن جو تمام وڏو تعداد ڄاڻايو آهي، پر انهن انگن کي قطعي طور ثابت ڪرڻ مشڪل آهي. هن تفسير جو مڪمل مستند متن موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل ترتيب، ڊيگهه ۽ سموري مواد بابت محدود ڄاڻ ملي ٿي. == وفات == ابو الحسن اشعري جي وفات [[بغداد]] ۾ ٿي. سندس وفات جو مشهور هجري سال 324هه آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 935ع–936ع جي عرصي سان لاڳاپيل آهي. سندس قبر ۽ آخري زندگيءَ جي ڪجهه تفصيلن بابت مختلف سوانحي روايتون موجود آهن.<ref name="EI2"/><ref name="Bosworth"/> == تاريخي اهميت ۽ اثر == ابو الحسن اشعري جي تاريخي اهميت اسلامي علم الڪلام ۾ هڪ اهڙي فڪري روايت جي تشڪيل سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ مذهبي نصوص جي تشريح لاءِ عقلي دليلن جو منظم استعمال ڪيو ويو. سندس وفات کان پوءِ اشعري مڪتب مختلف علمي مرڪزن ۾ پکڙيو. چوٿين ۽ پنجين هجري صديءَ دوران [[باقلاني]]، [[ابن فورڪ]] ۽ [[ابو اسحاق اسفراييني]] جهڙن عالمن ان جي نظرياتي تشڪيل ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ [[نظام الملڪ]] جي دور جي علمي ادارن، شافعي فقهي حلقن ۽ ٻين مذهبي مرڪزن ۾ اشعري علم الڪلام کي وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.<ref name="Thiele2016"/> === اسلامي دنيا ۾ اشعريت جي پکيڙ === اشعري فڪر عراق ۽ ايران جي علمي مرڪزن کان اڳتي ٻين علائقن ۾ پکڙيو. ان جي تاريخي اثرن جو تعلق [[خراسان]]، [[شام]]، [[مصر]] ۽ [[مغرب]] جي مذهبي ۽ علمي روايتن سان پڻ رهيو. [[ابن تومرت]] ۽ موحدين جي دور ۾ اتر آفريڪا ۾ اشعري فڪر جي اشاعت هڪ اهم تاريخي مرحلو هو. اشعري علم الڪلام جو اثر شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ خاص طور نمايان رهيو.<ref name="Bosworth"/><ref name="Thiele2016"/> === ماتريدي مڪتب سان تعلق === [[ماتريديت]]، جنهن جي نسبت [[ابو منصور ماتريدي]] ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، اشعريت سان گڏ سني علم الڪلام جي هڪ اهم روايت آهي. ٻنهي مڪتبن ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، آخرت ۽ ڪيترن بنيادي عقيدن تي اتفاق آهي، جڏهن ته خدا جي صفات، انساني اختيار، ايمان ۽ ٻين مسئلن جي تشريح ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن جي نوعيت بابت بعد جي علم الڪلامي ڪتابن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. === روايت پسند علم الڪلام سان اختلاف === اشعري علم الڪلام جي ترقيءَ سان گڏ ان جا ڪجهه مسئلا [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[اثري عقيدو|اثري]] روايت پسند عالمن سان اختلاف جو سبب بڻيا. خاص طور خدا جي صفات جي تشريح، تاويل، تفويض ۽ علم الڪلام جي استعمال بابت مختلف موقف سامهون آيا. اهي اختلاف اسلامي مذهبي فڪر جي تاريخ جو حصو آهن ۽ انهن کي ڪنهن هڪ مڪتب جي دعوائن مطابق قطعي فيصلي طور پيش ڪرڻ بدران تاريخي ۽ علمي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == جديد علمي تحقيق == جديد محققن اشعري جي شخصيت، تصنيفن ۽ فڪري اثرن کي مختلف رخن کان پرکيو آهي. [[رچرڊ ايم. فرينڪ]] اشعري علم الڪلام ۾ عقلي استدلال، مذهبي ڄاڻ ۽ نظرياتي تشڪيل بابت تحقيق ڪئي. [[جان ٿيلي]] اشعري مڪتب جي شروعاتي ترقي ۽ بعد جي عالمن جي ڪردار جو مطالعو ڪيو. [[ايمن شهاده]] اشعري علم الڪلام جي مختلف تاريخي ۽ فلسفياڻن رجحانن کي پنهنجي علمي جائزي ۾ بيان ڪيو. جديد تحقيق ۾ هڪ اهم نڪتو اهو آهي ته اشعري جي پنهنجي فڪر ۽ بعد جي اشعري مڪتب جي نظرين وچ ۾ فرق رکيو وڃي، ڇاڪاڻ ته اهو مڪتب ڪيترين صدين دوران مسلسل تبديل ۽ ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Frank1989"/><ref name="Thiele2016"/><ref name="Shihadeh2011"/> == پڻ ڏسو == * [[اشعريت]] * [[ماتريديت]] * [[معتزله]] * [[علم الڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[ابو منصور ماتريدي]] * [[ابو علي جبائي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[احمد بن حنبل]] * [[ابو بڪر باقلاني]] * [[ابو حامد غزالي]] * [[فخر الدين رازي]] * [[اسلام جو سونهري دور]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Bosworth, C. E. (1987). "Ašʿarī, Abu'l-Ḥasan." ''Encyclopaedia Iranica'', II, 702–703. * Frank, Richard M. (1989). "Knowledge and Taqlîd: The Foundations of Religious Belief in Classical Ashʿarism." ''Journal of the American Oriental Society'', 109(1), 37–62. * McCarthy, Richard J. (1953). ''The Theology of Al-Ash'ari''. Beirut: Imprimerie Catholique. * Makdisi, George (1962). "Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History I." ''Studia Islamica'', 17, 37–80. * Nasr, Seyyed Hossein (2006). ''Islamic Philosophy from Its Origin to the Present''. SUNY Press. * Schmidtke, Sabine (ed.) (2016). ''The Oxford Handbook of Islamic Theology''. Oxford University Press. * Thiele, Jan (2016). "Between Cordoba and Nīsābūr: The Emergence and Consolidation of Ashʿarism." ''The Oxford Handbook of Islamic Theology'', 225–241. * Shihadeh, Ayman (2011). "Ashʿariyya." ''Oxford Bibliographies in Islamic Studies''. * ابن عساكر. ''تبيين كذب المفتري فيما نسب إلى الإمام أبي الحسن الأشعري''. * السبكي، تاج الدين. ''طبقات الشافعية الكبرى''. * الأشعري، أبو الحسن. ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين''. * الأشعري، أبو الحسن. ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/asari-abul-hasan-ali-b/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ ابو الحسن اشعري] * [https://academic.oup.com/edited-volume/34345/chapter-abstract/291397592 آڪسفورڊ هينڊبڪ ۾ اشعريت جي تاريخ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abu_al-Hasan_al-Ash%27ari وڪيميڊيا ڪامنز تي ابو الحسن اشعري سان لاڳاپيل تصويرون] {{DEFAULTSORT:اشعري، ابو الحسن}} [[زمرو:874ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:936ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:مسلمان متڪلم]] [[زمرو:اشعريت]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] [[زمرو:اهل سنت والجماعت]] [[زمرو:عباسي دور جا عالم]] [[زمرو:بصري جا ماڻهو]] [[زمرو:بغداد جي تاريخ]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا مسلمان عالم]] cncabw3ri34slrga4io1ltow1etj3g2 426173 426165 2026-10-29T20:44:58Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ابوالحسن الاشعري]] کي [[ابوالحسن اشعري]] ڏانھن چوريو 426165 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي علم الڪلام جو عالم ۽ اشعري مڪتب جو باني (874ع–936ع)}} {{Infobox religious biography | name = ابو الحسن اشعري | native_name = أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري | native_name_lang = ar | image = الأشعري.png | image_size = 230px | caption = ابو الحسن اشعري جي نالي جي عربي خطاطي؛ سندس حقيقي تصوير نه آهي | birth_date = 260هه / لڳ ڀڳ 874ع | birth_place = [[بصرو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 324هه / 935ع–936ع | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | region = [[عراق]] | denomination = [[اهل سنت والجماعت]] | creed = [[اشعريت]] | school = [[شافعي فقھ]] سان مشهور نسبت؛ تاريخي اختلاف موجود | main_interests = [[علم الڪلام]]، [[اسلامي عقيدو]]، [[قرآن جي تفسير]]، [[اسلامي فلسفو]] | notable_ideas = [[اشعريت]]، عقلي ۽ نقلي دليلن جو گڏيل استعمال، [[ڪسب (علم الڪلام)|ڪسب جو نظريو]] | notable_works = ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين''، ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع''، ''الإبانة عن أصول الديانة''، ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | influences = [[ابو علي جبائي]]، [[ابن ڪلاب]]، [[حارث محاسبي]] | influenced = [[ابو بڪر باقلاني]]، [[ابن فورڪ]]، [[ابو اسحاق اسفراييني]] ۽ بعد وارا اشعري عالم }} '''ابو الحسن علي بن اسماعيل بن اسحاق اشعري''' ({{ٻولي-عربي|أبو الحسن علي بن إسماعيل بن إسحاق الأشعري}}؛ لڳ ڀڳ 260هه/874ع – 324هه/935ع–936ع) هڪ عرب مسلمان عالم، [[متڪلم]] ۽ [[اهل سنت والجماعت]] جي [[اشعريت|اشعري علم الڪلام]] واري مڪتب جو بنيادي فڪري باني هو. سندس علمي سرگرميون [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ جاري رهيون. اسلامي عقيدي جي تاريخ ۾ کيس ان ڪري اهميت حاصل آهي، جو هن [[قرآن]] ۽ [[سنت]] تي ٻڌل مذهبي دليلن سان گڏ عقلي استدلال ۽ علم الڪلام جي طريقن کي استعمال ڪندي هڪ اهڙو فڪري نظام پيش ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سني اسلام جي وڏن علم الڪلامي مڪتبن مان هڪ بڻيو.<ref name="Bosworth">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Ašʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=702–703 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asari-abul-hasan-ali-b/ |publisher=Encyclopaedia Iranica Foundation}}</ref><ref name="Nasr2006">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |year=2006 |title=Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy |publisher=SUNY Press |location=Albany |pages=124–126 |isbn=9780791468005}}</ref> اشعري پنهنجي علمي زندگيءَ جي شروعات [[معتزله]] جي فڪري روايت سان ڪئي ۽ مشهور معتزلي عالم [[ابو علي جبائي]] کان تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ هن معتزلي عقيدن کان عليحدگي اختيار ڪئي ۽ ڪيترن اهم مسئلن تي انهن جي مخالفت ڪئي. هن جي فڪري تبديليءَ جو وقت روايتي طور سندس چاليهين سال جي لڳ ڀڳ ٻڌايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل ڪجهه سوانحي تفصيلن جي تاريخي حيثيت بابت تحقيق ۾ سوال اٿاريا ويا آهن.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |title=al-Ashʿarī, Abu'l-Ḥasan |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |url=https://nasafi.org/ashari-ei2/}}</ref> اشعري جي فڪر جو هڪ اهم پهلو [[معتزلي علم الڪلام]] ۽ روايت پسند مذهبي عالمن جي طريقن وچ ۾ موجود اختلافن سان واسطو رکي ٿو. هن معتزله جي ڪيترن نظرين، خاص طور [[قرآن جي مخلوق هئڻ جو مسئلو|قرآن جي مخلوق هئڻ]]، خدا جي صفات ۽ انساني عملن جي تخليق بابت سندن موقف جي مخالفت ڪئي. ساڳئي وقت هن مذهبي مسئلن جي دفاع لاءِ عقلي بحث کي مڪمل طور رد ڪرڻ بدران ان کي استعمال ڪيو.<ref name="Bosworth"/><ref name="Frank1989">{{cite journal |last=Frank |first=Richard M. |year=1989 |title=Knowledge and Taqlîd: The Foundations of Religious Belief in Classical Ashʿarism |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=1 |pages=37–62 |doi=10.2307/604336}}</ref> سندس نالي سان منسوب اشعري مڪتب بعد ۾ [[ماتريديت]] سان گڏ سني اسلام جي ٻن وڏين علم الڪلامي روايتن مان هڪ بڻيو. اشعري فڪر خاص طور [[شافعي فقھ|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقھ|مالڪي]] عالمن ۾ پکڙيو، جيتوڻيڪ ان جا اثر ٻين فقهي ۽ فڪري روايتن ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Thiele2016">{{cite book |last=Thiele |first=Jan |year=2016 |chapter=Between Cordoba and Nīsābūr: The Emergence and Consolidation of Ashʿarism (Fourth–Fifth/Tenth–Eleventh Century) |editor=Sabine Schmidtke |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=225–241 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.45 |isbn=9780199696703}}</ref><ref name="Shihadeh2011">{{cite encyclopedia |last=Shihadeh |first=Ayman |year=2011 |title=Ashʿariyya |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0099}}</ref> == نالو، نسب ۽ خانداني پسمنظر == اشعري جو مشهور نالو ابو الحسن علي بن اسماعيل اشعري آهي. قديم سوانحي روايتن ۾ سندس نسب [[ابو موسى اشعري]] تائين پهچايو ويو آهي، جيڪو اسلامي تاريخ ۾ [[محمد]] جي [[صحابي|صحابين]] مان هڪ هو.<ref name="Bosworth"/> عربي سوانحي ڪتابن ۾ سندس نسب جي هڪ وڌيڪ تفصيلي صورت هن ريت ملي ٿي: علي بن اسماعيل بن اسحاق بن سالم بن اسماعيل بن عبدالله بن موسى بن بلال بن ابي بردة بن ابي موسى الاشعري. سندس ڪنيت ''ابو الحسن'' ۽ نسبت ''اشعري'' هئي. اشعري نسبت سندس خاندان جي ان تاريخي وابستگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيڪا ابو موسى اشعري سان منسوب ڪئي ويندي آهي. == پيدائش ۽ شروعاتي زندگي == ابو الحسن اشعري جي پيدائش [[بصرو|بصري]] ۾ ٿي، جيڪو ان وقت عباسي خلافت جو هڪ اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز هو. سندس پيدائش جو مشهور سال 260هه، يعني لڳ ڀڳ 873ع–874ع آهي. ڪجهه روايتن ۾ 270هه جو سال پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EI2"/><ref name="Bosworth"/> بصري ۾ ان دور دوران [[حديث]]، [[فقھ]]، عربي ٻولي، فلسفي ۽ علم الڪلام جا مختلف حلقا سرگرم هئا. خاص طور معتزله جو علمي اثر هن شهر ۾ نمايان هو. اشعري انهيءَ علمي ماحول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ ننڍي عمر کان مذهبي ۽ عقلي بحثن سان واقفيت پيدا ڪئي. === ابو علي جبائي کان تعليم === اشعري جي شروعاتي تعليم جو سڀ کان اهم استاد [[ابو علي جبائي]] هو، جيڪو بصري جي معتزلي مڪتب جو هڪ نمايان عالم هو. جبائي جي صحبت ۾ اشعري علم الڪلام، منطقي استدلال، مذهبي مناظرن ۽ معتزلي عقيدي جي بنيادي مسئلن جو مطالعو ڪيو. قديم سوانحي روايتن موجب هو جبائي جي اهم شاگردن مان شمار ٿيندو هو.<ref name="EI2"/> ڪجهه عربي سوانحي روايتن ۾ جبائي کي اشعري جو ويڳو پيءُ پڻ ڄاڻايو ويو آهي، پر ان تفصيل کي سڀني جديد علمي ذريعن ۾ هڪجهڙي تصديق حاصل نه آهي. === معتزلي دور === اشعري پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي وڏو حصو معتزلي علم الڪلام سان وابسته رهيو. معتزله خدا جي وحدانيت، عدل، انساني اختيار ۽ عقلي استدلال تي خاص زور ڏيندا هئا. سندن اهم نظرين ۾ خدا جي صفات جي تشريح، قرآن جي مخلوق هئڻ ۽ انسان جي پنهنجي عملن بابت ذميواريءَ جا مسئلا شامل هئا. اشعري انهيءَ علمي روايت ۾ تربيت حاصل ڪرڻ کان پوءِ ساڳين مسئلن بابت مختلف نتيجن تي پهتو. == معتزله کان عليحدگي == اشعري جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو سندس معتزلي مڪتب کان عليحدگي آهي. روايتي سوانحي ڪتابن موجب هن لڳ ڀڳ چاليهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي اڳوڻي فڪري وابستگيءَ تي نظرثاني ڪئي. ان تبديليءَ جو زمانو عام طور 300هه/912ع–913ع جي لڳ ڀڳ ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="EI2"/> === فڪري تبديليءَ بابت روايتون === ڪجهه قديم سوانحي ڪتابن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته اشعري رمضان جي مهيني ۾ ٽي ڀيرا خواب ۾ پيغمبر محمد کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ هن حديثن ۽ نبوي روايتن جي مذهبي حيثيت بابت پنهنجي موقف تي ٻيهر غور ڪيو. اهي واقعا مذهبي سوانحي روايتن جو حصو آهن. انهن کي تاريخي طور آزاد ۽ قطعي طور ثابت ٿيل واقعا نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="EI2"/> ٻين روايتن موجب اشعري ڪجهه وقت لاءِ ماڻهن کان الڳ رهي پنهنجي اڳوڻن عقيدن جو جائزو ورتو. پوءِ بصري جي جامع مسجد ۾ پنهنجي معتزلي وابستگيءَ کان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. اهو اعلان بعد جي اسلامي سوانحي ادب ۾ هڪ اهم واقعي طور بيان ڪيو ويو آهي. === جبائي سان مناظرو === اشعري ۽ سندس استاد ابو علي جبائي جي وچ ۾ هڪ مشهور مناظري جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن کي عام طور ''ٽن ڀائرن جو مسئلو'' چيو وڃي ٿو. روايت موجب اشعري هڪ مؤمن، هڪ ڪافر ۽ هڪ اهڙي ٻار جي آخرت بابت سوال ڪيو، جيڪو بالغ ٿيڻ کان اڳ وفات ڪري ويو هجي. هن بحث جو مرڪزي مسئلو اهو هو ته ڇا خدا تي پنهنجي بندن لاءِ هميشه سڀ کان وڌيڪ فائديمند عمل ڪرڻ لازم آهي؟ معتزلي علم الڪلام ۾ ''اصلح'' جو مسئلو خدا جي عدل ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحث سان ڳنڍيل هو. اشعري انهيءَ مثال ذريعي معتزلي موقف جي منطقي نتيجن بابت سوال اٿاريا. مناظري جون مختلف صورتون بعد وارن سوانحي ڪتابن ۾ موجود آهن. تنهنڪري ان کي لفظ بلفظ ثابت ٿيل تاريخي گفتگو بدران هڪ مشهور علمي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. == فڪري زندگيءَ جا مرحلا == اشعري جي فڪري زندگيءَ جي مرحلن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. عام تاريخي بيان موجب سندس فڪري زندگيءَ کي ٻن وڏن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: معتزلي دور ۽ ان کان پوءِ جو دور، جنهن ۾ هن معتزلي عقيدن جي مخالفت ڪندي پنهنجو علم الڪلامي طريقو قائم ڪيو. ڪجهه بعد وارا مذهبي مصنف سندس زندگيءَ جا ٽي مرحلا بيان ڪن ٿا: پهريون معتزلي وابستگي، ٻيو [[ابن ڪلاب]] جي فڪري روايت سان قربت، ۽ ٽيون روايت پسند سني عقيدي ڏانهن وڌيڪ رجحان. ٽئين مرحلي جي نوعيت، زماني ۽ ان بابت پيش ڪيل دليلن تي اشعري ۽ سلفي مصنفن ۾ اختلاف آهي. ان اختلاف جو هڪ اهم مرڪز سندس ڪتاب ''الإبانة عن أصول الديانة'' جي تشريح آهي. جديد تاريخي تحقيق ۾ اشعري جي فڪر کي سندس موجود تصنيفن، قديم روايتن ۽ بعد جي اشعري مڪتب جي ارتقا جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.<ref name="Bosworth"/><ref name="Thiele2016"/> == علم الڪلام ۾ فڪري طريقو == اشعري جو علم الڪلام اسلامي عقيدي جي مسئلن بابت عقلي ۽ نقلي دليلن جي استعمال سان لاڳاپيل هو. هن جي دور ۾ مذهبي فڪر جي ٻن اهم رجحانن وچ ۾ اختلاف موجود هو. هڪ طرف معتزله هئا، جيڪي ڪيترن عقيدتي مسئلن ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. ٻئي طرف روايت پسند عالم هئا، جن مان ڪجهه علم الڪلام جي طريقي تي تنقيد ڪندا هئا. اشعري ٻنهي روايتن جي بحثن کان واقف هو. هن مذهبي نصوص جي اهميت برقرار رکندي عقلي استدلال کي انهن جي دفاع لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Nasr2006"/><ref name="Frank1989"/> === عقل ۽ نقل === اشعري جي فڪر ۾ قرآن ۽ سنت مذهبي ڄاڻ جا بنيادي ماخذ هئا. ساڳئي وقت هو عقيدتي سوالن جي تشريح ۽ مخالف نظرين جي جواب لاءِ منطقي دليلن کان ڪم وٺندو هو. انهيءَ طريقي سبب اشعري مڪتب ۾ علم الڪلام کي مذهبي عقيدي جي وضاحت ۽ دفاع جو هڪ اهم وسيلو سمجهيو ويو. اشعري جو اهو طريقو بعد ۾ باقلاني، جويني، غزالي ۽ رازي جهڙن عالمن وٽ وڌيڪ ترقي ڪندو ويو.<ref name="Thiele2016"/> === خدا جي صفات === اشعري علم الڪلام ۾ [[الله جون صفتون|خدا جي صفات]] جو مسئلو بنيادي اهميت رکي ٿو. معتزله خدا جي وحدانيت ۽ تنزيه جي تشريح ڪندي صفات بابت اهڙا موقف اختيار ڪندا هئا، جن جي اشعري مخالفت ڪئي. اشعري خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفات جي اثبات تي زور ڏنو، پر انهن کي مخلوق جي خاصيتن جهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو. خدا جي صفات جي معنيٰ، انهن جي حقيقت ۽ قرآني عبارتن جي تشريح بابت اشعري مڪتب اندر پڻ بعد ۾ مختلف طريقا پيدا ٿيا. === قرآن جو ڪلام هئڻ === اشعري جي دور ۾ [[خلق قرآن جو مسئلو]] اسلامي علم الڪلام جي اهم اختلافن مان هڪ هو. معتزله قرآن کي مخلوق قرار ڏيندا هئا، جڏهن ته روايت پسند سني عالم قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام سمجهندا هئا. اشعري معتزلي موقف جي مخالفت ڪئي ۽ خدا جي ڪلام کي سندس صفت قرار ڏنو. بعد جي اشعري علم الڪلام ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي پڙهڻ، لکڻ يا ٻڌڻ سان لاڳاپيل انساني عملن وچ ۾ فرق بابت وڌيڪ تفصيلي بحث پيدا ٿيو. === انساني اختيار ۽ ڪسب === انساني عملن جي تخليق ۽ ذميواريءَ جو مسئلو اشعري فڪر جي اهم موضوعن مان هڪ هو. اشعري جي نظرئي موجب خدا سڀني شين جو خالق آهي، جڏهن ته انسان پنهنجي ارادي وارن عملن سان اهڙي نسبت رکي ٿو، جنهن کي ''ڪسب'' چيو وڃي ٿو. ڪسب جو نظريو خدا جي قدرت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواريءَ کي هڪ ئي عقيدتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. ان نظريي جي مختلف تشريحن تي بعد وارن اشعري عالمن ۾ پڻ بحث جاري رهيو. === جوهريت ۽ سببن جو مسئلو === اشعري علم الڪلام ۾ مادي جهان جي جوڙجڪ، جزن، حادثن ۽ سببن بابت پڻ بحث ملي ٿو. بعد جي اشعري روايت ۾ [[جوهريت (فلسفو)|جوهريت]] ۽ [[موقعيتيت (فلسفو)|موقعيتيت]] سان لاڳاپيل نظرين کي خاص اهميت حاصل ٿي. انهن بحثن ۾ قدرتي واقعن ۽ خدا جي قدرت وچ ۾ تعلق جي تشريح ڪئي ويندي هئي. بهرحال، بعد جي اشعري عالمن جا سڀئي فلسفياڻا موقف سڌو سنئون ابو الحسن اشعري ڏانهن منسوب ڪرڻ تاريخي طور درست نه آهي. == ايمان، گناهه ۽ تڪفير == اشعري جي مذهبي موقف موجب ڪنهن مسلمان کي صرف وڏي گناهه جي ارتڪاب سبب اسلام کان خارج قرار ڏيڻ درست نه آهي. اهو موقف خاص طور [[خوارج]] جي انهن نظرين کان مختلف هو، جن موجب ڪجهه وڏن گناهن جي ارتڪاب سان مسلمان جي ايماني حيثيت ختم ٿي سگهي ٿي. اشعري جي نالي سان منسوب روايتن ۾ اهل قبله جي تڪفير بابت احتياط جو ذڪر ملي ٿو. بعد جي اشعري عالمن ايمان، عمل، ڪفر، فسق ۽ تڪفير جي شرطن بابت تفصيلي علم الڪلامي ۽ فقهي بحث ڪيا.<ref>{{cite book |last=Halverson |first=Jeffry R. |year=2010 |title=Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230106581}}</ref> == فقهي وابستگي == ابو الحسن اشعري جي فقهي وابستگي بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. گهڻا بعد وارا سوانحي مصنف کيس [[شافعي فقھ]] سان منسوب ڪن ٿا. ان نسبت جو هڪ سبب شافعي فقيهن ۽ اشعري علم الڪلام وچ ۾ پيدا ٿيل ويجهو تعلق هو. ڪجهه روايتن ۾ کيس حنفي يا مالڪي فقهي روايتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب سندس پنهنجي فقهي وابستگي قطعي طور واضح نه آهي، جيتوڻيڪ گهڻا بعد وارا مؤرخ کيس شافعي قرار ڏين ٿا.<ref name="Bosworth"/> === شافعي روايت سان تعلق === اشعري جي شافعي نسبت بابت قديم سوانحي روايتن ۾ [[ابو اسحاق مروزي]] جو نالو اچي ٿو. [[تاج الدين سبڪي]] پنهنجي ''طبقات الشافعية الكبرى'' ۾ اشعري کي شافعي عالمن ۾ شامل ڪيو. بعد جي دور ۾ اشعري علم الڪلام شافعي فقيهن ۽ مدرسن ۾ وڏي پيماني تي پڙهايو ويو. === مالڪي ۽ حنفي نسبت === اتر آفريڪا ۾ اشعري علم الڪلام جي مقبوليت سبب مالڪي فقهي روايت ۽ اشعري عقيدي وچ ۾ مضبوط تعلق پيدا ٿيو. انهيءَ تاريخي تعلق کي ڪڏهن ڪڏهن اشعري جي پنهنجي فقهي وابستگيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو. حنفي فقهي روايت ۾ وري [[ابو منصور ماتريدي]] جو علم الڪلام وڌيڪ نمايان ٿيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن تي اتفاق هوندي به ڪجهه نظرياتي اختلاف موجود آهن. == استاد ۽ علمي اثر == اشعري جي علمي تربيت ۽ فڪر سان هي شخصيتون خاص طور لاڳاپيل هيون: {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ '''ابو الحسن اشعري سان لاڳاپيل اهم عالم''' ! style="background:#244b70;color:white;" | عالم ! style="background:#244b70;color:white;" | علمي نسبت ! style="background:#244b70;color:white;" | تعلق جي نوعيت |- | [[ابو علي جبائي]] | [[معتزله]] | اشعري جو شروعاتي استاد؛ بعد ۾ ٻنهي جا عقيدتي موقف مختلف ٿيا. |- | [[ابن ڪلاب]] | شروعاتي سني علم الڪلام | سندس فڪري طريقن کي اشعري علم الڪلام جي اڳوڻن اثرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[حارث محاسبي]] | اسلامي اخلاق ۽ علم الڪلام | سندس علمي روايت اشعري فڪر جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل هئي. |- | [[زڪريا ساجي]] | حديث | عربي سوانحي روايتن موجب اشعري سندس علمي حلقن مان فائدو ورتو. |- | [[ابو اسحاق مروزي]] | شافعي فقھ | اشعري جي فقهي نسبت بابت سوانحي روايتن ۾ سندس نالو اچي ٿو. |} == شاگرد ۽ علمي جانشين == اشعري جي فڪر جي اشاعت ۾ سندس سڌن شاگردن ۽ بعد وارن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. سڌي شاگرديءَ ۽ بعد جي فڪري وابستگيءَ وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مشهور اشعري عالم سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيا. === سڌا شاگرد ۽ ويجها همعصر === قديم عربي سوانحي ڪتابن ۾ هي نالا سندس شاگردن يا ويجهن علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيتن طور ملن ٿا: * [[ابو الحسن باهلي]] * [[ابو عبدالله ابن مجاهد طائي]] * [[بندار بن حسين شيرازي]] * [[محمد بن خفيف شيرازي]] * [[ابو الحسن طبري]] انهن شخصيتن جي سڌي شاگرديءَ جا تفصيل قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملن ٿا، پر هر نسبت لاءِ الڳ تاريخي تصديق ضروري آهي. === بعد وارا اهم اشعري عالم === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''اشعري علم الڪلام جي ارتقا ۾ اهم شخصيتون''' ! style="background:#315d50;color:white;" | عالم ! style="background:#315d50;color:white;" | وفات ! style="background:#315d50;color:white;" | اهم ڪردار |- | [[ابو بڪر باقلاني]] | 403هه / 1013ع | اشعري علم الڪلام جي منظم تشريح ۽ دفاع ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابن فورڪ]] | 406هه / 1015ع | اشعري جي تعليمات ۽ تصنيفن جي روايت ۽ ترتيب ۾ اهم ڪردار. |- | [[ابو اسحاق اسفراييني]] | 418هه / 1027ع | اشعري علم الڪلام جي تدريس ۽ اشاعت ۾ حصو. |- | [[ابو القاسم قشيري]] | 465هه / 1072ع | اشعري علم الڪلام ۽ صوفي روايت جي علمي لاڳاپن ۾ اهم شخصيت. |- | [[امام الحرمين جويني]] | 478هه / 1085ع | اشعري علم الڪلام جي نظرياتي تشڪيل ۾ نمايان ڪردار. |- | [[ابو حامد غزالي]] | 505هه / 1111ع | علم الڪلام، فلسفي ۽ تصوف وچ ۾ بحثن کي نئون رخ ڏنو. |- | [[فخر الدين رازي]] | 606هه / 1210ع | اشعري علم الڪلام کي فلسفي ۽ منطقي بحثن سان وڌيڪ وسيع ڪيو. |} اهي سڀئي عالم اشعري جا سڌا شاگرد نه هئا؛ انهن مان گهڻا سندس فڪري جانشين هئا.<ref name="Thiele2016"/> == تصنيفون == ابو الحسن اشعري سان ڪيترين تصنيفن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. قديم مؤرخن سندس ڪتابن جو تعداد مختلف ڄاڻايو آهي. [[ابن فورڪ]] جي روايت ۾ لڳ ڀڳ 300 تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابن خلڪان]] 55 ۽ [[ابن عساڪر]] 93 عنوان ڄاڻايا آهن. انهن انگن ۾ اختلاف جو سبب ڪتابن، رسالن، مختصر جوابن ۽ الڳ الڳ تحريرن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا. سندس گهڻيون تصنيفون موجوده دور تائين محفوظ نه رهيون آهن.<ref name="Bosworth"/> === مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين === ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' اشعري جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اسلامي فرقن، عقيدتي مڪتبن ۽ علم الڪلام جي مختلف مسئلن بابت نظرين کي گڏ ڪيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي فڪري تاريخ ۽ فرقن جي مطالعي لاءِ هڪ اهم قديم ماخذ آهي. ان ۾ مذهبي جماعتن جي نظرين سان گڏ خدا جي صفات، علم، قدرت ۽ ٻين علم الڪلامي مسئلن تي پڻ بحث ملي ٿو. ڪتاب جي هڪ مشهور علمي اشاعت هيلمٽ رٽر جي ترتيب سان 1929ع–1930ع ۾ استنبول مان شايع ٿي.<ref name="Bosworth"/> === اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع === ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' اشعري جي موجود علم الڪلامي تصنيفن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ اشعري پنهنجي عقيدتي موقف جي حق ۾ عقلي ۽ نقلي دليل پيش ڪري ٿو ۽ مختلف مخالف نظرين جو جواب ڏئي ٿو. ڪتاب جي تحقيق ۽ انگريزي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ اهم علمي اشاعت رچرڊ جي. ميڪارٿي جي ڪم سان 1953ع ۾ بيروت مان شايع ٿي. === الإبانة عن أصول الديانة === ''الإبانة عن أصول الديانة'' اشعري سان منسوب مشهور عقيدتي تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ خدا جي صفات، قرآن، ايمان ۽ ٻين مذهبي مسئلن بابت موقف بيان ٿيل آهي. ڪتاب جي تاريخي حيثيت ۽ موجود متن جي تشريح بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه عالمن ان کي اشعري جي آخري فڪري موقف جو اهم ثبوت سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين موجود نسخن، متن جي روايت ۽ بعد وارن اضافن جي امڪانن بابت سوال اٿاريا آهن. ڪتاب جي نسبت ۽ متن بابت بحث کي اشعري جي فڪري مرحلن واري مذهبي اختلاف کان الڳ تاريخي ۽ متني مسئلي طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=McCarthy |first=Richard J. |year=1953 |title=The Theology of Al-Ash'ari |publisher=Imprimerie Catholique |location=Beirut}}</ref><ref>{{cite journal |last=Makdisi |first=George |year=1962 |title=Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History I |journal=Studia Islamica |volume=17 |pages=37–80}}</ref> === رسالة استحسان الخوض في علم الكلام === ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' اشعري سان منسوب هڪ رسالو آهي، جنهن جو موضوع مذهبي عقيدن جي بحث ۾ علم الڪلام جي استعمال جي جواز سان لاڳاپيل آهي. هي رسالو اسلامي علم الڪلام جي تاريخ ۾ عقلي بحث جي مذهبي حيثيت بابت اهم متنن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === رسالة إلى أهل الثغر === ''رسالة إلى أهل الثغر'' اشعري سان منسوب هڪ ٻيو عقيدتي متن آهي. ان ۾ مذهبي عقيدي جي مختلف مسئلن تي بحث ملي ٿو. ان جي متن، نسبت ۽ تاريخي حيثيت بابت تفصيلي تحقيق لاءِ اصل مخطوطن ۽ علمي اشاعتن جو جائزو ضروري آهي. === ٻين منسوب تصنيفن جي فهرست === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''ابو الحسن اشعري جون مشهور ۽ منسوب تصنيفون''' ! style="background:#5c477d;color:white;" | تصنيف ! style="background:#5c477d;color:white;" | موضوع ! style="background:#5c477d;color:white;" | حيثيت |- | ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين'' | اسلامي فرقا ۽ علم الڪلام | موجود |- | ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع'' | عقيدتي دليل ۽ مخالف نظرين جا جواب | موجود |- | ''الإبانة عن أصول الديانة'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود؛ متن بابت بحث |- | ''رسالة استحسان الخوض في علم الكلام'' | علم الڪلام جو جواز | منسوب رسالو موجود |- | ''رسالة إلى أهل الثغر'' | اسلامي عقيدو | منسوب متن موجود |- | ''إيضاح البرهان'' | علم الڪلام | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الموجز'' | عقيدتي ۽ علم الڪلامي مسئلا | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''الفصول في الرد على الملحدين'' | مخالف مذهبي ۽ فلسفياڻن نظرين جو جواب | قديم فهرستن ۾ ذڪر |- | ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان'' | قرآن جي تفسير | قديم ذريعن ۾ ذڪر؛ مڪمل متن موجود نه آهي |- | ''خلق الأعمال'' | انساني عملن جي تخليق | قديم فهرستن ۾ ذڪر |} == قرآن جي تفسير ۾ ڪم == قديم عربي سوانحي روايتن ۾ اشعري جي هڪ وڏي تفسير جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو عنوان ''تفسير القرآن والرد على من خالف البيان من أهل الإفك والبهتان'' ڄاڻايو ويو آهي. هن تصنيف بابت چيو وڃي ٿو ته ان ۾ قرآني آيتن جي تشريح سان گڏ مخالف علم الڪلامي نظرين جو جواب ڏنو ويو هو. [[ابن عساڪر]] پنهنجي سوانحي ڪم ۾ ان تفسير جي مقدمي مان مواد نقل ڪيو آهي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن ان تفسير جي جلدن جو تمام وڏو تعداد ڄاڻايو آهي، پر انهن انگن کي قطعي طور ثابت ڪرڻ مشڪل آهي. هن تفسير جو مڪمل مستند متن موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل ترتيب، ڊيگهه ۽ سموري مواد بابت محدود ڄاڻ ملي ٿي. == وفات == ابو الحسن اشعري جي وفات [[بغداد]] ۾ ٿي. سندس وفات جو مشهور هجري سال 324هه آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 935ع–936ع جي عرصي سان لاڳاپيل آهي. سندس قبر ۽ آخري زندگيءَ جي ڪجهه تفصيلن بابت مختلف سوانحي روايتون موجود آهن.<ref name="EI2"/><ref name="Bosworth"/> == تاريخي اهميت ۽ اثر == ابو الحسن اشعري جي تاريخي اهميت اسلامي علم الڪلام ۾ هڪ اهڙي فڪري روايت جي تشڪيل سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ مذهبي نصوص جي تشريح لاءِ عقلي دليلن جو منظم استعمال ڪيو ويو. سندس وفات کان پوءِ اشعري مڪتب مختلف علمي مرڪزن ۾ پکڙيو. چوٿين ۽ پنجين هجري صديءَ دوران [[باقلاني]]، [[ابن فورڪ]] ۽ [[ابو اسحاق اسفراييني]] جهڙن عالمن ان جي نظرياتي تشڪيل ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ [[نظام الملڪ]] جي دور جي علمي ادارن، شافعي فقهي حلقن ۽ ٻين مذهبي مرڪزن ۾ اشعري علم الڪلام کي وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.<ref name="Thiele2016"/> === اسلامي دنيا ۾ اشعريت جي پکيڙ === اشعري فڪر عراق ۽ ايران جي علمي مرڪزن کان اڳتي ٻين علائقن ۾ پکڙيو. ان جي تاريخي اثرن جو تعلق [[خراسان]]، [[شام]]، [[مصر]] ۽ [[مغرب]] جي مذهبي ۽ علمي روايتن سان پڻ رهيو. [[ابن تومرت]] ۽ موحدين جي دور ۾ اتر آفريڪا ۾ اشعري فڪر جي اشاعت هڪ اهم تاريخي مرحلو هو. اشعري علم الڪلام جو اثر شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ خاص طور نمايان رهيو.<ref name="Bosworth"/><ref name="Thiele2016"/> === ماتريدي مڪتب سان تعلق === [[ماتريديت]]، جنهن جي نسبت [[ابو منصور ماتريدي]] ڏانهن ڪئي وڃي ٿي، اشعريت سان گڏ سني علم الڪلام جي هڪ اهم روايت آهي. ٻنهي مڪتبن ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، آخرت ۽ ڪيترن بنيادي عقيدن تي اتفاق آهي، جڏهن ته خدا جي صفات، انساني اختيار، ايمان ۽ ٻين مسئلن جي تشريح ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن جي نوعيت بابت بعد جي علم الڪلامي ڪتابن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. === روايت پسند علم الڪلام سان اختلاف === اشعري علم الڪلام جي ترقيءَ سان گڏ ان جا ڪجهه مسئلا [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[اثري عقيدو|اثري]] روايت پسند عالمن سان اختلاف جو سبب بڻيا. خاص طور خدا جي صفات جي تشريح، تاويل، تفويض ۽ علم الڪلام جي استعمال بابت مختلف موقف سامهون آيا. اهي اختلاف اسلامي مذهبي فڪر جي تاريخ جو حصو آهن ۽ انهن کي ڪنهن هڪ مڪتب جي دعوائن مطابق قطعي فيصلي طور پيش ڪرڻ بدران تاريخي ۽ علمي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == جديد علمي تحقيق == جديد محققن اشعري جي شخصيت، تصنيفن ۽ فڪري اثرن کي مختلف رخن کان پرکيو آهي. [[رچرڊ ايم. فرينڪ]] اشعري علم الڪلام ۾ عقلي استدلال، مذهبي ڄاڻ ۽ نظرياتي تشڪيل بابت تحقيق ڪئي. [[جان ٿيلي]] اشعري مڪتب جي شروعاتي ترقي ۽ بعد جي عالمن جي ڪردار جو مطالعو ڪيو. [[ايمن شهاده]] اشعري علم الڪلام جي مختلف تاريخي ۽ فلسفياڻن رجحانن کي پنهنجي علمي جائزي ۾ بيان ڪيو. جديد تحقيق ۾ هڪ اهم نڪتو اهو آهي ته اشعري جي پنهنجي فڪر ۽ بعد جي اشعري مڪتب جي نظرين وچ ۾ فرق رکيو وڃي، ڇاڪاڻ ته اهو مڪتب ڪيترين صدين دوران مسلسل تبديل ۽ ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Frank1989"/><ref name="Thiele2016"/><ref name="Shihadeh2011"/> == پڻ ڏسو == * [[اشعريت]] * [[ماتريديت]] * [[معتزله]] * [[علم الڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[ابو منصور ماتريدي]] * [[ابو علي جبائي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[احمد بن حنبل]] * [[ابو بڪر باقلاني]] * [[ابو حامد غزالي]] * [[فخر الدين رازي]] * [[اسلام جو سونهري دور]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Bosworth, C. E. (1987). "Ašʿarī, Abu'l-Ḥasan." ''Encyclopaedia Iranica'', II, 702–703. * Frank, Richard M. (1989). "Knowledge and Taqlîd: The Foundations of Religious Belief in Classical Ashʿarism." ''Journal of the American Oriental Society'', 109(1), 37–62. * McCarthy, Richard J. (1953). ''The Theology of Al-Ash'ari''. Beirut: Imprimerie Catholique. * Makdisi, George (1962). "Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History I." ''Studia Islamica'', 17, 37–80. * Nasr, Seyyed Hossein (2006). ''Islamic Philosophy from Its Origin to the Present''. SUNY Press. * Schmidtke, Sabine (ed.) (2016). ''The Oxford Handbook of Islamic Theology''. Oxford University Press. * Thiele, Jan (2016). "Between Cordoba and Nīsābūr: The Emergence and Consolidation of Ashʿarism." ''The Oxford Handbook of Islamic Theology'', 225–241. * Shihadeh, Ayman (2011). "Ashʿariyya." ''Oxford Bibliographies in Islamic Studies''. * ابن عساكر. ''تبيين كذب المفتري فيما نسب إلى الإمام أبي الحسن الأشعري''. * السبكي، تاج الدين. ''طبقات الشافعية الكبرى''. * الأشعري، أبو الحسن. ''مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين''. * الأشعري، أبو الحسن. ''اللمع في الرد على أهل الزيغ والبدع''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/asari-abul-hasan-ali-b/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ ابو الحسن اشعري] * [https://academic.oup.com/edited-volume/34345/chapter-abstract/291397592 آڪسفورڊ هينڊبڪ ۾ اشعريت جي تاريخ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abu_al-Hasan_al-Ash%27ari وڪيميڊيا ڪامنز تي ابو الحسن اشعري سان لاڳاپيل تصويرون] {{DEFAULTSORT:اشعري، ابو الحسن}} [[زمرو:874ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:936ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:مسلمان متڪلم]] [[زمرو:اشعريت]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] [[زمرو:اهل سنت والجماعت]] [[زمرو:عباسي دور جا عالم]] [[زمرو:بصري جا ماڻهو]] [[زمرو:بغداد جي تاريخ]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا مسلمان عالم]] cncabw3ri34slrga4io1ltow1etj3g2 0 21646 426175 378066 2026-10-29T21:01:40Z Intisar Ali 8681 426175 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|عرب مسلمان فلسفي، رياضيدان ۽ طبيب (تقريباً 801ع–873ع)}} {{Infobox philosopher | name = يعقوب بن اسحاق الڪندي | image = Stamp IQ 1962 6f.jpg | caption = 1962ع جي عراقي ٽپال ٽڪيٽ تي الڪندي جي تصوير | region = [[اسلامي فلسفو]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | birth_date = تقريباً 801ع (186هه) | birth_place = [[ڪوفو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تقريباً 873ع (258هه)، لڳ ڀڳ 72 ورهين جي عمر ۾ | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | school_tradition = [[ارسطويت]]<ref>Klein-Frank, F. ''Al-Kindi''. In Leaman, O & Nasr, H (2001). ''History of Islamic Philosophy''. London: Routledge. p. 165.</ref> | main_interests = [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[منطق]]، [[اخلاقيات]]، [[رياضيات]]، [[رمزنگاري]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[نفسيات]]، [[دوائن جو علم]]، [[طب]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[ڪائناتيات]]، [[نجوم]]، [[موسيقيءَ جو نظريو]] | notable_works = ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages''، ''Epistle on Informative Parts on Music''، ''De radiis''، ''De aspectibus'' | religion = [[اسلام]] }} '''ابو يوسف يعقوب بن اسحاق الصباح الڪندي''' (عربي: '''أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي'''؛ لاطيني: ''Alkindus''؛ تقريباً 801ع–873ع) هڪ [[ميسوپوٽيميا]] سان تعلق رکندڙ عرب [[جامع العلوم عالم]]، [[فلسفي]]، [[رياضيدان]]، [[طبيب]] ۽ [[موسيقيءَ جو نظريو|موسيقيءَ جو نظريه دان]] هو. الڪندي کي اسلامي فلسفي جي ارسطوي روايت جي ابتدائي فلسفين مان پهريون اهم فلسفي سمجهيو ويندو آهي. کيس «عرب فلسفي جو باني» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Nasr137To138">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy |date=2006 |publisher=State University of New York |isbn=978-0-7914-6799-2 |pages=137–138}}</ref><ref>{{cite book|last=Abboud |first=Tony|title=Al-Kindi: the father of Arab philosophy|date=2006|publisher=Rosen |isbn=978-1-4042-0511-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Greenberg |first=Yudit Kornberg |title=Encyclopedia of love in world religions |date=2008 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-980-1 |volume=1 |page=405}}</ref> الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ هن [[بغداد]] ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Al-Kindi biography |url=https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |website=www-groups.dcs.st-and.ac.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> هو بغداد جي مشهور علمي اداري [[بيت الحڪمت]] سان لاڳاپيل هڪ اهم شخصيت بڻيو. هي ادارو عباسي خليفن جي سرپرستيءَ هيٺ ترجمي ۽ علمي تحقيق جو مرڪز هو. ڪيترن عباسي خليفن کيس قديم يوناني سائنسي ۽ فلسفياڻن متنن جي عربيءَ ۾ ترجمي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو. قديم فلسفي سان انهيءَ رابطي الڪندي جي فڪر تي گهرو اثر وڌو. هن يوناني ۽ ارسطوي فلسفي جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول مطابق ترتيب ڏنو، انهن ۾ تبديليون آنديون ۽ مسلمان دنيا ۾ انهن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي موضوعن تي سوين اصل رسالا ۽ ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[مابعدالطبعيات]]، اخلاقيات، منطق، نفسيات، طب، دوائن جو علم،{{sfn|Corbin|1993|page=155}} رياضيات، [[فلڪيات]]، نجوم ۽ [[بصريات]] شامل هئا. هن عطرن، تلوارن، قيمتي پٿرن، شيشي، رنگن، حيوانيات، سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ، آئينن، [[موسميات]] ۽ [[زلزلن]] جهڙن عملي موضوعن تي پڻ لکيو.{{sfn|Adamson|2005|page=33}}{{sfn|Adamson|2007|page=7}} رياضيات جي ميدان ۾ الڪندي [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي-عربي انگن جي نظام]] کي اسلامي دنيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] سان گڏ هن انهن انگن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو، جيڪي اڳتي هلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ به اختيار ڪيا ويا.<ref name="st-and1">{{cite web |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |title=Abu Yusuf Yaqub ibn Ishaq al-Sabbah Al-Kindi |access-date=26 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> الڪندي کي [[رمزنگاري]] ۽ ڳجهن پيغامن جي تجزيي جي ابتدائي باني شخصيتن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite news |title=The man who cracked the Kama Sutra code |date=4 October 2000 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4754214/The-man-who-cracked-the-Kama-Sutra-code.html |newspaper=The Telegraph|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite book |last=Borda |first=Monica |date=2011 |title=Fundamentals in Information Theory and Coding |publisher=Springer |page=122}}</ref> [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم مان فائدو وٺندي،<ref name="LB"/> هن ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages'' نالي رسالو لکيو، جنهن کي [[رمز شڪني]] جي تاريخ ۾ هڪ اهم ابتدائي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن ۾ [[شمارياتي استدلال]] جو هڪ قديم مثال ملي ٿو،<ref>{{cite journal |last=Broemeling |first=Lyle D. |title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology |doi=10.1198/tas.2011.10191 |journal=The American Statistician |volume=65 |issue=4 |pages=255–257 |date=2011|s2cid=123537702 }}</ref> ۽ ڳجهن پيغامن کي پڙهڻ لاءِ [[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]] جهڙا طريقا بيان ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://cemse.kaust.edu.sa/stat/al-kindi-distinguished-statistics-lectures |website=Statistics at King Abdullah University of Science and Technology |title=Al-Kindi Distinguished Statistics Lectures}}</ref><ref name="singh">{{cite book |last=Singh |first=Simon |title=The Code Book |pages=14–20 |location=New York City |publisher=Anchor Books |date=2000 |isbn=9780385495325 |url=https://archive.org/details/codebook00simo/page/14 }}</ref> رياضيات ۽ طب جي گڏيل ڄاڻ جي مدد سان الڪندي اهڙو مقداري پيمانو پڻ تيار ڪيو، جنهن سان طبيب دوائن جي اثرائتي قوت جو اندازو لڳائي سگهن.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}} الڪندي جي فلسفياڻين تحريرن جو هڪ مرڪزي موضوع فلسفي ۽ اسلامي مذهبي علمن، خاص طور [[علم ڪلام]]، جي وچ ۾ مطابقت هو. سندس ڪيترن ڪتابن ۾ خدا جي ذات، [[روح]] ۽ [[وحي|نبوي علم]] جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} == ابتدائي زندگي == الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ عرب قبيلي [[ڪنده قبيلو|ڪنده]] جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو نسب [[اشعث بن قيس]] سان ملندو هو، جيڪو [[محمد ﷺ]] جو همعصر هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h4fN4HEPD68C&pg=PA12|title=Al Kindi: The Father of Arab Philosophy|last=Abboud|first=Tony|date=15 January 2006|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|isbn=9781404205116}}</ref> اسلام جي ابتدائي دور ۾ سندس خاندان ڪوفي جي قبائلي اشرافيه جي اهم خاندانن مان هڪ هو. تنهن هوندي به [[عبدالرحمان بن محمد بن اشعث]] جي بغاوت کان پوءِ هن خاندان پنهنجي سياسي طاقت جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Slaves on Horses|pages=110–111}}</ref> الڪندي جو والد اسحاق [[بصرو|بصري]] جو گورنر هو. الڪندي پنهنجي شروعاتي تعليم اتي حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو وڌيڪ تعليم لاءِ بغداد ويو. بغداد ۾ کيس عباسي خليفن [[مامون الرشيد]] (813ع–833ع) ۽ [[معتصم بالله]] (833ع–842ع) جي سرپرستي حاصل ٿي. الڪندي جي علمي صلاحيت ۽ مطالعي جي شوق کي ڏسندي مامون کيس بغداد جي بيت الحڪمت سان لاڳاپيل ڪيو، جتي قديم يوناني فلسفي ۽ سائنس جي ڪتابن جا عربي ترجما ڪيا ويندا هئا. الڪندي پنهنجي سهڻي [[خوش نويسي]] سبب پڻ مشهور هو. هڪ دور ۾ هن خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) لاءِ خوش نويس طور به ڪم ڪيو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} مامون جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ معتصم خليفو بڻيو. معتصم جي دور ۾ الڪندي جي علمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ کيس خليفي جي پٽ احمد جو استاد مقرر ڪيو ويو. پر [[واثق بالله]] (842ع–847ع) ۽ خاص طور متوڪل جي خلافت دوران الڪندي جي اثر ۽ حيثيت ۾ گهٽتائي آئي. سندس زوال بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن. ڪن محققن موجب بيت الحڪمت جي عالمن وچ ۾ علمي رقابتون ان جو سبب هيون، جڏهن ته ٻين متوڪل جي دور ۾ غيرروايتي مذهبي گروهن ۽ غيرمسلمانن خلاف سخت پاليسين ڏانهن اشارو ڪيو آهي. هڪ موقعي تي الڪندي کي مارڪٽ جو نشانو بڻايو ويو ۽ سندس ذاتي ڪتاب خانو عارضي طور ضبط ڪيو ويو. اسلامي فڪر جي محقق [[هينري ڪوربن]] موجب الڪندي 873ع ۾ خليفي [[معتمد علي الله]] (870ع–892ع) جي دور ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. ڪوربن سندس آخري زندگيءَ کي اڪيلائيءَ واري زندگي قرار ڏنو آهي.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} الڪندي جي وفات کان پوءِ سندس فلسفياڻيون تحريرون آهستي آهستي علمي منظرنامي کان پري ٿينديون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب ضايع ٿي ويا ۽ بعد جي مسلمان عالمن ۽ مؤرخن تائين پڻ نه پهچي سگهيا. محقق فيلڪس ڪلائن-فرانڪي انهيءَ صورتحال جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ متوڪل جي دور جي مذهبي سخت گيري ۽ بعد ۾ [[منگول سلطنت|منگولن]] جي حملن دوران ڪتاب خانن جي تباهي شامل آهن. تنهن هوندي به سندس خيال موجب سڀ کان وڌيڪ امڪاني سبب اهو هو ته الڪندي جون تحريرون بعد جي بااثر فلسفين، جهڙوڪ [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، ۾ ساڳي مقبوليت حاصل نه ڪري سگهيون ۽ انهن فلسفين جي شهرت الڪندي جي اثر کي پسمنظر ۾ ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=166}} الڪندي جي فلسفياڻي زندگيءَ جو عروج معتصم جي دور ۾ آيو. هن پنهنجو مشهور ڪتاب ''On First Philosophy''، يعني «فلسفي اوليٰ بابت»، معتصم جي نالي منسوب ڪيو. معتصم جي پٽ احمد جي تعليم ۽ تربيت پڻ الڪندي جي ذمي هئي. == علمي ڪارناما == عرب ڪتابيات نويس [[ابن نديم]] موجب الڪندي گهٽ ۾ گهٽ 260 ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[جاميٽري]] بابت 32، طب ۽ فلسفي بابت 22-22، منطق بابت 9 ۽ طبعيات بابت 12 ڪتاب شامل هئا.{{sfn|Corbin|1993|pages=154–155}} جيتوڻيڪ صدين دوران سندس اڪثر ڪتاب گم ٿي ويا، پر ڪجهه تحريرون لاطيني ترجمن جي صورت ۾ محفوظ رهيون، جيڪي [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] جهڙن مترجمن سان لاڳاپيل هيون. بعد ۾ ڪجهه اصل عربي قلمي نسخا پڻ ٻيهر دريافت ٿيا. خاص طور ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ترڪيءَ جي هڪ ڪتاب خاني مان الڪندي جون 24 اهڙيون تحريرون مليون، جن کي اڳ ۾ گم ٿيل سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=172–173}} === فلسفو === اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ الڪندي جو هڪ اهم ڪردار يوناني فلسفي کي مسلمان پڙهندڙن لاءِ قابلِ فهم ۽ قابلِ قبول بڻائڻ هو. هن بغداد جي بيت الحڪمت مان پنهنجي علمي سرگرمين کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} ڪيترن اهم فلسفياڻن متنن جي ترجمي سان گڏ، عربي فلسفي جي ڪيترن اصطلاحن جي ترتيب ۽ رواج ۾ پڻ الڪندي جو ڪردار هو. انهن اصطلاحن ۽ فڪري بنيادن اڳتي هلي فارابي، ابن سينا ۽ [[امام غزالي]] جهڙن مفڪرن جي فلسفياڻي ڪم لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.{{sfn|Adamson|2005|pages=32–33}} الڪندي جي تحريرن جو هڪ بنيادي مقصد اهو واضح ڪرڻ هو ته هڪ طرف فلسفي ۽ عقلي الاهي علم، ۽ ٻئي طرف وحيءَ تي ٻڌل مذهبي علم جي وچ ۾ مطابقت ممڪن آهي. جيتوڻيڪ هن قياسي علمِ ڪلام جي ڪجهه طريقن کي رد ڪيو، پر سندس موقف هو ته وحي علم جو عقل کان وڌيڪ معتبر ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته وحي اهڙين ايماني حقيقتن جي ضمانت ڏئي ٿو، جن تائين عقل پنهنجي وس سان نٿو پهچي سگهي. الڪندي جو فلسفياڻو طريقو هر لحاظ کان نئون نه هو. بعد جي ڪجهه مفڪرن سندس طريقي کي غيرپختو پڻ سمجهيو، خاص طور ان ڪري جو هو عربي ٻوليءَ ۾ منظم فلسفياڻي تحريرون لکڻ وارن ابتدائي عالمن مان هو. ان جي باوجود هن [[ارسطو]] جي فلسفي ۽ خاص طور [[نو افلاطونيت]] جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ ڪم مسلمان دنيا ۾ يوناني فلسفي جي تعارف ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=166–167}} === فلڪيات === [[File:Al-Kindi, Abu Yusuf Ya Qub ibn Ishaq – Liber novem iudicum in iudiciis astrorum, 1509 – BEIC 1289632.jpg|thumb|''Liber novem iudicum in iudiciis astrorum''، 1509ع جو ڇاپو.]] الڪندي [[شمسي نظام]] بابت پنهنجو تصور [[بطليموس]] جي فلڪياتي نظام مان ورتو. بطليموس موجب زمين ڪائنات جي مرڪز ۾ هئي ۽ ان جي چوڌاري هڪٻئي اندر واقع آسماني گولا موجود هئا، جن سان چنڊ، عطارد، زهره، سج، مريخ، مشتري ۽ تارا لاڳاپيل هئا. الڪندي پنهنجي هڪ رسالي ۾ انهن آسماني جسمن کي عقلي خاصيتون رکندڙ وجود قرار ڏنو، جن جي گول حرڪت خدا جي فرمانبرداري ۽ عبادت جو اظهار آهي. سندس خيال موجب اهي آسماني جسم خدا جي تدبير جا وسيلا آهن. پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن مشاهدي تي ٻڌل دليل پڻ ڏنا. مثال طور، مختلف موسمن جو تعلق سيارن ۽ تارن، خاص طور سج، جي مخصوص حالتن سان جوڙيو. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته مختلف علائقن جي ماڻهن جي صورت ۽ مزاج تي انهن جي مٿان واقع آسماني جسمن جي ترتيب جو اثر پوي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=42}} تنهن هوندي به الڪندي جي تحريرن ۾ اهو مڪمل طور واضح نه آهي ته آسماني جسم مادي دنيا تي ڪهڙي عمل ذريعي اثرانداز ٿين ٿا. هن جي هڪ تشريح ارسطو جي فلسفي مان ورتل هئي، جنهن موجب آسماني جسمن جي حرڪت چنڊ کان هيٺ واري دنيا ۾ رڳڙ ۽ تحريڪ پيدا ڪري ٿي. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ زمين، باهه، هوا ۽ پاڻيءَ جا بنيادي عنصر متحرڪ ٿين ٿا ۽ انهن جي ميلاپ سان مادي دنيا جون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. هڪ ٻيو نظريو ''On Rays''، يعني ''De radiis''، نالي رسالي ۾ ملي ٿو، جنهن موجب سيارا سڌين ليڪن ۾ پنهنجو اثر منتقل ڪن ٿا. پر جديد تحقيق موجب هي رسالو، جيڪو غالباً تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪنهن لاطيني ليکڪ لکيو هو، الڪندي ڏانهن غلط منسوب ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Matton |first1=Sylvain |title=An Irradiation of Latin Grammarians, or The De radiis is not by al-Kindī |journal=Magic, Ritual, and Witchcraft |date=Winter 2023 |volume=17 |issue=3 |pages=437–455 |doi=10.1353/mrw.2023.0005|s2cid=258054985 }}</ref> انهن ٻنهي تشريحن ۾ مادي اثر جي منتقليءَ بابت ٻه مختلف تصور ملن ٿا: پهريون سڌي رابطي ذريعي اثر، ۽ ٻيو فاصلي تان اثر. اهو ساڳيو فرق الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ پڻ نظر اچي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=43}} الڪندي ڏانهن منسوب نجوم بابت اهم تحريرن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:<ref>{{cite book |first=Benjamin N. |last=Dykes |title=The Forty Chapters of Al-Kindī: Traditional Horary and Electional Astrology |location=Minneapolis |publisher=Cazimi Press |date=2011 |pages=5–6 }}</ref> * ''The Book of the Judgement of the Stars'' — تارن جي احڪامن بابت ڪتاب، جنهن ۾ ''The Forty Chapters'' پڻ شامل آهي. * ''On the Stellar Rays'' — تارن جي شعاعن بابت رسالو؛ ان جي الڪندي ڏانهن نسبت غيرمستند آهي. * موسم ۽ موسمي تبديلين بابت ڪيترائي رسالا، جن ۾ ''De mutatione temporum'' پڻ شامل آهي. * گرهڻن جي احڪامن بابت رسالو. * عربن جي حڪومت ۽ ان جي مدت بابت رسالو، جنهن کي عرب حڪومت جي پڄاڻيءَ جي اڳڪٿي لاءِ استعمال ڪيو ويو. * ''The Choices of Days'' — ڏينهن جي چونڊ بابت رسالو. * ''On the Revolutions of the Years'' — سالن جي گردش ۽ نجومي احڪامن بابت رسالو. * ''De Signis Astronomiae Applicitis as Mediciam'' — طب ۾ فلڪياتي نشانين جي استعمال بابت رسالو. * سيارن جي روحاني خاصيتن بابت رسالو. === بصريات === [[File:Al-Kindi – Cambridge, Trinity College Library, Medieval manuscripts, MS R.15.17 (937), secolo XVII – BEIC 11521297.jpg|thumb|''De radiis'' جو سترهين صديءَ جو قلمي نسخو، ٽرينيٽي ڪاليج لائبريري، ڪيمبرج. هي تصنيف الڪندي ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي، پر جديد تحقيق ان نسبت کي رد ڪري ٿي.]] الڪندي قديم دور کان پوءِ [[بصريات]] بابت لکڻ وارن اهم ابتدائي عالمن مان هڪ هو. [[راجر بيڪن]] بصريات جي موضوع تي کيس بطليموس کان پوءِ اهم ترين مصنفن ۾ شمار ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Deming|first1=David|title=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages|date=2012|publisher=McFarland|pages=92|language=en}}</ref> ''De radiis stellarum'' نالي غيرمستند نسبت واري تصنيف ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ويو آهي ته دنيا جي هر شيءِ سڀني طرفن ڏانهن شعاعون خارج ڪري ٿي، جيڪي سڄي دنيا ۾ پکڙجن ٿيون.<ref>{{cite book |first=David C. |last=Lindberg |title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler |location=Chicago |publisher=University of Chicago |date=1976 |page=19 |oclc=463202962}}</ref> شعاعن جي اثر بابت انهيءَ نظريي جو بعد جي عالمن، جهڙوڪ [[ابن الهيثم]]، [[رابرٽ گروسٽيست]] ۽ راجر بيڪن، جي فڪري ماحول سان تعلق رهيو آهي.<ref>{{cite journal |first=David C. |last=Lindberg |journal=Isis |volume=62 |issue=4 |date=Winter 1971 |pages=469–489 |doi=10.1086/350790 |title=Alkindi's Critique of Euclid's Theory of Vision|pmid=4948770 |s2cid=40895875 }}</ref> الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ ٻه اهم نظريا ملن ٿا: ارسطوي نظريو ۽ [[اقليدس]] جو نظريو. ارسطو موجب ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ لاءِ اک ۽ ڏٺي ويندڙ شيءِ جي وچ ۾ روشنيءَ سان ڀريل شفاف ذريعو، جهڙوڪ هوا، موجود هجڻ ضروري آهي. جڏهن اهي شرطون پوريون ٿين ٿيون ته شيءِ جي محسوس ٿيندڙ صورت انهيءَ ذريعي وسيلي اک تائين پهچي ٿي. ان جي ابتڙ اقليدس موجب ڏسڻ جو عمل سڌين ليڪن ۾ ٿيندو آهي، جڏهن اک مان نڪرندڙ شعاعون روشن شيءِ تائين پهچن ٿيون ۽ اتان موٽن ٿيون. اهڙيءَ طرح بصريات ۾ پڻ سڌي رابطي ۽ فاصلي تان اثر جا ٻه مختلف تصور سامهون اچن ٿا. الڪندي انهن نظرين جي درستگي جانچڻ لاءِ ان ڳالهه کي بنياد بڻايو ته ڪهڙو نظريو ڏسڻ جي عملي تجربي جي وڌيڪ مناسب وضاحت ڪري ٿو. مثال طور، ارسطو جو نظريو انهيءَ ڳالهه جي وضاحت ڪرڻ ۾ مشڪل محسوس ڪندو هو ته ڪنهن شيءِ کي مختلف ڪنڊن کان ڏسڻ سان ان جي ظاهر ٿيندڙ صورت ڇو بدلجي وڃي ٿي. جيڪڏهن هڪ گول دائري کي پاسيري پاسي کان ڏٺو وڃي ته اهو هڪ ليڪ وانگر نظر اچي سگهي ٿو. ارسطوي نظريي موجب دائري جي مڪمل محسوس ٿيندڙ صورت اک تائين پهچڻ گهرجي ۽ ان کي دائري وانگر ئي ظاهر ٿيڻ گهرجي. ان جي ابتڙ اقليدسي بصريات هڪ اهڙو جاميٽريءَ تي ٻڌل نمونو پيش ڪيو، جنهن سان ڏسڻ جي ڪنڊ، پاڇن جي ڊيگهه ۽ آئينن ۾ عڪس جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ جو بنياد اهو تصور هو ته بصري شعاعون سڌين ليڪن ۾ سفر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب الڪندي اقليدسي نظريي کي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو.{{sfn|Adamson|2005|page=45}} الڪندي جو بصريات بابت اهم رسالو ''De aspectibus'' بعد ۾ لاطينيءَ ۾ ترجمو ٿيو. هن ڪتاب، ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ۽ بطليموس توڙي اقليدس جي بصريات بابت عربي متنن يورپ ۾ بصري تحقيق جي ترقيءَ تي اثر وڌو. خاص طور رابرٽ گروسٽيست، [[ويٽيلو]] ۽ راجر بيڪن جي تحقيق انهن علمي روايتن سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book |last=Szulakowska |first=Urszula |date=2000 |title=The Alchemy of Light: Geometry and Optics in Late Renaissance Alchemical Illustration |publisher=Brill|page=29}}</ref> io70g50frufagbbmn6d964t244qchl0 426176 426175 2026-10-29T21:05:02Z Intisar Ali 8681 426176 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|عرب مسلمان فلسفي، رياضيدان ۽ طبيب (تقريباً 801ع–873ع)}} {{Infobox philosopher | name = يعقوب بن اسحاق الڪندي | image = Stamp IQ 1962 6f.jpg | caption = 1962ع جي عراقي ٽپال ٽڪيٽ تي الڪندي جي تصوير | region = [[اسلامي فلسفو]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | birth_date = تقريباً 801ع (186هه) | birth_place = [[ڪوفو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تقريباً 873ع (258هه)، لڳ ڀڳ 72 ورهين جي عمر ۾ | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | school_tradition = [[ارسطويت]]<ref>Klein-Frank, F. ''Al-Kindi''. In Leaman, O & Nasr, H (2001). ''History of Islamic Philosophy''. London: Routledge. p. 165.</ref> | main_interests = [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[منطق]]، [[اخلاقيات]]، [[رياضيات]]، [[رمزنگاري]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[نفسيات]]، [[دوائن جو علم]]، [[طب]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[ڪائناتيات]]، [[نجوم]]، [[موسيقيءَ جو نظريو]] | notable_works = ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages''، ''Epistle on Informative Parts on Music''، ''De radiis''، ''De aspectibus'' | religion = [[اسلام]] }} '''ابو يوسف يعقوب بن اسحاق الصباح الڪندي''' (عربي: '''أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي'''؛ لاطيني: ''Alkindus''؛ تقريباً 801ع–873ع) هڪ [[ميسوپوٽيميا]] سان تعلق رکندڙ عرب [[جامع العلوم عالم]]، [[فلسفي]]، [[رياضيدان]]، [[طبيب]] ۽ [[موسيقيءَ جو نظريو|موسيقيءَ جو نظريه دان]] هو. الڪندي کي اسلامي فلسفي جي ارسطوي روايت جي ابتدائي فلسفين مان پهريون اهم فلسفي سمجهيو ويندو آهي. کيس «عرب فلسفي جو باني» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Nasr137To138">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy |date=2006 |publisher=State University of New York |isbn=978-0-7914-6799-2 |pages=137–138}}</ref><ref>{{cite book|last=Abboud |first=Tony|title=Al-Kindi: the father of Arab philosophy|date=2006|publisher=Rosen |isbn=978-1-4042-0511-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Greenberg |first=Yudit Kornberg |title=Encyclopedia of love in world religions |date=2008 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-980-1 |volume=1 |page=405}}</ref> الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ هن [[بغداد]] ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Al-Kindi biography |url=https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |website=www-groups.dcs.st-and.ac.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> هو بغداد جي مشهور علمي اداري [[بيت الحڪمت]] سان لاڳاپيل هڪ اهم شخصيت بڻيو. هي ادارو عباسي خليفن جي سرپرستيءَ هيٺ ترجمي ۽ علمي تحقيق جو مرڪز هو. ڪيترن عباسي خليفن کيس قديم يوناني سائنسي ۽ فلسفياڻن متنن جي عربيءَ ۾ ترجمي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو. قديم فلسفي سان انهيءَ رابطي الڪندي جي فڪر تي گهرو اثر وڌو. هن يوناني ۽ ارسطوي فلسفي جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول مطابق ترتيب ڏنو، انهن ۾ تبديليون آنديون ۽ مسلمان دنيا ۾ انهن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي موضوعن تي سوين اصل رسالا ۽ ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[مابعدالطبعيات]]، اخلاقيات، منطق، نفسيات، طب، دوائن جو علم،{{sfn|Corbin|1993|page=155}} رياضيات، [[فلڪيات]]، نجوم ۽ [[بصريات]] شامل هئا. هن عطرن، تلوارن، قيمتي پٿرن، شيشي، رنگن، حيوانيات، سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ، آئينن، [[موسميات]] ۽ [[زلزلن]] جهڙن عملي موضوعن تي پڻ لکيو.{{sfn|Adamson|2005|page=33}}{{sfn|Adamson|2007|page=7}} رياضيات جي ميدان ۾ الڪندي [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي-عربي انگن جي نظام]] کي اسلامي دنيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] سان گڏ هن انهن انگن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو، جيڪي اڳتي هلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ به اختيار ڪيا ويا.<ref name="st-and1">{{cite web |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |title=Abu Yusuf Yaqub ibn Ishaq al-Sabbah Al-Kindi |access-date=26 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> الڪندي کي [[رمزنگاري]] ۽ ڳجهن پيغامن جي تجزيي جي ابتدائي باني شخصيتن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite news |title=The man who cracked the Kama Sutra code |date=4 October 2000 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4754214/The-man-who-cracked-the-Kama-Sutra-code.html |newspaper=The Telegraph|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite book |last=Borda |first=Monica |date=2011 |title=Fundamentals in Information Theory and Coding |publisher=Springer |page=122}}</ref> [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم مان فائدو وٺندي،<ref name="LB"/> هن ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages'' نالي رسالو لکيو، جنهن کي [[رمز شڪني]] جي تاريخ ۾ هڪ اهم ابتدائي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن ۾ [[شمارياتي استدلال]] جو هڪ قديم مثال ملي ٿو،<ref>{{cite journal |last=Broemeling |first=Lyle D. |title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology |doi=10.1198/tas.2011.10191 |journal=The American Statistician |volume=65 |issue=4 |pages=255–257 |date=2011|s2cid=123537702 }}</ref> ۽ ڳجهن پيغامن کي پڙهڻ لاءِ [[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]] جهڙا طريقا بيان ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://cemse.kaust.edu.sa/stat/al-kindi-distinguished-statistics-lectures |website=Statistics at King Abdullah University of Science and Technology |title=Al-Kindi Distinguished Statistics Lectures}}</ref><ref name="singh">{{cite book |last=Singh |first=Simon |title=The Code Book |pages=14–20 |location=New York City |publisher=Anchor Books |date=2000 |isbn=9780385495325 |url=https://archive.org/details/codebook00simo/page/14 }}</ref> رياضيات ۽ طب جي گڏيل ڄاڻ جي مدد سان الڪندي اهڙو مقداري پيمانو پڻ تيار ڪيو، جنهن سان طبيب دوائن جي اثرائتي قوت جو اندازو لڳائي سگهن.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}} الڪندي جي فلسفياڻين تحريرن جو هڪ مرڪزي موضوع فلسفي ۽ اسلامي مذهبي علمن، خاص طور [[علم ڪلام]]، جي وچ ۾ مطابقت هو. سندس ڪيترن ڪتابن ۾ خدا جي ذات، [[روح]] ۽ [[وحي|نبوي علم]] جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} == ابتدائي زندگي == الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ عرب قبيلي [[ڪنده قبيلو|ڪنده]] جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو نسب [[اشعث بن قيس]] سان ملندو هو، جيڪو [[محمد ﷺ]] جو همعصر هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h4fN4HEPD68C&pg=PA12|title=Al Kindi: The Father of Arab Philosophy|last=Abboud|first=Tony|date=15 January 2006|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|isbn=9781404205116}}</ref> اسلام جي ابتدائي دور ۾ سندس خاندان ڪوفي جي قبائلي اشرافيه جي اهم خاندانن مان هڪ هو. تنهن هوندي به [[عبدالرحمان بن محمد بن اشعث]] جي بغاوت کان پوءِ هن خاندان پنهنجي سياسي طاقت جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Slaves on Horses|pages=110–111}}</ref> الڪندي جو والد اسحاق [[بصرو|بصري]] جو گورنر هو. الڪندي پنهنجي شروعاتي تعليم اتي حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو وڌيڪ تعليم لاءِ بغداد ويو. بغداد ۾ کيس عباسي خليفن [[مامون الرشيد]] (813ع–833ع) ۽ [[معتصم بالله]] (833ع–842ع) جي سرپرستي حاصل ٿي. الڪندي جي علمي صلاحيت ۽ مطالعي جي شوق کي ڏسندي مامون کيس بغداد جي بيت الحڪمت سان لاڳاپيل ڪيو، جتي قديم يوناني فلسفي ۽ سائنس جي ڪتابن جا عربي ترجما ڪيا ويندا هئا. الڪندي پنهنجي سهڻي [[خوش نويسي]] سبب پڻ مشهور هو. هڪ دور ۾ هن خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) لاءِ خوش نويس طور به ڪم ڪيو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} مامون جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ معتصم خليفو بڻيو. معتصم جي دور ۾ الڪندي جي علمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ کيس خليفي جي پٽ احمد جو استاد مقرر ڪيو ويو. پر [[واثق بالله]] (842ع–847ع) ۽ خاص طور متوڪل جي خلافت دوران الڪندي جي اثر ۽ حيثيت ۾ گهٽتائي آئي. سندس زوال بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن. ڪن محققن موجب بيت الحڪمت جي عالمن وچ ۾ علمي رقابتون ان جو سبب هيون، جڏهن ته ٻين متوڪل جي دور ۾ غيرروايتي مذهبي گروهن ۽ غيرمسلمانن خلاف سخت پاليسين ڏانهن اشارو ڪيو آهي. هڪ موقعي تي الڪندي کي مارڪٽ جو نشانو بڻايو ويو ۽ سندس ذاتي ڪتاب خانو عارضي طور ضبط ڪيو ويو. اسلامي فڪر جي محقق [[هينري ڪوربن]] موجب الڪندي 873ع ۾ خليفي [[معتمد علي الله]] (870ع–892ع) جي دور ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. ڪوربن سندس آخري زندگيءَ کي اڪيلائيءَ واري زندگي قرار ڏنو آهي.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} الڪندي جي وفات کان پوءِ سندس فلسفياڻيون تحريرون آهستي آهستي علمي منظرنامي کان پري ٿينديون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب ضايع ٿي ويا ۽ بعد جي مسلمان عالمن ۽ مؤرخن تائين پڻ نه پهچي سگهيا. محقق فيلڪس ڪلائن-فرانڪي انهيءَ صورتحال جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ متوڪل جي دور جي مذهبي سخت گيري ۽ بعد ۾ [[منگول سلطنت|منگولن]] جي حملن دوران ڪتاب خانن جي تباهي شامل آهن. تنهن هوندي به سندس خيال موجب سڀ کان وڌيڪ امڪاني سبب اهو هو ته الڪندي جون تحريرون بعد جي بااثر فلسفين، جهڙوڪ [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، ۾ ساڳي مقبوليت حاصل نه ڪري سگهيون ۽ انهن فلسفين جي شهرت الڪندي جي اثر کي پسمنظر ۾ ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=166}} الڪندي جي فلسفياڻي زندگيءَ جو عروج معتصم جي دور ۾ آيو. هن پنهنجو مشهور ڪتاب ''On First Philosophy''، يعني «فلسفي اوليٰ بابت»، معتصم جي نالي منسوب ڪيو. معتصم جي پٽ احمد جي تعليم ۽ تربيت پڻ الڪندي جي ذمي هئي. == علمي ڪارناما == عرب ڪتابيات نويس [[ابن نديم]] موجب الڪندي گهٽ ۾ گهٽ 260 ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[جاميٽري]] بابت 32، طب ۽ فلسفي بابت 22-22، منطق بابت 9 ۽ طبعيات بابت 12 ڪتاب شامل هئا.{{sfn|Corbin|1993|pages=154–155}} جيتوڻيڪ صدين دوران سندس اڪثر ڪتاب گم ٿي ويا، پر ڪجهه تحريرون لاطيني ترجمن جي صورت ۾ محفوظ رهيون، جيڪي [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] جهڙن مترجمن سان لاڳاپيل هيون. بعد ۾ ڪجهه اصل عربي قلمي نسخا پڻ ٻيهر دريافت ٿيا. خاص طور ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ترڪيءَ جي هڪ ڪتاب خاني مان الڪندي جون 24 اهڙيون تحريرون مليون، جن کي اڳ ۾ گم ٿيل سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=172–173}} === فلسفو === اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ الڪندي جو هڪ اهم ڪردار يوناني فلسفي کي مسلمان پڙهندڙن لاءِ قابلِ فهم ۽ قابلِ قبول بڻائڻ هو. هن بغداد جي بيت الحڪمت مان پنهنجي علمي سرگرمين کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} ڪيترن اهم فلسفياڻن متنن جي ترجمي سان گڏ، عربي فلسفي جي ڪيترن اصطلاحن جي ترتيب ۽ رواج ۾ پڻ الڪندي جو ڪردار هو. انهن اصطلاحن ۽ فڪري بنيادن اڳتي هلي فارابي، ابن سينا ۽ [[امام غزالي]] جهڙن مفڪرن جي فلسفياڻي ڪم لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.{{sfn|Adamson|2005|pages=32–33}} الڪندي جي تحريرن جو هڪ بنيادي مقصد اهو واضح ڪرڻ هو ته هڪ طرف فلسفي ۽ عقلي الاهي علم، ۽ ٻئي طرف وحيءَ تي ٻڌل مذهبي علم جي وچ ۾ مطابقت ممڪن آهي. جيتوڻيڪ هن قياسي علمِ ڪلام جي ڪجهه طريقن کي رد ڪيو، پر سندس موقف هو ته وحي علم جو عقل کان وڌيڪ معتبر ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته وحي اهڙين ايماني حقيقتن جي ضمانت ڏئي ٿو، جن تائين عقل پنهنجي وس سان نٿو پهچي سگهي. الڪندي جو فلسفياڻو طريقو هر لحاظ کان نئون نه هو. بعد جي ڪجهه مفڪرن سندس طريقي کي غيرپختو پڻ سمجهيو، خاص طور ان ڪري جو هو عربي ٻوليءَ ۾ منظم فلسفياڻي تحريرون لکڻ وارن ابتدائي عالمن مان هو. ان جي باوجود هن [[ارسطو]] جي فلسفي ۽ خاص طور [[نو افلاطونيت]] جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ ڪم مسلمان دنيا ۾ يوناني فلسفي جي تعارف ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=166–167}} === فلڪيات === [[File:Al-Kindi, Abu Yusuf Ya Qub ibn Ishaq – Liber novem iudicum in iudiciis astrorum, 1509 – BEIC 1289632.jpg|thumb|''Liber novem iudicum in iudiciis astrorum''، 1509ع جو ڇاپو.]] الڪندي [[شمسي نظام]] بابت پنهنجو تصور [[بطليموس]] جي فلڪياتي نظام مان ورتو. بطليموس موجب زمين ڪائنات جي مرڪز ۾ هئي ۽ ان جي چوڌاري هڪٻئي اندر واقع آسماني گولا موجود هئا، جن سان چنڊ، عطارد، زهره، سج، مريخ، مشتري ۽ تارا لاڳاپيل هئا. الڪندي پنهنجي هڪ رسالي ۾ انهن آسماني جسمن کي عقلي خاصيتون رکندڙ وجود قرار ڏنو، جن جي گول حرڪت خدا جي فرمانبرداري ۽ عبادت جو اظهار آهي. سندس خيال موجب اهي آسماني جسم خدا جي تدبير جا وسيلا آهن. پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن مشاهدي تي ٻڌل دليل پڻ ڏنا. مثال طور، مختلف موسمن جو تعلق سيارن ۽ تارن، خاص طور سج، جي مخصوص حالتن سان جوڙيو. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته مختلف علائقن جي ماڻهن جي صورت ۽ مزاج تي انهن جي مٿان واقع آسماني جسمن جي ترتيب جو اثر پوي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=42}} تنهن هوندي به الڪندي جي تحريرن ۾ اهو مڪمل طور واضح نه آهي ته آسماني جسم مادي دنيا تي ڪهڙي عمل ذريعي اثرانداز ٿين ٿا. هن جي هڪ تشريح ارسطو جي فلسفي مان ورتل هئي، جنهن موجب آسماني جسمن جي حرڪت چنڊ کان هيٺ واري دنيا ۾ رڳڙ ۽ تحريڪ پيدا ڪري ٿي. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ زمين، باهه، هوا ۽ پاڻيءَ جا بنيادي عنصر متحرڪ ٿين ٿا ۽ انهن جي ميلاپ سان مادي دنيا جون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. هڪ ٻيو نظريو ''On Rays''، يعني ''De radiis''، نالي رسالي ۾ ملي ٿو، جنهن موجب سيارا سڌين ليڪن ۾ پنهنجو اثر منتقل ڪن ٿا. پر جديد تحقيق موجب هي رسالو، جيڪو غالباً تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪنهن لاطيني ليکڪ لکيو هو، الڪندي ڏانهن غلط منسوب ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Matton |first1=Sylvain |title=An Irradiation of Latin Grammarians, or The De radiis is not by al-Kindī |journal=Magic, Ritual, and Witchcraft |date=Winter 2023 |volume=17 |issue=3 |pages=437–455 |doi=10.1353/mrw.2023.0005|s2cid=258054985 }}</ref> انهن ٻنهي تشريحن ۾ مادي اثر جي منتقليءَ بابت ٻه مختلف تصور ملن ٿا: پهريون سڌي رابطي ذريعي اثر، ۽ ٻيو فاصلي تان اثر. اهو ساڳيو فرق الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ پڻ نظر اچي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=43}} الڪندي ڏانهن منسوب نجوم بابت اهم تحريرن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:<ref>{{cite book |first=Benjamin N. |last=Dykes |title=The Forty Chapters of Al-Kindī: Traditional Horary and Electional Astrology |location=Minneapolis |publisher=Cazimi Press |date=2011 |pages=5–6 }}</ref> * ''The Book of the Judgement of the Stars'' — تارن جي احڪامن بابت ڪتاب، جنهن ۾ ''The Forty Chapters'' پڻ شامل آهي. * ''On the Stellar Rays'' — تارن جي شعاعن بابت رسالو؛ ان جي الڪندي ڏانهن نسبت غيرمستند آهي. * موسم ۽ موسمي تبديلين بابت ڪيترائي رسالا، جن ۾ ''De mutatione temporum'' پڻ شامل آهي. * گرهڻن جي احڪامن بابت رسالو. * عربن جي حڪومت ۽ ان جي مدت بابت رسالو، جنهن کي عرب حڪومت جي پڄاڻيءَ جي اڳڪٿي لاءِ استعمال ڪيو ويو. * ''The Choices of Days'' — ڏينهن جي چونڊ بابت رسالو. * ''On the Revolutions of the Years'' — سالن جي گردش ۽ نجومي احڪامن بابت رسالو. * ''De Signis Astronomiae Applicitis as Mediciam'' — طب ۾ فلڪياتي نشانين جي استعمال بابت رسالو. * سيارن جي روحاني خاصيتن بابت رسالو. === بصريات === [[File:Al-Kindi – Cambridge, Trinity College Library, Medieval manuscripts, MS R.15.17 (937), secolo XVII – BEIC 11521297.jpg|thumb|''De radiis'' جو سترهين صديءَ جو قلمي نسخو، ٽرينيٽي ڪاليج لائبريري، ڪيمبرج. هي تصنيف الڪندي ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي، پر جديد تحقيق ان نسبت کي رد ڪري ٿي.]] الڪندي قديم دور کان پوءِ [[بصريات]] بابت لکڻ وارن اهم ابتدائي عالمن مان هڪ هو. [[راجر بيڪن]] بصريات جي موضوع تي کيس بطليموس کان پوءِ اهم ترين مصنفن ۾ شمار ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Deming|first1=David|title=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages|date=2012|publisher=McFarland|pages=92|language=en}}</ref> ''De radiis stellarum'' نالي غيرمستند نسبت واري تصنيف ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ويو آهي ته دنيا جي هر شيءِ سڀني طرفن ڏانهن شعاعون خارج ڪري ٿي، جيڪي سڄي دنيا ۾ پکڙجن ٿيون.<ref>{{cite book |first=David C. |last=Lindberg |title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler |location=Chicago |publisher=University of Chicago |date=1976 |page=19 |oclc=463202962}}</ref> شعاعن جي اثر بابت انهيءَ نظريي جو بعد جي عالمن، جهڙوڪ [[ابن الهيثم]]، [[رابرٽ گروسٽيست]] ۽ راجر بيڪن، جي فڪري ماحول سان تعلق رهيو آهي.<ref>{{cite journal |first=David C. |last=Lindberg |journal=Isis |volume=62 |issue=4 |date=Winter 1971 |pages=469–489 |doi=10.1086/350790 |title=Alkindi's Critique of Euclid's Theory of Vision|pmid=4948770 |s2cid=40895875 }}</ref> الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ ٻه اهم نظريا ملن ٿا: ارسطوي نظريو ۽ [[اقليدس]] جو نظريو. ارسطو موجب ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ لاءِ اک ۽ ڏٺي ويندڙ شيءِ جي وچ ۾ روشنيءَ سان ڀريل شفاف ذريعو، جهڙوڪ هوا، موجود هجڻ ضروري آهي. جڏهن اهي شرطون پوريون ٿين ٿيون ته شيءِ جي محسوس ٿيندڙ صورت انهيءَ ذريعي وسيلي اک تائين پهچي ٿي. ان جي ابتڙ اقليدس موجب ڏسڻ جو عمل سڌين ليڪن ۾ ٿيندو آهي، جڏهن اک مان نڪرندڙ شعاعون روشن شيءِ تائين پهچن ٿيون ۽ اتان موٽن ٿيون. اهڙيءَ طرح بصريات ۾ پڻ سڌي رابطي ۽ فاصلي تان اثر جا ٻه مختلف تصور سامهون اچن ٿا. الڪندي انهن نظرين جي درستگي جانچڻ لاءِ ان ڳالهه کي بنياد بڻايو ته ڪهڙو نظريو ڏسڻ جي عملي تجربي جي وڌيڪ مناسب وضاحت ڪري ٿو. مثال طور، ارسطو جو نظريو انهيءَ ڳالهه جي وضاحت ڪرڻ ۾ مشڪل محسوس ڪندو هو ته ڪنهن شيءِ کي مختلف ڪنڊن کان ڏسڻ سان ان جي ظاهر ٿيندڙ صورت ڇو بدلجي وڃي ٿي. جيڪڏهن هڪ گول دائري کي پاسيري پاسي کان ڏٺو وڃي ته اهو هڪ ليڪ وانگر نظر اچي سگهي ٿو. ارسطوي نظريي موجب دائري جي مڪمل محسوس ٿيندڙ صورت اک تائين پهچڻ گهرجي ۽ ان کي دائري وانگر ئي ظاهر ٿيڻ گهرجي. ان جي ابتڙ اقليدسي بصريات هڪ اهڙو جاميٽريءَ تي ٻڌل نمونو پيش ڪيو، جنهن سان ڏسڻ جي ڪنڊ، پاڇن جي ڊيگهه ۽ آئينن ۾ عڪس جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ جو بنياد اهو تصور هو ته بصري شعاعون سڌين ليڪن ۾ سفر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب الڪندي اقليدسي نظريي کي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو.{{sfn|Adamson|2005|page=45}} الڪندي جو بصريات بابت اهم رسالو ''De aspectibus'' بعد ۾ لاطينيءَ ۾ ترجمو ٿيو. هن ڪتاب، ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ۽ بطليموس توڙي اقليدس جي بصريات بابت عربي متنن يورپ ۾ بصري تحقيق جي ترقيءَ تي اثر وڌو. خاص طور رابرٽ گروسٽيست، [[ويٽيلو]] ۽ راجر بيڪن جي تحقيق انهن علمي روايتن سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book |last=Szulakowska |first=Urszula |date=2000 |title=The Alchemy of Light: Geometry and Optics in Late Renaissance Alchemical Illustration |publisher=Brill|page=29}}</ref> === طب === [[الڪندي]] ڏانهن [[طب]] جي موضوع تي ٽيهه کان وڌيڪ رسالا منسوب ڪيا ويا آهن. انهن تحريرن ۾ هو خاص طور قديم يوناني طبيب [[جالينوس]] جي نظرين کان متاثر هو.{{sfn|Prioreschi|2002}} هن شعبي ۾ سندس سڀ کان اهم تصنيف غالباً ''[[De Gradibus]]'' آهي، جنهن ۾ هن رياضيات کي طب، خاص طور [[دوائن جو علم|دوائن جي علم]] ۾ استعمال ڪرڻ جو طريقو بيان ڪيو. مثال طور، هن دوائن جي اثرائتي قوت کي مقداري صورت ۾ ماپڻ لاءِ هڪ رياضياتي پيمانو تيار ڪيو. ان سان گڏ هن چنڊ جي مختلف مرحلن جي بنياد تي اهڙو نظام پيش ڪيو، جنهن جي مدد سان طبيب مريض جي بيماريءَ جي سڀ کان نازڪ ڏينهن جو اڳواٽ اندازو لڳائي سگهي. طبي تاريخ جي محقق پلينيو پريوريشي موجب هي طب جي شعبي ۾ مقداري ماپ کي سنجيدگيءَ سان استعمال ڪرڻ جي ابتدائي ڪوشش هئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}}{{sfn|Prioreschi|1996|page=230}} === ڪيميا === الڪندي عام ڌاتن کي سون يا چانديءَ جهڙين قيمتي ڌاتن ۾ تبديل ڪرڻ جي امڪان کي رد ڪيو. بعد ۾ فارسي ڪيمياگر ۽ طبيب [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي]] (تقريباً 865ع–925ع) سندس انهيءَ موقف تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=173–174}} الڪندي ڏانهن هڪ تصنيف منسوب ڪئي وئي آهي، جيڪا ''ڪتاب الترفق في العطر'' («عطر بابت نرميءَ جو ڪتاب») يا ''ڪتاب ڪيمياء العطر والتصعيدات'' («عطر ۽ تقطير جي ڪيميا بابت ڪتاب») جي نالن سان مشهور آهي. هن تصنيف ۾ شراب جي [[تقطير]] بابت قديم ترين معلوم حوالن مان هڪ موجود آهي.<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2001|chapter=Alchemy, chemistry and chemical technology|editor-last=al-Hassan|editor-first=Ahmad Y.|title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences|pages=41–84|publisher=UNESCO|isbn=9789231038310}}</ref><ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}}</ref><ref>{{cite book|last1=Garbers|first1=Karl|year=1948|title=Kitāb Kīmiyā' al-'Iṭr Wat-Taṣ'īdāt: Buch über die Chemie des Parfüms und die Destillationen von Ya'qūb b. Isḥāq al-Kindī. Ein Beitrag zur Geschichte der arabischen Parfümgeschichte und Drogenkunde aus de 9. Jahrh.|volume=P.C. Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, 30|location=Leipzig|publisher=Brockhaus}}</ref> هن ڪتاب ۾ گلاب مان تيل ڪڍڻ لاءِ تقطير جو طريقو پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ان سان گڏ 107 مختلف قسمن جي عطرن جي تياريءَ جا نسخا ڏنل آهن.{{sfn|al-Hassan|2001|page=69}} === رياضيات === الڪندي رياضيات جي ڪيترن اهم موضوعن تي ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[حساب]]، [[جاميٽري]]، هندي انگ، انگن جي باهمي هم آهنگي، ليڪن ۽ انگن سان ضرب، نسبتي مقدار، تناسب ۽ وقت جي ماپ، ۽ عددي طريقا ۽ اختصار شامل هئا.<ref name="st-and1"/> هن ''هندي انگن جي استعمال بابت'' (عربي: '''كتاب في استعمال الأعداد الهندية'''؛ ''Kitāb fī Istiʿmāl al-Aʿdād al-Hindiyyah'') نالي چئن جلدن تي مشتمل تصنيف پڻ لکي. هن ڪتاب وچ اوڀر ۽ اولهه ۾ [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي انگن جي نظام]] جي پکيڙ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جاميٽريءَ ۾ الڪندي ٻين موضوعن سان گڏ متوازي ليڪن جي نظريي تي پڻ لکيو. بصريات بابت سندس ٻه ڪتاب پڻ جاميٽريءَ سان لاڳاپيل هئا. فلسفي جي ميدان ۾ رياضيات جي استعمال جو هڪ مثال ڪائنات جي ازلي هجڻ واري نظريي کي رد ڪرڻ جي سندس ڪوشش هئي. هن دليل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ته '''حقيقي لامحدوديت''' رياضياتي ۽ منطقي لحاظ کان ناممڪن آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ڪائنات جي ازلي هجڻ واري تصور کي رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|title=Al-Kindi's Mathematical Metaphysics|author=Al-Allaf, M|access-date=12 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107031711/http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|archive-date=7 January 2007|url-status=live}}</ref> === رمزنگاري ۽ رمز شڪني === [[File:Al-kindi cryptographic.png|thumb|کاٻي|الڪندي جي رسالي «ڳجهن پيغامن جي رمز کولڻ بابت» جو پهريون صفحو، جنهن ۾ اکرن جي تڪرار جي تجزيي ذريعي رمز شڪنيءَ جي قديم ترين معلوم وضاحت موجود آهي.]] الڪندي کي اهڙو طريقو تيار ڪرڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ متن جي مختلف اکرن جي ظاهر ٿيڻ جي تڪرار جو تجزيو ڪري ڳجهن پيغامن جي رمز کولي سگهجي ٿي. هن طريقي کي '''[[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو [[رمز شڪني]] جي ابتدائي طريقن مان هڪ آهي.<ref name="singh"/> هن موضوع تي الڪندي جو ڪتاب '''رسالة في استخراج الكتب المعماة''' آهي، جنهن جو لفظي مطلب «ڳجهي يا مبهم لکپڙهه کي ظاهر ڪرڻ بابت رسالو» آهي. جديد اصطلاح ۾ ان کي «رمز ٿيل پيغامن جي رمز کولڻ بابت رسالو» پڻ چئي سگهجي ٿو. پنهنجي رسالي ۾ الڪندي رمز شڪنيءَ جي طريقي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> ڪنهن ڳجهي پيغام کي حل ڪرڻ جو هڪ طريقو، جيڪڏهن اسان کي ان جي ٻولي معلوم هجي، اهو آهي ته ساڳي ٻوليءَ ۾ هڪ ٻيو عام متن حاصل ڪجي، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ هڪ صفحي جيترو ڊگهو هجي. ان کان پوءِ انهيءَ متن ۾ هر اکر جي ظاهر ٿيڻ جو تعداد ڳڻجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «پهريون»، ان کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «ٻيون»، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ اکر کي «ٽيون» قرار ڏجي. اهڙيءَ طرح سڀني مختلف اکرن کي انهن جي ظاهر ٿيڻ جي تعداد مطابق ترتيب ڏجي. پوءِ جنهن ڳجهي متن کي حل ڪرڻو هجي، ان جي نشانين جو پڻ ساڳئي نموني تجزيو ڪجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي عام متن جي «پهرئين» اکر سان بدلائجي، ٻي سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي «ٻئي» اکر سان، ۽ ٽين نشانيءَ کي «ٽئين» اکر سان بدلائجي. اهو عمل جاري رکجي، جيستائين حل ڪرڻ واري ڳجهي متن جون سڀ نشانيون اهڙيءَ طرح ترتيب ۾ اچي وڃن. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GbKyAAAAQBAJ|title=The Mathematics of Encryption: An Elementary Introduction|first1=Margaret|last1=Cozzens|first2=Steven J.|last2=Miller|publisher=American Mathematical Society|year=2013|isbn=978-0821883211|page=5}}</ref> </blockquote> الڪندي [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم کان متاثر هو. خليل بن احمد ''ڳجهن پيغامن بابت ڪتاب'' لکيو هو، جنهن ۾ عربي ٻوليءَ جي سڀني ممڪن لفظن کي، حرڪتن سان ۽ حرڪتن کان سواءِ، ترتيب ڏيڻ لاءِ [[ترتيبون ۽ ميلاپ|ترتيبن ۽ ميلاپن]] جو ابتدائي استعمال ملي ٿو.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> === موسميات === الڪندي '''رسالة في العلة الفاعلة للمد والجزر''' («سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ جي مؤثر سبب بابت رسالو») نالي تصنيف ۾ [[مد ۽ جزر]] بابت هڪ نظريو پيش ڪيو. سندس نظريي موجب سمنڊ جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ لاٿ جو تعلق گرمي پد ۾ واڌ ۽ گهٽتائيءَ سبب جسمن ۾ پيدا ٿيندڙ تبديلين سان آهي.{{sfn|Prioreschi|2002|page=17}} پنهنجي دليل جي حمايت لاءِ هن هڪ سائنسي تجربي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> حواسن جي مدد سان اهو پڻ ڏسي سگهجي ٿو ته شديد ٿڌ جي نتيجي ۾ هوا پاڻيءَ ۾ ڪيئن تبديل ٿئي ٿي. ان لاءِ هڪ شيشي جي بوتل کڻي، ان کي مڪمل طور برف سان ڀري، ان جو منهن احتياط سان بند ڪيو وڃي. پوءِ بوتل جو وزن ڪيو وڃي. ان کان پوءِ بوتل کي هڪ اهڙي ٿانوَ ۾ رکيو وڃي، جنهن جو وزن اڳ ۾ معلوم ڪيو ويو هجي. بوتل جي مٿاڇري تي هوا پاڻيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي ۽ ان تي پاڻيءَ جا ڦڙا ظاهر ٿين ٿا، جيئن وڏن مسامدار مٽيءَ جي ٿانون تي ڦڙا ظاهر ٿيندا آهن. اهڙيءَ طرح آهستي آهستي ٿانوَ ۾ پاڻيءَ جو چڱو مقدار گڏ ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ بوتل، پاڻي ۽ ٿانوَ جو گڏيل وزن ڪيو وڃي ته اهو اڳئين وزن کان وڌيڪ معلوم ٿئي ٿو، جيڪو تبديليءَ کي ثابت ڪري ٿو. ڪجهه نادان ماڻهو سمجهن ٿا ته برف شيشي مان ٻاهر نڪري ٿي، پر اهو ناممڪن آهي. اهڙو ڪو عمل موجود نه آهي، جنهن سان پاڻي يا برف شيشي مان گذري سگهي. </blockquote> هوا جي قدرتي سببن ۽ مختلف وقتن ۽ هنڌن تي ان جي رخن ۾ فرق جي وضاحت ڪندي الڪندي لکيو:<ref>{{cite book|last1=Al-Jubouri|first1=I. M. N.|title=History of Islamic Philosophy: With View of Greek Philosophy and Early History of Islam|date=2004|publisher=Authors on Line Ltd|isbn=9780755210114|url=https://books.google.com/books?id=3xJjNG5CNdwC&pg=PA213}}</ref> <blockquote> جڏهن سج اتر واري لاڙي ۾ هوندو آهي ته اتر وارا علائقا گرم ٿيندا آهن ۽ ڏکڻ طرف ٿڌ هوندي آهي. انهيءَ حالت ۾ اتر واري هوا گرميءَ سبب ڦهلجي ڏکڻ طرف وڌندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڏکڻ واري هوا ٿڌ سبب سُسي ويندي آهي. تنهنڪري اونهاري جون گهڻيون هوائون هڪ قسم جون هونديون آهن، جڏهن ته سياري جون گهڻيون هوائون ان کان مختلف هونديون آهن. </blockquote> === موسيقيءَ جو نظريو === الڪندي عرب-اسلامي دنيا ۾ موسيقيءَ جي انهن ابتدائي نظريه دانن مان هو، جن جون تحريرون اڄ تائين محفوظ آهن. هن قديم يوناني موسيقيءَ جي سُرن واري نظام کي عربي [[عود]] تي لاڳو ڪيو. جيتوڻيڪ هن سُرن جي سڃاڻپ لاءِ عربي الفابيٽ جا اکر استعمال ڪيا، پر هن يوناني سُرن جا نالا پڻ عربيءَ ۾ منتقل ڪيا.<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=144–156}}</ref> هن عود ۾ پنجين تار جو اضافو ڪيو. الڪندي موسيقيءَ جي نظريي بابت ڪيترائي رسالا لکيا.<ref>{{cite book|title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia|editor1-first=Andrea L.|editor1-last=Stanton|editor2-first=Peter J.|editor2-last=Seybolt|editor3-first=Edward|editor3-last=Ramsamy|editor4-first=Carolyn M.|editor4-last=Elliott|date=2012|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1412981767|page=87}}</ref> مختلف قديم ڪتابياتي فهرستن ۾ سندس موسيقيءَ بابت تحريرن جو تعداد مختلف ٻڌايو ويو آهي، پر رڳو چار تصنيفون اهڙيون آهن، جيڪي محفوظ آهن ۽ جن جي الڪندي ڏانهن نسبت يقيني طور ڪري سگهجي ٿي:<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=6–27}}</ref> * '''''Stringed Instruments from One String to Ten Strings''''' — هڪ تار کان ڏهن تارن تائين تاردار سازن بابت ڪتاب. * '''''Epistle on Informative Parts on Music''''' — موسيقيءَ جي وضاحتي حصن بابت رسالو. * '''''Epistle on Modes and Tones''''' — موسيقيءَ جي طريقن ۽ سُرن بابت رسالو. * '''''Epistle on the Knowledge of the Composition of Melodies''''' — ڌنن جي ترتيب جي علم بابت رسالو. سندس تحريرن ۾ [[موسيقيءَ جي علاج ۾ استعمال|موسيقيءَ جي علاجي اهميت]] بابت بحث پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book|last=Shehadi|first=Fadlou|title=Philosophies of Music in Medieval Islam|date=1995|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004101289|page=35}}</ref> هن موسيقيءَ ۽ ڪائنات جي وچ ۾ اهڙن لاڳاپن بابت پڻ بحث ڪيو، جن کي هو ڪائناتي نوعيت جا لاڳاپا سمجهندو هو.<ref>{{cite book|last=Turner|first=Howard R.|title=Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction|url=https://books.google.com/books?id=3VfY8PgmhDMC|date=28 July 2010|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0292781498|edition=3rd pbk. print.|page=49}}</ref> ohqayynz0eu63rb5ke88pw4kfpfarly 426177 426176 2026-10-29T21:10:22Z Intisar Ali 8681 426177 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|عرب مسلمان فلسفي، رياضيدان ۽ طبيب (تقريباً 801ع–873ع)}} {{Infobox philosopher | name = يعقوب بن اسحاق الڪندي | image = Stamp IQ 1962 6f.jpg | caption = 1962ع جي عراقي ٽپال ٽڪيٽ تي الڪندي جي تصوير | region = [[اسلامي فلسفو]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | birth_date = تقريباً 801ع (186هه) | birth_place = [[ڪوفو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تقريباً 873ع (258هه)، لڳ ڀڳ 72 ورهين جي عمر ۾ | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | school_tradition = [[ارسطويت]]<ref>Klein-Frank, F. ''Al-Kindi''. In Leaman, O & Nasr, H (2001). ''History of Islamic Philosophy''. London: Routledge. p. 165.</ref> | main_interests = [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[منطق]]، [[اخلاقيات]]، [[رياضيات]]، [[رمزنگاري]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[نفسيات]]، [[دوائن جو علم]]، [[طب]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[ڪائناتيات]]، [[نجوم]]، [[موسيقيءَ جو نظريو]] | notable_works = ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages''، ''Epistle on Informative Parts on Music''، ''De radiis''، ''De aspectibus'' | religion = [[اسلام]] }} '''ابو يوسف يعقوب بن اسحاق الصباح الڪندي''' (عربي: '''أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي'''؛ لاطيني: ''Alkindus''؛ تقريباً 801ع–873ع) هڪ [[ميسوپوٽيميا]] سان تعلق رکندڙ عرب [[جامع العلوم عالم]]، [[فلسفي]]، [[رياضيدان]]، [[طبيب]] ۽ [[موسيقيءَ جو نظريو|موسيقيءَ جو نظريه دان]] هو. الڪندي کي اسلامي فلسفي جي ارسطوي روايت جي ابتدائي فلسفين مان پهريون اهم فلسفي سمجهيو ويندو آهي. کيس «عرب فلسفي جو باني» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Nasr137To138">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy |date=2006 |publisher=State University of New York |isbn=978-0-7914-6799-2 |pages=137–138}}</ref><ref>{{cite book|last=Abboud |first=Tony|title=Al-Kindi: the father of Arab philosophy|date=2006|publisher=Rosen |isbn=978-1-4042-0511-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Greenberg |first=Yudit Kornberg |title=Encyclopedia of love in world religions |date=2008 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-980-1 |volume=1 |page=405}}</ref> الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ هن [[بغداد]] ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Al-Kindi biography |url=https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |website=www-groups.dcs.st-and.ac.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> هو بغداد جي مشهور علمي اداري [[بيت الحڪمت]] سان لاڳاپيل هڪ اهم شخصيت بڻيو. هي ادارو عباسي خليفن جي سرپرستيءَ هيٺ ترجمي ۽ علمي تحقيق جو مرڪز هو. ڪيترن عباسي خليفن کيس قديم يوناني سائنسي ۽ فلسفياڻن متنن جي عربيءَ ۾ ترجمي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو. قديم فلسفي سان انهيءَ رابطي الڪندي جي فڪر تي گهرو اثر وڌو. هن يوناني ۽ ارسطوي فلسفي جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول مطابق ترتيب ڏنو، انهن ۾ تبديليون آنديون ۽ مسلمان دنيا ۾ انهن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي موضوعن تي سوين اصل رسالا ۽ ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[مابعدالطبعيات]]، اخلاقيات، منطق، نفسيات، طب، دوائن جو علم،{{sfn|Corbin|1993|page=155}} رياضيات، [[فلڪيات]]، نجوم ۽ [[بصريات]] شامل هئا. هن عطرن، تلوارن، قيمتي پٿرن، شيشي، رنگن، حيوانيات، سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ، آئينن، [[موسميات]] ۽ [[زلزلن]] جهڙن عملي موضوعن تي پڻ لکيو.{{sfn|Adamson|2005|page=33}}{{sfn|Adamson|2007|page=7}} رياضيات جي ميدان ۾ الڪندي [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي-عربي انگن جي نظام]] کي اسلامي دنيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] سان گڏ هن انهن انگن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو، جيڪي اڳتي هلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ به اختيار ڪيا ويا.<ref name="st-and1">{{cite web |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |title=Abu Yusuf Yaqub ibn Ishaq al-Sabbah Al-Kindi |access-date=26 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> الڪندي کي [[رمزنگاري]] ۽ ڳجهن پيغامن جي تجزيي جي ابتدائي باني شخصيتن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite news |title=The man who cracked the Kama Sutra code |date=4 October 2000 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4754214/The-man-who-cracked-the-Kama-Sutra-code.html |newspaper=The Telegraph|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite book |last=Borda |first=Monica |date=2011 |title=Fundamentals in Information Theory and Coding |publisher=Springer |page=122}}</ref> [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم مان فائدو وٺندي،<ref name="LB"/> هن ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages'' نالي رسالو لکيو، جنهن کي [[رمز شڪني]] جي تاريخ ۾ هڪ اهم ابتدائي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن ۾ [[شمارياتي استدلال]] جو هڪ قديم مثال ملي ٿو،<ref>{{cite journal |last=Broemeling |first=Lyle D. |title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology |doi=10.1198/tas.2011.10191 |journal=The American Statistician |volume=65 |issue=4 |pages=255–257 |date=2011|s2cid=123537702 }}</ref> ۽ ڳجهن پيغامن کي پڙهڻ لاءِ [[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]] جهڙا طريقا بيان ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://cemse.kaust.edu.sa/stat/al-kindi-distinguished-statistics-lectures |website=Statistics at King Abdullah University of Science and Technology |title=Al-Kindi Distinguished Statistics Lectures}}</ref><ref name="singh">{{cite book |last=Singh |first=Simon |title=The Code Book |pages=14–20 |location=New York City |publisher=Anchor Books |date=2000 |isbn=9780385495325 |url=https://archive.org/details/codebook00simo/page/14 }}</ref> رياضيات ۽ طب جي گڏيل ڄاڻ جي مدد سان الڪندي اهڙو مقداري پيمانو پڻ تيار ڪيو، جنهن سان طبيب دوائن جي اثرائتي قوت جو اندازو لڳائي سگهن.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}} الڪندي جي فلسفياڻين تحريرن جو هڪ مرڪزي موضوع فلسفي ۽ اسلامي مذهبي علمن، خاص طور [[علم ڪلام]]، جي وچ ۾ مطابقت هو. سندس ڪيترن ڪتابن ۾ خدا جي ذات، [[روح]] ۽ [[وحي|نبوي علم]] جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} == ابتدائي زندگي == الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ عرب قبيلي [[ڪنده قبيلو|ڪنده]] جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو نسب [[اشعث بن قيس]] سان ملندو هو، جيڪو [[محمد ﷺ]] جو همعصر هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h4fN4HEPD68C&pg=PA12|title=Al Kindi: The Father of Arab Philosophy|last=Abboud|first=Tony|date=15 January 2006|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|isbn=9781404205116}}</ref> اسلام جي ابتدائي دور ۾ سندس خاندان ڪوفي جي قبائلي اشرافيه جي اهم خاندانن مان هڪ هو. تنهن هوندي به [[عبدالرحمان بن محمد بن اشعث]] جي بغاوت کان پوءِ هن خاندان پنهنجي سياسي طاقت جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Slaves on Horses|pages=110–111}}</ref> الڪندي جو والد اسحاق [[بصرو|بصري]] جو گورنر هو. الڪندي پنهنجي شروعاتي تعليم اتي حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو وڌيڪ تعليم لاءِ بغداد ويو. بغداد ۾ کيس عباسي خليفن [[مامون الرشيد]] (813ع–833ع) ۽ [[معتصم بالله]] (833ع–842ع) جي سرپرستي حاصل ٿي. الڪندي جي علمي صلاحيت ۽ مطالعي جي شوق کي ڏسندي مامون کيس بغداد جي بيت الحڪمت سان لاڳاپيل ڪيو، جتي قديم يوناني فلسفي ۽ سائنس جي ڪتابن جا عربي ترجما ڪيا ويندا هئا. الڪندي پنهنجي سهڻي [[خوش نويسي]] سبب پڻ مشهور هو. هڪ دور ۾ هن خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) لاءِ خوش نويس طور به ڪم ڪيو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} مامون جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ معتصم خليفو بڻيو. معتصم جي دور ۾ الڪندي جي علمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ کيس خليفي جي پٽ احمد جو استاد مقرر ڪيو ويو. پر [[واثق بالله]] (842ع–847ع) ۽ خاص طور متوڪل جي خلافت دوران الڪندي جي اثر ۽ حيثيت ۾ گهٽتائي آئي. سندس زوال بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن. ڪن محققن موجب بيت الحڪمت جي عالمن وچ ۾ علمي رقابتون ان جو سبب هيون، جڏهن ته ٻين متوڪل جي دور ۾ غيرروايتي مذهبي گروهن ۽ غيرمسلمانن خلاف سخت پاليسين ڏانهن اشارو ڪيو آهي. هڪ موقعي تي الڪندي کي مارڪٽ جو نشانو بڻايو ويو ۽ سندس ذاتي ڪتاب خانو عارضي طور ضبط ڪيو ويو. اسلامي فڪر جي محقق [[هينري ڪوربن]] موجب الڪندي 873ع ۾ خليفي [[معتمد علي الله]] (870ع–892ع) جي دور ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. ڪوربن سندس آخري زندگيءَ کي اڪيلائيءَ واري زندگي قرار ڏنو آهي.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} الڪندي جي وفات کان پوءِ سندس فلسفياڻيون تحريرون آهستي آهستي علمي منظرنامي کان پري ٿينديون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب ضايع ٿي ويا ۽ بعد جي مسلمان عالمن ۽ مؤرخن تائين پڻ نه پهچي سگهيا. محقق فيلڪس ڪلائن-فرانڪي انهيءَ صورتحال جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ متوڪل جي دور جي مذهبي سخت گيري ۽ بعد ۾ [[منگول سلطنت|منگولن]] جي حملن دوران ڪتاب خانن جي تباهي شامل آهن. تنهن هوندي به سندس خيال موجب سڀ کان وڌيڪ امڪاني سبب اهو هو ته الڪندي جون تحريرون بعد جي بااثر فلسفين، جهڙوڪ [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، ۾ ساڳي مقبوليت حاصل نه ڪري سگهيون ۽ انهن فلسفين جي شهرت الڪندي جي اثر کي پسمنظر ۾ ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=166}} الڪندي جي فلسفياڻي زندگيءَ جو عروج معتصم جي دور ۾ آيو. هن پنهنجو مشهور ڪتاب ''On First Philosophy''، يعني «فلسفي اوليٰ بابت»، معتصم جي نالي منسوب ڪيو. معتصم جي پٽ احمد جي تعليم ۽ تربيت پڻ الڪندي جي ذمي هئي. == علمي ڪارناما == عرب ڪتابيات نويس [[ابن نديم]] موجب الڪندي گهٽ ۾ گهٽ 260 ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[جاميٽري]] بابت 32، طب ۽ فلسفي بابت 22-22، منطق بابت 9 ۽ طبعيات بابت 12 ڪتاب شامل هئا.{{sfn|Corbin|1993|pages=154–155}} جيتوڻيڪ صدين دوران سندس اڪثر ڪتاب گم ٿي ويا، پر ڪجهه تحريرون لاطيني ترجمن جي صورت ۾ محفوظ رهيون، جيڪي [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] جهڙن مترجمن سان لاڳاپيل هيون. بعد ۾ ڪجهه اصل عربي قلمي نسخا پڻ ٻيهر دريافت ٿيا. خاص طور ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ترڪيءَ جي هڪ ڪتاب خاني مان الڪندي جون 24 اهڙيون تحريرون مليون، جن کي اڳ ۾ گم ٿيل سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=172–173}} === فلسفو === اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ الڪندي جو هڪ اهم ڪردار يوناني فلسفي کي مسلمان پڙهندڙن لاءِ قابلِ فهم ۽ قابلِ قبول بڻائڻ هو. هن بغداد جي بيت الحڪمت مان پنهنجي علمي سرگرمين کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} ڪيترن اهم فلسفياڻن متنن جي ترجمي سان گڏ، عربي فلسفي جي ڪيترن اصطلاحن جي ترتيب ۽ رواج ۾ پڻ الڪندي جو ڪردار هو. انهن اصطلاحن ۽ فڪري بنيادن اڳتي هلي فارابي، ابن سينا ۽ [[امام غزالي]] جهڙن مفڪرن جي فلسفياڻي ڪم لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.{{sfn|Adamson|2005|pages=32–33}} الڪندي جي تحريرن جو هڪ بنيادي مقصد اهو واضح ڪرڻ هو ته هڪ طرف فلسفي ۽ عقلي الاهي علم، ۽ ٻئي طرف وحيءَ تي ٻڌل مذهبي علم جي وچ ۾ مطابقت ممڪن آهي. جيتوڻيڪ هن قياسي علمِ ڪلام جي ڪجهه طريقن کي رد ڪيو، پر سندس موقف هو ته وحي علم جو عقل کان وڌيڪ معتبر ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته وحي اهڙين ايماني حقيقتن جي ضمانت ڏئي ٿو، جن تائين عقل پنهنجي وس سان نٿو پهچي سگهي. الڪندي جو فلسفياڻو طريقو هر لحاظ کان نئون نه هو. بعد جي ڪجهه مفڪرن سندس طريقي کي غيرپختو پڻ سمجهيو، خاص طور ان ڪري جو هو عربي ٻوليءَ ۾ منظم فلسفياڻي تحريرون لکڻ وارن ابتدائي عالمن مان هو. ان جي باوجود هن [[ارسطو]] جي فلسفي ۽ خاص طور [[نو افلاطونيت]] جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ ڪم مسلمان دنيا ۾ يوناني فلسفي جي تعارف ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=166–167}} === فلڪيات === [[File:Al-Kindi, Abu Yusuf Ya Qub ibn Ishaq – Liber novem iudicum in iudiciis astrorum, 1509 – BEIC 1289632.jpg|thumb|''Liber novem iudicum in iudiciis astrorum''، 1509ع جو ڇاپو.]] الڪندي [[شمسي نظام]] بابت پنهنجو تصور [[بطليموس]] جي فلڪياتي نظام مان ورتو. بطليموس موجب زمين ڪائنات جي مرڪز ۾ هئي ۽ ان جي چوڌاري هڪٻئي اندر واقع آسماني گولا موجود هئا، جن سان چنڊ، عطارد، زهره، سج، مريخ، مشتري ۽ تارا لاڳاپيل هئا. الڪندي پنهنجي هڪ رسالي ۾ انهن آسماني جسمن کي عقلي خاصيتون رکندڙ وجود قرار ڏنو، جن جي گول حرڪت خدا جي فرمانبرداري ۽ عبادت جو اظهار آهي. سندس خيال موجب اهي آسماني جسم خدا جي تدبير جا وسيلا آهن. پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن مشاهدي تي ٻڌل دليل پڻ ڏنا. مثال طور، مختلف موسمن جو تعلق سيارن ۽ تارن، خاص طور سج، جي مخصوص حالتن سان جوڙيو. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته مختلف علائقن جي ماڻهن جي صورت ۽ مزاج تي انهن جي مٿان واقع آسماني جسمن جي ترتيب جو اثر پوي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=42}} تنهن هوندي به الڪندي جي تحريرن ۾ اهو مڪمل طور واضح نه آهي ته آسماني جسم مادي دنيا تي ڪهڙي عمل ذريعي اثرانداز ٿين ٿا. هن جي هڪ تشريح ارسطو جي فلسفي مان ورتل هئي، جنهن موجب آسماني جسمن جي حرڪت چنڊ کان هيٺ واري دنيا ۾ رڳڙ ۽ تحريڪ پيدا ڪري ٿي. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ زمين، باهه، هوا ۽ پاڻيءَ جا بنيادي عنصر متحرڪ ٿين ٿا ۽ انهن جي ميلاپ سان مادي دنيا جون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. هڪ ٻيو نظريو ''On Rays''، يعني ''De radiis''، نالي رسالي ۾ ملي ٿو، جنهن موجب سيارا سڌين ليڪن ۾ پنهنجو اثر منتقل ڪن ٿا. پر جديد تحقيق موجب هي رسالو، جيڪو غالباً تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪنهن لاطيني ليکڪ لکيو هو، الڪندي ڏانهن غلط منسوب ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Matton |first1=Sylvain |title=An Irradiation of Latin Grammarians, or The De radiis is not by al-Kindī |journal=Magic, Ritual, and Witchcraft |date=Winter 2023 |volume=17 |issue=3 |pages=437–455 |doi=10.1353/mrw.2023.0005|s2cid=258054985 }}</ref> انهن ٻنهي تشريحن ۾ مادي اثر جي منتقليءَ بابت ٻه مختلف تصور ملن ٿا: پهريون سڌي رابطي ذريعي اثر، ۽ ٻيو فاصلي تان اثر. اهو ساڳيو فرق الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ پڻ نظر اچي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=43}} الڪندي ڏانهن منسوب نجوم بابت اهم تحريرن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:<ref>{{cite book |first=Benjamin N. |last=Dykes |title=The Forty Chapters of Al-Kindī: Traditional Horary and Electional Astrology |location=Minneapolis |publisher=Cazimi Press |date=2011 |pages=5–6 }}</ref> * ''The Book of the Judgement of the Stars'' — تارن جي احڪامن بابت ڪتاب، جنهن ۾ ''The Forty Chapters'' پڻ شامل آهي. * ''On the Stellar Rays'' — تارن جي شعاعن بابت رسالو؛ ان جي الڪندي ڏانهن نسبت غيرمستند آهي. * موسم ۽ موسمي تبديلين بابت ڪيترائي رسالا، جن ۾ ''De mutatione temporum'' پڻ شامل آهي. * گرهڻن جي احڪامن بابت رسالو. * عربن جي حڪومت ۽ ان جي مدت بابت رسالو، جنهن کي عرب حڪومت جي پڄاڻيءَ جي اڳڪٿي لاءِ استعمال ڪيو ويو. * ''The Choices of Days'' — ڏينهن جي چونڊ بابت رسالو. * ''On the Revolutions of the Years'' — سالن جي گردش ۽ نجومي احڪامن بابت رسالو. * ''De Signis Astronomiae Applicitis as Mediciam'' — طب ۾ فلڪياتي نشانين جي استعمال بابت رسالو. * سيارن جي روحاني خاصيتن بابت رسالو. === بصريات === [[File:Al-Kindi – Cambridge, Trinity College Library, Medieval manuscripts, MS R.15.17 (937), secolo XVII – BEIC 11521297.jpg|thumb|''De radiis'' جو سترهين صديءَ جو قلمي نسخو، ٽرينيٽي ڪاليج لائبريري، ڪيمبرج. هي تصنيف الڪندي ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي، پر جديد تحقيق ان نسبت کي رد ڪري ٿي.]] الڪندي قديم دور کان پوءِ [[بصريات]] بابت لکڻ وارن اهم ابتدائي عالمن مان هڪ هو. [[راجر بيڪن]] بصريات جي موضوع تي کيس بطليموس کان پوءِ اهم ترين مصنفن ۾ شمار ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Deming|first1=David|title=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages|date=2012|publisher=McFarland|pages=92|language=en}}</ref> ''De radiis stellarum'' نالي غيرمستند نسبت واري تصنيف ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ويو آهي ته دنيا جي هر شيءِ سڀني طرفن ڏانهن شعاعون خارج ڪري ٿي، جيڪي سڄي دنيا ۾ پکڙجن ٿيون.<ref>{{cite book |first=David C. |last=Lindberg |title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler |location=Chicago |publisher=University of Chicago |date=1976 |page=19 |oclc=463202962}}</ref> شعاعن جي اثر بابت انهيءَ نظريي جو بعد جي عالمن، جهڙوڪ [[ابن الهيثم]]، [[رابرٽ گروسٽيست]] ۽ راجر بيڪن، جي فڪري ماحول سان تعلق رهيو آهي.<ref>{{cite journal |first=David C. |last=Lindberg |journal=Isis |volume=62 |issue=4 |date=Winter 1971 |pages=469–489 |doi=10.1086/350790 |title=Alkindi's Critique of Euclid's Theory of Vision|pmid=4948770 |s2cid=40895875 }}</ref> الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ ٻه اهم نظريا ملن ٿا: ارسطوي نظريو ۽ [[اقليدس]] جو نظريو. ارسطو موجب ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ لاءِ اک ۽ ڏٺي ويندڙ شيءِ جي وچ ۾ روشنيءَ سان ڀريل شفاف ذريعو، جهڙوڪ هوا، موجود هجڻ ضروري آهي. جڏهن اهي شرطون پوريون ٿين ٿيون ته شيءِ جي محسوس ٿيندڙ صورت انهيءَ ذريعي وسيلي اک تائين پهچي ٿي. ان جي ابتڙ اقليدس موجب ڏسڻ جو عمل سڌين ليڪن ۾ ٿيندو آهي، جڏهن اک مان نڪرندڙ شعاعون روشن شيءِ تائين پهچن ٿيون ۽ اتان موٽن ٿيون. اهڙيءَ طرح بصريات ۾ پڻ سڌي رابطي ۽ فاصلي تان اثر جا ٻه مختلف تصور سامهون اچن ٿا. الڪندي انهن نظرين جي درستگي جانچڻ لاءِ ان ڳالهه کي بنياد بڻايو ته ڪهڙو نظريو ڏسڻ جي عملي تجربي جي وڌيڪ مناسب وضاحت ڪري ٿو. مثال طور، ارسطو جو نظريو انهيءَ ڳالهه جي وضاحت ڪرڻ ۾ مشڪل محسوس ڪندو هو ته ڪنهن شيءِ کي مختلف ڪنڊن کان ڏسڻ سان ان جي ظاهر ٿيندڙ صورت ڇو بدلجي وڃي ٿي. جيڪڏهن هڪ گول دائري کي پاسيري پاسي کان ڏٺو وڃي ته اهو هڪ ليڪ وانگر نظر اچي سگهي ٿو. ارسطوي نظريي موجب دائري جي مڪمل محسوس ٿيندڙ صورت اک تائين پهچڻ گهرجي ۽ ان کي دائري وانگر ئي ظاهر ٿيڻ گهرجي. ان جي ابتڙ اقليدسي بصريات هڪ اهڙو جاميٽريءَ تي ٻڌل نمونو پيش ڪيو، جنهن سان ڏسڻ جي ڪنڊ، پاڇن جي ڊيگهه ۽ آئينن ۾ عڪس جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ جو بنياد اهو تصور هو ته بصري شعاعون سڌين ليڪن ۾ سفر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب الڪندي اقليدسي نظريي کي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو.{{sfn|Adamson|2005|page=45}} الڪندي جو بصريات بابت اهم رسالو ''De aspectibus'' بعد ۾ لاطينيءَ ۾ ترجمو ٿيو. هن ڪتاب، ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ۽ بطليموس توڙي اقليدس جي بصريات بابت عربي متنن يورپ ۾ بصري تحقيق جي ترقيءَ تي اثر وڌو. خاص طور رابرٽ گروسٽيست، [[ويٽيلو]] ۽ راجر بيڪن جي تحقيق انهن علمي روايتن سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book |last=Szulakowska |first=Urszula |date=2000 |title=The Alchemy of Light: Geometry and Optics in Late Renaissance Alchemical Illustration |publisher=Brill|page=29}}</ref> === طب === [[الڪندي]] ڏانهن [[طب]] جي موضوع تي ٽيهه کان وڌيڪ رسالا منسوب ڪيا ويا آهن. انهن تحريرن ۾ هو خاص طور قديم يوناني طبيب [[جالينوس]] جي نظرين کان متاثر هو.{{sfn|Prioreschi|2002}} هن شعبي ۾ سندس سڀ کان اهم تصنيف غالباً ''[[De Gradibus]]'' آهي، جنهن ۾ هن رياضيات کي طب، خاص طور [[دوائن جو علم|دوائن جي علم]] ۾ استعمال ڪرڻ جو طريقو بيان ڪيو. مثال طور، هن دوائن جي اثرائتي قوت کي مقداري صورت ۾ ماپڻ لاءِ هڪ رياضياتي پيمانو تيار ڪيو. ان سان گڏ هن چنڊ جي مختلف مرحلن جي بنياد تي اهڙو نظام پيش ڪيو، جنهن جي مدد سان طبيب مريض جي بيماريءَ جي سڀ کان نازڪ ڏينهن جو اڳواٽ اندازو لڳائي سگهي. طبي تاريخ جي محقق پلينيو پريوريشي موجب هي طب جي شعبي ۾ مقداري ماپ کي سنجيدگيءَ سان استعمال ڪرڻ جي ابتدائي ڪوشش هئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}}{{sfn|Prioreschi|1996|page=230}} === ڪيميا === الڪندي عام ڌاتن کي سون يا چانديءَ جهڙين قيمتي ڌاتن ۾ تبديل ڪرڻ جي امڪان کي رد ڪيو. بعد ۾ فارسي ڪيمياگر ۽ طبيب [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي]] (تقريباً 865ع–925ع) سندس انهيءَ موقف تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=173–174}} الڪندي ڏانهن هڪ تصنيف منسوب ڪئي وئي آهي، جيڪا ''ڪتاب الترفق في العطر'' («عطر بابت نرميءَ جو ڪتاب») يا ''ڪتاب ڪيمياء العطر والتصعيدات'' («عطر ۽ تقطير جي ڪيميا بابت ڪتاب») جي نالن سان مشهور آهي. هن تصنيف ۾ شراب جي [[تقطير]] بابت قديم ترين معلوم حوالن مان هڪ موجود آهي.<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2001|chapter=Alchemy, chemistry and chemical technology|editor-last=al-Hassan|editor-first=Ahmad Y.|title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences|pages=41–84|publisher=UNESCO|isbn=9789231038310}}</ref><ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}}</ref><ref>{{cite book|last1=Garbers|first1=Karl|year=1948|title=Kitāb Kīmiyā' al-'Iṭr Wat-Taṣ'īdāt: Buch über die Chemie des Parfüms und die Destillationen von Ya'qūb b. Isḥāq al-Kindī. Ein Beitrag zur Geschichte der arabischen Parfümgeschichte und Drogenkunde aus de 9. Jahrh.|volume=P.C. Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, 30|location=Leipzig|publisher=Brockhaus}}</ref> هن ڪتاب ۾ گلاب مان تيل ڪڍڻ لاءِ تقطير جو طريقو پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ان سان گڏ 107 مختلف قسمن جي عطرن جي تياريءَ جا نسخا ڏنل آهن.{{sfn|al-Hassan|2001|page=69}} === رياضيات === الڪندي رياضيات جي ڪيترن اهم موضوعن تي ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[حساب]]، [[جاميٽري]]، هندي انگ، انگن جي باهمي هم آهنگي، ليڪن ۽ انگن سان ضرب، نسبتي مقدار، تناسب ۽ وقت جي ماپ، ۽ عددي طريقا ۽ اختصار شامل هئا.<ref name="st-and1"/> هن ''هندي انگن جي استعمال بابت'' (عربي: '''كتاب في استعمال الأعداد الهندية'''؛ ''Kitāb fī Istiʿmāl al-Aʿdād al-Hindiyyah'') نالي چئن جلدن تي مشتمل تصنيف پڻ لکي. هن ڪتاب وچ اوڀر ۽ اولهه ۾ [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي انگن جي نظام]] جي پکيڙ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جاميٽريءَ ۾ الڪندي ٻين موضوعن سان گڏ متوازي ليڪن جي نظريي تي پڻ لکيو. بصريات بابت سندس ٻه ڪتاب پڻ جاميٽريءَ سان لاڳاپيل هئا. فلسفي جي ميدان ۾ رياضيات جي استعمال جو هڪ مثال ڪائنات جي ازلي هجڻ واري نظريي کي رد ڪرڻ جي سندس ڪوشش هئي. هن دليل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ته '''حقيقي لامحدوديت''' رياضياتي ۽ منطقي لحاظ کان ناممڪن آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ڪائنات جي ازلي هجڻ واري تصور کي رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|title=Al-Kindi's Mathematical Metaphysics|author=Al-Allaf, M|access-date=12 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107031711/http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|archive-date=7 January 2007|url-status=live}}</ref> === رمزنگاري ۽ رمز شڪني === [[File:Al-kindi cryptographic.png|thumb|کاٻي|الڪندي جي رسالي «ڳجهن پيغامن جي رمز کولڻ بابت» جو پهريون صفحو، جنهن ۾ اکرن جي تڪرار جي تجزيي ذريعي رمز شڪنيءَ جي قديم ترين معلوم وضاحت موجود آهي.]] الڪندي کي اهڙو طريقو تيار ڪرڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ متن جي مختلف اکرن جي ظاهر ٿيڻ جي تڪرار جو تجزيو ڪري ڳجهن پيغامن جي رمز کولي سگهجي ٿي. هن طريقي کي '''[[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو [[رمز شڪني]] جي ابتدائي طريقن مان هڪ آهي.<ref name="singh"/> هن موضوع تي الڪندي جو ڪتاب '''رسالة في استخراج الكتب المعماة''' آهي، جنهن جو لفظي مطلب «ڳجهي يا مبهم لکپڙهه کي ظاهر ڪرڻ بابت رسالو» آهي. جديد اصطلاح ۾ ان کي «رمز ٿيل پيغامن جي رمز کولڻ بابت رسالو» پڻ چئي سگهجي ٿو. پنهنجي رسالي ۾ الڪندي رمز شڪنيءَ جي طريقي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> ڪنهن ڳجهي پيغام کي حل ڪرڻ جو هڪ طريقو، جيڪڏهن اسان کي ان جي ٻولي معلوم هجي، اهو آهي ته ساڳي ٻوليءَ ۾ هڪ ٻيو عام متن حاصل ڪجي، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ هڪ صفحي جيترو ڊگهو هجي. ان کان پوءِ انهيءَ متن ۾ هر اکر جي ظاهر ٿيڻ جو تعداد ڳڻجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «پهريون»، ان کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «ٻيون»، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ اکر کي «ٽيون» قرار ڏجي. اهڙيءَ طرح سڀني مختلف اکرن کي انهن جي ظاهر ٿيڻ جي تعداد مطابق ترتيب ڏجي. پوءِ جنهن ڳجهي متن کي حل ڪرڻو هجي، ان جي نشانين جو پڻ ساڳئي نموني تجزيو ڪجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي عام متن جي «پهرئين» اکر سان بدلائجي، ٻي سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي «ٻئي» اکر سان، ۽ ٽين نشانيءَ کي «ٽئين» اکر سان بدلائجي. اهو عمل جاري رکجي، جيستائين حل ڪرڻ واري ڳجهي متن جون سڀ نشانيون اهڙيءَ طرح ترتيب ۾ اچي وڃن. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GbKyAAAAQBAJ|title=The Mathematics of Encryption: An Elementary Introduction|first1=Margaret|last1=Cozzens|first2=Steven J.|last2=Miller|publisher=American Mathematical Society|year=2013|isbn=978-0821883211|page=5}}</ref> </blockquote> الڪندي [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم کان متاثر هو. خليل بن احمد ''ڳجهن پيغامن بابت ڪتاب'' لکيو هو، جنهن ۾ عربي ٻوليءَ جي سڀني ممڪن لفظن کي، حرڪتن سان ۽ حرڪتن کان سواءِ، ترتيب ڏيڻ لاءِ [[ترتيبون ۽ ميلاپ|ترتيبن ۽ ميلاپن]] جو ابتدائي استعمال ملي ٿو.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> === موسميات === الڪندي '''رسالة في العلة الفاعلة للمد والجزر''' («سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ جي مؤثر سبب بابت رسالو») نالي تصنيف ۾ [[مد ۽ جزر]] بابت هڪ نظريو پيش ڪيو. سندس نظريي موجب سمنڊ جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ لاٿ جو تعلق گرمي پد ۾ واڌ ۽ گهٽتائيءَ سبب جسمن ۾ پيدا ٿيندڙ تبديلين سان آهي.{{sfn|Prioreschi|2002|page=17}} پنهنجي دليل جي حمايت لاءِ هن هڪ سائنسي تجربي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> حواسن جي مدد سان اهو پڻ ڏسي سگهجي ٿو ته شديد ٿڌ جي نتيجي ۾ هوا پاڻيءَ ۾ ڪيئن تبديل ٿئي ٿي. ان لاءِ هڪ شيشي جي بوتل کڻي، ان کي مڪمل طور برف سان ڀري، ان جو منهن احتياط سان بند ڪيو وڃي. پوءِ بوتل جو وزن ڪيو وڃي. ان کان پوءِ بوتل کي هڪ اهڙي ٿانوَ ۾ رکيو وڃي، جنهن جو وزن اڳ ۾ معلوم ڪيو ويو هجي. بوتل جي مٿاڇري تي هوا پاڻيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي ۽ ان تي پاڻيءَ جا ڦڙا ظاهر ٿين ٿا، جيئن وڏن مسامدار مٽيءَ جي ٿانون تي ڦڙا ظاهر ٿيندا آهن. اهڙيءَ طرح آهستي آهستي ٿانوَ ۾ پاڻيءَ جو چڱو مقدار گڏ ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ بوتل، پاڻي ۽ ٿانوَ جو گڏيل وزن ڪيو وڃي ته اهو اڳئين وزن کان وڌيڪ معلوم ٿئي ٿو، جيڪو تبديليءَ کي ثابت ڪري ٿو. ڪجهه نادان ماڻهو سمجهن ٿا ته برف شيشي مان ٻاهر نڪري ٿي، پر اهو ناممڪن آهي. اهڙو ڪو عمل موجود نه آهي، جنهن سان پاڻي يا برف شيشي مان گذري سگهي. </blockquote> هوا جي قدرتي سببن ۽ مختلف وقتن ۽ هنڌن تي ان جي رخن ۾ فرق جي وضاحت ڪندي الڪندي لکيو:<ref>{{cite book|last1=Al-Jubouri|first1=I. M. N.|title=History of Islamic Philosophy: With View of Greek Philosophy and Early History of Islam|date=2004|publisher=Authors on Line Ltd|isbn=9780755210114|url=https://books.google.com/books?id=3xJjNG5CNdwC&pg=PA213}}</ref> <blockquote> جڏهن سج اتر واري لاڙي ۾ هوندو آهي ته اتر وارا علائقا گرم ٿيندا آهن ۽ ڏکڻ طرف ٿڌ هوندي آهي. انهيءَ حالت ۾ اتر واري هوا گرميءَ سبب ڦهلجي ڏکڻ طرف وڌندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڏکڻ واري هوا ٿڌ سبب سُسي ويندي آهي. تنهنڪري اونهاري جون گهڻيون هوائون هڪ قسم جون هونديون آهن، جڏهن ته سياري جون گهڻيون هوائون ان کان مختلف هونديون آهن. </blockquote> === موسيقيءَ جو نظريو === الڪندي عرب-اسلامي دنيا ۾ موسيقيءَ جي انهن ابتدائي نظريه دانن مان هو، جن جون تحريرون اڄ تائين محفوظ آهن. هن قديم يوناني موسيقيءَ جي سُرن واري نظام کي عربي [[عود]] تي لاڳو ڪيو. جيتوڻيڪ هن سُرن جي سڃاڻپ لاءِ عربي الفابيٽ جا اکر استعمال ڪيا، پر هن يوناني سُرن جا نالا پڻ عربيءَ ۾ منتقل ڪيا.<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=144–156}}</ref> هن عود ۾ پنجين تار جو اضافو ڪيو. الڪندي موسيقيءَ جي نظريي بابت ڪيترائي رسالا لکيا.<ref>{{cite book|title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia|editor1-first=Andrea L.|editor1-last=Stanton|editor2-first=Peter J.|editor2-last=Seybolt|editor3-first=Edward|editor3-last=Ramsamy|editor4-first=Carolyn M.|editor4-last=Elliott|date=2012|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1412981767|page=87}}</ref> مختلف قديم ڪتابياتي فهرستن ۾ سندس موسيقيءَ بابت تحريرن جو تعداد مختلف ٻڌايو ويو آهي، پر رڳو چار تصنيفون اهڙيون آهن، جيڪي محفوظ آهن ۽ جن جي الڪندي ڏانهن نسبت يقيني طور ڪري سگهجي ٿي:<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=6–27}}</ref> * '''''Stringed Instruments from One String to Ten Strings''''' — هڪ تار کان ڏهن تارن تائين تاردار سازن بابت ڪتاب. * '''''Epistle on Informative Parts on Music''''' — موسيقيءَ جي وضاحتي حصن بابت رسالو. * '''''Epistle on Modes and Tones''''' — موسيقيءَ جي طريقن ۽ سُرن بابت رسالو. * '''''Epistle on the Knowledge of the Composition of Melodies''''' — ڌنن جي ترتيب جي علم بابت رسالو. سندس تحريرن ۾ [[موسيقيءَ جي علاج ۾ استعمال|موسيقيءَ جي علاجي اهميت]] بابت بحث پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book|last=Shehadi|first=Fadlou|title=Philosophies of Music in Medieval Islam|date=1995|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004101289|page=35}}</ref> هن موسيقيءَ ۽ ڪائنات جي وچ ۾ اهڙن لاڳاپن بابت پڻ بحث ڪيو، جن کي هو ڪائناتي نوعيت جا لاڳاپا سمجهندو هو.<ref>{{cite book|last=Turner|first=Howard R.|title=Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction|url=https://books.google.com/books?id=3VfY8PgmhDMC|date=28 July 2010|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0292781498|edition=3rd pbk. print.|page=49}}</ref> == فلسفياڻو فڪر == {{Neoplatonism}} === فلسفي تي اثر === جيتوڻيڪ مسلمان دانشور اڳ ۾ ئي [[يوناني فلسفو|يوناني فلسفي]]، خاص طور [[منطق]]، کان واقف هئا، پر [[الڪندي]] کي پهريون حقيقي مسلمان فلسفي هجڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} الڪندي جو پنهنجو فڪر گهڻي حد تائين [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني فلسفي]] کان متاثر هو. خاص طور [[پروڪلس]]، [[افلوطين]] ۽ [[يوحنا فيلوپونس]] جي فلسفياڻن نظرين جو مٿس اثر هو. تنهن هوندي به سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻين يوناني فلسفياڻن مڪتبن مان پڻ خيال ورتا هئا.{{sfn|Adamson|2005|page=37}} الڪندي پنهنجي تحريرن ۾ [[ارسطو]] جا ڪيترائي حوالا ڏئي ٿو، پر گهڻن موقعن تي هو ارسطو جي نظرين جي غيرارادي طور نو افلاطوني فڪري ڍانچي ۾ نئين سر تشريح ڪري ٿو. اهو رجحان خاص طور [[مابعدالطبعيات]] ۽ خدا کي علت يا سبب طور سمجهڻ بابت سندس بحثن ۾ وڌيڪ نمايان آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=36}} ڪجهه ماهرن جي راءِ موجب الڪندي [[معتزله]] جي علمِ ڪلام کان پڻ متاثر هو، ڇاڪاڻ ته الڪندي ۽ معتزلي عالمن ٻنهي خدا جي وحدانيت، يعني [[توحيد]]، جي حفاظت ۽ تشريح کي بنيادي اهميت ڏني. تنهن هوندي به محققن جي هڪ اقليتي راءِ موجب انهن ٻنهي جي نظرين ۾ موجود هڪجهڙايون رڳو اتفاقي هيون ۽ انهن مان سڌو فڪري اثر ثابت نٿو ٿئي.{{sfn|Corbin|1993|page=155}} === مابعدالطبعيات === الڪندي موجب [[مابعدالطبعيات]] جو مقصد خدا جي معرفت حاصل ڪرڻ آهي. انهيءَ سبب هو فلسفي ۽ [[الاهيات]] جي وچ ۾ ڪو واضح فرق نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته سندس خيال موجب ٻنهي جو بنيادي موضوع هڪ ئي آهي. بعد جي فلسفين، خاص طور [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، انهيءَ مسئلي تي الڪندي کان اختلاف ڪيو. انهن موجب مابعدالطبعيات جو اصل موضوع '''وجود، وجود جي حيثيت سان''' آهي، ۽ خدا جي ذات بابت بحث ان علم جي موضوع سان لاڳاپيل هڪ مخصوص بحث آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} الڪندي جي مابعدالطبعياتي فڪر جو مرڪزي اصول خدا جي '''مطلق وحدانيت''' آهي. هو انهيءَ وحدانيت کي اهڙي صفت سمجهي ٿو، جيڪا صرف خدا سان مخصوص آهي ۽ جنهن ۾ ٻي ڪا به موجود شيءِ شريڪ نه آهي. سندس مطلب اهو آهي ته عام طور ڪنهن به موجود شيءِ کي «هڪ» چئي سگهجي ٿو، پر حقيقت ۾ اها شيءِ هڪ هجڻ سان گڏ گهڻائيءَ جي خاصيت پڻ رکي ٿي. مثال طور، هڪ جسم کي هڪ جسم چيو ويندو آهي، پر اهو ڪيترن مختلف حصن مان ٺهيل هوندو آهي. اهڙيءَ طرح جيڪڏهن ڪو ماڻهو چوي ته «مون هڪ هاٿي ڏٺو»، ته هو هڪ مخصوص هاٿي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ پر «هاٿي» جو لفظ جانورن جي هڪ اهڙي نوع لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيترائي فرد شامل آهن. انهيءَ بنياد تي الڪندي موجب رڳو خدا ئي اهڙو وجود آهي، جيڪو پنهنجي ذات ۽ تصور ٻنهي لحاظ کان مطلق طور هڪ آهي. خدا جي ذات ۾ ڪنهن به قسم جي گهڻائي يا ترڪيب موجود نه آهي. ڪجهه محققن موجب خدا جي وحدانيت بابت الڪندي جو اهو تصور انتهائي سخت [[سلبي الاهيات]] ڏانهن وٺي وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪا صفت ٻين موجود شين لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي، ته انهيءَ صفت کي ساڳي معنيٰ ۾ خدا ڏانهن منسوب ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.{{sfn|Corbin|1993|page=155}}{{sfn|Adamson|2005|page=35}} مطلق وحدانيت کان سواءِ الڪندي خدا کي '''خالق''' پڻ قرار ڏئي ٿو. انهيءَ جو مطلب آهي ته خدا غائي علت، يعني آخري مقصد يا غايت جو سبب، ۽ فاعلي علت، يعني ڪنهن عمل کي وجود ۾ آڻيندڙ سبب، ٻنهي حيثيتن سان لاڳاپيل آهي. بعد جي ڪجهه مسلمان نو افلاطوني فلسفين جي ابتڙ، جن موجب ڪائنات خدا جي وجود مان فيض يا صدور جي نتيجي ۾ وجود ۾ اچي ٿي، الڪندي خدا کي فعال فاعل سمجهي ٿو. الڪندي موجب خدا محض هڪ اهڙو وجود نه آهي، جنهن مان ڪائنات غيرفعال طريقي سان صادر ٿئي، پر هو عمل ڪندڙ فاعل آهي. حقيقت ۾ خدا ئي اصل فاعل آهي، ڇاڪاڻ ته ٻين سڀني وچ وارن سببن جو وجود ۽ اثر سندس قدرت تي دارومدار رکي ٿو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=167}} هتي بنيادي تصور اهو آهي ته خدا پيدا ڪيل وچ وارن سببن ذريعي عمل ڪري ٿو. اهي سبب وري هڪٻئي تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ [[علت ۽ معلول]] جي سلسلي ذريعي گهربل نتيجو پيدا ٿئي ٿو. پر حقيقت ۾ اهي وچ وارا سبب مڪمل طور خودمختيار فاعل نه آهن؛ اهي خدا جي عمل جي ظهور جا وسيلا آهن.{{sfn|Adamson|2005|page=36}} اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ هي تصور خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جي مدد سان ارسطوي فلسفي جي '''علتِ اوليٰ''' ۽ '''غيرمتحرڪ محرڪ''' جي تصورن کي اسلامي وحيءَ ۾ بيان ٿيل خدا جي تصور سان هم آهنگ ڪري پيش ڪيو ويو.{{sfn|Adamson|2005|page=39}} === علميات === [[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|ساڄي|قديم يوناني فلسفين، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، کي وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ وڏي علمي اهميت ڏني ويندي هئي.]] الڪندي اهو نظريو پيش ڪيو ته هڪ اهڙو الڳ، غيرجسماني ۽ آفاقي عقل موجود آهي، جنهن کي '''عقلِ اول''' چيو ويندو آهي. سندس نظرئي موجب عقلِ اول خدا جي پهرين مخلوق آهي ۽ اهڙو واسطو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. عقلِ اول جي اهميت صرف مابعدالطبعيات تائين محدود نه آهي، پر اهو الڪندي جي [[علميات]]، يعني علم جي ماهيت ۽ حصول بابت نظريي، ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿو. الڪندي جو هي نظريو [[افلاطوني حقيقت پسندي]] کان متاثر هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=168}} افلاطون موجب مادي دنيا ۾ موجود هر شيءِ جو تعلق هڪ اهڙي آفاقي صورت سان آهي، جيڪا غيرمادي حقيقت جي سطح تي موجود هوندي آهي. اهي آفاقي صورتون تجريدي تصور آهن، جهڙوڪ ڪنهن شيءِ جي نوع، صفت يا تعلق، جيڪي مختلف مادي شين ۽ جاندارن تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، هڪ ڳاڙهي صوف ۾ «ڳاڙهاڻ» جي صفت موجود آهي، جيڪا ڳاڙهاڻ جي آفاقي تصور سان لاڳاپيل آهي. الڪندي موجب انساني عقل ۾ انهن آفاقي صورتن کي سمجهڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اها شروعات ۾ رڳو '''امڪاني صلاحيت''' هوندي آهي. عقلِ اول جي عمل ذريعي اها امڪاني صلاحيت فعلي صورت اختيار ڪري ٿي. عقلِ اول هميشه آفاقي صورتن بابت فڪر ڪندو رهي ٿو. الڪندي دليل ڏئي ٿو ته انساني عقل رڳو حسي مشاهدي ذريعي ڪنهن شيءِ جو آفاقي تصور حاصل نٿو ڪري سگهي. ٻين لفظن ۾، انسان ڪنهن نوع جي هڪ يا ڪيترن فردن کي ڏسي رڳو انهن جي مشاهدي مان ان نوع جي مڪمل آفاقي حقيقت کي نٿو سمجهي سگهي. اهڙي مشاهدي سان رڳو هڪ گهٽ درجي جي '''حسي صورت''' حاصل ٿئي ٿي، جڏهن ته گهربل آفاقي صورت عقلِ اول جي مدد سان غور ۽ عقلي فعليت ذريعي حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Adamson|2005|pages=40–41}} پنهنجي نظريي جي وضاحت لاءِ الڪندي ڪاٺ ۽ باهه جو مثال ڏئي ٿو. ڪاٺ ۾ گرم ٿيڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اهو پاڻمرادو گرم نٿو ٿئي. انهيءَ صلاحيت کي فعلي صورت ۾ آڻڻ لاءِ ڪنهن اهڙي شيءِ جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا اڳ ۾ ئي گرم هجي، جهڙوڪ باهه. ساڳيءَ طرح انسان جي عقل ۾ آفاقي تصورن بابت سوچڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر ان صلاحيت کي فعلي بنائڻ لاءِ عقلِ اول جي ضرورت پوي ٿي. الڪندي موجب انساني عقل ڪنهن شيءِ بابت فڪر تڏهن ڪري سگهي ٿو، جڏهن عقلِ اول اڳ ۾ ئي ان شيءِ بابت فڪر ڪري رهيو هجي. انهيءَ سبب عقلِ اول کي هميشه سڀني شين بابت فڪر ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو. جڏهن انساني عقل انهيءَ عمل ذريعي ڪنهن آفاقي تصور کي سمجهي وٺي ٿو، ته اهو تصور فرد جي '''عقلِ مستفاد'''، يعني حاصل ڪيل عقل، جو حصو بڻجي وڃي ٿو. ان کان پوءِ انسان جڏهن چاهي، انهيءَ تصور بابت ٻيهر فڪر ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=40}} === روح ۽ آخرت === الڪندي موجب [[روح]] هڪ سادي ۽ غيرمادي جوهر آهي. روح جو مادي دنيا سان تعلق صرف انهن صلاحيتن جي ڪري آهي، جيڪي جسماني بدن ذريعي ڪم ڪن ٿيون. انساني دنياوي وجود جي ماهيت واضح ڪرڻ لاءِ الڪندي، [[ايپيڪٽيٽس]] کان متاثر ٿي، هڪ ٻيڙيءَ جو مثال ڏئي ٿو. هن مثال ۾ هڪ ٻيڙي سمنڊ جي سفر دوران عارضي طور هڪ ٻيٽ وٽ لنگر انداز ٿئي ٿي ۽ مسافرن کي ڪناري تي لهڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ان مثال ۾ لڪل تنبيهه اها آهي ته جيڪي مسافر ٻيٽ تي تمام گهڻو وقت ترسي پوندا، سي ٻيڙيءَ جي ٻيهر روانيءَ وقت پوئتي رهجي سگهن ٿا. هتي الڪندي [[رواقي فلسفو|رواقي فلسفي]] سان لاڳاپيل هڪ تصور پيش ڪري ٿو. انهيءَ تصور موجب انسان کي مادي شين سان حد کان وڌيڪ وابستگي نه رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته اهي شيون آخرڪار کانئس جدا ٿي وينديون. مثال ۾ ٻيٽ مادي دنيا جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ ٻيڙيءَ جو روانو ٿيڻ دنياوي زندگيءَ جي عارضي هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. الڪندي انهيءَ خيال کي نو افلاطوني تصور سان ڳنڍي ٿو. سندس موجب روح پنهنجي توجهه ٻن مختلف طرفن ڏانهن ڪري سگهي ٿو: خواهشن جي پيروي يا عقل جي جستجو. جيڪڏهن روح خواهشن ڏانهن مائل ٿئي ٿو ته اهو جسم سان ٻڌل رهي ٿو، ۽ جسم جي موت سان گڏ روح پڻ فنا ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن روح عقل جي جستجو اختيار ڪري ٿو ته اهو جسماني پابندين کان آزاد ٿي سگهي ٿو ۽ خالص عقلي وجود جي دنيا ۾ «خالق جي نور» ۾ بقا حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|pages=41–42}} ==== وحي ۽ فلسفي جو تعلق ==== الڪندي موجب [[نبوت]] ۽ فلسفو سچائيءَ تائين پهچڻ جا ٻه مختلف رستا آهن. هو انهن ٻنهي جي وچ ۾ چار بنيادي فرق بيان ڪري ٿو. '''پهريون فرق:''' فلسفي بڻجڻ لاءِ انسان کي ڊگهي عرصي تائين تعليم، تربيت ۽ مطالعي جي ضرورت پوي ٿي، جڏهن ته نبوت خدا جي طرفان ڪنهن شخص کي عطا ڪئي ويندي آهي. '''ٻيون فرق:''' فلسفي کي پنهنجي عقلي ڪوشش ۽ استدلال ذريعي، ۽ گهڻي محنت سان، سچائيءَ تائين پهچڻو پوي ٿو؛ جڏهن ته نبيءَ تي خدا جي طرفان سچائي وحي ڪئي ويندي آهي. '''ٽيون فرق:''' نبيءَ جي ڄاڻ، ڇاڪاڻ ته اها الاهي وحيءَ تي ٻڌل هوندي آهي، فلسفي جي ڄاڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ واضح ۽ جامع هوندي آهي. '''چوٿون فرق:''' نبي عام ماڻهن کي انهيءَ سچائيءَ جي وضاحت فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بهتر نموني ڪري سگهي ٿو. انهن فرقن جي بنياد تي الڪندي نبيءَ کي ٻن اهم معاملن ۾ فلسفي کان مٿانهون قرار ڏئي ٿو. پهريون، نبيءَ کي سچائي حاصل ڪرڻ ۾ جيڪا آساني ۽ يقين حاصل ٿئي ٿو، اهو فلسفي کي حاصل نه هوندو آهي. ٻيو، نبي انهيءَ سچائيءَ کي عام ماڻهن تائين وڌيڪ مؤثر انداز ۾ پهچائي سگهي ٿو. تنهن هوندي به انهيءَ موقف جو هڪ اهم نتيجو اهو آهي ته نبيءَ ۽ فلسفي جي حاصل ڪيل علم جو '''مضمون يا اصل حقيقت هڪ ئي آهي'''. محقق [[پيٽر ايڊمسن]] موجب انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته الڪندي نبوت کي فلسفي تي جيڪا فوقيت ڏئي ٿو، اها ڪجهه مخصوص پهلوئن تائين محدود آهي.{{sfn|Adamson|2005|pages=46–47}}{{sfn|Corbin|1993|page=156}} ان کان سواءِ الڪندي نبوي رؤيائن ۽ خوابن بابت هڪ فطري سببن تي ٻڌل تشريح پڻ اختيار ڪئي. هن ارسطوي فلسفي ۾ بيان ڪيل '''قوتِ متخيله''' جي تصور کي استعمال ڪندي دليل ڏنو ته ڪجهه پاڪيزه ۽ چڱيءَ طرح تيار ٿيل روح مستقبل جي واقعن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکي سگهن ٿا. اهم ڳالهه اها آهي ته الڪندي اهڙين رؤيائن يا خوابن کي سڌي طرح خدا جي وحيءَ ڏانهن منسوب نٿو ڪري، پر انهن جي وضاحت انساني تخيل جي صلاحيت ذريعي ڪري ٿو. سندس موجب تخيل انسان کي ڪنهن شيءِ جي جسماني وجود کي سڌو محسوس ڪرڻ کان سواءِ به ان جي «صورت» حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهي ٿو. انهيءَ مان اهو نتيجو نڪري سگهي ٿو ته جيڪو به انسان پنهنجي روح کي پاڪيزه بڻائي، اهو اهڙيون رؤيائون حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکي سگهي ٿو. نبوي معجزن جي فطري سببن تي ٻڌل اهڙين تشريحن سميت ڪجهه ٻين فلسفياڻن نظرين تي [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ تنقيد ڪئي.{{sfn|Adamson|2005|page=47}} === نقاد ۽ سرپرست === جيتوڻيڪ الڪندي مذهبي نوعيت جي سوالن جا جواب ڳولڻ ۾ فلسفي جي اهميت کي تسليم ڪندو هو، پر ڪيترائي ٻيا مسلمان مفڪر فلسفي جي امڪانن بابت سندس جيترا پراميد نه هئا. تنهن هوندي به اهو سمجهڻ درست نه ٿيندو ته انهن مفڪرن فلسفي جي مخالفت صرف ان ڪري ڪئي، جو اهو هڪ «پرڏيهي علم» هو. اسلامي فلسفي جي ماهر [[اوليوَر ليمن]] موجب مشهور متڪلمن جا اعتراض عام طور فلسفي جي علم تي نه، پر انهن نتيجن تي هوندا هئا، جن تائين فلسفي پهتا هئا. [[امام غزالي]]، جيڪو فلسفين تي تنقيد سبب مشهور آهي، پاڻ پڻ فلسفي ۽ منطق جو ماهر هو. سندس تنقيد جو بنيادي سبب اهو هو ته ڪجهه فلسفي اهڙن نتيجن تائين پهتا هئا، جيڪي سندس نظر ۾ مذهبي عقيدن جي خلاف هئا. غزالي موجب انهن مان ٽي سڀ کان وڌيڪ سنگين مسئلا هي هئا: # اهو عقيدو ته ڪائنات خدا سان گڏ ازل کان موجود آهي. # جسماني [[قيامت|ٻيهر جيئري ٿيڻ]] جو انڪار. # اهو موقف ته خدا کي رڳو تجريدي آفاقي حقيقتن جو علم آهي، نه ڪي انفرادي ۽ مخصوص شين جو. بهرحال، سڀني فلسفين انهن ٽنهي نظرين کي قبول نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Leaman |first=Oliver |date=1999 |title=A Brief Introduction to Islamic Philosophy |publisher=Polity Press |page=21 |isbn=978-0-7456-1961-3 |url=https://archive.org/details/briefintroductio0000leam/page/21 }}</ref> پنهنجي زندگيءَ ۾ الڪندي کي انهن عباسي خليفن جي سرپرستي حاصل رهي، جيڪي معتزلي فڪر جا حامي هئا، خاص طور [[مامون الرشيد]] ۽ [[معتصم بالله]]. انهيءَ سرپرستيءَ سبب هو نسبتاً آزاديءَ سان پنهنجا فلسفياڻا خيال پيش ڪري سگهيو. پنهنجي دور ۾ الڪندي تي انهيءَ ڪري پڻ تنقيد ڪئي وئي ته هو «عقل» کي خدا جي سڀ کان ويجهي ۽ بلند ترين مخلوق طور پيش ڪندو هو. ان وقت عام طور اها حيثيت [[ملائڪ|ملائڪن]] سان منسوب ڪئي ويندي هئي.<ref>Black, p. 168. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> الڪندي ڪجهه معتزلي عالمن سان پڻ مناظرا ڪيا. انهن مناظرن ۾ هن انهن معتزلي عالمن جي جوهريت، يعني مادي دنيا جي بنيادي ذرڙن بابت نظريي، تي تنقيد ڪئي، جيڪي انهيءَ عقيدي جا حامي هئا. بهرحال، سڀئي معتزلي عالم جوهريت جا حامي نه هئا.<ref>Black, p. 169. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> فلسفين ۽ متڪلمن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ اختلافن جي تاريخ ۾ الڪندي جو اصل ڪردار انهن بحثن لاءِ فڪري بنياد فراهم ڪرڻ هو. محقق [[ڊيبورا بليڪ]] موجب الڪندي جي تحريرن ۾ انهن مستقبل جي فلسفياڻن ۽ مذهبي اختلافن جا بنيادي عنصر موجود هئا، جيڪي بعد ۾ امام غزالي جي ڪتاب ''تهافت الفلاسفه'' ۾ مڪمل صورت ۾ سامهون آيا.<ref>Black, p. 171. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> inm69ao2lxokghw7h6ocbva8luekxlr 426178 426177 2026-10-29T21:11:02Z Intisar Ali 8681 426178 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|عرب مسلمان فلسفي، رياضيدان ۽ طبيب (تقريباً 801ع–873ع)}} {{Infobox philosopher | name = يعقوب بن اسحاق الڪندي | image = Stamp IQ 1962 6f.jpg | caption = 1962ع جي عراقي ٽپال ٽڪيٽ تي الڪندي جي تصوير | region = [[اسلامي فلسفو]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | birth_date = تقريباً 801ع (186هه) | birth_place = [[ڪوفو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تقريباً 873ع (258هه)، لڳ ڀڳ 72 ورهين جي عمر ۾ | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | school_tradition = [[ارسطويت]]<ref>Klein-Frank, F. ''Al-Kindi''. In Leaman, O & Nasr, H (2001). ''History of Islamic Philosophy''. London: Routledge. p. 165.</ref> | main_interests = [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[منطق]]، [[اخلاقيات]]، [[رياضيات]]، [[رمزنگاري]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[نفسيات]]، [[دوائن جو علم]]، [[طب]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[ڪائناتيات]]، [[نجوم]]، [[موسيقيءَ جو نظريو]] | notable_works = ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages''، ''Epistle on Informative Parts on Music''، ''De radiis''، ''De aspectibus'' | religion = [[اسلام]] }} '''ابو يوسف يعقوب بن اسحاق الصباح الڪندي''' (عربي: '''أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي'''؛ لاطيني: ''Alkindus''؛ تقريباً 801ع–873ع) هڪ [[ميسوپوٽيميا]] سان تعلق رکندڙ عرب [[جامع العلوم عالم]]، [[فلسفي]]، [[رياضيدان]]، [[طبيب]] ۽ [[موسيقيءَ جو نظريو|موسيقيءَ جو نظريه دان]] هو. الڪندي کي اسلامي فلسفي جي ارسطوي روايت جي ابتدائي فلسفين مان پهريون اهم فلسفي سمجهيو ويندو آهي. کيس «عرب فلسفي جو باني» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Nasr137To138">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy |date=2006 |publisher=State University of New York |isbn=978-0-7914-6799-2 |pages=137–138}}</ref><ref>{{cite book|last=Abboud |first=Tony|title=Al-Kindi: the father of Arab philosophy|date=2006|publisher=Rosen |isbn=978-1-4042-0511-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Greenberg |first=Yudit Kornberg |title=Encyclopedia of love in world religions |date=2008 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-980-1 |volume=1 |page=405}}</ref> الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ هن [[بغداد]] ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Al-Kindi biography |url=https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |website=www-groups.dcs.st-and.ac.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> هو بغداد جي مشهور علمي اداري [[بيت الحڪمت]] سان لاڳاپيل هڪ اهم شخصيت بڻيو. هي ادارو عباسي خليفن جي سرپرستيءَ هيٺ ترجمي ۽ علمي تحقيق جو مرڪز هو. ڪيترن عباسي خليفن کيس قديم يوناني سائنسي ۽ فلسفياڻن متنن جي عربيءَ ۾ ترجمي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو. قديم فلسفي سان انهيءَ رابطي الڪندي جي فڪر تي گهرو اثر وڌو. هن يوناني ۽ ارسطوي فلسفي جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول مطابق ترتيب ڏنو، انهن ۾ تبديليون آنديون ۽ مسلمان دنيا ۾ انهن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي موضوعن تي سوين اصل رسالا ۽ ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[مابعدالطبعيات]]، اخلاقيات، منطق، نفسيات، طب، دوائن جو علم،{{sfn|Corbin|1993|page=155}} رياضيات، [[فلڪيات]]، نجوم ۽ [[بصريات]] شامل هئا. هن عطرن، تلوارن، قيمتي پٿرن، شيشي، رنگن، حيوانيات، سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ، آئينن، [[موسميات]] ۽ [[زلزلن]] جهڙن عملي موضوعن تي پڻ لکيو.{{sfn|Adamson|2005|page=33}}{{sfn|Adamson|2007|page=7}} رياضيات جي ميدان ۾ الڪندي [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي-عربي انگن جي نظام]] کي اسلامي دنيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] سان گڏ هن انهن انگن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو، جيڪي اڳتي هلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ به اختيار ڪيا ويا.<ref name="st-and1">{{cite web |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |title=Abu Yusuf Yaqub ibn Ishaq al-Sabbah Al-Kindi |access-date=26 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> الڪندي کي [[رمزنگاري]] ۽ ڳجهن پيغامن جي تجزيي جي ابتدائي باني شخصيتن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite news |title=The man who cracked the Kama Sutra code |date=4 October 2000 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4754214/The-man-who-cracked-the-Kama-Sutra-code.html |newspaper=The Telegraph|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite book |last=Borda |first=Monica |date=2011 |title=Fundamentals in Information Theory and Coding |publisher=Springer |page=122}}</ref> [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم مان فائدو وٺندي،<ref name="LB"/> هن ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages'' نالي رسالو لکيو، جنهن کي [[رمز شڪني]] جي تاريخ ۾ هڪ اهم ابتدائي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن ۾ [[شمارياتي استدلال]] جو هڪ قديم مثال ملي ٿو،<ref>{{cite journal |last=Broemeling |first=Lyle D. |title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology |doi=10.1198/tas.2011.10191 |journal=The American Statistician |volume=65 |issue=4 |pages=255–257 |date=2011|s2cid=123537702 }}</ref> ۽ ڳجهن پيغامن کي پڙهڻ لاءِ [[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]] جهڙا طريقا بيان ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://cemse.kaust.edu.sa/stat/al-kindi-distinguished-statistics-lectures |website=Statistics at King Abdullah University of Science and Technology |title=Al-Kindi Distinguished Statistics Lectures}}</ref><ref name="singh">{{cite book |last=Singh |first=Simon |title=The Code Book |pages=14–20 |location=New York City |publisher=Anchor Books |date=2000 |isbn=9780385495325 |url=https://archive.org/details/codebook00simo/page/14 }}</ref> رياضيات ۽ طب جي گڏيل ڄاڻ جي مدد سان الڪندي اهڙو مقداري پيمانو پڻ تيار ڪيو، جنهن سان طبيب دوائن جي اثرائتي قوت جو اندازو لڳائي سگهن.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}} الڪندي جي فلسفياڻين تحريرن جو هڪ مرڪزي موضوع فلسفي ۽ اسلامي مذهبي علمن، خاص طور [[علم ڪلام]]، جي وچ ۾ مطابقت هو. سندس ڪيترن ڪتابن ۾ خدا جي ذات، [[روح]] ۽ [[وحي|نبوي علم]] جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} == ابتدائي زندگي == الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ عرب قبيلي [[ڪنده قبيلو|ڪنده]] جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو نسب [[اشعث بن قيس]] سان ملندو هو، جيڪو [[محمد ﷺ]] جو همعصر هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h4fN4HEPD68C&pg=PA12|title=Al Kindi: The Father of Arab Philosophy|last=Abboud|first=Tony|date=15 January 2006|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|isbn=9781404205116}}</ref> اسلام جي ابتدائي دور ۾ سندس خاندان ڪوفي جي قبائلي اشرافيه جي اهم خاندانن مان هڪ هو. تنهن هوندي به [[عبدالرحمان بن محمد بن اشعث]] جي بغاوت کان پوءِ هن خاندان پنهنجي سياسي طاقت جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Slaves on Horses|pages=110–111}}</ref> الڪندي جو والد اسحاق [[بصرو|بصري]] جو گورنر هو. الڪندي پنهنجي شروعاتي تعليم اتي حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو وڌيڪ تعليم لاءِ بغداد ويو. بغداد ۾ کيس عباسي خليفن [[مامون الرشيد]] (813ع–833ع) ۽ [[معتصم بالله]] (833ع–842ع) جي سرپرستي حاصل ٿي. الڪندي جي علمي صلاحيت ۽ مطالعي جي شوق کي ڏسندي مامون کيس بغداد جي بيت الحڪمت سان لاڳاپيل ڪيو، جتي قديم يوناني فلسفي ۽ سائنس جي ڪتابن جا عربي ترجما ڪيا ويندا هئا. الڪندي پنهنجي سهڻي [[خوش نويسي]] سبب پڻ مشهور هو. هڪ دور ۾ هن خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) لاءِ خوش نويس طور به ڪم ڪيو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} مامون جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ معتصم خليفو بڻيو. معتصم جي دور ۾ الڪندي جي علمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ کيس خليفي جي پٽ احمد جو استاد مقرر ڪيو ويو. پر [[واثق بالله]] (842ع–847ع) ۽ خاص طور متوڪل جي خلافت دوران الڪندي جي اثر ۽ حيثيت ۾ گهٽتائي آئي. سندس زوال بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن. ڪن محققن موجب بيت الحڪمت جي عالمن وچ ۾ علمي رقابتون ان جو سبب هيون، جڏهن ته ٻين متوڪل جي دور ۾ غيرروايتي مذهبي گروهن ۽ غيرمسلمانن خلاف سخت پاليسين ڏانهن اشارو ڪيو آهي. هڪ موقعي تي الڪندي کي مارڪٽ جو نشانو بڻايو ويو ۽ سندس ذاتي ڪتاب خانو عارضي طور ضبط ڪيو ويو. اسلامي فڪر جي محقق [[هينري ڪوربن]] موجب الڪندي 873ع ۾ خليفي [[معتمد علي الله]] (870ع–892ع) جي دور ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. ڪوربن سندس آخري زندگيءَ کي اڪيلائيءَ واري زندگي قرار ڏنو آهي.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} الڪندي جي وفات کان پوءِ سندس فلسفياڻيون تحريرون آهستي آهستي علمي منظرنامي کان پري ٿينديون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب ضايع ٿي ويا ۽ بعد جي مسلمان عالمن ۽ مؤرخن تائين پڻ نه پهچي سگهيا. محقق فيلڪس ڪلائن-فرانڪي انهيءَ صورتحال جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ متوڪل جي دور جي مذهبي سخت گيري ۽ بعد ۾ [[منگول سلطنت|منگولن]] جي حملن دوران ڪتاب خانن جي تباهي شامل آهن. تنهن هوندي به سندس خيال موجب سڀ کان وڌيڪ امڪاني سبب اهو هو ته الڪندي جون تحريرون بعد جي بااثر فلسفين، جهڙوڪ [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، ۾ ساڳي مقبوليت حاصل نه ڪري سگهيون ۽ انهن فلسفين جي شهرت الڪندي جي اثر کي پسمنظر ۾ ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=166}} الڪندي جي فلسفياڻي زندگيءَ جو عروج معتصم جي دور ۾ آيو. هن پنهنجو مشهور ڪتاب ''On First Philosophy''، يعني «فلسفي اوليٰ بابت»، معتصم جي نالي منسوب ڪيو. معتصم جي پٽ احمد جي تعليم ۽ تربيت پڻ الڪندي جي ذمي هئي. == علمي ڪارناما == عرب ڪتابيات نويس [[ابن نديم]] موجب الڪندي گهٽ ۾ گهٽ 260 ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[جاميٽري]] بابت 32، طب ۽ فلسفي بابت 22-22، منطق بابت 9 ۽ طبعيات بابت 12 ڪتاب شامل هئا.{{sfn|Corbin|1993|pages=154–155}} جيتوڻيڪ صدين دوران سندس اڪثر ڪتاب گم ٿي ويا، پر ڪجهه تحريرون لاطيني ترجمن جي صورت ۾ محفوظ رهيون، جيڪي [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] جهڙن مترجمن سان لاڳاپيل هيون. بعد ۾ ڪجهه اصل عربي قلمي نسخا پڻ ٻيهر دريافت ٿيا. خاص طور ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ترڪيءَ جي هڪ ڪتاب خاني مان الڪندي جون 24 اهڙيون تحريرون مليون، جن کي اڳ ۾ گم ٿيل سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=172–173}} === فلسفو === اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ الڪندي جو هڪ اهم ڪردار يوناني فلسفي کي مسلمان پڙهندڙن لاءِ قابلِ فهم ۽ قابلِ قبول بڻائڻ هو. هن بغداد جي بيت الحڪمت مان پنهنجي علمي سرگرمين کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} ڪيترن اهم فلسفياڻن متنن جي ترجمي سان گڏ، عربي فلسفي جي ڪيترن اصطلاحن جي ترتيب ۽ رواج ۾ پڻ الڪندي جو ڪردار هو. انهن اصطلاحن ۽ فڪري بنيادن اڳتي هلي فارابي، ابن سينا ۽ [[امام غزالي]] جهڙن مفڪرن جي فلسفياڻي ڪم لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.{{sfn|Adamson|2005|pages=32–33}} الڪندي جي تحريرن جو هڪ بنيادي مقصد اهو واضح ڪرڻ هو ته هڪ طرف فلسفي ۽ عقلي الاهي علم، ۽ ٻئي طرف وحيءَ تي ٻڌل مذهبي علم جي وچ ۾ مطابقت ممڪن آهي. جيتوڻيڪ هن قياسي علمِ ڪلام جي ڪجهه طريقن کي رد ڪيو، پر سندس موقف هو ته وحي علم جو عقل کان وڌيڪ معتبر ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته وحي اهڙين ايماني حقيقتن جي ضمانت ڏئي ٿو، جن تائين عقل پنهنجي وس سان نٿو پهچي سگهي. الڪندي جو فلسفياڻو طريقو هر لحاظ کان نئون نه هو. بعد جي ڪجهه مفڪرن سندس طريقي کي غيرپختو پڻ سمجهيو، خاص طور ان ڪري جو هو عربي ٻوليءَ ۾ منظم فلسفياڻي تحريرون لکڻ وارن ابتدائي عالمن مان هو. ان جي باوجود هن [[ارسطو]] جي فلسفي ۽ خاص طور [[نو افلاطونيت]] جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ ڪم مسلمان دنيا ۾ يوناني فلسفي جي تعارف ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=166–167}} === فلڪيات === [[File:Al-Kindi, Abu Yusuf Ya Qub ibn Ishaq – Liber novem iudicum in iudiciis astrorum, 1509 – BEIC 1289632.jpg|thumb|''Liber novem iudicum in iudiciis astrorum''، 1509ع جو ڇاپو.]] الڪندي [[شمسي نظام]] بابت پنهنجو تصور [[بطليموس]] جي فلڪياتي نظام مان ورتو. بطليموس موجب زمين ڪائنات جي مرڪز ۾ هئي ۽ ان جي چوڌاري هڪٻئي اندر واقع آسماني گولا موجود هئا، جن سان چنڊ، عطارد، زهره، سج، مريخ، مشتري ۽ تارا لاڳاپيل هئا. الڪندي پنهنجي هڪ رسالي ۾ انهن آسماني جسمن کي عقلي خاصيتون رکندڙ وجود قرار ڏنو، جن جي گول حرڪت خدا جي فرمانبرداري ۽ عبادت جو اظهار آهي. سندس خيال موجب اهي آسماني جسم خدا جي تدبير جا وسيلا آهن. پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن مشاهدي تي ٻڌل دليل پڻ ڏنا. مثال طور، مختلف موسمن جو تعلق سيارن ۽ تارن، خاص طور سج، جي مخصوص حالتن سان جوڙيو. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته مختلف علائقن جي ماڻهن جي صورت ۽ مزاج تي انهن جي مٿان واقع آسماني جسمن جي ترتيب جو اثر پوي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=42}} تنهن هوندي به الڪندي جي تحريرن ۾ اهو مڪمل طور واضح نه آهي ته آسماني جسم مادي دنيا تي ڪهڙي عمل ذريعي اثرانداز ٿين ٿا. هن جي هڪ تشريح ارسطو جي فلسفي مان ورتل هئي، جنهن موجب آسماني جسمن جي حرڪت چنڊ کان هيٺ واري دنيا ۾ رڳڙ ۽ تحريڪ پيدا ڪري ٿي. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ زمين، باهه، هوا ۽ پاڻيءَ جا بنيادي عنصر متحرڪ ٿين ٿا ۽ انهن جي ميلاپ سان مادي دنيا جون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. هڪ ٻيو نظريو ''On Rays''، يعني ''De radiis''، نالي رسالي ۾ ملي ٿو، جنهن موجب سيارا سڌين ليڪن ۾ پنهنجو اثر منتقل ڪن ٿا. پر جديد تحقيق موجب هي رسالو، جيڪو غالباً تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪنهن لاطيني ليکڪ لکيو هو، الڪندي ڏانهن غلط منسوب ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Matton |first1=Sylvain |title=An Irradiation of Latin Grammarians, or The De radiis is not by al-Kindī |journal=Magic, Ritual, and Witchcraft |date=Winter 2023 |volume=17 |issue=3 |pages=437–455 |doi=10.1353/mrw.2023.0005|s2cid=258054985 }}</ref> انهن ٻنهي تشريحن ۾ مادي اثر جي منتقليءَ بابت ٻه مختلف تصور ملن ٿا: پهريون سڌي رابطي ذريعي اثر، ۽ ٻيو فاصلي تان اثر. اهو ساڳيو فرق الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ پڻ نظر اچي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=43}} الڪندي ڏانهن منسوب نجوم بابت اهم تحريرن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:<ref>{{cite book |first=Benjamin N. |last=Dykes |title=The Forty Chapters of Al-Kindī: Traditional Horary and Electional Astrology |location=Minneapolis |publisher=Cazimi Press |date=2011 |pages=5–6 }}</ref> * ''The Book of the Judgement of the Stars'' — تارن جي احڪامن بابت ڪتاب، جنهن ۾ ''The Forty Chapters'' پڻ شامل آهي. * ''On the Stellar Rays'' — تارن جي شعاعن بابت رسالو؛ ان جي الڪندي ڏانهن نسبت غيرمستند آهي. * موسم ۽ موسمي تبديلين بابت ڪيترائي رسالا، جن ۾ ''De mutatione temporum'' پڻ شامل آهي. * گرهڻن جي احڪامن بابت رسالو. * عربن جي حڪومت ۽ ان جي مدت بابت رسالو، جنهن کي عرب حڪومت جي پڄاڻيءَ جي اڳڪٿي لاءِ استعمال ڪيو ويو. * ''The Choices of Days'' — ڏينهن جي چونڊ بابت رسالو. * ''On the Revolutions of the Years'' — سالن جي گردش ۽ نجومي احڪامن بابت رسالو. * ''De Signis Astronomiae Applicitis as Mediciam'' — طب ۾ فلڪياتي نشانين جي استعمال بابت رسالو. * سيارن جي روحاني خاصيتن بابت رسالو. === بصريات === [[File:Al-Kindi – Cambridge, Trinity College Library, Medieval manuscripts, MS R.15.17 (937), secolo XVII – BEIC 11521297.jpg|thumb|''De radiis'' جو سترهين صديءَ جو قلمي نسخو، ٽرينيٽي ڪاليج لائبريري، ڪيمبرج. هي تصنيف الڪندي ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي، پر جديد تحقيق ان نسبت کي رد ڪري ٿي.]] الڪندي قديم دور کان پوءِ [[بصريات]] بابت لکڻ وارن اهم ابتدائي عالمن مان هڪ هو. [[راجر بيڪن]] بصريات جي موضوع تي کيس بطليموس کان پوءِ اهم ترين مصنفن ۾ شمار ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Deming|first1=David|title=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages|date=2012|publisher=McFarland|pages=92|language=en}}</ref> ''De radiis stellarum'' نالي غيرمستند نسبت واري تصنيف ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ويو آهي ته دنيا جي هر شيءِ سڀني طرفن ڏانهن شعاعون خارج ڪري ٿي، جيڪي سڄي دنيا ۾ پکڙجن ٿيون.<ref>{{cite book |first=David C. |last=Lindberg |title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler |location=Chicago |publisher=University of Chicago |date=1976 |page=19 |oclc=463202962}}</ref> شعاعن جي اثر بابت انهيءَ نظريي جو بعد جي عالمن، جهڙوڪ [[ابن الهيثم]]، [[رابرٽ گروسٽيست]] ۽ راجر بيڪن، جي فڪري ماحول سان تعلق رهيو آهي.<ref>{{cite journal |first=David C. |last=Lindberg |journal=Isis |volume=62 |issue=4 |date=Winter 1971 |pages=469–489 |doi=10.1086/350790 |title=Alkindi's Critique of Euclid's Theory of Vision|pmid=4948770 |s2cid=40895875 }}</ref> الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ ٻه اهم نظريا ملن ٿا: ارسطوي نظريو ۽ [[اقليدس]] جو نظريو. ارسطو موجب ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ لاءِ اک ۽ ڏٺي ويندڙ شيءِ جي وچ ۾ روشنيءَ سان ڀريل شفاف ذريعو، جهڙوڪ هوا، موجود هجڻ ضروري آهي. جڏهن اهي شرطون پوريون ٿين ٿيون ته شيءِ جي محسوس ٿيندڙ صورت انهيءَ ذريعي وسيلي اک تائين پهچي ٿي. ان جي ابتڙ اقليدس موجب ڏسڻ جو عمل سڌين ليڪن ۾ ٿيندو آهي، جڏهن اک مان نڪرندڙ شعاعون روشن شيءِ تائين پهچن ٿيون ۽ اتان موٽن ٿيون. اهڙيءَ طرح بصريات ۾ پڻ سڌي رابطي ۽ فاصلي تان اثر جا ٻه مختلف تصور سامهون اچن ٿا. الڪندي انهن نظرين جي درستگي جانچڻ لاءِ ان ڳالهه کي بنياد بڻايو ته ڪهڙو نظريو ڏسڻ جي عملي تجربي جي وڌيڪ مناسب وضاحت ڪري ٿو. مثال طور، ارسطو جو نظريو انهيءَ ڳالهه جي وضاحت ڪرڻ ۾ مشڪل محسوس ڪندو هو ته ڪنهن شيءِ کي مختلف ڪنڊن کان ڏسڻ سان ان جي ظاهر ٿيندڙ صورت ڇو بدلجي وڃي ٿي. جيڪڏهن هڪ گول دائري کي پاسيري پاسي کان ڏٺو وڃي ته اهو هڪ ليڪ وانگر نظر اچي سگهي ٿو. ارسطوي نظريي موجب دائري جي مڪمل محسوس ٿيندڙ صورت اک تائين پهچڻ گهرجي ۽ ان کي دائري وانگر ئي ظاهر ٿيڻ گهرجي. ان جي ابتڙ اقليدسي بصريات هڪ اهڙو جاميٽريءَ تي ٻڌل نمونو پيش ڪيو، جنهن سان ڏسڻ جي ڪنڊ، پاڇن جي ڊيگهه ۽ آئينن ۾ عڪس جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ جو بنياد اهو تصور هو ته بصري شعاعون سڌين ليڪن ۾ سفر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب الڪندي اقليدسي نظريي کي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو.{{sfn|Adamson|2005|page=45}} الڪندي جو بصريات بابت اهم رسالو ''De aspectibus'' بعد ۾ لاطينيءَ ۾ ترجمو ٿيو. هن ڪتاب، ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ۽ بطليموس توڙي اقليدس جي بصريات بابت عربي متنن يورپ ۾ بصري تحقيق جي ترقيءَ تي اثر وڌو. خاص طور رابرٽ گروسٽيست، [[ويٽيلو]] ۽ راجر بيڪن جي تحقيق انهن علمي روايتن سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book |last=Szulakowska |first=Urszula |date=2000 |title=The Alchemy of Light: Geometry and Optics in Late Renaissance Alchemical Illustration |publisher=Brill|page=29}}</ref> === طب === [[الڪندي]] ڏانهن [[طب]] جي موضوع تي ٽيهه کان وڌيڪ رسالا منسوب ڪيا ويا آهن. انهن تحريرن ۾ هو خاص طور قديم يوناني طبيب [[جالينوس]] جي نظرين کان متاثر هو.{{sfn|Prioreschi|2002}} هن شعبي ۾ سندس سڀ کان اهم تصنيف غالباً ''[[De Gradibus]]'' آهي، جنهن ۾ هن رياضيات کي طب، خاص طور [[دوائن جو علم|دوائن جي علم]] ۾ استعمال ڪرڻ جو طريقو بيان ڪيو. مثال طور، هن دوائن جي اثرائتي قوت کي مقداري صورت ۾ ماپڻ لاءِ هڪ رياضياتي پيمانو تيار ڪيو. ان سان گڏ هن چنڊ جي مختلف مرحلن جي بنياد تي اهڙو نظام پيش ڪيو، جنهن جي مدد سان طبيب مريض جي بيماريءَ جي سڀ کان نازڪ ڏينهن جو اڳواٽ اندازو لڳائي سگهي. طبي تاريخ جي محقق پلينيو پريوريشي موجب هي طب جي شعبي ۾ مقداري ماپ کي سنجيدگيءَ سان استعمال ڪرڻ جي ابتدائي ڪوشش هئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}}{{sfn|Prioreschi|1996|page=230}} === ڪيميا === الڪندي عام ڌاتن کي سون يا چانديءَ جهڙين قيمتي ڌاتن ۾ تبديل ڪرڻ جي امڪان کي رد ڪيو. بعد ۾ فارسي ڪيمياگر ۽ طبيب [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي]] (تقريباً 865ع–925ع) سندس انهيءَ موقف تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=173–174}} الڪندي ڏانهن هڪ تصنيف منسوب ڪئي وئي آهي، جيڪا ''ڪتاب الترفق في العطر'' («عطر بابت نرميءَ جو ڪتاب») يا ''ڪتاب ڪيمياء العطر والتصعيدات'' («عطر ۽ تقطير جي ڪيميا بابت ڪتاب») جي نالن سان مشهور آهي. هن تصنيف ۾ شراب جي [[تقطير]] بابت قديم ترين معلوم حوالن مان هڪ موجود آهي.<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2001|chapter=Alchemy, chemistry and chemical technology|editor-last=al-Hassan|editor-first=Ahmad Y.|title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences|pages=41–84|publisher=UNESCO|isbn=9789231038310}}</ref><ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}}</ref><ref>{{cite book|last1=Garbers|first1=Karl|year=1948|title=Kitāb Kīmiyā' al-'Iṭr Wat-Taṣ'īdāt: Buch über die Chemie des Parfüms und die Destillationen von Ya'qūb b. Isḥāq al-Kindī. Ein Beitrag zur Geschichte der arabischen Parfümgeschichte und Drogenkunde aus de 9. Jahrh.|volume=P.C. Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, 30|location=Leipzig|publisher=Brockhaus}}</ref> هن ڪتاب ۾ گلاب مان تيل ڪڍڻ لاءِ تقطير جو طريقو پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ان سان گڏ 107 مختلف قسمن جي عطرن جي تياريءَ جا نسخا ڏنل آهن.{{sfn|al-Hassan|2001|page=69}} === رياضيات === الڪندي رياضيات جي ڪيترن اهم موضوعن تي ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[حساب]]، [[جاميٽري]]، هندي انگ، انگن جي باهمي هم آهنگي، ليڪن ۽ انگن سان ضرب، نسبتي مقدار، تناسب ۽ وقت جي ماپ، ۽ عددي طريقا ۽ اختصار شامل هئا.<ref name="st-and1"/> هن ''هندي انگن جي استعمال بابت'' (عربي: '''كتاب في استعمال الأعداد الهندية'''؛ ''Kitāb fī Istiʿmāl al-Aʿdād al-Hindiyyah'') نالي چئن جلدن تي مشتمل تصنيف پڻ لکي. هن ڪتاب وچ اوڀر ۽ اولهه ۾ [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي انگن جي نظام]] جي پکيڙ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جاميٽريءَ ۾ الڪندي ٻين موضوعن سان گڏ متوازي ليڪن جي نظريي تي پڻ لکيو. بصريات بابت سندس ٻه ڪتاب پڻ جاميٽريءَ سان لاڳاپيل هئا. فلسفي جي ميدان ۾ رياضيات جي استعمال جو هڪ مثال ڪائنات جي ازلي هجڻ واري نظريي کي رد ڪرڻ جي سندس ڪوشش هئي. هن دليل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ته '''حقيقي لامحدوديت''' رياضياتي ۽ منطقي لحاظ کان ناممڪن آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ڪائنات جي ازلي هجڻ واري تصور کي رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|title=Al-Kindi's Mathematical Metaphysics|author=Al-Allaf, M|access-date=12 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107031711/http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|archive-date=7 January 2007|url-status=live}}</ref> === رمزنگاري ۽ رمز شڪني === [[File:Al-kindi cryptographic.png|thumb|کاٻي|الڪندي جي رسالي «ڳجهن پيغامن جي رمز کولڻ بابت» جو پهريون صفحو، جنهن ۾ اکرن جي تڪرار جي تجزيي ذريعي رمز شڪنيءَ جي قديم ترين معلوم وضاحت موجود آهي.]] الڪندي کي اهڙو طريقو تيار ڪرڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ متن جي مختلف اکرن جي ظاهر ٿيڻ جي تڪرار جو تجزيو ڪري ڳجهن پيغامن جي رمز کولي سگهجي ٿي. هن طريقي کي '''[[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو [[رمز شڪني]] جي ابتدائي طريقن مان هڪ آهي.<ref name="singh"/> هن موضوع تي الڪندي جو ڪتاب '''رسالة في استخراج الكتب المعماة''' آهي، جنهن جو لفظي مطلب «ڳجهي يا مبهم لکپڙهه کي ظاهر ڪرڻ بابت رسالو» آهي. جديد اصطلاح ۾ ان کي «رمز ٿيل پيغامن جي رمز کولڻ بابت رسالو» پڻ چئي سگهجي ٿو. پنهنجي رسالي ۾ الڪندي رمز شڪنيءَ جي طريقي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> ڪنهن ڳجهي پيغام کي حل ڪرڻ جو هڪ طريقو، جيڪڏهن اسان کي ان جي ٻولي معلوم هجي، اهو آهي ته ساڳي ٻوليءَ ۾ هڪ ٻيو عام متن حاصل ڪجي، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ هڪ صفحي جيترو ڊگهو هجي. ان کان پوءِ انهيءَ متن ۾ هر اکر جي ظاهر ٿيڻ جو تعداد ڳڻجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «پهريون»، ان کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «ٻيون»، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ اکر کي «ٽيون» قرار ڏجي. اهڙيءَ طرح سڀني مختلف اکرن کي انهن جي ظاهر ٿيڻ جي تعداد مطابق ترتيب ڏجي. پوءِ جنهن ڳجهي متن کي حل ڪرڻو هجي، ان جي نشانين جو پڻ ساڳئي نموني تجزيو ڪجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي عام متن جي «پهرئين» اکر سان بدلائجي، ٻي سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي «ٻئي» اکر سان، ۽ ٽين نشانيءَ کي «ٽئين» اکر سان بدلائجي. اهو عمل جاري رکجي، جيستائين حل ڪرڻ واري ڳجهي متن جون سڀ نشانيون اهڙيءَ طرح ترتيب ۾ اچي وڃن. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GbKyAAAAQBAJ|title=The Mathematics of Encryption: An Elementary Introduction|first1=Margaret|last1=Cozzens|first2=Steven J.|last2=Miller|publisher=American Mathematical Society|year=2013|isbn=978-0821883211|page=5}}</ref> </blockquote> الڪندي [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم کان متاثر هو. خليل بن احمد ''ڳجهن پيغامن بابت ڪتاب'' لکيو هو، جنهن ۾ عربي ٻوليءَ جي سڀني ممڪن لفظن کي، حرڪتن سان ۽ حرڪتن کان سواءِ، ترتيب ڏيڻ لاءِ [[ترتيبون ۽ ميلاپ|ترتيبن ۽ ميلاپن]] جو ابتدائي استعمال ملي ٿو.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> === موسميات === الڪندي '''رسالة في العلة الفاعلة للمد والجزر''' («سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ جي مؤثر سبب بابت رسالو») نالي تصنيف ۾ [[مد ۽ جزر]] بابت هڪ نظريو پيش ڪيو. سندس نظريي موجب سمنڊ جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ لاٿ جو تعلق گرمي پد ۾ واڌ ۽ گهٽتائيءَ سبب جسمن ۾ پيدا ٿيندڙ تبديلين سان آهي.{{sfn|Prioreschi|2002|page=17}} پنهنجي دليل جي حمايت لاءِ هن هڪ سائنسي تجربي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> حواسن جي مدد سان اهو پڻ ڏسي سگهجي ٿو ته شديد ٿڌ جي نتيجي ۾ هوا پاڻيءَ ۾ ڪيئن تبديل ٿئي ٿي. ان لاءِ هڪ شيشي جي بوتل کڻي، ان کي مڪمل طور برف سان ڀري، ان جو منهن احتياط سان بند ڪيو وڃي. پوءِ بوتل جو وزن ڪيو وڃي. ان کان پوءِ بوتل کي هڪ اهڙي ٿانوَ ۾ رکيو وڃي، جنهن جو وزن اڳ ۾ معلوم ڪيو ويو هجي. بوتل جي مٿاڇري تي هوا پاڻيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي ۽ ان تي پاڻيءَ جا ڦڙا ظاهر ٿين ٿا، جيئن وڏن مسامدار مٽيءَ جي ٿانون تي ڦڙا ظاهر ٿيندا آهن. اهڙيءَ طرح آهستي آهستي ٿانوَ ۾ پاڻيءَ جو چڱو مقدار گڏ ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ بوتل، پاڻي ۽ ٿانوَ جو گڏيل وزن ڪيو وڃي ته اهو اڳئين وزن کان وڌيڪ معلوم ٿئي ٿو، جيڪو تبديليءَ کي ثابت ڪري ٿو. ڪجهه نادان ماڻهو سمجهن ٿا ته برف شيشي مان ٻاهر نڪري ٿي، پر اهو ناممڪن آهي. اهڙو ڪو عمل موجود نه آهي، جنهن سان پاڻي يا برف شيشي مان گذري سگهي. </blockquote> هوا جي قدرتي سببن ۽ مختلف وقتن ۽ هنڌن تي ان جي رخن ۾ فرق جي وضاحت ڪندي الڪندي لکيو:<ref>{{cite book|last1=Al-Jubouri|first1=I. M. N.|title=History of Islamic Philosophy: With View of Greek Philosophy and Early History of Islam|date=2004|publisher=Authors on Line Ltd|isbn=9780755210114|url=https://books.google.com/books?id=3xJjNG5CNdwC&pg=PA213}}</ref> <blockquote> جڏهن سج اتر واري لاڙي ۾ هوندو آهي ته اتر وارا علائقا گرم ٿيندا آهن ۽ ڏکڻ طرف ٿڌ هوندي آهي. انهيءَ حالت ۾ اتر واري هوا گرميءَ سبب ڦهلجي ڏکڻ طرف وڌندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڏکڻ واري هوا ٿڌ سبب سُسي ويندي آهي. تنهنڪري اونهاري جون گهڻيون هوائون هڪ قسم جون هونديون آهن، جڏهن ته سياري جون گهڻيون هوائون ان کان مختلف هونديون آهن. </blockquote> === موسيقيءَ جو نظريو === الڪندي عرب-اسلامي دنيا ۾ موسيقيءَ جي انهن ابتدائي نظريه دانن مان هو، جن جون تحريرون اڄ تائين محفوظ آهن. هن قديم يوناني موسيقيءَ جي سُرن واري نظام کي عربي [[عود]] تي لاڳو ڪيو. جيتوڻيڪ هن سُرن جي سڃاڻپ لاءِ عربي الفابيٽ جا اکر استعمال ڪيا، پر هن يوناني سُرن جا نالا پڻ عربيءَ ۾ منتقل ڪيا.<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=144–156}}</ref> هن عود ۾ پنجين تار جو اضافو ڪيو. الڪندي موسيقيءَ جي نظريي بابت ڪيترائي رسالا لکيا.<ref>{{cite book|title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia|editor1-first=Andrea L.|editor1-last=Stanton|editor2-first=Peter J.|editor2-last=Seybolt|editor3-first=Edward|editor3-last=Ramsamy|editor4-first=Carolyn M.|editor4-last=Elliott|date=2012|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1412981767|page=87}}</ref> مختلف قديم ڪتابياتي فهرستن ۾ سندس موسيقيءَ بابت تحريرن جو تعداد مختلف ٻڌايو ويو آهي، پر رڳو چار تصنيفون اهڙيون آهن، جيڪي محفوظ آهن ۽ جن جي الڪندي ڏانهن نسبت يقيني طور ڪري سگهجي ٿي:<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=6–27}}</ref> * '''''Stringed Instruments from One String to Ten Strings''''' — هڪ تار کان ڏهن تارن تائين تاردار سازن بابت ڪتاب. * '''''Epistle on Informative Parts on Music''''' — موسيقيءَ جي وضاحتي حصن بابت رسالو. * '''''Epistle on Modes and Tones''''' — موسيقيءَ جي طريقن ۽ سُرن بابت رسالو. * '''''Epistle on the Knowledge of the Composition of Melodies''''' — ڌنن جي ترتيب جي علم بابت رسالو. سندس تحريرن ۾ [[موسيقيءَ جي علاج ۾ استعمال|موسيقيءَ جي علاجي اهميت]] بابت بحث پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book|last=Shehadi|first=Fadlou|title=Philosophies of Music in Medieval Islam|date=1995|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004101289|page=35}}</ref> هن موسيقيءَ ۽ ڪائنات جي وچ ۾ اهڙن لاڳاپن بابت پڻ بحث ڪيو، جن کي هو ڪائناتي نوعيت جا لاڳاپا سمجهندو هو.<ref>{{cite book|last=Turner|first=Howard R.|title=Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction|url=https://books.google.com/books?id=3VfY8PgmhDMC|date=28 July 2010|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0292781498|edition=3rd pbk. print.|page=49}}</ref> == فلسفياڻو فڪر == {{نئين افلاطونيت}} === فلسفي تي اثر === جيتوڻيڪ مسلمان دانشور اڳ ۾ ئي [[يوناني فلسفو|يوناني فلسفي]]، خاص طور [[منطق]]، کان واقف هئا، پر [[الڪندي]] کي پهريون حقيقي مسلمان فلسفي هجڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} الڪندي جو پنهنجو فڪر گهڻي حد تائين [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني فلسفي]] کان متاثر هو. خاص طور [[پروڪلس]]، [[افلوطين]] ۽ [[يوحنا فيلوپونس]] جي فلسفياڻن نظرين جو مٿس اثر هو. تنهن هوندي به سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻين يوناني فلسفياڻن مڪتبن مان پڻ خيال ورتا هئا.{{sfn|Adamson|2005|page=37}} الڪندي پنهنجي تحريرن ۾ [[ارسطو]] جا ڪيترائي حوالا ڏئي ٿو، پر گهڻن موقعن تي هو ارسطو جي نظرين جي غيرارادي طور نو افلاطوني فڪري ڍانچي ۾ نئين سر تشريح ڪري ٿو. اهو رجحان خاص طور [[مابعدالطبعيات]] ۽ خدا کي علت يا سبب طور سمجهڻ بابت سندس بحثن ۾ وڌيڪ نمايان آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=36}} ڪجهه ماهرن جي راءِ موجب الڪندي [[معتزله]] جي علمِ ڪلام کان پڻ متاثر هو، ڇاڪاڻ ته الڪندي ۽ معتزلي عالمن ٻنهي خدا جي وحدانيت، يعني [[توحيد]]، جي حفاظت ۽ تشريح کي بنيادي اهميت ڏني. تنهن هوندي به محققن جي هڪ اقليتي راءِ موجب انهن ٻنهي جي نظرين ۾ موجود هڪجهڙايون رڳو اتفاقي هيون ۽ انهن مان سڌو فڪري اثر ثابت نٿو ٿئي.{{sfn|Corbin|1993|page=155}} === مابعدالطبعيات === الڪندي موجب [[مابعدالطبعيات]] جو مقصد خدا جي معرفت حاصل ڪرڻ آهي. انهيءَ سبب هو فلسفي ۽ [[الاهيات]] جي وچ ۾ ڪو واضح فرق نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته سندس خيال موجب ٻنهي جو بنيادي موضوع هڪ ئي آهي. بعد جي فلسفين، خاص طور [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، انهيءَ مسئلي تي الڪندي کان اختلاف ڪيو. انهن موجب مابعدالطبعيات جو اصل موضوع '''وجود، وجود جي حيثيت سان''' آهي، ۽ خدا جي ذات بابت بحث ان علم جي موضوع سان لاڳاپيل هڪ مخصوص بحث آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} الڪندي جي مابعدالطبعياتي فڪر جو مرڪزي اصول خدا جي '''مطلق وحدانيت''' آهي. هو انهيءَ وحدانيت کي اهڙي صفت سمجهي ٿو، جيڪا صرف خدا سان مخصوص آهي ۽ جنهن ۾ ٻي ڪا به موجود شيءِ شريڪ نه آهي. سندس مطلب اهو آهي ته عام طور ڪنهن به موجود شيءِ کي «هڪ» چئي سگهجي ٿو، پر حقيقت ۾ اها شيءِ هڪ هجڻ سان گڏ گهڻائيءَ جي خاصيت پڻ رکي ٿي. مثال طور، هڪ جسم کي هڪ جسم چيو ويندو آهي، پر اهو ڪيترن مختلف حصن مان ٺهيل هوندو آهي. اهڙيءَ طرح جيڪڏهن ڪو ماڻهو چوي ته «مون هڪ هاٿي ڏٺو»، ته هو هڪ مخصوص هاٿي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ پر «هاٿي» جو لفظ جانورن جي هڪ اهڙي نوع لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيترائي فرد شامل آهن. انهيءَ بنياد تي الڪندي موجب رڳو خدا ئي اهڙو وجود آهي، جيڪو پنهنجي ذات ۽ تصور ٻنهي لحاظ کان مطلق طور هڪ آهي. خدا جي ذات ۾ ڪنهن به قسم جي گهڻائي يا ترڪيب موجود نه آهي. ڪجهه محققن موجب خدا جي وحدانيت بابت الڪندي جو اهو تصور انتهائي سخت [[سلبي الاهيات]] ڏانهن وٺي وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪا صفت ٻين موجود شين لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي، ته انهيءَ صفت کي ساڳي معنيٰ ۾ خدا ڏانهن منسوب ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.{{sfn|Corbin|1993|page=155}}{{sfn|Adamson|2005|page=35}} مطلق وحدانيت کان سواءِ الڪندي خدا کي '''خالق''' پڻ قرار ڏئي ٿو. انهيءَ جو مطلب آهي ته خدا غائي علت، يعني آخري مقصد يا غايت جو سبب، ۽ فاعلي علت، يعني ڪنهن عمل کي وجود ۾ آڻيندڙ سبب، ٻنهي حيثيتن سان لاڳاپيل آهي. بعد جي ڪجهه مسلمان نو افلاطوني فلسفين جي ابتڙ، جن موجب ڪائنات خدا جي وجود مان فيض يا صدور جي نتيجي ۾ وجود ۾ اچي ٿي، الڪندي خدا کي فعال فاعل سمجهي ٿو. الڪندي موجب خدا محض هڪ اهڙو وجود نه آهي، جنهن مان ڪائنات غيرفعال طريقي سان صادر ٿئي، پر هو عمل ڪندڙ فاعل آهي. حقيقت ۾ خدا ئي اصل فاعل آهي، ڇاڪاڻ ته ٻين سڀني وچ وارن سببن جو وجود ۽ اثر سندس قدرت تي دارومدار رکي ٿو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=167}} هتي بنيادي تصور اهو آهي ته خدا پيدا ڪيل وچ وارن سببن ذريعي عمل ڪري ٿو. اهي سبب وري هڪٻئي تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ [[علت ۽ معلول]] جي سلسلي ذريعي گهربل نتيجو پيدا ٿئي ٿو. پر حقيقت ۾ اهي وچ وارا سبب مڪمل طور خودمختيار فاعل نه آهن؛ اهي خدا جي عمل جي ظهور جا وسيلا آهن.{{sfn|Adamson|2005|page=36}} اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ هي تصور خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جي مدد سان ارسطوي فلسفي جي '''علتِ اوليٰ''' ۽ '''غيرمتحرڪ محرڪ''' جي تصورن کي اسلامي وحيءَ ۾ بيان ٿيل خدا جي تصور سان هم آهنگ ڪري پيش ڪيو ويو.{{sfn|Adamson|2005|page=39}} === علميات === [[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|ساڄي|قديم يوناني فلسفين، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، کي وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ وڏي علمي اهميت ڏني ويندي هئي.]] الڪندي اهو نظريو پيش ڪيو ته هڪ اهڙو الڳ، غيرجسماني ۽ آفاقي عقل موجود آهي، جنهن کي '''عقلِ اول''' چيو ويندو آهي. سندس نظرئي موجب عقلِ اول خدا جي پهرين مخلوق آهي ۽ اهڙو واسطو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. عقلِ اول جي اهميت صرف مابعدالطبعيات تائين محدود نه آهي، پر اهو الڪندي جي [[علميات]]، يعني علم جي ماهيت ۽ حصول بابت نظريي، ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿو. الڪندي جو هي نظريو [[افلاطوني حقيقت پسندي]] کان متاثر هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=168}} افلاطون موجب مادي دنيا ۾ موجود هر شيءِ جو تعلق هڪ اهڙي آفاقي صورت سان آهي، جيڪا غيرمادي حقيقت جي سطح تي موجود هوندي آهي. اهي آفاقي صورتون تجريدي تصور آهن، جهڙوڪ ڪنهن شيءِ جي نوع، صفت يا تعلق، جيڪي مختلف مادي شين ۽ جاندارن تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، هڪ ڳاڙهي صوف ۾ «ڳاڙهاڻ» جي صفت موجود آهي، جيڪا ڳاڙهاڻ جي آفاقي تصور سان لاڳاپيل آهي. الڪندي موجب انساني عقل ۾ انهن آفاقي صورتن کي سمجهڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اها شروعات ۾ رڳو '''امڪاني صلاحيت''' هوندي آهي. عقلِ اول جي عمل ذريعي اها امڪاني صلاحيت فعلي صورت اختيار ڪري ٿي. عقلِ اول هميشه آفاقي صورتن بابت فڪر ڪندو رهي ٿو. الڪندي دليل ڏئي ٿو ته انساني عقل رڳو حسي مشاهدي ذريعي ڪنهن شيءِ جو آفاقي تصور حاصل نٿو ڪري سگهي. ٻين لفظن ۾، انسان ڪنهن نوع جي هڪ يا ڪيترن فردن کي ڏسي رڳو انهن جي مشاهدي مان ان نوع جي مڪمل آفاقي حقيقت کي نٿو سمجهي سگهي. اهڙي مشاهدي سان رڳو هڪ گهٽ درجي جي '''حسي صورت''' حاصل ٿئي ٿي، جڏهن ته گهربل آفاقي صورت عقلِ اول جي مدد سان غور ۽ عقلي فعليت ذريعي حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Adamson|2005|pages=40–41}} پنهنجي نظريي جي وضاحت لاءِ الڪندي ڪاٺ ۽ باهه جو مثال ڏئي ٿو. ڪاٺ ۾ گرم ٿيڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اهو پاڻمرادو گرم نٿو ٿئي. انهيءَ صلاحيت کي فعلي صورت ۾ آڻڻ لاءِ ڪنهن اهڙي شيءِ جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا اڳ ۾ ئي گرم هجي، جهڙوڪ باهه. ساڳيءَ طرح انسان جي عقل ۾ آفاقي تصورن بابت سوچڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر ان صلاحيت کي فعلي بنائڻ لاءِ عقلِ اول جي ضرورت پوي ٿي. الڪندي موجب انساني عقل ڪنهن شيءِ بابت فڪر تڏهن ڪري سگهي ٿو، جڏهن عقلِ اول اڳ ۾ ئي ان شيءِ بابت فڪر ڪري رهيو هجي. انهيءَ سبب عقلِ اول کي هميشه سڀني شين بابت فڪر ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو. جڏهن انساني عقل انهيءَ عمل ذريعي ڪنهن آفاقي تصور کي سمجهي وٺي ٿو، ته اهو تصور فرد جي '''عقلِ مستفاد'''، يعني حاصل ڪيل عقل، جو حصو بڻجي وڃي ٿو. ان کان پوءِ انسان جڏهن چاهي، انهيءَ تصور بابت ٻيهر فڪر ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=40}} === روح ۽ آخرت === الڪندي موجب [[روح]] هڪ سادي ۽ غيرمادي جوهر آهي. روح جو مادي دنيا سان تعلق صرف انهن صلاحيتن جي ڪري آهي، جيڪي جسماني بدن ذريعي ڪم ڪن ٿيون. انساني دنياوي وجود جي ماهيت واضح ڪرڻ لاءِ الڪندي، [[ايپيڪٽيٽس]] کان متاثر ٿي، هڪ ٻيڙيءَ جو مثال ڏئي ٿو. هن مثال ۾ هڪ ٻيڙي سمنڊ جي سفر دوران عارضي طور هڪ ٻيٽ وٽ لنگر انداز ٿئي ٿي ۽ مسافرن کي ڪناري تي لهڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ان مثال ۾ لڪل تنبيهه اها آهي ته جيڪي مسافر ٻيٽ تي تمام گهڻو وقت ترسي پوندا، سي ٻيڙيءَ جي ٻيهر روانيءَ وقت پوئتي رهجي سگهن ٿا. هتي الڪندي [[رواقي فلسفو|رواقي فلسفي]] سان لاڳاپيل هڪ تصور پيش ڪري ٿو. انهيءَ تصور موجب انسان کي مادي شين سان حد کان وڌيڪ وابستگي نه رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته اهي شيون آخرڪار کانئس جدا ٿي وينديون. مثال ۾ ٻيٽ مادي دنيا جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ ٻيڙيءَ جو روانو ٿيڻ دنياوي زندگيءَ جي عارضي هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. الڪندي انهيءَ خيال کي نو افلاطوني تصور سان ڳنڍي ٿو. سندس موجب روح پنهنجي توجهه ٻن مختلف طرفن ڏانهن ڪري سگهي ٿو: خواهشن جي پيروي يا عقل جي جستجو. جيڪڏهن روح خواهشن ڏانهن مائل ٿئي ٿو ته اهو جسم سان ٻڌل رهي ٿو، ۽ جسم جي موت سان گڏ روح پڻ فنا ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن روح عقل جي جستجو اختيار ڪري ٿو ته اهو جسماني پابندين کان آزاد ٿي سگهي ٿو ۽ خالص عقلي وجود جي دنيا ۾ «خالق جي نور» ۾ بقا حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|pages=41–42}} ==== وحي ۽ فلسفي جو تعلق ==== الڪندي موجب [[نبوت]] ۽ فلسفو سچائيءَ تائين پهچڻ جا ٻه مختلف رستا آهن. هو انهن ٻنهي جي وچ ۾ چار بنيادي فرق بيان ڪري ٿو. '''پهريون فرق:''' فلسفي بڻجڻ لاءِ انسان کي ڊگهي عرصي تائين تعليم، تربيت ۽ مطالعي جي ضرورت پوي ٿي، جڏهن ته نبوت خدا جي طرفان ڪنهن شخص کي عطا ڪئي ويندي آهي. '''ٻيون فرق:''' فلسفي کي پنهنجي عقلي ڪوشش ۽ استدلال ذريعي، ۽ گهڻي محنت سان، سچائيءَ تائين پهچڻو پوي ٿو؛ جڏهن ته نبيءَ تي خدا جي طرفان سچائي وحي ڪئي ويندي آهي. '''ٽيون فرق:''' نبيءَ جي ڄاڻ، ڇاڪاڻ ته اها الاهي وحيءَ تي ٻڌل هوندي آهي، فلسفي جي ڄاڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ واضح ۽ جامع هوندي آهي. '''چوٿون فرق:''' نبي عام ماڻهن کي انهيءَ سچائيءَ جي وضاحت فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بهتر نموني ڪري سگهي ٿو. انهن فرقن جي بنياد تي الڪندي نبيءَ کي ٻن اهم معاملن ۾ فلسفي کان مٿانهون قرار ڏئي ٿو. پهريون، نبيءَ کي سچائي حاصل ڪرڻ ۾ جيڪا آساني ۽ يقين حاصل ٿئي ٿو، اهو فلسفي کي حاصل نه هوندو آهي. ٻيو، نبي انهيءَ سچائيءَ کي عام ماڻهن تائين وڌيڪ مؤثر انداز ۾ پهچائي سگهي ٿو. تنهن هوندي به انهيءَ موقف جو هڪ اهم نتيجو اهو آهي ته نبيءَ ۽ فلسفي جي حاصل ڪيل علم جو '''مضمون يا اصل حقيقت هڪ ئي آهي'''. محقق [[پيٽر ايڊمسن]] موجب انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته الڪندي نبوت کي فلسفي تي جيڪا فوقيت ڏئي ٿو، اها ڪجهه مخصوص پهلوئن تائين محدود آهي.{{sfn|Adamson|2005|pages=46–47}}{{sfn|Corbin|1993|page=156}} ان کان سواءِ الڪندي نبوي رؤيائن ۽ خوابن بابت هڪ فطري سببن تي ٻڌل تشريح پڻ اختيار ڪئي. هن ارسطوي فلسفي ۾ بيان ڪيل '''قوتِ متخيله''' جي تصور کي استعمال ڪندي دليل ڏنو ته ڪجهه پاڪيزه ۽ چڱيءَ طرح تيار ٿيل روح مستقبل جي واقعن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکي سگهن ٿا. اهم ڳالهه اها آهي ته الڪندي اهڙين رؤيائن يا خوابن کي سڌي طرح خدا جي وحيءَ ڏانهن منسوب نٿو ڪري، پر انهن جي وضاحت انساني تخيل جي صلاحيت ذريعي ڪري ٿو. سندس موجب تخيل انسان کي ڪنهن شيءِ جي جسماني وجود کي سڌو محسوس ڪرڻ کان سواءِ به ان جي «صورت» حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهي ٿو. انهيءَ مان اهو نتيجو نڪري سگهي ٿو ته جيڪو به انسان پنهنجي روح کي پاڪيزه بڻائي، اهو اهڙيون رؤيائون حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکي سگهي ٿو. نبوي معجزن جي فطري سببن تي ٻڌل اهڙين تشريحن سميت ڪجهه ٻين فلسفياڻن نظرين تي [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ تنقيد ڪئي.{{sfn|Adamson|2005|page=47}} === نقاد ۽ سرپرست === جيتوڻيڪ الڪندي مذهبي نوعيت جي سوالن جا جواب ڳولڻ ۾ فلسفي جي اهميت کي تسليم ڪندو هو، پر ڪيترائي ٻيا مسلمان مفڪر فلسفي جي امڪانن بابت سندس جيترا پراميد نه هئا. تنهن هوندي به اهو سمجهڻ درست نه ٿيندو ته انهن مفڪرن فلسفي جي مخالفت صرف ان ڪري ڪئي، جو اهو هڪ «پرڏيهي علم» هو. اسلامي فلسفي جي ماهر [[اوليوَر ليمن]] موجب مشهور متڪلمن جا اعتراض عام طور فلسفي جي علم تي نه، پر انهن نتيجن تي هوندا هئا، جن تائين فلسفي پهتا هئا. [[امام غزالي]]، جيڪو فلسفين تي تنقيد سبب مشهور آهي، پاڻ پڻ فلسفي ۽ منطق جو ماهر هو. سندس تنقيد جو بنيادي سبب اهو هو ته ڪجهه فلسفي اهڙن نتيجن تائين پهتا هئا، جيڪي سندس نظر ۾ مذهبي عقيدن جي خلاف هئا. غزالي موجب انهن مان ٽي سڀ کان وڌيڪ سنگين مسئلا هي هئا: # اهو عقيدو ته ڪائنات خدا سان گڏ ازل کان موجود آهي. # جسماني [[قيامت|ٻيهر جيئري ٿيڻ]] جو انڪار. # اهو موقف ته خدا کي رڳو تجريدي آفاقي حقيقتن جو علم آهي، نه ڪي انفرادي ۽ مخصوص شين جو. بهرحال، سڀني فلسفين انهن ٽنهي نظرين کي قبول نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Leaman |first=Oliver |date=1999 |title=A Brief Introduction to Islamic Philosophy |publisher=Polity Press |page=21 |isbn=978-0-7456-1961-3 |url=https://archive.org/details/briefintroductio0000leam/page/21 }}</ref> پنهنجي زندگيءَ ۾ الڪندي کي انهن عباسي خليفن جي سرپرستي حاصل رهي، جيڪي معتزلي فڪر جا حامي هئا، خاص طور [[مامون الرشيد]] ۽ [[معتصم بالله]]. انهيءَ سرپرستيءَ سبب هو نسبتاً آزاديءَ سان پنهنجا فلسفياڻا خيال پيش ڪري سگهيو. پنهنجي دور ۾ الڪندي تي انهيءَ ڪري پڻ تنقيد ڪئي وئي ته هو «عقل» کي خدا جي سڀ کان ويجهي ۽ بلند ترين مخلوق طور پيش ڪندو هو. ان وقت عام طور اها حيثيت [[ملائڪ|ملائڪن]] سان منسوب ڪئي ويندي هئي.<ref>Black, p. 168. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> الڪندي ڪجهه معتزلي عالمن سان پڻ مناظرا ڪيا. انهن مناظرن ۾ هن انهن معتزلي عالمن جي جوهريت، يعني مادي دنيا جي بنيادي ذرڙن بابت نظريي، تي تنقيد ڪئي، جيڪي انهيءَ عقيدي جا حامي هئا. بهرحال، سڀئي معتزلي عالم جوهريت جا حامي نه هئا.<ref>Black, p. 169. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> فلسفين ۽ متڪلمن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ اختلافن جي تاريخ ۾ الڪندي جو اصل ڪردار انهن بحثن لاءِ فڪري بنياد فراهم ڪرڻ هو. محقق [[ڊيبورا بليڪ]] موجب الڪندي جي تحريرن ۾ انهن مستقبل جي فلسفياڻن ۽ مذهبي اختلافن جا بنيادي عنصر موجود هئا، جيڪي بعد ۾ امام غزالي جي ڪتاب ''تهافت الفلاسفه'' ۾ مڪمل صورت ۾ سامهون آيا.<ref>Black, p. 171. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> pvlnwpo9uv59frsmuyutd5hfjpxf84q 426179 426178 2026-10-29T21:12:54Z Intisar Ali 8681 426179 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|عرب مسلمان فلسفي، رياضيدان ۽ طبيب (تقريباً 801ع–873ع)}} {{Infobox philosopher | name = يعقوب بن اسحاق الڪندي | image = Stamp IQ 1962 6f.jpg | caption = 1962ع جي عراقي ٽپال ٽڪيٽ تي الڪندي جي تصوير | region = [[اسلامي فلسفو]] | era = [[اسلام جو سونهري دور]] | birth_date = تقريباً 801ع (186هه) | birth_place = [[ڪوفو]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = تقريباً 873ع (258هه)، لڳ ڀڳ 72 ورهين جي عمر ۾ | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | school_tradition = [[ارسطويت]]<ref>Klein-Frank, F. ''Al-Kindi''. In Leaman, O & Nasr, H (2001). ''History of Islamic Philosophy''. London: Routledge. p. 165.</ref> | main_interests = [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[منطق]]، [[اخلاقيات]]، [[رياضيات]]، [[رمزنگاري]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[نفسيات]]، [[دوائن جو علم]]، [[طب]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[ڪائناتيات]]، [[نجوم]]، [[موسيقيءَ جو نظريو]] | notable_works = ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages''، ''Epistle on Informative Parts on Music''، ''De radiis''، ''De aspectibus'' | religion = [[اسلام]] }} '''ابو يوسف يعقوب بن اسحاق الصباح الڪندي''' (عربي: '''أبو يوسف يعقوب بن إسحاق الصبّاح الكندي'''؛ لاطيني: ''Alkindus''؛ تقريباً 801ع–873ع) هڪ [[ميسوپوٽيميا]] سان تعلق رکندڙ عرب [[جامع العلوم عالم]]، [[فلسفي]]، [[رياضيدان]]، [[طبيب]] ۽ [[موسيقيءَ جو نظريو|موسيقيءَ جو نظريه دان]] هو. الڪندي کي اسلامي فلسفي جي ارسطوي روايت جي ابتدائي فلسفين مان پهريون اهم فلسفي سمجهيو ويندو آهي. کيس «عرب فلسفي جو باني» پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Nasr137To138">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |title=Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy |date=2006 |publisher=State University of New York |isbn=978-0-7914-6799-2 |pages=137–138}}</ref><ref>{{cite book|last=Abboud |first=Tony|title=Al-Kindi: the father of Arab philosophy|date=2006|publisher=Rosen |isbn=978-1-4042-0511-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Greenberg |first=Yudit Kornberg |title=Encyclopedia of love in world religions |date=2008 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-980-1 |volume=1 |page=405}}</ref> الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ هن [[بغداد]] ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Al-Kindi biography |url=https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |website=www-groups.dcs.st-and.ac.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> هو بغداد جي مشهور علمي اداري [[بيت الحڪمت]] سان لاڳاپيل هڪ اهم شخصيت بڻيو. هي ادارو عباسي خليفن جي سرپرستيءَ هيٺ ترجمي ۽ علمي تحقيق جو مرڪز هو. ڪيترن عباسي خليفن کيس قديم يوناني سائنسي ۽ فلسفياڻن متنن جي عربيءَ ۾ ترجمي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو. قديم فلسفي سان انهيءَ رابطي الڪندي جي فڪر تي گهرو اثر وڌو. هن يوناني ۽ ارسطوي فلسفي جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول مطابق ترتيب ڏنو، انهن ۾ تبديليون آنديون ۽ مسلمان دنيا ۾ انهن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي موضوعن تي سوين اصل رسالا ۽ ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[مابعدالطبعيات]]، اخلاقيات، منطق، نفسيات، طب، دوائن جو علم،{{sfn|Corbin|1993|page=155}} رياضيات، [[فلڪيات]]، نجوم ۽ [[بصريات]] شامل هئا. هن عطرن، تلوارن، قيمتي پٿرن، شيشي، رنگن، حيوانيات، سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ، آئينن، [[موسميات]] ۽ [[زلزلن]] جهڙن عملي موضوعن تي پڻ لکيو.{{sfn|Adamson|2005|page=33}}{{sfn|Adamson|2007|page=7}} رياضيات جي ميدان ۾ الڪندي [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي-عربي انگن جي نظام]] کي اسلامي دنيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] سان گڏ هن انهن انگن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو، جيڪي اڳتي هلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ به اختيار ڪيا ويا.<ref name="st-and1">{{cite web |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |title=Abu Yusuf Yaqub ibn Ishaq al-Sabbah Al-Kindi |access-date=26 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026091801/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Kindi.html |archive-date=26 October 2007 }}</ref> الڪندي کي [[رمزنگاري]] ۽ ڳجهن پيغامن جي تجزيي جي ابتدائي باني شخصيتن مان پڻ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite news |title=The man who cracked the Kama Sutra code |date=4 October 2000 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4754214/The-man-who-cracked-the-Kama-Sutra-code.html |newspaper=The Telegraph|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite book |last=Borda |first=Monica |date=2011 |title=Fundamentals in Information Theory and Coding |publisher=Springer |page=122}}</ref> [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم مان فائدو وٺندي،<ref name="LB"/> هن ''Manuscript on Deciphering Cryptographic Messages'' نالي رسالو لکيو، جنهن کي [[رمز شڪني]] جي تاريخ ۾ هڪ اهم ابتدائي متن سمجهيو وڃي ٿو. هن ۾ [[شمارياتي استدلال]] جو هڪ قديم مثال ملي ٿو،<ref>{{cite journal |last=Broemeling |first=Lyle D. |title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology |doi=10.1198/tas.2011.10191 |journal=The American Statistician |volume=65 |issue=4 |pages=255–257 |date=2011|s2cid=123537702 }}</ref> ۽ ڳجهن پيغامن کي پڙهڻ لاءِ [[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]] جهڙا طريقا بيان ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://cemse.kaust.edu.sa/stat/al-kindi-distinguished-statistics-lectures |website=Statistics at King Abdullah University of Science and Technology |title=Al-Kindi Distinguished Statistics Lectures}}</ref><ref name="singh">{{cite book |last=Singh |first=Simon |title=The Code Book |pages=14–20 |location=New York City |publisher=Anchor Books |date=2000 |isbn=9780385495325 |url=https://archive.org/details/codebook00simo/page/14 }}</ref> رياضيات ۽ طب جي گڏيل ڄاڻ جي مدد سان الڪندي اهڙو مقداري پيمانو پڻ تيار ڪيو، جنهن سان طبيب دوائن جي اثرائتي قوت جو اندازو لڳائي سگهن.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}} الڪندي جي فلسفياڻين تحريرن جو هڪ مرڪزي موضوع فلسفي ۽ اسلامي مذهبي علمن، خاص طور [[علم ڪلام]]، جي وچ ۾ مطابقت هو. سندس ڪيترن ڪتابن ۾ خدا جي ذات، [[روح]] ۽ [[وحي|نبوي علم]] جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} == ابتدائي زندگي == الڪندي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ عرب قبيلي [[ڪنده قبيلو|ڪنده]] جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو نسب [[اشعث بن قيس]] سان ملندو هو، جيڪو [[محمد ﷺ]] جو همعصر هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h4fN4HEPD68C&pg=PA12|title=Al Kindi: The Father of Arab Philosophy|last=Abboud|first=Tony|date=15 January 2006|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|isbn=9781404205116}}</ref> اسلام جي ابتدائي دور ۾ سندس خاندان ڪوفي جي قبائلي اشرافيه جي اهم خاندانن مان هڪ هو. تنهن هوندي به [[عبدالرحمان بن محمد بن اشعث]] جي بغاوت کان پوءِ هن خاندان پنهنجي سياسي طاقت جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Slaves on Horses|pages=110–111}}</ref> الڪندي جو والد اسحاق [[بصرو|بصري]] جو گورنر هو. الڪندي پنهنجي شروعاتي تعليم اتي حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو وڌيڪ تعليم لاءِ بغداد ويو. بغداد ۾ کيس عباسي خليفن [[مامون الرشيد]] (813ع–833ع) ۽ [[معتصم بالله]] (833ع–842ع) جي سرپرستي حاصل ٿي. الڪندي جي علمي صلاحيت ۽ مطالعي جي شوق کي ڏسندي مامون کيس بغداد جي بيت الحڪمت سان لاڳاپيل ڪيو، جتي قديم يوناني فلسفي ۽ سائنس جي ڪتابن جا عربي ترجما ڪيا ويندا هئا. الڪندي پنهنجي سهڻي [[خوش نويسي]] سبب پڻ مشهور هو. هڪ دور ۾ هن خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) لاءِ خوش نويس طور به ڪم ڪيو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} مامون جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ معتصم خليفو بڻيو. معتصم جي دور ۾ الڪندي جي علمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ کيس خليفي جي پٽ احمد جو استاد مقرر ڪيو ويو. پر [[واثق بالله]] (842ع–847ع) ۽ خاص طور متوڪل جي خلافت دوران الڪندي جي اثر ۽ حيثيت ۾ گهٽتائي آئي. سندس زوال بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن. ڪن محققن موجب بيت الحڪمت جي عالمن وچ ۾ علمي رقابتون ان جو سبب هيون، جڏهن ته ٻين متوڪل جي دور ۾ غيرروايتي مذهبي گروهن ۽ غيرمسلمانن خلاف سخت پاليسين ڏانهن اشارو ڪيو آهي. هڪ موقعي تي الڪندي کي مارڪٽ جو نشانو بڻايو ويو ۽ سندس ذاتي ڪتاب خانو عارضي طور ضبط ڪيو ويو. اسلامي فڪر جي محقق [[هينري ڪوربن]] موجب الڪندي 873ع ۾ خليفي [[معتمد علي الله]] (870ع–892ع) جي دور ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. ڪوربن سندس آخري زندگيءَ کي اڪيلائيءَ واري زندگي قرار ڏنو آهي.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} الڪندي جي وفات کان پوءِ سندس فلسفياڻيون تحريرون آهستي آهستي علمي منظرنامي کان پري ٿينديون ويون. سندس ڪيترائي ڪتاب ضايع ٿي ويا ۽ بعد جي مسلمان عالمن ۽ مؤرخن تائين پڻ نه پهچي سگهيا. محقق فيلڪس ڪلائن-فرانڪي انهيءَ صورتحال جا ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ متوڪل جي دور جي مذهبي سخت گيري ۽ بعد ۾ [[منگول سلطنت|منگولن]] جي حملن دوران ڪتاب خانن جي تباهي شامل آهن. تنهن هوندي به سندس خيال موجب سڀ کان وڌيڪ امڪاني سبب اهو هو ته الڪندي جون تحريرون بعد جي بااثر فلسفين، جهڙوڪ [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، ۾ ساڳي مقبوليت حاصل نه ڪري سگهيون ۽ انهن فلسفين جي شهرت الڪندي جي اثر کي پسمنظر ۾ ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=166}} الڪندي جي فلسفياڻي زندگيءَ جو عروج معتصم جي دور ۾ آيو. هن پنهنجو مشهور ڪتاب ''On First Philosophy''، يعني «فلسفي اوليٰ بابت»، معتصم جي نالي منسوب ڪيو. معتصم جي پٽ احمد جي تعليم ۽ تربيت پڻ الڪندي جي ذمي هئي. == علمي ڪارناما == عرب ڪتابيات نويس [[ابن نديم]] موجب الڪندي گهٽ ۾ گهٽ 260 ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[جاميٽري]] بابت 32، طب ۽ فلسفي بابت 22-22، منطق بابت 9 ۽ طبعيات بابت 12 ڪتاب شامل هئا.{{sfn|Corbin|1993|pages=154–155}} جيتوڻيڪ صدين دوران سندس اڪثر ڪتاب گم ٿي ويا، پر ڪجهه تحريرون لاطيني ترجمن جي صورت ۾ محفوظ رهيون، جيڪي [[جيرارڊ آف ڪريمونا]] جهڙن مترجمن سان لاڳاپيل هيون. بعد ۾ ڪجهه اصل عربي قلمي نسخا پڻ ٻيهر دريافت ٿيا. خاص طور ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ترڪيءَ جي هڪ ڪتاب خاني مان الڪندي جون 24 اهڙيون تحريرون مليون، جن کي اڳ ۾ گم ٿيل سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=172–173}} === فلسفو === اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ الڪندي جو هڪ اهم ڪردار يوناني فلسفي کي مسلمان پڙهندڙن لاءِ قابلِ فهم ۽ قابلِ قبول بڻائڻ هو. هن بغداد جي بيت الحڪمت مان پنهنجي علمي سرگرمين کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Corbin|1993|page=154}} ڪيترن اهم فلسفياڻن متنن جي ترجمي سان گڏ، عربي فلسفي جي ڪيترن اصطلاحن جي ترتيب ۽ رواج ۾ پڻ الڪندي جو ڪردار هو. انهن اصطلاحن ۽ فڪري بنيادن اڳتي هلي فارابي، ابن سينا ۽ [[امام غزالي]] جهڙن مفڪرن جي فلسفياڻي ڪم لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.{{sfn|Adamson|2005|pages=32–33}} الڪندي جي تحريرن جو هڪ بنيادي مقصد اهو واضح ڪرڻ هو ته هڪ طرف فلسفي ۽ عقلي الاهي علم، ۽ ٻئي طرف وحيءَ تي ٻڌل مذهبي علم جي وچ ۾ مطابقت ممڪن آهي. جيتوڻيڪ هن قياسي علمِ ڪلام جي ڪجهه طريقن کي رد ڪيو، پر سندس موقف هو ته وحي علم جو عقل کان وڌيڪ معتبر ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته وحي اهڙين ايماني حقيقتن جي ضمانت ڏئي ٿو، جن تائين عقل پنهنجي وس سان نٿو پهچي سگهي. الڪندي جو فلسفياڻو طريقو هر لحاظ کان نئون نه هو. بعد جي ڪجهه مفڪرن سندس طريقي کي غيرپختو پڻ سمجهيو، خاص طور ان ڪري جو هو عربي ٻوليءَ ۾ منظم فلسفياڻي تحريرون لکڻ وارن ابتدائي عالمن مان هو. ان جي باوجود هن [[ارسطو]] جي فلسفي ۽ خاص طور [[نو افلاطونيت]] جي نظرين کي اسلامي فڪري ماحول سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ ڪم مسلمان دنيا ۾ يوناني فلسفي جي تعارف ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=166–167}} === فلڪيات === [[File:Al-Kindi, Abu Yusuf Ya Qub ibn Ishaq – Liber novem iudicum in iudiciis astrorum, 1509 – BEIC 1289632.jpg|thumb|''Liber novem iudicum in iudiciis astrorum''، 1509ع جو ڇاپو.]] الڪندي [[شمسي نظام]] بابت پنهنجو تصور [[بطليموس]] جي فلڪياتي نظام مان ورتو. بطليموس موجب زمين ڪائنات جي مرڪز ۾ هئي ۽ ان جي چوڌاري هڪٻئي اندر واقع آسماني گولا موجود هئا، جن سان چنڊ، عطارد، زهره، سج، مريخ، مشتري ۽ تارا لاڳاپيل هئا. الڪندي پنهنجي هڪ رسالي ۾ انهن آسماني جسمن کي عقلي خاصيتون رکندڙ وجود قرار ڏنو، جن جي گول حرڪت خدا جي فرمانبرداري ۽ عبادت جو اظهار آهي. سندس خيال موجب اهي آسماني جسم خدا جي تدبير جا وسيلا آهن. پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن مشاهدي تي ٻڌل دليل پڻ ڏنا. مثال طور، مختلف موسمن جو تعلق سيارن ۽ تارن، خاص طور سج، جي مخصوص حالتن سان جوڙيو. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته مختلف علائقن جي ماڻهن جي صورت ۽ مزاج تي انهن جي مٿان واقع آسماني جسمن جي ترتيب جو اثر پوي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=42}} تنهن هوندي به الڪندي جي تحريرن ۾ اهو مڪمل طور واضح نه آهي ته آسماني جسم مادي دنيا تي ڪهڙي عمل ذريعي اثرانداز ٿين ٿا. هن جي هڪ تشريح ارسطو جي فلسفي مان ورتل هئي، جنهن موجب آسماني جسمن جي حرڪت چنڊ کان هيٺ واري دنيا ۾ رڳڙ ۽ تحريڪ پيدا ڪري ٿي. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ زمين، باهه، هوا ۽ پاڻيءَ جا بنيادي عنصر متحرڪ ٿين ٿا ۽ انهن جي ميلاپ سان مادي دنيا جون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. هڪ ٻيو نظريو ''On Rays''، يعني ''De radiis''، نالي رسالي ۾ ملي ٿو، جنهن موجب سيارا سڌين ليڪن ۾ پنهنجو اثر منتقل ڪن ٿا. پر جديد تحقيق موجب هي رسالو، جيڪو غالباً تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪنهن لاطيني ليکڪ لکيو هو، الڪندي ڏانهن غلط منسوب ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Matton |first1=Sylvain |title=An Irradiation of Latin Grammarians, or The De radiis is not by al-Kindī |journal=Magic, Ritual, and Witchcraft |date=Winter 2023 |volume=17 |issue=3 |pages=437–455 |doi=10.1353/mrw.2023.0005|s2cid=258054985 }}</ref> انهن ٻنهي تشريحن ۾ مادي اثر جي منتقليءَ بابت ٻه مختلف تصور ملن ٿا: پهريون سڌي رابطي ذريعي اثر، ۽ ٻيو فاصلي تان اثر. اهو ساڳيو فرق الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ پڻ نظر اچي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=43}} الڪندي ڏانهن منسوب نجوم بابت اهم تحريرن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:<ref>{{cite book |first=Benjamin N. |last=Dykes |title=The Forty Chapters of Al-Kindī: Traditional Horary and Electional Astrology |location=Minneapolis |publisher=Cazimi Press |date=2011 |pages=5–6 }}</ref> * ''The Book of the Judgement of the Stars'' — تارن جي احڪامن بابت ڪتاب، جنهن ۾ ''The Forty Chapters'' پڻ شامل آهي. * ''On the Stellar Rays'' — تارن جي شعاعن بابت رسالو؛ ان جي الڪندي ڏانهن نسبت غيرمستند آهي. * موسم ۽ موسمي تبديلين بابت ڪيترائي رسالا، جن ۾ ''De mutatione temporum'' پڻ شامل آهي. * گرهڻن جي احڪامن بابت رسالو. * عربن جي حڪومت ۽ ان جي مدت بابت رسالو، جنهن کي عرب حڪومت جي پڄاڻيءَ جي اڳڪٿي لاءِ استعمال ڪيو ويو. * ''The Choices of Days'' — ڏينهن جي چونڊ بابت رسالو. * ''On the Revolutions of the Years'' — سالن جي گردش ۽ نجومي احڪامن بابت رسالو. * ''De Signis Astronomiae Applicitis as Mediciam'' — طب ۾ فلڪياتي نشانين جي استعمال بابت رسالو. * سيارن جي روحاني خاصيتن بابت رسالو. === بصريات === [[File:Al-Kindi – Cambridge, Trinity College Library, Medieval manuscripts, MS R.15.17 (937), secolo XVII – BEIC 11521297.jpg|thumb|''De radiis'' جو سترهين صديءَ جو قلمي نسخو، ٽرينيٽي ڪاليج لائبريري، ڪيمبرج. هي تصنيف الڪندي ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي، پر جديد تحقيق ان نسبت کي رد ڪري ٿي.]] الڪندي قديم دور کان پوءِ [[بصريات]] بابت لکڻ وارن اهم ابتدائي عالمن مان هڪ هو. [[راجر بيڪن]] بصريات جي موضوع تي کيس بطليموس کان پوءِ اهم ترين مصنفن ۾ شمار ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Deming|first1=David|title=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages|date=2012|publisher=McFarland|pages=92|language=en}}</ref> ''De radiis stellarum'' نالي غيرمستند نسبت واري تصنيف ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ويو آهي ته دنيا جي هر شيءِ سڀني طرفن ڏانهن شعاعون خارج ڪري ٿي، جيڪي سڄي دنيا ۾ پکڙجن ٿيون.<ref>{{cite book |first=David C. |last=Lindberg |title=Theories of Vision from al-Kindi to Kepler |location=Chicago |publisher=University of Chicago |date=1976 |page=19 |oclc=463202962}}</ref> شعاعن جي اثر بابت انهيءَ نظريي جو بعد جي عالمن، جهڙوڪ [[ابن الهيثم]]، [[رابرٽ گروسٽيست]] ۽ راجر بيڪن، جي فڪري ماحول سان تعلق رهيو آهي.<ref>{{cite journal |first=David C. |last=Lindberg |journal=Isis |volume=62 |issue=4 |date=Winter 1971 |pages=469–489 |doi=10.1086/350790 |title=Alkindi's Critique of Euclid's Theory of Vision|pmid=4948770 |s2cid=40895875 }}</ref> الڪندي جي بصريات بابت تحريرن ۾ ٻه اهم نظريا ملن ٿا: ارسطوي نظريو ۽ [[اقليدس]] جو نظريو. ارسطو موجب ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ لاءِ اک ۽ ڏٺي ويندڙ شيءِ جي وچ ۾ روشنيءَ سان ڀريل شفاف ذريعو، جهڙوڪ هوا، موجود هجڻ ضروري آهي. جڏهن اهي شرطون پوريون ٿين ٿيون ته شيءِ جي محسوس ٿيندڙ صورت انهيءَ ذريعي وسيلي اک تائين پهچي ٿي. ان جي ابتڙ اقليدس موجب ڏسڻ جو عمل سڌين ليڪن ۾ ٿيندو آهي، جڏهن اک مان نڪرندڙ شعاعون روشن شيءِ تائين پهچن ٿيون ۽ اتان موٽن ٿيون. اهڙيءَ طرح بصريات ۾ پڻ سڌي رابطي ۽ فاصلي تان اثر جا ٻه مختلف تصور سامهون اچن ٿا. الڪندي انهن نظرين جي درستگي جانچڻ لاءِ ان ڳالهه کي بنياد بڻايو ته ڪهڙو نظريو ڏسڻ جي عملي تجربي جي وڌيڪ مناسب وضاحت ڪري ٿو. مثال طور، ارسطو جو نظريو انهيءَ ڳالهه جي وضاحت ڪرڻ ۾ مشڪل محسوس ڪندو هو ته ڪنهن شيءِ کي مختلف ڪنڊن کان ڏسڻ سان ان جي ظاهر ٿيندڙ صورت ڇو بدلجي وڃي ٿي. جيڪڏهن هڪ گول دائري کي پاسيري پاسي کان ڏٺو وڃي ته اهو هڪ ليڪ وانگر نظر اچي سگهي ٿو. ارسطوي نظريي موجب دائري جي مڪمل محسوس ٿيندڙ صورت اک تائين پهچڻ گهرجي ۽ ان کي دائري وانگر ئي ظاهر ٿيڻ گهرجي. ان جي ابتڙ اقليدسي بصريات هڪ اهڙو جاميٽريءَ تي ٻڌل نمونو پيش ڪيو، جنهن سان ڏسڻ جي ڪنڊ، پاڇن جي ڊيگهه ۽ آئينن ۾ عڪس جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ جو بنياد اهو تصور هو ته بصري شعاعون سڌين ليڪن ۾ سفر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب الڪندي اقليدسي نظريي کي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو.{{sfn|Adamson|2005|page=45}} الڪندي جو بصريات بابت اهم رسالو ''De aspectibus'' بعد ۾ لاطينيءَ ۾ ترجمو ٿيو. هن ڪتاب، ابن الهيثم جي ''[[ڪتاب المناظر]]'' ۽ بطليموس توڙي اقليدس جي بصريات بابت عربي متنن يورپ ۾ بصري تحقيق جي ترقيءَ تي اثر وڌو. خاص طور رابرٽ گروسٽيست، [[ويٽيلو]] ۽ راجر بيڪن جي تحقيق انهن علمي روايتن سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book |last=Szulakowska |first=Urszula |date=2000 |title=The Alchemy of Light: Geometry and Optics in Late Renaissance Alchemical Illustration |publisher=Brill|page=29}}</ref> === طب === [[الڪندي]] ڏانهن [[طب]] جي موضوع تي ٽيهه کان وڌيڪ رسالا منسوب ڪيا ويا آهن. انهن تحريرن ۾ هو خاص طور قديم يوناني طبيب [[جالينوس]] جي نظرين کان متاثر هو.{{sfn|Prioreschi|2002}} هن شعبي ۾ سندس سڀ کان اهم تصنيف غالباً ''[[De Gradibus]]'' آهي، جنهن ۾ هن رياضيات کي طب، خاص طور [[دوائن جو علم|دوائن جي علم]] ۾ استعمال ڪرڻ جو طريقو بيان ڪيو. مثال طور، هن دوائن جي اثرائتي قوت کي مقداري صورت ۾ ماپڻ لاءِ هڪ رياضياتي پيمانو تيار ڪيو. ان سان گڏ هن چنڊ جي مختلف مرحلن جي بنياد تي اهڙو نظام پيش ڪيو، جنهن جي مدد سان طبيب مريض جي بيماريءَ جي سڀ کان نازڪ ڏينهن جو اڳواٽ اندازو لڳائي سگهي. طبي تاريخ جي محقق پلينيو پريوريشي موجب هي طب جي شعبي ۾ مقداري ماپ کي سنجيدگيءَ سان استعمال ڪرڻ جي ابتدائي ڪوشش هئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=172}}{{sfn|Prioreschi|1996|page=230}} === ڪيميا === الڪندي عام ڌاتن کي سون يا چانديءَ جهڙين قيمتي ڌاتن ۾ تبديل ڪرڻ جي امڪان کي رد ڪيو. بعد ۾ فارسي ڪيمياگر ۽ طبيب [[ابوبڪر محمد بن زڪريا رازي]] (تقريباً 865ع–925ع) سندس انهيءَ موقف تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Klein-Franke|2001|pages=173–174}} الڪندي ڏانهن هڪ تصنيف منسوب ڪئي وئي آهي، جيڪا ''ڪتاب الترفق في العطر'' («عطر بابت نرميءَ جو ڪتاب») يا ''ڪتاب ڪيمياء العطر والتصعيدات'' («عطر ۽ تقطير جي ڪيميا بابت ڪتاب») جي نالن سان مشهور آهي. هن تصنيف ۾ شراب جي [[تقطير]] بابت قديم ترين معلوم حوالن مان هڪ موجود آهي.<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2001|chapter=Alchemy, chemistry and chemical technology|editor-last=al-Hassan|editor-first=Ahmad Y.|title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences|pages=41–84|publisher=UNESCO|isbn=9789231038310}}</ref><ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}}</ref><ref>{{cite book|last1=Garbers|first1=Karl|year=1948|title=Kitāb Kīmiyā' al-'Iṭr Wat-Taṣ'īdāt: Buch über die Chemie des Parfüms und die Destillationen von Ya'qūb b. Isḥāq al-Kindī. Ein Beitrag zur Geschichte der arabischen Parfümgeschichte und Drogenkunde aus de 9. Jahrh.|volume=P.C. Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, 30|location=Leipzig|publisher=Brockhaus}}</ref> هن ڪتاب ۾ گلاب مان تيل ڪڍڻ لاءِ تقطير جو طريقو پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ان سان گڏ 107 مختلف قسمن جي عطرن جي تياريءَ جا نسخا ڏنل آهن.{{sfn|al-Hassan|2001|page=69}} === رياضيات === الڪندي رياضيات جي ڪيترن اهم موضوعن تي ڪتاب لکيا. انهن ۾ [[حساب]]، [[جاميٽري]]، هندي انگ، انگن جي باهمي هم آهنگي، ليڪن ۽ انگن سان ضرب، نسبتي مقدار، تناسب ۽ وقت جي ماپ، ۽ عددي طريقا ۽ اختصار شامل هئا.<ref name="st-and1"/> هن ''هندي انگن جي استعمال بابت'' (عربي: '''كتاب في استعمال الأعداد الهندية'''؛ ''Kitāb fī Istiʿmāl al-Aʿdād al-Hindiyyah'') نالي چئن جلدن تي مشتمل تصنيف پڻ لکي. هن ڪتاب وچ اوڀر ۽ اولهه ۾ [[هندي-عربي انگن جو نظام|هندي انگن جي نظام]] جي پکيڙ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جاميٽريءَ ۾ الڪندي ٻين موضوعن سان گڏ متوازي ليڪن جي نظريي تي پڻ لکيو. بصريات بابت سندس ٻه ڪتاب پڻ جاميٽريءَ سان لاڳاپيل هئا. فلسفي جي ميدان ۾ رياضيات جي استعمال جو هڪ مثال ڪائنات جي ازلي هجڻ واري نظريي کي رد ڪرڻ جي سندس ڪوشش هئي. هن دليل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ته '''حقيقي لامحدوديت''' رياضياتي ۽ منطقي لحاظ کان ناممڪن آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ڪائنات جي ازلي هجڻ واري تصور کي رد ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|title=Al-Kindi's Mathematical Metaphysics|author=Al-Allaf, M|access-date=12 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107031711/http://www.muslimphilosophy.com/ma/eip/ma-k-mp.pdf|archive-date=7 January 2007|url-status=live}}</ref> === رمزنگاري ۽ رمز شڪني === [[File:Al-kindi cryptographic.png|thumb|کاٻي|الڪندي جي رسالي «ڳجهن پيغامن جي رمز کولڻ بابت» جو پهريون صفحو، جنهن ۾ اکرن جي تڪرار جي تجزيي ذريعي رمز شڪنيءَ جي قديم ترين معلوم وضاحت موجود آهي.]] الڪندي کي اهڙو طريقو تيار ڪرڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ متن جي مختلف اکرن جي ظاهر ٿيڻ جي تڪرار جو تجزيو ڪري ڳجهن پيغامن جي رمز کولي سگهجي ٿي. هن طريقي کي '''[[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو [[رمز شڪني]] جي ابتدائي طريقن مان هڪ آهي.<ref name="singh"/> هن موضوع تي الڪندي جو ڪتاب '''رسالة في استخراج الكتب المعماة''' آهي، جنهن جو لفظي مطلب «ڳجهي يا مبهم لکپڙهه کي ظاهر ڪرڻ بابت رسالو» آهي. جديد اصطلاح ۾ ان کي «رمز ٿيل پيغامن جي رمز کولڻ بابت رسالو» پڻ چئي سگهجي ٿو. پنهنجي رسالي ۾ الڪندي رمز شڪنيءَ جي طريقي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> ڪنهن ڳجهي پيغام کي حل ڪرڻ جو هڪ طريقو، جيڪڏهن اسان کي ان جي ٻولي معلوم هجي، اهو آهي ته ساڳي ٻوليءَ ۾ هڪ ٻيو عام متن حاصل ڪجي، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ هڪ صفحي جيترو ڊگهو هجي. ان کان پوءِ انهيءَ متن ۾ هر اکر جي ظاهر ٿيڻ جو تعداد ڳڻجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «پهريون»، ان کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ اکر کي «ٻيون»، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ اکر کي «ٽيون» قرار ڏجي. اهڙيءَ طرح سڀني مختلف اکرن کي انهن جي ظاهر ٿيڻ جي تعداد مطابق ترتيب ڏجي. پوءِ جنهن ڳجهي متن کي حل ڪرڻو هجي، ان جي نشانين جو پڻ ساڳئي نموني تجزيو ڪجي. سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي عام متن جي «پهرئين» اکر سان بدلائجي، ٻي سڀ کان وڌيڪ ظاهر ٿيندڙ نشانيءَ کي «ٻئي» اکر سان، ۽ ٽين نشانيءَ کي «ٽئين» اکر سان بدلائجي. اهو عمل جاري رکجي، جيستائين حل ڪرڻ واري ڳجهي متن جون سڀ نشانيون اهڙيءَ طرح ترتيب ۾ اچي وڃن. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GbKyAAAAQBAJ|title=The Mathematics of Encryption: An Elementary Introduction|first1=Margaret|last1=Cozzens|first2=Steven J.|last2=Miller|publisher=American Mathematical Society|year=2013|isbn=978-0821883211|page=5}}</ref> </blockquote> الڪندي [[خليل بن احمد فراھيدي]] (717ع–786ع) جي ڪم کان متاثر هو. خليل بن احمد ''ڳجهن پيغامن بابت ڪتاب'' لکيو هو، جنهن ۾ عربي ٻوليءَ جي سڀني ممڪن لفظن کي، حرڪتن سان ۽ حرڪتن کان سواءِ، ترتيب ڏيڻ لاءِ [[ترتيبون ۽ ميلاپ|ترتيبن ۽ ميلاپن]] جو ابتدائي استعمال ملي ٿو.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> === موسميات === الڪندي '''رسالة في العلة الفاعلة للمد والجزر''' («سمنڊ جي چاڙهه ۽ لاٿ جي مؤثر سبب بابت رسالو») نالي تصنيف ۾ [[مد ۽ جزر]] بابت هڪ نظريو پيش ڪيو. سندس نظريي موجب سمنڊ جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ لاٿ جو تعلق گرمي پد ۾ واڌ ۽ گهٽتائيءَ سبب جسمن ۾ پيدا ٿيندڙ تبديلين سان آهي.{{sfn|Prioreschi|2002|page=17}} پنهنجي دليل جي حمايت لاءِ هن هڪ سائنسي تجربي جي وضاحت هن ريت ڪئي: <blockquote> حواسن جي مدد سان اهو پڻ ڏسي سگهجي ٿو ته شديد ٿڌ جي نتيجي ۾ هوا پاڻيءَ ۾ ڪيئن تبديل ٿئي ٿي. ان لاءِ هڪ شيشي جي بوتل کڻي، ان کي مڪمل طور برف سان ڀري، ان جو منهن احتياط سان بند ڪيو وڃي. پوءِ بوتل جو وزن ڪيو وڃي. ان کان پوءِ بوتل کي هڪ اهڙي ٿانوَ ۾ رکيو وڃي، جنهن جو وزن اڳ ۾ معلوم ڪيو ويو هجي. بوتل جي مٿاڇري تي هوا پاڻيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي ۽ ان تي پاڻيءَ جا ڦڙا ظاهر ٿين ٿا، جيئن وڏن مسامدار مٽيءَ جي ٿانون تي ڦڙا ظاهر ٿيندا آهن. اهڙيءَ طرح آهستي آهستي ٿانوَ ۾ پاڻيءَ جو چڱو مقدار گڏ ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ بوتل، پاڻي ۽ ٿانوَ جو گڏيل وزن ڪيو وڃي ته اهو اڳئين وزن کان وڌيڪ معلوم ٿئي ٿو، جيڪو تبديليءَ کي ثابت ڪري ٿو. ڪجهه نادان ماڻهو سمجهن ٿا ته برف شيشي مان ٻاهر نڪري ٿي، پر اهو ناممڪن آهي. اهڙو ڪو عمل موجود نه آهي، جنهن سان پاڻي يا برف شيشي مان گذري سگهي. </blockquote> هوا جي قدرتي سببن ۽ مختلف وقتن ۽ هنڌن تي ان جي رخن ۾ فرق جي وضاحت ڪندي الڪندي لکيو:<ref>{{cite book|last1=Al-Jubouri|first1=I. M. N.|title=History of Islamic Philosophy: With View of Greek Philosophy and Early History of Islam|date=2004|publisher=Authors on Line Ltd|isbn=9780755210114|url=https://books.google.com/books?id=3xJjNG5CNdwC&pg=PA213}}</ref> <blockquote> جڏهن سج اتر واري لاڙي ۾ هوندو آهي ته اتر وارا علائقا گرم ٿيندا آهن ۽ ڏکڻ طرف ٿڌ هوندي آهي. انهيءَ حالت ۾ اتر واري هوا گرميءَ سبب ڦهلجي ڏکڻ طرف وڌندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڏکڻ واري هوا ٿڌ سبب سُسي ويندي آهي. تنهنڪري اونهاري جون گهڻيون هوائون هڪ قسم جون هونديون آهن، جڏهن ته سياري جون گهڻيون هوائون ان کان مختلف هونديون آهن. </blockquote> === موسيقيءَ جو نظريو === الڪندي عرب-اسلامي دنيا ۾ موسيقيءَ جي انهن ابتدائي نظريه دانن مان هو، جن جون تحريرون اڄ تائين محفوظ آهن. هن قديم يوناني موسيقيءَ جي سُرن واري نظام کي عربي [[عود]] تي لاڳو ڪيو. جيتوڻيڪ هن سُرن جي سڃاڻپ لاءِ عربي الفابيٽ جا اکر استعمال ڪيا، پر هن يوناني سُرن جا نالا پڻ عربيءَ ۾ منتقل ڪيا.<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=144–156}}</ref> هن عود ۾ پنجين تار جو اضافو ڪيو. الڪندي موسيقيءَ جي نظريي بابت ڪيترائي رسالا لکيا.<ref>{{cite book|title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia|editor1-first=Andrea L.|editor1-last=Stanton|editor2-first=Peter J.|editor2-last=Seybolt|editor3-first=Edward|editor3-last=Ramsamy|editor4-first=Carolyn M.|editor4-last=Elliott|date=2012|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1412981767|page=87}}</ref> مختلف قديم ڪتابياتي فهرستن ۾ سندس موسيقيءَ بابت تحريرن جو تعداد مختلف ٻڌايو ويو آهي، پر رڳو چار تصنيفون اهڙيون آهن، جيڪي محفوظ آهن ۽ جن جي الڪندي ڏانهن نسبت يقيني طور ڪري سگهجي ٿي:<ref>{{cite book|first=Stephanie|last=Schewe|title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār)|location=Frankfurt|publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science|date=2018|pages=6–27}}</ref> * '''''Stringed Instruments from One String to Ten Strings''''' — هڪ تار کان ڏهن تارن تائين تاردار سازن بابت ڪتاب. * '''''Epistle on Informative Parts on Music''''' — موسيقيءَ جي وضاحتي حصن بابت رسالو. * '''''Epistle on Modes and Tones''''' — موسيقيءَ جي طريقن ۽ سُرن بابت رسالو. * '''''Epistle on the Knowledge of the Composition of Melodies''''' — ڌنن جي ترتيب جي علم بابت رسالو. سندس تحريرن ۾ [[موسيقيءَ جي علاج ۾ استعمال|موسيقيءَ جي علاجي اهميت]] بابت بحث پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book|last=Shehadi|first=Fadlou|title=Philosophies of Music in Medieval Islam|date=1995|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004101289|page=35}}</ref> هن موسيقيءَ ۽ ڪائنات جي وچ ۾ اهڙن لاڳاپن بابت پڻ بحث ڪيو، جن کي هو ڪائناتي نوعيت جا لاڳاپا سمجهندو هو.<ref>{{cite book|last=Turner|first=Howard R.|title=Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction|url=https://books.google.com/books?id=3VfY8PgmhDMC|date=28 July 2010|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0292781498|edition=3rd pbk. print.|page=49}}</ref> == فلسفياڻو فڪر == {{نئين افلاطونيت}} === فلسفي تي اثر === جيتوڻيڪ مسلمان دانشور اڳ ۾ ئي [[يوناني فلسفو|يوناني فلسفي]]، خاص طور [[منطق]]، کان واقف هئا، پر [[الڪندي]] کي پهريون حقيقي مسلمان فلسفي هجڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=165}} الڪندي جو پنهنجو فڪر گهڻي حد تائين [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني فلسفي]] کان متاثر هو. خاص طور [[پروڪلس]]، [[افلوطين]] ۽ [[يوحنا فيلوپونس]] جي فلسفياڻن نظرين جو مٿس اثر هو. تنهن هوندي به سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻين يوناني فلسفياڻن مڪتبن مان پڻ خيال ورتا هئا.{{sfn|Adamson|2005|page=37}} الڪندي پنهنجي تحريرن ۾ [[ارسطو]] جا ڪيترائي حوالا ڏئي ٿو، پر گهڻن موقعن تي هو ارسطو جي نظرين جي غيرارادي طور نو افلاطوني فڪري ڍانچي ۾ نئين سر تشريح ڪري ٿو. اهو رجحان خاص طور [[مابعدالطبعيات]] ۽ خدا کي علت يا سبب طور سمجهڻ بابت سندس بحثن ۾ وڌيڪ نمايان آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=36}} ڪجهه ماهرن جي راءِ موجب الڪندي [[معتزله]] جي علمِ ڪلام کان پڻ متاثر هو، ڇاڪاڻ ته الڪندي ۽ معتزلي عالمن ٻنهي خدا جي وحدانيت، يعني [[توحيد]]، جي حفاظت ۽ تشريح کي بنيادي اهميت ڏني. تنهن هوندي به محققن جي هڪ اقليتي راءِ موجب انهن ٻنهي جي نظرين ۾ موجود هڪجهڙايون رڳو اتفاقي هيون ۽ انهن مان سڌو فڪري اثر ثابت نٿو ٿئي.{{sfn|Corbin|1993|page=155}} === مابعدالطبعيات === الڪندي موجب [[مابعدالطبعيات]] جو مقصد خدا جي معرفت حاصل ڪرڻ آهي. انهيءَ سبب هو فلسفي ۽ [[الاهيات]] جي وچ ۾ ڪو واضح فرق نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته سندس خيال موجب ٻنهي جو بنيادي موضوع هڪ ئي آهي. بعد جي فلسفين، خاص طور [[ابو نصر فارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، انهيءَ مسئلي تي الڪندي کان اختلاف ڪيو. انهن موجب مابعدالطبعيات جو اصل موضوع '''وجود، وجود جي حيثيت سان''' آهي، ۽ خدا جي ذات بابت بحث ان علم جي موضوع سان لاڳاپيل هڪ مخصوص بحث آهي.{{sfn|Adamson|2005|page=34}} الڪندي جي مابعدالطبعياتي فڪر جو مرڪزي اصول خدا جي '''مطلق وحدانيت''' آهي. هو انهيءَ وحدانيت کي اهڙي صفت سمجهي ٿو، جيڪا صرف خدا سان مخصوص آهي ۽ جنهن ۾ ٻي ڪا به موجود شيءِ شريڪ نه آهي. سندس مطلب اهو آهي ته عام طور ڪنهن به موجود شيءِ کي «هڪ» چئي سگهجي ٿو، پر حقيقت ۾ اها شيءِ هڪ هجڻ سان گڏ گهڻائيءَ جي خاصيت پڻ رکي ٿي. مثال طور، هڪ جسم کي هڪ جسم چيو ويندو آهي، پر اهو ڪيترن مختلف حصن مان ٺهيل هوندو آهي. اهڙيءَ طرح جيڪڏهن ڪو ماڻهو چوي ته «مون هڪ هاٿي ڏٺو»، ته هو هڪ مخصوص هاٿي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ پر «هاٿي» جو لفظ جانورن جي هڪ اهڙي نوع لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيترائي فرد شامل آهن. انهيءَ بنياد تي الڪندي موجب رڳو خدا ئي اهڙو وجود آهي، جيڪو پنهنجي ذات ۽ تصور ٻنهي لحاظ کان مطلق طور هڪ آهي. خدا جي ذات ۾ ڪنهن به قسم جي گهڻائي يا ترڪيب موجود نه آهي. ڪجهه محققن موجب خدا جي وحدانيت بابت الڪندي جو اهو تصور انتهائي سخت [[سلبي الاهيات]] ڏانهن وٺي وڃي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪا صفت ٻين موجود شين لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي، ته انهيءَ صفت کي ساڳي معنيٰ ۾ خدا ڏانهن منسوب ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.{{sfn|Corbin|1993|page=155}}{{sfn|Adamson|2005|page=35}} مطلق وحدانيت کان سواءِ الڪندي خدا کي '''خالق''' پڻ قرار ڏئي ٿو. انهيءَ جو مطلب آهي ته خدا غائي علت، يعني آخري مقصد يا غايت جو سبب، ۽ فاعلي علت، يعني ڪنهن عمل کي وجود ۾ آڻيندڙ سبب، ٻنهي حيثيتن سان لاڳاپيل آهي. بعد جي ڪجهه مسلمان نو افلاطوني فلسفين جي ابتڙ، جن موجب ڪائنات خدا جي وجود مان فيض يا صدور جي نتيجي ۾ وجود ۾ اچي ٿي، الڪندي خدا کي فعال فاعل سمجهي ٿو. الڪندي موجب خدا محض هڪ اهڙو وجود نه آهي، جنهن مان ڪائنات غيرفعال طريقي سان صادر ٿئي، پر هو عمل ڪندڙ فاعل آهي. حقيقت ۾ خدا ئي اصل فاعل آهي، ڇاڪاڻ ته ٻين سڀني وچ وارن سببن جو وجود ۽ اثر سندس قدرت تي دارومدار رکي ٿو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=167}} هتي بنيادي تصور اهو آهي ته خدا پيدا ڪيل وچ وارن سببن ذريعي عمل ڪري ٿو. اهي سبب وري هڪٻئي تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ [[علت ۽ معلول]] جي سلسلي ذريعي گهربل نتيجو پيدا ٿئي ٿو. پر حقيقت ۾ اهي وچ وارا سبب مڪمل طور خودمختيار فاعل نه آهن؛ اهي خدا جي عمل جي ظهور جا وسيلا آهن.{{sfn|Adamson|2005|page=36}} اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ هي تصور خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جي مدد سان ارسطوي فلسفي جي '''علتِ اوليٰ''' ۽ '''غيرمتحرڪ محرڪ''' جي تصورن کي اسلامي وحيءَ ۾ بيان ٿيل خدا جي تصور سان هم آهنگ ڪري پيش ڪيو ويو.{{sfn|Adamson|2005|page=39}} === علميات === [[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|ساڄي|قديم يوناني فلسفين، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، کي وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ وڏي علمي اهميت ڏني ويندي هئي.]] الڪندي اهو نظريو پيش ڪيو ته هڪ اهڙو الڳ، غيرجسماني ۽ آفاقي عقل موجود آهي، جنهن کي '''عقلِ اول''' چيو ويندو آهي. سندس نظرئي موجب عقلِ اول خدا جي پهرين مخلوق آهي ۽ اهڙو واسطو آهي، جنهن جي ذريعي ٻيون شيون وجود ۾ اچن ٿيون. عقلِ اول جي اهميت صرف مابعدالطبعيات تائين محدود نه آهي، پر اهو الڪندي جي [[علميات]]، يعني علم جي ماهيت ۽ حصول بابت نظريي، ۾ پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿو. الڪندي جو هي نظريو [[افلاطوني حقيقت پسندي]] کان متاثر هو.{{sfn|Klein-Franke|2001|page=168}} افلاطون موجب مادي دنيا ۾ موجود هر شيءِ جو تعلق هڪ اهڙي آفاقي صورت سان آهي، جيڪا غيرمادي حقيقت جي سطح تي موجود هوندي آهي. اهي آفاقي صورتون تجريدي تصور آهن، جهڙوڪ ڪنهن شيءِ جي نوع، صفت يا تعلق، جيڪي مختلف مادي شين ۽ جاندارن تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، هڪ ڳاڙهي صوف ۾ «ڳاڙهاڻ» جي صفت موجود آهي، جيڪا ڳاڙهاڻ جي آفاقي تصور سان لاڳاپيل آهي. الڪندي موجب انساني عقل ۾ انهن آفاقي صورتن کي سمجهڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اها شروعات ۾ رڳو '''امڪاني صلاحيت''' هوندي آهي. عقلِ اول جي عمل ذريعي اها امڪاني صلاحيت فعلي صورت اختيار ڪري ٿي. عقلِ اول هميشه آفاقي صورتن بابت فڪر ڪندو رهي ٿو. الڪندي دليل ڏئي ٿو ته انساني عقل رڳو حسي مشاهدي ذريعي ڪنهن شيءِ جو آفاقي تصور حاصل نٿو ڪري سگهي. ٻين لفظن ۾، انسان ڪنهن نوع جي هڪ يا ڪيترن فردن کي ڏسي رڳو انهن جي مشاهدي مان ان نوع جي مڪمل آفاقي حقيقت کي نٿو سمجهي سگهي. اهڙي مشاهدي سان رڳو هڪ گهٽ درجي جي '''حسي صورت''' حاصل ٿئي ٿي، جڏهن ته گهربل آفاقي صورت عقلِ اول جي مدد سان غور ۽ عقلي فعليت ذريعي حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Adamson|2005|pages=40–41}} پنهنجي نظريي جي وضاحت لاءِ الڪندي ڪاٺ ۽ باهه جو مثال ڏئي ٿو. ڪاٺ ۾ گرم ٿيڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر اهو پاڻمرادو گرم نٿو ٿئي. انهيءَ صلاحيت کي فعلي صورت ۾ آڻڻ لاءِ ڪنهن اهڙي شيءِ جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا اڳ ۾ ئي گرم هجي، جهڙوڪ باهه. ساڳيءَ طرح انسان جي عقل ۾ آفاقي تصورن بابت سوچڻ جي صلاحيت موجود هوندي آهي، پر ان صلاحيت کي فعلي بنائڻ لاءِ عقلِ اول جي ضرورت پوي ٿي. الڪندي موجب انساني عقل ڪنهن شيءِ بابت فڪر تڏهن ڪري سگهي ٿو، جڏهن عقلِ اول اڳ ۾ ئي ان شيءِ بابت فڪر ڪري رهيو هجي. انهيءَ سبب عقلِ اول کي هميشه سڀني شين بابت فڪر ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو. جڏهن انساني عقل انهيءَ عمل ذريعي ڪنهن آفاقي تصور کي سمجهي وٺي ٿو، ته اهو تصور فرد جي '''عقلِ مستفاد'''، يعني حاصل ڪيل عقل، جو حصو بڻجي وڃي ٿو. ان کان پوءِ انسان جڏهن چاهي، انهيءَ تصور بابت ٻيهر فڪر ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|page=40}} === روح ۽ آخرت === الڪندي موجب [[روح]] هڪ سادي ۽ غيرمادي جوهر آهي. روح جو مادي دنيا سان تعلق صرف انهن صلاحيتن جي ڪري آهي، جيڪي جسماني بدن ذريعي ڪم ڪن ٿيون. انساني دنياوي وجود جي ماهيت واضح ڪرڻ لاءِ الڪندي، [[ايپيڪٽيٽس]] کان متاثر ٿي، هڪ ٻيڙيءَ جو مثال ڏئي ٿو. هن مثال ۾ هڪ ٻيڙي سمنڊ جي سفر دوران عارضي طور هڪ ٻيٽ وٽ لنگر انداز ٿئي ٿي ۽ مسافرن کي ڪناري تي لهڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ان مثال ۾ لڪل تنبيهه اها آهي ته جيڪي مسافر ٻيٽ تي تمام گهڻو وقت ترسي پوندا، سي ٻيڙيءَ جي ٻيهر روانيءَ وقت پوئتي رهجي سگهن ٿا. هتي الڪندي [[رواقي فلسفو|رواقي فلسفي]] سان لاڳاپيل هڪ تصور پيش ڪري ٿو. انهيءَ تصور موجب انسان کي مادي شين سان حد کان وڌيڪ وابستگي نه رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته اهي شيون آخرڪار کانئس جدا ٿي وينديون. مثال ۾ ٻيٽ مادي دنيا جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ ٻيڙيءَ جو روانو ٿيڻ دنياوي زندگيءَ جي عارضي هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. الڪندي انهيءَ خيال کي نو افلاطوني تصور سان ڳنڍي ٿو. سندس موجب روح پنهنجي توجهه ٻن مختلف طرفن ڏانهن ڪري سگهي ٿو: خواهشن جي پيروي يا عقل جي جستجو. جيڪڏهن روح خواهشن ڏانهن مائل ٿئي ٿو ته اهو جسم سان ٻڌل رهي ٿو، ۽ جسم جي موت سان گڏ روح پڻ فنا ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن روح عقل جي جستجو اختيار ڪري ٿو ته اهو جسماني پابندين کان آزاد ٿي سگهي ٿو ۽ خالص عقلي وجود جي دنيا ۾ «خالق جي نور» ۾ بقا حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2005|pages=41–42}} ==== وحي ۽ فلسفي جو تعلق ==== الڪندي موجب [[نبوت]] ۽ فلسفو سچائيءَ تائين پهچڻ جا ٻه مختلف رستا آهن. هو انهن ٻنهي جي وچ ۾ چار بنيادي فرق بيان ڪري ٿو. '''پهريون فرق:''' فلسفي بڻجڻ لاءِ انسان کي ڊگهي عرصي تائين تعليم، تربيت ۽ مطالعي جي ضرورت پوي ٿي، جڏهن ته نبوت خدا جي طرفان ڪنهن شخص کي عطا ڪئي ويندي آهي. '''ٻيون فرق:''' فلسفي کي پنهنجي عقلي ڪوشش ۽ استدلال ذريعي، ۽ گهڻي محنت سان، سچائيءَ تائين پهچڻو پوي ٿو؛ جڏهن ته نبيءَ تي خدا جي طرفان سچائي وحي ڪئي ويندي آهي. '''ٽيون فرق:''' نبيءَ جي ڄاڻ، ڇاڪاڻ ته اها الاهي وحيءَ تي ٻڌل هوندي آهي، فلسفي جي ڄاڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ واضح ۽ جامع هوندي آهي. '''چوٿون فرق:''' نبي عام ماڻهن کي انهيءَ سچائيءَ جي وضاحت فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بهتر نموني ڪري سگهي ٿو. انهن فرقن جي بنياد تي الڪندي نبيءَ کي ٻن اهم معاملن ۾ فلسفي کان مٿانهون قرار ڏئي ٿو. پهريون، نبيءَ کي سچائي حاصل ڪرڻ ۾ جيڪا آساني ۽ يقين حاصل ٿئي ٿو، اهو فلسفي کي حاصل نه هوندو آهي. ٻيو، نبي انهيءَ سچائيءَ کي عام ماڻهن تائين وڌيڪ مؤثر انداز ۾ پهچائي سگهي ٿو. تنهن هوندي به انهيءَ موقف جو هڪ اهم نتيجو اهو آهي ته نبيءَ ۽ فلسفي جي حاصل ڪيل علم جو '''مضمون يا اصل حقيقت هڪ ئي آهي'''. محقق [[پيٽر ايڊمسن]] موجب انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته الڪندي نبوت کي فلسفي تي جيڪا فوقيت ڏئي ٿو، اها ڪجهه مخصوص پهلوئن تائين محدود آهي.{{sfn|Adamson|2005|pages=46–47}}{{sfn|Corbin|1993|page=156}} ان کان سواءِ الڪندي نبوي رؤيائن ۽ خوابن بابت هڪ فطري سببن تي ٻڌل تشريح پڻ اختيار ڪئي. هن ارسطوي فلسفي ۾ بيان ڪيل '''قوتِ متخيله''' جي تصور کي استعمال ڪندي دليل ڏنو ته ڪجهه پاڪيزه ۽ چڱيءَ طرح تيار ٿيل روح مستقبل جي واقعن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکي سگهن ٿا. اهم ڳالهه اها آهي ته الڪندي اهڙين رؤيائن يا خوابن کي سڌي طرح خدا جي وحيءَ ڏانهن منسوب نٿو ڪري، پر انهن جي وضاحت انساني تخيل جي صلاحيت ذريعي ڪري ٿو. سندس موجب تخيل انسان کي ڪنهن شيءِ جي جسماني وجود کي سڌو محسوس ڪرڻ کان سواءِ به ان جي «صورت» حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهي ٿو. انهيءَ مان اهو نتيجو نڪري سگهي ٿو ته جيڪو به انسان پنهنجي روح کي پاڪيزه بڻائي، اهو اهڙيون رؤيائون حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکي سگهي ٿو. نبوي معجزن جي فطري سببن تي ٻڌل اهڙين تشريحن سميت ڪجهه ٻين فلسفياڻن نظرين تي [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ تنقيد ڪئي.{{sfn|Adamson|2005|page=47}} === نقاد ۽ سرپرست === جيتوڻيڪ الڪندي مذهبي نوعيت جي سوالن جا جواب ڳولڻ ۾ فلسفي جي اهميت کي تسليم ڪندو هو، پر ڪيترائي ٻيا مسلمان مفڪر فلسفي جي امڪانن بابت سندس جيترا پراميد نه هئا. تنهن هوندي به اهو سمجهڻ درست نه ٿيندو ته انهن مفڪرن فلسفي جي مخالفت صرف ان ڪري ڪئي، جو اهو هڪ «پرڏيهي علم» هو. اسلامي فلسفي جي ماهر [[اوليوَر ليمن]] موجب مشهور متڪلمن جا اعتراض عام طور فلسفي جي علم تي نه، پر انهن نتيجن تي هوندا هئا، جن تائين فلسفي پهتا هئا. [[امام غزالي]]، جيڪو فلسفين تي تنقيد سبب مشهور آهي، پاڻ پڻ فلسفي ۽ منطق جو ماهر هو. سندس تنقيد جو بنيادي سبب اهو هو ته ڪجهه فلسفي اهڙن نتيجن تائين پهتا هئا، جيڪي سندس نظر ۾ مذهبي عقيدن جي خلاف هئا. غزالي موجب انهن مان ٽي سڀ کان وڌيڪ سنگين مسئلا هي هئا: # اهو عقيدو ته ڪائنات خدا سان گڏ ازل کان موجود آهي. # جسماني [[قيامت|ٻيهر جيئري ٿيڻ]] جو انڪار. # اهو موقف ته خدا کي رڳو تجريدي آفاقي حقيقتن جو علم آهي، نه ڪي انفرادي ۽ مخصوص شين جو. بهرحال، سڀني فلسفين انهن ٽنهي نظرين کي قبول نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Leaman |first=Oliver |date=1999 |title=A Brief Introduction to Islamic Philosophy |publisher=Polity Press |page=21 |isbn=978-0-7456-1961-3 |url=https://archive.org/details/briefintroductio0000leam/page/21 }}</ref> پنهنجي زندگيءَ ۾ الڪندي کي انهن عباسي خليفن جي سرپرستي حاصل رهي، جيڪي معتزلي فڪر جا حامي هئا، خاص طور [[مامون الرشيد]] ۽ [[معتصم بالله]]. انهيءَ سرپرستيءَ سبب هو نسبتاً آزاديءَ سان پنهنجا فلسفياڻا خيال پيش ڪري سگهيو. پنهنجي دور ۾ الڪندي تي انهيءَ ڪري پڻ تنقيد ڪئي وئي ته هو «عقل» کي خدا جي سڀ کان ويجهي ۽ بلند ترين مخلوق طور پيش ڪندو هو. ان وقت عام طور اها حيثيت [[ملائڪ|ملائڪن]] سان منسوب ڪئي ويندي هئي.<ref>Black, p. 168. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> الڪندي ڪجهه معتزلي عالمن سان پڻ مناظرا ڪيا. انهن مناظرن ۾ هن انهن معتزلي عالمن جي جوهريت، يعني مادي دنيا جي بنيادي ذرڙن بابت نظريي، تي تنقيد ڪئي، جيڪي انهيءَ عقيدي جا حامي هئا. بهرحال، سڀئي معتزلي عالم جوهريت جا حامي نه هئا.<ref>Black, p. 169. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> فلسفين ۽ متڪلمن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ اختلافن جي تاريخ ۾ الڪندي جو اصل ڪردار انهن بحثن لاءِ فڪري بنياد فراهم ڪرڻ هو. محقق [[ڊيبورا بليڪ]] موجب الڪندي جي تحريرن ۾ انهن مستقبل جي فلسفياڻن ۽ مذهبي اختلافن جا بنيادي عنصر موجود هئا، جيڪي بعد ۾ امام غزالي جي ڪتاب ''تهافت الفلاسفه'' ۾ مڪمل صورت ۾ سامهون آيا.<ref>Black, p. 171. {{full citation needed|date=December 2018}}</ref> == علمي ورثو == [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] علم جي ڪيترن ئي شعبن ۾ مهارت رکندڙ عالم هو ۽ کيس پنهنجي دور جي عظيم فلسفين مان هڪ سمجهيو ويندو هو. [[طبعيات]]، [[رياضيات]]، [[طب]]، [[فلسفو]] ۽ [[موسيقي]] جي شعبن ۾ سندس اثر وسيع هو، جيڪو ڪيترين صدين تائين برقرار رهيو. [[ابن نديم]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[الفهرست]]'' ۾ الڪندي ۽ سندس علمي ڪارنامن جي واکاڻ ڪندي لکيو: <blockquote> هو پنهنجي زماني جو بهترين شخص هو ۽ سڀني قديم علمن بابت پنهنجي ڄاڻ ۾ بي مثال هو. کيس «فيلسوف العرب» يعني «عربن جو فلسفي» سڏيو ويندو آهي. سندس ڪتاب مختلف علمن، جهڙوڪ منطق، فلسفي، جاميٽري، حساب، فلڪيات ۽ ٻين موضوعن بابت آهن. اسان کيس طبيعيات جي فلسفين ۾ شامل ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته سائنس جي ميدان ۾ سندس نمايان حيثيت هئي. <ref>{{cite web |title=Al-Kindi {{!}} Muslim Heritage |url=http://www.muslimheritage.com/article/al-kindi |website=muslimheritage.com |date=6 May 2007 |language=en }}</ref> </blockquote> الڪندي جو سڀ کان اهم علمي ڪردار اسلامي دنيا ۾ فلسفي کي هڪ منظم علمي شعبي طور قائم ڪرڻ ۽ فلسفياڻي تحقيق کي اسلامي [[الاهيات]] ۽ مذهبي عقيدن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ هو. سندس نگرانيءَ هيٺ ترجمو ٿيل فلسفياڻا متن ايندڙ ڪيترين صدين تائين اسلامي دنيا ۾ معياري علمي متنن طور استعمال ٿيندا رهيا. اهو اثر ان وقت به برقرار رهيو، جڏهن بعد جي فلسفين جي شهرت سبب الڪندي جي ذاتي علمي حيثيت نسبتاً پسمنظر ۾ هلي وئي.<ref>{{cite book |last1=Adamson |first1=Peter |title=Al-Kindi – The Stanford Encyclopedia of Philosophy |chapter=Al-Kindi |url=https://plato.stanford.edu/entries/al-kindi/ |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2018 }}</ref> الڪندي وچئين دور جي [[يورپ]] جي علمي تاريخ ۾ پڻ هڪ اهم شخصيت هو. سندس ڪيترائي ڪتاب [[لاطيني ٻولي]] ۾ ترجمو ٿيا، جن جو اثر مغربي عالمن ۽ فلسفين، جهڙوڪ [[رابرٽ گروسٽيست]] ۽ [[راجر بيڪن]]، تي پيو. اطالوي [[نشاة ثانيه|نشاة ثانيه]] جي عالم [[جيرولامو ڪارڊانو]] (1501ع–1575ع) الڪندي کي دنيا جي ٻارهن عظيم ترين ذهنن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last1=Sarton |first1=George |title=Introduction to the History of Science |date=1927 |publisher=Carnegie Institution of Washington |url=https://books.google.com/books?id=A_MUAAAAIAAJ&q=%22twelve+greatest+minds%22+al-kindi }}</ref> 1986ع ۾ [[سعودي عرب]] جي گاديءَ واري شهر [[رياض]] ۾، '''رياض شهر جي شاهي ڪميشن'''، شهر جي [[سفارتي علائقو، رياض|سفارتي علائقي]] ۾ '''الڪندي پلازا''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Abboud |first=Tony |url=https://books.google.kz/books?id=h4fN4HEPD68C&dq=al+kindi+plaza+riyadh+1986&pg=PA98 |title=Al Kindi: The Father of Arab Philosophy |date=15 January 2006 |publisher=The Rosen Publishing Group, Inc |isbn=978-1-4042-0511-6 |language=en }}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == === انگريزي ترجما === * {{cite book |editor1-first=Peter |editor1-last=Adamson |editor2-first=Peter E. |editor2-last=Pormann |date=2012 |title=The Philosophical Works of al-Kindī |location=New York |publisher=Oxford University Press }} * {{cite journal |first=Henry George |last=Farmer |date=1955–1956 |title=Al-Kindi on the 'Ethos' of Rhythm, Colour, and Perfume |location=Glasgow |publisher=Glasgow University Oriental Society |journal=Transactions of the Glasgow University Oriental Society |volume=16 }} === الڪندي بابت لکيل ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا === * {{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Al-Kindī |url=https://books.google.com/books?id=KjOkI5VflygC&pg=PR11 |access-date=22 May 2011 |date=2007 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-518142-5 }} * {{cite encyclopedia |last=Adamson |first=Peter |editor1-last=Adamson |editor1-first=Peter |editor2-last=Taylor |editor2-first=Richard C. |encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81743-1 |doi=10.1017/CCOL0521817439.003 |pages=32–51 |chapter=Al-Kindī and the reception of Greek philosophy }} * {{cite book |editor-last=Arrington |editor-first=Robert L. |date=2001 |title=A Companion to the Philosophers |location=Oxford |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-22967-4 }} * {{cite book |last=Corbin |first=Henry |date=1993 |url=https://books.google.com/books?id=UNfgAwAAQBAJ |title=History of Islamic Philosophy |location=London |publisher=Keagan Paul |isbn=9781135198886 }} * {{cite encyclopedia |last=Klein-Franke |first=Felix |date=2001 |title=Al-Kindi |editor1-first=Oliver |editor1-last=Leaman |editor2-first=Hossein |editor2-last=Nasr |url=https://books.google.com/books?id=0rWhQnOOWhYC |encyclopedia=History of Islamic Philosophy |location=London |publisher=Routledge |isbn=9780415131599 }} * {{cite journal |last=Prioreschi |first=Plinio |url=http://www.ishim.net/ishimj/2/03.pdf |title=Al-Kindi, A Precursor of the Scientific Revolution |journal=Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine |date=2002 |volume=2 |pages=17–19 }} * {{cite book |last=Prioreschi |first=Plinio |date=1996 |title=A History of Medicine: Byzantine and Islamic medicine |volume=4 |publisher=Horatius Press |location=Omaha |pages=227–235 |chapter=Medicine: al-Kindi }} * {{cite book |last=Schewe |first=Stephanie |date=2018 |title=Al-Kindī und die Wirkung der Musik. 'Das Buch der Chordophone von den einsaitigen bis zu den zehnsaitigen' (Kitāb al-muṣawwitāt al-watariyya min ḏāt al-watar al-wāḥid ilā ḏāt al-ʿašarat al-autār) |publisher=Institute for the History of Arabic-Islamic Science |location=Frankfurt |isbn=978-3-8298-5015-5 |url=https://d-nb.info/1189858789/04 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/al-kindi/ Stanford Encyclopedia of Philosophy — Al-Kindi] — پيٽر ايڊمسن جو الڪندي جي زندگيءَ، فلسفي ۽ علمي ورثي بابت تحقيقي مضمون. * [http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Kindi_BEA.htm The Biographical Encyclopedia of Astronomers — al-Kindi] — گلين ايم ڪوپر جو الڪندي جي فلڪياتي خدمتن بابت مضمون. ** [http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Kindi_BEA.pdf مضمون جو پي ڊي ايف نسخو] * [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost09/Alkindus/alk_intr.html Bibliotheca Augustana — Alkindus] — الڪندي سان لاڳاپيل لاطيني متن ۽ ڪتابياتي مواد. * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Kindi/ MacTutor History of Mathematics — Al-Kindi] — الڪندي جي زندگيءَ ۽ رياضياتي ڪارنامن بابت سوانح. * [http://www.famousmuslims.com/YAQUB%20IBN%20ISHAQ%20AL-KINDI.htm Famous Muslims — Al-Kindi] — الڪندي بابت سوانحي معلومات. * [http://www.muslimphilosophy.com/kindi/index.html Islamic Philosophy Online — Al-Kindi] — الڪندي جي فلسفي ۽ تحريرن بابت مواد. * [http://www.muslimphilosophy.com/ma/ Dr. Mashhad Al-Allaf] — اسلامي فلسفي بابت مواد، جنهن ۾ الڪندي جون ٽي تحريرون شامل آهن. * [https://web.archive.org/web/20110521055213/http://www.bendykes.com/forty.php Benjamin N. Dykes — The Forty Chapters of Al-Kindi] — الڪندي ڏانهن منسوب نجومي ڪتاب ''The Forty Chapters'' جو ترجمو، تعارف ۽ متن جا اقتباس. === وڪي ذريعا === * [https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Al-Kindi,_Abu_Yusuf_Ya%27%E1%B8%B3ub_ibn_Is%E1%B8%A5ak The New International Encyclopædia (1905)] — الڪندي بابت تاريخي انسائيڪلوپيڊيائي مضمون. * [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kind%C4%AB Encyclopædia Britannica (1911)] — الڪندي بابت مضمون. * [https://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920) The Encyclopedia Americana] — تاريخي انسائيڪلوپيڊيا. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي فلسفو]] * [[اسلام جو سونهري دور]] * [[اسلامي علم ڪلام]] * [[معتزله]] * [[ارسطويت]] * [[نو افلاطونيت]] * [[مابعدالطبعيات]] * [[علميات]] * [[اسلامي رياضيات]] * [[اسلامي فلڪيات]] * [[اسلامي طب]] * [[اسلامي ڪيميا]] * [[رمزنگاري]] * [[رمز شڪني]] * [[اکرن جي تڪرار جو تجزيو]] * [[بيت الحڪمت]] * [[ابو نصر فارابي]] * [[ابن سينا]] * [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] * [[ابن الهيثم]] {{اختياري ڪنٽرول}} {{DEFAULTSORT:ڪندي، يعقوب بن اسحاق}} [[زمرو:800ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:873ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:نائين صديءَ جا نجومي]] [[زمرو:نائين صديءَ جا رياضيدان]] [[زمرو:نائين صديءَ ۾ عباسي خلافت جون شخصيتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:نائين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا ڪيمياگر]] [[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ ۾ شارح]] [[زمرو:ارسطوي فلسفي]] [[زمرو:علميات جا ماهر]] [[زمرو:رمزنگاري جي تاريخ]] [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:دوائن جي علم جي تاريخ]] [[زمرو:فڪري تاريخ]] [[زمرو:ڪنده قبيلو]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا نجومي]] [[زمرو:عباسي خلافت جا فلڪيات دان]] [[زمرو:مابعدالطبعيات جا ماهر]] [[زمرو:مابعدالطبعيات جا ليکڪ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موسيقيءَ جا نظريه دان]] [[زمرو:وجوديات جا ماهر]] [[زمرو:ڪوفي جون شخصيتون]] [[زمرو:فن جا فلسفي]] [[زمرو:تعليم جا فلسفي]] [[زمرو:منطق جا فلسفي]] [[زمرو:رياضيات جا فلسفي]] [[زمرو:طب جا فلسفي]] [[زمرو:نفسيات جا فلسفي]] [[زمرو:مذهب جا فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:عباسي خلافت جا فلسفي]] [[زمرو:عباسي خلافت جا رياضيدان]] [[زمرو:عباسي خلافت جا طبيب]] [[زمرو:وچئين دور جا رمز شڪن]] [[زمرو:نائين صديءَ جا اسلامي فلسفي]] i3p7x6b74ybv0ccvq0153vtjfgrc4tj 0 30849 426124 404969 2026-10-29T16:13:59Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426124 wikitext text/x-wiki {{short description|First major battle in early Islam (624)}} {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Badr | partof = the [[Muslim–Quraysh War]] | image = Badr campaign recolorized.svg | caption = بدر جي جنگ جو نقشو | date = 13 March 624 CE (17 Ramadan 2 AH) | map_type = Saudi Arabia | map_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|44|N|38|46|E|region:SA_type:event|display=it}} | place = [[Badr (city)|Badr]], [[Hejaz]], [[Arabia]] | result = {{ublist|[[Military career of Muhammad|Muslim]] victory}} *Survival of the [[Muslims]] *Start of [[Muslim–Quraysh War]] | combatant1 = {{flagicon|white}} [[Muhammad in Medina|Muslim forces from Medina]] | combatant2 = {{flagicon image|Quraysh Flag.svg|border=no}} [[Quraysh (tribe)|Quraysh forces from Mecca]] | commander1 = '''[[Muhammad]]'''<br /> [[Ali ibn Abi Talib]] <br />[[Zubayr ibn al-Awwam]]<br /> [[Miqdad ibn Aswad|al-Miqdad bin 'Amr]]<br /> [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]]<br /> [[Umar|Umar ibn al Khattab]]<br />[[Ubaydah ibn al-Harith]]{{KIA}}<br />[[Bilal ibn Rabah al-Habashi]] | commander2 = '''[[Amr ibn Hisham]]'''{{KIA}}<br />[[Utbah ibn Rabi'ah]]{{KIA}}<br />[[Umayyah ibn Khalaf]]{{KIA}}<br />[[Shaybah ibn Rabi'ah]]{{KIA}}<br />[[Uqba ibn Abi Mu'ayt]]{{KIA}}<br />[[Nadr ibn al-Harith]]{{executed}}<ref>{{Cite book |last=Al-Mubarakpuri |first=Safi-Ur-Rahman |title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-mMakhtum): Biography of the Noble prophet |publisher=Darussalam Publications |date=2015 |isbn=978-1591440710 |edition=Revised |page=274}}</ref><br />[[Walid ibn Utbah]] | strength1 = '''Total''': 313<br /> * [[Muhajirun]]: 82 * [[Ansar (Islam)|Ansar]]: 231 ** [[Banu Aws|Aws]]: 61 ** [[Banu Khazraj|Khazraj]]: 170 * 2 horses * 70 camels | strength2 = '''Total''': 1,000<br /> * 100 horses * 170 camels | casualties1 = '''Total''': 14 killed<br /> * Muhajirun: 6 * Ansar: 8 ** Khazraj: 6 ** Aws: 2 | casualties2 = 70 killed, 70 prisoners<ref>Sahih al-Bukhari: Volume 4, Book 52, Number 276</ref>{{cref|f}} | campaignbox = }} '''بدر جي جنگ''' (عربي: غَزْوَةُ بَدْرٍ)، جن کي قرآن ۾ "يوم الفرقان" چيو ويو آهي، مسلمانن ۽ مڪي جي ڪافرن وچ ۾ 17 رمضان المبارڪ سال 2 هجريءَ بمطابق 13 مارچ، 624ع،<ref>W. Montgomery Watt (1956), [[iarchive:muhammadatmedina029655mbp|''Muhammad at Medina'']] Oxford: Clarendon Press, p.&nbsp;12. Watt notes that the date for the battle is also recorded as the 19th or the 21st of Ramadan (15 or 17&nbsp;March 624).</ref> ميدان بدر، سعودي عرب موجوده شهر بدر جي ويجهو وڙهي وئي. محمد صلي الله عليه وسلم 313 اصحابن جي هڪ فوج جي اڳواڻي ڪندي، عمرو بن هشام (ابوجهل) جي اڳواڻي ۾ قريش جي فوج کي شڪست ڏني. غزوہ بدر مسلمانن ۽ مڪي جي قريش جي وچ ۾ پهرين وڏي پيماني تي جنگ هئي. اتر کان اڳتي وڌندي، اسلام جي فوج مڪي جي مشرڪن سان منهن ڏنو. جنگ جي شروعات ٻنهي پاسن جي جنگجوئن جي وچ ۾ مقابلي سان شروع ٿي، جنهن کان پوءِ مڪي وارن تيرن جي آڙ ۾ مسلمانن تي حملو ڪيو. مسلمانن انهن جي حملي جو جواب ڏنو ۽ مڪي جون صفون ٽوڙي ڇڏيون، جنهن ۾ ابوجهل ۽ اميه بن خلف سميت مڪي جا ڪيترائي اهم مشرڪ اڳواڻ مارجي ويا. مسلمانن جي فتح مسلمانن جي حيثيت کي مضبوط ڪيو؛ مديني وارا سندس مستقبل جي مهمات ۾ جوش سان شامل ٿيا ۽ مديني کان ٻاهر قبيلن کليل طور تي مسلمانن سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite book|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|author=William Montgomery Watt|publisher=Clarendon Press|year=1956|page=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n38 17]|quote=The people of Medina were much readier to join Muhammad's expeditions...The friendly tribes between Medina and the sea were presumably more ready to help Muhammad openly...Pagan nomads in the neighbourhood of Medina were much readier to profess Islam.}}</ref> اسلامي تاريخ ۾ جنگ کي هڪ فيصلي واري فتح جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي جيڪا الاهي مداخلت جي ڪري آهي، ۽ ٻين ذريعن طرفان محمد جي حڪمت عملي جي صلاحيت جي ڪري. == جنگ == ”بدر“ نالي سان مديني کان اسي ميل پري، شام ملڪ ڏانهن ويندڙ رستي وٽ هڪ ڳوٺ آهي، جتي هيءَ جنگ لڳي، جنهنڪري ان تي ”بدر جي جنگ“ يا ”غزوه بدر“ نالو پيو. [[محمد|پاڻ سڳورن صلي الله عليه وسلم]] جي مڪي کان مديني هجرت ڪري اچڻ کان پوءِ مڪي جي ڪافرن پڪو پهه ڪيو ته مسلمانن تي حملو ڪجي؛ ان ڪري هو هڪ هزار لشڪر تيار ڪري، مديني تي ڪاهي ويا. حضور اڪرم صلي الله عليه وسلم جن به 313 مسلمانن جو لشڪر تيار ڪري نڪتا. هن لشڪر وٽ نه هٿيار هئا ۽ نه هاٿي ۽ نه گهوڙا. بدر جي هنڌ لڙائي لڳي. ڪافرن کي سخت شڪست آئي. ڪي مارجي ويا، ڪي ڀڄي ويا ۽ ڪن پناهه ورتي ۽ خاص ڪري ڪافرن جا سالار، عتبه، ابوجهل ۽ اميه بن خلف مارجي ويا. مسلمانن طرفان 14 صحابہ شھادت جو مرتبو حاصل ڪیا.<ref>{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF |accessdate=2016-08-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103085737/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF |dead-url=yes }}</ref> == غزوہ بدر جي شهيدن جا نالا == [[عڪس:Badr battlefield.jpg|بدر جو میدان ء شھیدن جی قبرون]] هي اهي چوڏهن خوش نصيب اصحاب آهن جن بدر جي جنگ ۾ شرڪت ڪئي ۽ شهيد ٿيا. انهن کان سواءِ ٻيا به نالا ٻڌايا وڃن ٿا جيڪي مختلف آهن. 1. مهجع بن صالح رضي الله عنه (مھاجر) 2. عبيدہ بن حارث رضي الله عنه (مھاجر) 3. عمير بن ابي وقاص رضي الله عنه (مھاجر) 4. عاقل بن بڪیر رضي الله عنه (مھاجر) 5. عمير بن عبد عمرو رضي الله عنه (انصاري) 6. عوف بن عفره رضي الله عنه (انصاري) 7. معاذ بن عفرا رضي الله عنه (انصاري) 8. حارث بن سراقہ رضي الله عنه (انصاري) 9. يزيد بن حارث رضي الله عنه (انصاري) 10. عمير بن حمام رضي الله عنه (انصاري) 11. رافع بن معلي رضي الله عنه (انصاري) 12. عمار بن زیادہ رضي الله عنه (انصاري) 13. سعد بن خيثمه رضي الله عنه (انصاري) 14. مبشر بن عبدالمنذر رضي الله عنه (انصاري) بدر جي شهيدن مان تيرهن شهيدن کي بدر جي ميدان ۾ دفن ڪيو ويو، پر جڏهن کان حضرت عبيدہ بن حارث رضي الله عنه بدر کان واپسيءَ تي منزل ”صفراء“ ۾ وفات ڪئي، ان ڪري سندس قبر منزل ”صفراء“ ۾ آهي. [[File:battle of Badar.png|thumb|Ghazwah Badar]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] [[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]] 9i69n20hmkwz021plqa1ltgxwlof0yl 426125 426124 2026-10-29T16:15:31Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426125 wikitext text/x-wiki {{short description|First major battle in early Islam (624)}} {{Infobox military conflict | conflict = Battle of Badr | partof = the [[Muslim–Quraysh War]] | image = Badr campaign recolorized.svg | caption = بدر جي جنگ جو نقشو | date = 13 March 624 CE (17 Ramadan 2 AH) | map_type = Saudi Arabia | map_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|44|N|38|46|E|region:SA_type:event|display=it}} | place = [[Badr (city)|Badr]], [[Hejaz]], [[Arabia]] | result = {{ublist|[[Military career of Muhammad|Muslim]] victory}} *Survival of the [[Muslims]] *Start of [[Muslim–Quraysh War]] | combatant1 = {{flagicon|white}} [[Muhammad in Medina|Muslim forces from Medina]] | combatant2 = {{flagicon image|Quraysh Flag.svg|border=no}} [[Quraysh (tribe)|Quraysh forces from Mecca]] | commander1 = '''[[Muhammad]]'''<br /> [[Ali ibn Abi Talib]] <br />[[Zubayr ibn al-Awwam]]<br /> [[Miqdad ibn Aswad|al-Miqdad bin 'Amr]]<br /> [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]]<br /> [[Umar|Umar ibn al Khattab]]<br />[[Ubaydah ibn al-Harith]]{{KIA}}<br />[[Bilal ibn Rabah al-Habashi]] | commander2 = '''[[Amr ibn Hisham]]'''{{KIA}}<br />[[Utbah ibn Rabi'ah]]{{KIA}}<br />[[Umayyah ibn Khalaf]]{{KIA}}<br />[[Shaybah ibn Rabi'ah]]{{KIA}}<br />[[Uqba ibn Abi Mu'ayt]]{{KIA}}<br />[[Nadr ibn al-Harith]]{{executed}}<ref>{{Cite book |last=Al-Mubarakpuri |first=Safi-Ur-Rahman |title=The Sealed Nectar (Ar-Raheeq Al-mMakhtum): Biography of the Noble prophet |publisher=Darussalam Publications |date=2015 |isbn=978-1591440710 |edition=Revised |page=274}}</ref><br />[[Walid ibn Utbah]] | strength1 = '''Total''': 313<br /> * [[Muhajirun]]: 82 * [[Ansar (Islam)|Ansar]]: 231 ** [[Banu Aws|Aws]]: 61 ** [[Banu Khazraj|Khazraj]]: 170 * 2 horses * 70 camels | strength2 = '''Total''': 1,000<br /> * 100 horses * 170 camels | casualties1 = '''Total''': 14 killed<br /> * Muhajirun: 6 * Ansar: 8 ** Khazraj: 6 ** Aws: 2 | casualties2 = 70 killed, 70 prisoners<ref>Sahih al-Bukhari: Volume 4, Book 52, Number 276</ref>{{cref|f}} | campaignbox = }} '''بدر جي جنگ''' (عربي: غَزْوَةُ بَدْرٍ)، جن کي قرآن ۾ "يوم الفرقان" چيو ويو آهي، مسلمانن ۽ مڪي جي ڪافرن وچ ۾ 17 رمضان المبارڪ سال 2 هجريءَ بمطابق 13 مارچ، 624ع،<ref>W. Montgomery Watt (1956), [[iarchive:muhammadatmedina029655mbp|''Muhammad at Medina'']] Oxford: Clarendon Press, p.&nbsp;12. Watt notes that the date for the battle is also recorded as the 19th or the 21st of Ramadan (15 or 17&nbsp;March 624).</ref> ميدان بدر، سعودي عرب موجوده شهر بدر جي ويجهو وڙهي وئي. محمد صلي الله عليه وسلم 313 اصحابن جي هڪ فوج جي اڳواڻي ڪندي، عمرو بن هشام (ابوجهل) جي اڳواڻي ۾ قريش جي فوج کي شڪست ڏني. غزوہ بدر مسلمانن ۽ مڪي جي قريش جي وچ ۾ پهرين وڏي پيماني تي جنگ هئي. اتر کان اڳتي وڌندي، اسلام جي فوج مڪي جي مشرڪن سان منهن ڏنو. جنگ جي شروعات ٻنهي پاسن جي جنگجوئن جي وچ ۾ مقابلي سان شروع ٿي، جنهن کان پوءِ مڪي وارن تيرن جي آڙ ۾ مسلمانن تي حملو ڪيو. مسلمانن انهن جي حملي جو جواب ڏنو ۽ مڪي جون صفون ٽوڙي ڇڏيون، جنهن ۾ ابوجهل ۽ اميه بن خلف سميت مڪي جا ڪيترائي اهم مشرڪ اڳواڻ مارجي ويا. مسلمانن جي فتح مسلمانن جي حيثيت کي مضبوط ڪيو؛ مديني وارا سندس مستقبل جي مهمات ۾ جوش سان شامل ٿيا ۽ مديني کان ٻاهر قبيلن کليل طور تي مسلمانن سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite book|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|author=William Montgomery Watt|publisher=Clarendon Press|year=1956|page=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n38 17]|quote=The people of Medina were much readier to join Muhammad's expeditions...The friendly tribes between Medina and the sea were presumably more ready to help Muhammad openly...Pagan nomads in the neighbourhood of Medina were much readier to profess Islam.}}</ref> اسلامي تاريخ ۾ جنگ کي هڪ فيصلي واري فتح جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي جيڪا الاهي مداخلت جي ڪري آهي، ۽ ٻين ذريعن طرفان محمد جي حڪمت عملي جي صلاحيت جي ڪري. == جنگ == ”بدر“ نالي سان مديني کان اسي ميل پري، شام ملڪ ڏانهن ويندڙ رستي وٽ هڪ ڳوٺ آهي، جتي هيءَ جنگ لڳي، جنهنڪري ان تي ”بدر جي جنگ“ يا ”غزوه بدر“ نالو پيو. [[محمد|پاڻ سڳورن صلي الله عليه وسلم]] جي مڪي کان مديني هجرت ڪري اچڻ کان پوءِ مڪي جي ڪافرن پڪو پهه ڪيو ته مسلمانن تي حملو ڪجي؛ ان ڪري هو هڪ هزار لشڪر تيار ڪري، مديني تي ڪاهي ويا. حضور اڪرم صلي الله عليه وسلم جن به 313 مسلمانن جو لشڪر تيار ڪري نڪتا. هن لشڪر وٽ نه هٿيار هئا ۽ نه هاٿي ۽ نه گهوڙا. بدر جي هنڌ لڙائي لڳي. ڪافرن کي سخت شڪست آئي. ڪي مارجي ويا، ڪي ڀڄي ويا ۽ ڪن پناهه ورتي ۽ خاص ڪري ڪافرن جا سالار، عتبه، ابوجهل ۽ اميه بن خلف مارجي ويا. مسلمانن طرفان 14 صحابہ شھادت جو مرتبو حاصل ڪیا.<ref>{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF |accessdate=2016-08-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103085737/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D8%B1%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%AC%D9%86%DA%AF |dead-url=yes }}</ref> == غزوہ بدر جي شهيدن جا نالا == [[عڪس:Badr battlefield.jpg|بدر جو میدان ء شھیدن جی قبرون]] هي اهي چوڏهن خوش نصيب اصحاب آهن جن بدر جي جنگ ۾ شرڪت ڪئي ۽ شهيد ٿيا. انهن کان سواءِ ٻيا به نالا ٻڌايا وڃن ٿا جيڪي مختلف آهن. 1. مهجع بن صالح رضي الله عنه (مھاجر) 2. عبيدہ بن حارث رضي الله عنه (مھاجر) 3. عمير بن ابي وقاص رضي الله عنه (مھاجر) 4. عاقل بن بڪیر رضي الله عنه (مھاجر) 5. عمير بن عبد عمرو رضي الله عنه (انصاري) 6. عوف بن عفره رضي الله عنه (انصاري) 7. معاذ بن عفرا رضي الله عنه (انصاري) 8. حارث بن سراقہ رضي الله عنه (انصاري) 9. يزيد بن حارث رضي الله عنه (انصاري) 10. عمير بن حمام رضي الله عنه (انصاري) 11. رافع بن معلي رضي الله عنه (انصاري) 12. عمار بن زیادہ رضي الله عنه (انصاري) 13. سعد بن خيثمه رضي الله عنه (انصاري) 14. مبشر بن عبدالمنذر رضي الله عنه (انصاري) بدر جي شهيدن مان تيرهن شهيدن کي بدر جي ميدان ۾ دفن ڪيو ويو، پر جڏهن کان حضرت عبيدہ بن حارث رضي الله عنه بدر کان واپسيءَ تي منزل ”صفراء“ ۾ وفات ڪئي، ان ڪري سندس قبر منزل ”صفراء“ ۾ آهي. [[File:battle of Badar.png|thumb|Ghazwah Badar]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غزوہ بدر]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] p4m0hi47ith3icd86ohq0z6zplk5nzq 0 39073 426068 421041 2026-10-29T12:14:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 426068 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺٽي ڀرسان مڪلي جي ٽڪرين تي تاريخي قلعي جا کنڊر}} {{Infobox military installation | name = ڪلان ڪوٽ | native_name = ڪلان ڪوٽ | image = Kalan Kot.jpg | caption = ڪلان ڪوٽ جا کنڊر | location = [[مڪلي]] ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|24.704986|67.878447|type:landmark_region:PK-SD|display=inline}} | type = تاريخي قلعو | built = اصل تعمير جو دور غير يقيني؛ سما دور ۾ تعمير ۽ مرمت جا حوالا | used = وچئين دور کان مغل دور تائين | materials = ڪچيون ۽ پڪيون سرون، گاري جو مصالحو | condition = کنڊر | open_to_public = ها }} '''ڪلان ڪوٽ''' (انگريزي: ''Kalan Kot'') [[سنڌ]] جي [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[مڪلي]] جي ٽڪرين ڀرسان واقع هڪ تاريخي قلعي ۽ قديم وسنديءَ جا کنڊر آهن. هن ماڳ کي تاريخي ڪتابن ۾ '''ڪلياڻ ڪوٽ'''، '''ڪلا ڪوٽ'''، '''تغلق آباد''' ۽ '''طغرل آباد''' جي نالن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. قلعو سنڌ جي [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]]، [[ارغون]]، [[ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل دور]] جي سياسي ۽ فوجي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="SindhAntiquities">{{Cite web |title=Kalan Kot, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/kalan-kot-thatta/ |website=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |date=2022-01-02 |language=en |access-date=2026-10-12 }}</ref><ref name="DOAM">{{Cite web |title=Kalan Kot Remains at Makli Hills |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5528 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-12 }}</ref> قلعي جي وسيع ايراضيءَ ۾ دفاعي ڀتين، گول برجَن، رهائشي اڏاوتن، هڪ قديم مسجد ۽ پاڻيءَ جي وڏي حوض جا آثار موجود آهن. ان جي اصل بنياد وجهندڙ شخص ۽ تعمير جي صحيح تاريخ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM"/> [[فائل:Kalan Kot.jpg|thumb|ڪلان ڪوٽ جا کنڊر]] == نالو ۽ وجه تسميه == ڪلان ڪوٽ جي نالي بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا موجود آهن. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ ڄاڻايو آهي ته قلعي جو قديم نالو ڪلاراج هو، جيڪو پوءِ ڪلاڪوٽ ٿيو. هن ڪالن ڪوٽ ۽ ڪلان ڪوٽ جهڙن نالن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي ۽ ڪلان ڪوٽ جي معنيٰ وڏو ڪوٽ هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Qaleech">{{Cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> محقق شيخ خورشيد حسن موجب ''ڪلان'' نالي کي سنسڪرت لفظ ''ڪلياڻ'' سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، جنهن جي معنائن ۾ سلامتي، خوشحالي ۽ سک شامل آهن. ساڳئي تحقيق ۾ راجا ڪلا سان قلعي جي نسبت ۽ مڪلي جي ڪالي ديويءَ واري روايت جو به ذڪر ملي ٿو، پر انهن نظرين کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويو آهي.<ref name="HistoricalForts">{{Cite book |last=Hasan |first=Shaikh Khurshid |title=Historical Forts in Pakistan |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research, Quaid-i-Azam University |location=Islamabad |year=2005 |pages=89–92 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/PDF%20Books/Historical%20Forts%20in%20Pakistan.pdf |language=en }}</ref> ''تغلق آباد'' جو نالو سما دور جي ڄام تغلق سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ''طغرل آباد'' يا ''تغرل آباد'' جو تعلق مغل دور جي هڪ عملدار سان بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="DOAM"/> == جاگرافيائي بيهڪ == ڪلان ڪوٽ ٺٽي ۽ مڪلي جي تاريخي علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب اهو مڪلي جي ٽڪرين جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي، جڏهن ته پاڪستان جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ان جي بيهڪ ٺٽي شهر کان لڳ ڀڳ ست ڪلوميٽر اتر اولهه ۽ مڪلي جي قبرستان کان لڳ ڀڳ ست ڪلوميٽر ڏکڻ طرف ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM"/> سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ قلعي جا جاگرافيائي هم آهنگ 24.704986 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.878447 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ڏنل آهن.<ref name="DOAM"/> قديم زماني ۾ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪرن ۽ ڀرپاسي جي پاڻيءَ وارن علائقن هن ماڳ جي دفاعي اهميت وڌائي هئي. قلعي جي ڀرسان هڪ ڍنڍ موجود هئي، جيڪا قدرتي دفاعي کاهيءَ طور ڪم ايندي هئي. تاريخي بيانن موجب ان ڍنڍ ۾ سنڌو درياهه جو پاڻي پهچندو هو.<ref name="DOAM"/><ref name="Tribune2012">{{Cite news |last1=Memon |first1=Ismail |last2=Ali |first2=Z. |title=Kalan Kot Fort struggles with ghosts of the past and squatters of the present |url=https://tribune.com.pk/story/434092/kalan-kot-fort-struggles-with-ghosts-of-the-past-and-squatters-of-the-present |work=The Express Tribune |date=2012-09-09 |language=en |access-date=2026-10-12 }}</ref> == تاريخ == === قديم دور بابت روايتون === ڪلان ڪوٽ جي اصل تعمير بابت يقيني تاريخ موجود نه آهي. ڪن روايتن موجب اهو ماڳ سنڌ جي قديم حڪمرانن جي زماني سان تعلق رکي ٿو. مرزا قليچ بيگ ان روايت جو ذڪر ڪيو آهي ته قلعي کي [[سڪندر اعظم]] جي ڪنهن سپهه سالار سان منسوب ڪيو ويندو هو، جيئن سيوهڻ جي قديم قلعي بابت پڻ اهڙي روايت مشهور رهي آهي.<ref name="Qaleech"/> برطانوي دور جي سنڌ جي گزيٽيئر ۾ پڻ ڪلان ڪوٽ جي قدامت بابت بحث ڪندي ان جي نالي کي ڪلياڻ ڪوٽ سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ سڪندر اعظم واري مقامي روايت جو ذڪر ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙيون روايتون قلعي جي اصل تعمير جي تاريخي يا آثار قديمه واري قطعي ثبوت جي حيثيت نٿيون رکن.<ref name="SindGazetteer">{{Cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind |volume=II |publisher=Government Press |language=en |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf }}</ref> شيخ خورشيد حسن جي تحقيق ۾ قلعي جي سرن جي اڏاوت ۽ گول برجَن کي وچئين دور جي اسلامي فوجي تعميراتي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي قلعي جي قديم هندو دور واري تعمير بابت ڪجهه روايتن تي اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن.<ref name="HistoricalForts"/> === سما دور === ڪلان ڪوٽ جي تاريخ ۾ [[سما گهراڻو|سما حڪمرانن]] جو دور خاص اهميت رکي ٿو. مختلف تاريخي بيانن موجب سما حڪمرانن هن قلعي کي پنهنجي انتظامي ۽ دفاعي ضرورتن لاءِ استعمال ڪيو. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي جي رڪارڊ موجب ''تحفة الڪرام'' ۾ قلعي جي تعمير کي ڄام پانئي سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ ڄام تغلق جي دور ۾ ان جي تعمير يا نئين سر تعمير جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DOAM"/> ''تاريخ معصومي'' جي حوالي سان سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي ڄاڻايو آهي ته ڄام تغلق يا ڄام تغور اڳوڻي قلعي جي جاءِ تي هڪ نئون قلعو تعمير ڪرايو هو. انهيءَ نسبت سبب قلعي کي تغلق آباد پڻ سڏيو ويو.<ref name="SindhAntiquities"/> مرزا قليچ بيگ موجب ٺٽي جا سومرا ۽ سما حڪمران پڻ هن قلعي ۾ رهندا هئا.<ref name="Qaleech"/> === ارغون ۽ ترخان دور === سورهين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديلين کان پوءِ ٺٽو ۽ ان جي ڀرپاسي جا قلعا ارغون ۽ ترخان حڪمرانن لاءِ اهم رهيا. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب ''تاريخ معصومي'' ۾ [[مرزا جاني بيگ]] جي زماني ۾ ڪلان ڪوٽ جي تعمير يا مرمت جو ذڪر ملي ٿو. اهو ڪم سورهين صديءَ جي آخري چوٿين حصي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhAntiquities"/> === مرزا جاني بيگ ۽ مغلن سان جنگ === [[مرزا جاني بيگ]] جي دور ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوج، جنهن جي اڳواڻي [[عبدالرحيم خان خانان]] ڪري رهيو هو، سنڌ ڏانهن وڌي. انهيءَ فوجي صورتحال ۾ ڪلان ڪوٽ کي هڪ محفوظ پناهگاهه طور استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي جي بيان موجب مرزا جاني بيگ ٺٽي ۾ موجود پنهنجي خاندان جي ماڻهن ڏانهن پيغام موڪليو ته جيڪڏهن مغل فوج جي اڳڀرائي سبب شهر ڇڏڻو پوي ته ماڻهن کي ڪلان ڪوٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. انهيءَ واقعي سان قلعي جي فوجي ۽ پناهگاهي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="SindhAntiquities"/> انهيءَ دور ۾ ڪلان ڪوٽ جي چونڊ مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعي جي مضبوط دفاعي بناوت ۽ ڀرپاسي جي قدرتي رڪاوٽن کي جنگي حالتن ۾ اهم سمجهيو ويندو هو. === مغل دور === مغل دور ۾ پڻ ڪلان ڪوٽ جي استعمال جا حوالا ملن ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه واري رڪارڊ موجب قلعو [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور تائين استعمال هيٺ رهيو. ساڳئي ماخذ موجب هڪ مغل عملدار طغرل بيگ قلعي کي هٿيارن ۽ بارود جي ذخيري لاءِ استعمال ڪيو، جنهن سان ''طغرل آباد'' واري نالي جي نسبت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="DOAM"/> سترھين صديءَ جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ پڻ ڪلان ڪوٽ سان لاڳاپيل تاريخي ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mazhar">{{Cite book |last=ميرڪ |first=يوسف بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> == قلعي جي تعمير ۽ بناوت == ڪلان ڪوٽ هڪ وسيع ۽ بي قاعدي مستطيل جهڙي رٿابنديءَ وارو قلعو آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب قلعي جي دفاعي ڀتين جي ٿولهه لڳ ڀڳ ساڍا چوڏهن فوٽ هئي. ڀتين جي اندروني حصي ۾ ڪچيون سرون استعمال ڪيون ويون، جڏهن ته ٻنهي پاسن تي پڪين سرن جا تهه لڳايا ويا هئا.<ref name="SindhAntiquities"/> پڪين سرن جي ٻاهرين تهه جي ٿولهه لڳ ڀڳ ڏهه انچ ڄاڻائي وئي آهي. ڀتين سان گڏ گول برج پڻ تعمير ٿيل هئا، جيڪي قلعي جي دفاعي نظام جو حصو هئا.<ref name="SindhAntiquities"/> قلعي جي اندر مختلف حصن کي جدا ڪندڙ ڀتيون ۽ رهائشي اڏاوتون موجود هيون. انهن مان گهڻيون اڏاوتون وقت گذرڻ سان تباهه ٿي ويون آهن ۽ اڄ قلعي جي ڀتين، برجَن ۽ ڪجهه اهم عمارتن جا کنڊر باقي آهن.<ref name="DOAM"/> [[فائل:Kalankot fort wall.jpg|220px|thumb|ڪلان ڪوٽ جي ڦٽل قلعي جي ديوار]] == ڪلان ڪوٽ جي مسجد == قلعي جي اندر موجود مسجد ان جي نمايان آثارن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب مسجد جي مجموعي پکيڙ لڳ ڀڳ 250 فوٽ ڊيگهه ۽ 165 فوٽ ويڪر هئي. موجوده کنڊرن ۾ مسجد جو مکيه نماز وارو حصو ۽ اوڀر طرف وڏو محرابي داخلي رستو سڃاڻي سگهجي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> مسجد جي باقي بچيل ڀتين جي اوچائي لڳ ڀڳ 25 فوٽ ڄاڻائي وئي آهي. اولهه واري محراب ۾ ماکيءَ جي ڇتي جهڙي پلسترڪاريءَ جا آثار موجود آهن. مٿئين طاقن ۽ محرابن جي ڪنارن تي اڇين ۽ نيرين ڪاشيءَ جي سرن جا نشان پڻ ملن ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/> مسجد جي فرش تي ساديون سرون وڇايل هيون. مکيه محراب ۾ گهڙيل سرن ۽ چوني جي مصالحي جو استعمال نظر اچي ٿو. مسجد جي اتر اولهه واري حصي ۾ گلڪاريءَ سان سينگاريل هڪ ٽٽل پٿريلي منبر جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="DOAM"/> [[فائل:Mosque Kalankot.jpg|220px|thumb|ڪلان ڪوٽ جي ڦٽل مسجد]] == پاڻيءَ جو حوض ۽ دفاعي ڍنڍ == ڪلان ڪوٽ جي مسجد جي سامهون هڪ وڏو حوض موجود آهي. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 96 فوٽ، ويڪر 87 فوٽ ۽ اونهائي 14 فوٽ هئي. حوض کي پٿر ۾ کوٽي تيار ڪيو ويو هو. ان جي اندر سرن جي چنائي ۽ چوني جو مصالحو استعمال ڪيو ويو ۽ پاڻي روڪڻ لاءِ ٿلهي پلستر جو تهه لڳايو ويو هو.<ref name="SindhAntiquities"/> قلعي جي ٻاهرين پاسي موجود ڍنڍ پڻ دفاعي نظام جو اهم حصو هئي. ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي 2012ع واري رپورٽ موجب تاريخي طور سنڌو درياهه جو پاڻي انهيءَ ڍنڍ ۾ پهچندو هو، جنهن سبب اها قلعي جي ڀرسان قدرتي کاهيءَ جو ڪم ڏيندي هئي.<ref name="Tribune2012"/> == قلعي جا اهم تعميراتي عنصر == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border:1px solid #A7B8CA;" |+ style="background:#245487; color:#FFFFFF; padding:9px;" | ڪلان ڪوٽ جا تاريخي تعميراتي عنصر ! style="background:#367B9D; color:#FFFFFF;" | اڏاوت ! style="background:#367B9D; color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#367B9D; color:#FFFFFF;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#EAF3FA;" | دفاعي ڀتيون | لڳ ڀڳ ساڍا 14 فوٽ ٿلهيون | فوجي حفاظت |- | style="background:#F4F7FC;" | گول برج | قلعي جي ڀتين سان ڳنڍيل | نگراني ۽ دفاع |- | style="background:#EAF3FA;" | مسجد | لڳ ڀڳ 250 × 165 فوٽ | مذهبي ۽ اجتماعي استعمال |- | style="background:#F4F7FC;" | محراب ۽ ڪاشي | نيري ۽ اڇي ڪاشيءَ جا آثار | تعميراتي ۽ فني ورثو |- | style="background:#EAF3FA;" | پاڻيءَ جو حوض | لڳ ڀڳ 96 × 87 × 14 فوٽ | پاڻيءَ جو ذخيرو |- | style="background:#F4F7FC;" | دفاعي ڍنڍ | قلعي جي ڀرسان پاڻيءَ وارو علائقو | قدرتي دفاعي رڪاوٽ |- | style="background:#EAF3FA;" | رهائشي حصا | جدا جدا اڏاوتن جا کنڊر | قلعي اندر آباديءَ جو ثبوت |} == قلعي جي تباهي == ڪلان ڪوٽ جي مڪمل تباهيءَ جو صحيح سبب تاريخي طور واضح نه آهي. مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ۾ لکيو آهي ته سندس زماني کان ستر يا اسي ورهيه اڳ قلعي جي ايراضيءَ مان سڙيل اناج جو هڪ وڏو انبار زمين ۾ پوريل مليو هو. هن انهيءَ مشاهدي جي بنياد تي امڪان ظاهر ڪيو ته قديم آبادي باهه سبب تباهه ٿي هوندي.<ref name="Qaleech"/> بهرحال، سڙيل اناج جي دريافت بابت اها روايت قلعي جي مڪمل تباهيءَ جو قطعي آثار قديمه وارو ثبوت نه آهي. قلعي جي تباهيءَ ۾ جنگين، موسمي اثرن، آباديءَ جي منتقلي ۽ وقت گذرڻ سان اڏاوتن جي زوال جهڙا مختلف سبب شامل ٿي سگهيا ٿي، پر انهن جي الڳ الڳ تاريخي تصديق ضروري آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق == ڪلان ڪوٽ بابت پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي جي رڪارڊ ۾ ان جي تاريخي دور کي چوڏهين کان سورهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. ماڳ جي اڏاوتي خصوصيتن، مسجد، حوض ۽ دفاعي ڀتين بابت تفصيلي معلومات پڻ سرڪاري رڪارڊ ۾ موجود آهي.<ref name="DOAM"/> سنڌ حڪومت جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015'' جي چوٿين جلد ۾ ڪلان ڪوٽ جي آثارن جو سروي شامل آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب ماڳ جو سروي پهرين نومبر 2013ع تي ڪيو ويو هو.<ref name="Inventory2015">{{Cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015 |volume=IV |publisher=Government of Sindh |year=2015 |page=340 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-iv-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-12 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208084827/https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-iv-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |url-status=dead }}</ref> هن رڪارڊ ۾ ماڳ جا نقشا، تصويرون، سروي جي سڃاڻپ ۽ جاگرافيائي معلومات ڏنل آهي، جيڪا قلعي جي تعميراتي تاريخ ۽ تحفظ بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ اهم آهي. == تحفظ ۽ موجوده حالت == ڪلان ڪوٽ جون گهڻيون اڏاوتون هن وقت کنڊرن جي صورت ۾ آهن. 2012ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ موجب قلعي جي ڀرسان زمين تي مبينا قبضي ۽ ڍنڍ مان پاڻي ڪڍڻ جون شڪايتون سامهون آيون هيون. رپورٽ ۾ مقامي تاريخدانن ۽ سرڪاري عملدارن جا مختلف موقف پڻ شامل هئا.<ref name="Tribune2012"/> 2019ع ۾ ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل اختر حفيظ جي مضمون ۾ قلعي جي ڀڳل ڀتين، پکڙيل سرن، تباهه ٿيل عمارتن ۽ تاريخي ماڳ جي مناسب سار سنڀال بابت خدشن جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2019">{{Cite news |last=Hafeez |first=Akhtar |title=Heritage: If These Ruins Could Talk |url=https://www.dawn.com/news/1457091 |work=Dawn |date=2019-01-13 |language=en |access-date=2026-10-12 }}</ref> سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي جي اشاعتن ۾ ڪلان ڪوٽ جي تحفظ ۽ مرمت بابت رپورٽ پڻ درج آهي.<ref name="Conservation">{{Cite web |title=Conservation and Other Reports |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/publication/conservation-reports/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-12 }}</ref> ماڳ جي موجوده قانوني تحفظ واري حيثيت بابت سرڪاري رڪارڊن ۾ مختلف اندراج موجود آهن؛ انهيءَ ڪري ان جي مخصوص قانوني درجي بابت تازه سرڪاري نوٽيفڪيشن جي تصديق ضروري آهي. == تاريخي اهميت == ڪلان ڪوٽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهم فوجي، انتظامي ۽ رهائشي مرڪز رهيو آهي. قلعي جي دفاعي ڀتين، گول برجَن، مسجد، حوض ۽ قدرتي ڍنڍ مان ان جي فوجي رٿابنديءَ ۽ اندروني آباديءَ جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي. سما دور سان لاڳاپيل تعميراتي روايتون، مرزا جاني بيگ جي مغلن سان جنگ دوران قلعي جو استعمال ۽ مغل دور ۾ هٿيارن جي ذخيري طور ان جي استعمال جا حوالا ڪلان ڪوٽ کي ٺٽي جي سياسي ۽ فوجي تاريخ جو اهم ماڳ بڻائين ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM"/> == پڻ ڏسو == * [[مڪلي]] * [[ٺٽو]] * [[سما گهراڻو]] * [[مرزا جاني بيگ]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[تحفة الڪرام]] * [[سنڌ جا قلعا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=Hasan |first=Shaikh Khurshid |title=Historical Forts in Pakistan |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |year=2005 |language=en}} * {{Cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |edition=چوٿون |language=sd}} * {{Cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/kalan-kot-thatta/ سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي تي ڪلان ڪوٽ] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5528 پاڪستان جي آثار قديمه واري سرڪاري فهرست] * [https://heritage.eftsindh.com/site/1105/thatta/kalan-kot ڪلان ڪوٽ جون تصويرون ۽ ورثي جو رڪارڊ] [[زمرو:سنڌ جا قلعا]] [[زمرو:ٺٽو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] qks96e4oz8ewh450b203bq5s3gnlwii 0 45127 426222 196816 2026-10-30T09:45:58Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426222 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = شيخ محمد عبدالله |office = ٽيون [[ڄمون ۽ ڪشمير جو وزير اعلي]] |native_name = |image = Sheikh Abdullah.jpg |caption = شيخ محمد عبدالله |successor = گورنر راڄ |office2 = ٻيون [[ڄمون ۽ ڪشمير جو وزير اعظم]] |predecessor2 = [[ميهر چند مهاجن]] |party = [[ڄمون ۽ ڪشمير نيشنل ڪانفرنس]] |predecessor1 = گورنر راڄ |successor1 = [[فاروق عبدالله]] |successor2 = [[بخشي غلام محمد]] |birth_date = 5 ڊسمبر 1905<ref name=EB>Hoiberg, Dale H. (2010) p 22-23</ref> |birth_place = [[سئورا]]، [[ڄمون ۽ ڪشيمر جي رياست]] (هاڻي [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]]) |death_date = 8 سيپٽمبر 1982 (aged 76)<ref name=EB/> |death_place = [[سرينگر]]، [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]] |spouse = [[بيگم اڪبر جهان عبدالله]] |children = [[فاروق عبدالله]]، سوريا عبدالله علي |alma_mater = [[اسلاميه ڪاليج لاهور]]<br/>[[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]]<ref name="Tikoo2012">{{cite book|author=Tej K. Tikoo|title=Kashmir: Its Aborigines and Their Exodus|url=https://books.google.com/books?id=kRFvWyqGNzEC&pg=PA185|accessdate=26 February 2013|date=19 July 2012|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-935501-34-3|pages=185–}}</ref> |term_start = 25 فيبروري 1975 |term_end = 26 مارچ 1977 |predecessor = |term_start1 = 9 جولاءِ 1977 |term_end1 = 8 سيپٽمبر 1982 |term_start2 = 5 مارچ 1948 |term_end2 = 9 آگسٽ 1953 |office3 = رڪن [[ڀارت جي قانونساز اسيميبلي]] |term_start3 = 9 ڊسمبر 1946 |term_end3 = 24 جنوري 1950 |religion = [[اسلام]] }} '''شيخ محمد عبدالله''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Shaikh Muhammad Abdullah}}، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] سياستدان هو، جنهن جو [[ڄمون ۽ ڪشمير]] جي سياست تي وڏو اثر هو. هي [[ڄمون ڪشمير نيشنل ڪانفرنس]] جو اڳواڻ هو، جنهن کي ڪشمير جو شينهن پڻ سڏيندا هئا. هي ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزيراعظم هو. هي [[مهاراجا هري سنگھ]] جي حڪومت جي خلاف هو ۽ سندس خيال هو ته [[ڪشمير]] خودمختيار خطو هجي.<br> هن هندوستان سان الحاق کان پوءِ ڄمون ۽ ڪشمير رياست جي ٻين وزير اعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>{{cite book|last=Lamb|first=Alastair|title=The Myth of Indian Claim to Jammu and Kashmir: A Reappraisal|publisher=World Kashmir Freedom Movement}}</ref> ان کان پوءِ هن کي قيد ۽ جلاوطن ڪيو ويو. هن کي 8 آگسٽ 1953ع تي عهدي کان برطرف ڪيو ويو ۽ بخشي غلام محمد کي نئون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 1965ع ۾ ڪشمير جي ويز اعظم ۽ صدر رياست کي گورنر ۽ وزير اعلي طور تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last=Noorani|first=A.G.|title=Article 370 : a constitutional history of Jammu and Kashmir|publisher=Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=9780198074083|edition=1. publ.}}</ref> شيخع محمد 1975ع تي ٻيهر ڪشمير جو وزير اعلي مقرر ٿيو ۽ هي ان عهدي تي سندس وفات 1982ع تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. == حوالا == {{حوالا}} {{ابتدائی_ترتیب:عبدالله، شيخ}} [[زمرو:شيخ عبدالله]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:1905ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور) جو شاگرد]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جو شاگرد]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڄمون ۽ ڪشمير]] [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] ahia51x90793s9302ubl8m2f80j8n7g 426226 426222 2026-10-30T09:54:44Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426226 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = شيخ محمد عبدالله |office = ٽيون [[ڄمون ۽ ڪشمير جو وزير اعلي]] |native_name = |image = Sheikh Abdullah.jpg |caption = شيخ محمد عبدالله |successor = گورنر راڄ |office2 = ٻيون [[ڄمون ۽ ڪشمير جو وزير اعظم]] |predecessor2 = [[ميهر چند مهاجن]] |party = [[ڄمون ۽ ڪشمير نيشنل ڪانفرنس]] |predecessor1 = گورنر راڄ |successor1 = [[فاروق عبدالله]] |successor2 = [[بخشي غلام محمد]] |birth_date = 5 ڊسمبر 1905<ref name=EB>Hoiberg, Dale H. (2010) p 22-23</ref> |birth_place = [[سئورا]]، [[ڄمون ۽ ڪشيمر جي رياست]] (هاڻي [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]]) |death_date = 8 سيپٽمبر 1982 (aged 76)<ref name=EB/> |death_place = [[سرينگر]]، [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]] |spouse = [[بيگم اڪبر جهان عبدالله]] |children = [[فاروق عبدالله]]، سوريا عبدالله علي |alma_mater = [[اسلاميه ڪاليج لاهور]]<br/>[[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]]<ref name="Tikoo2012">{{cite book|author=Tej K. Tikoo|title=Kashmir: Its Aborigines and Their Exodus|url=https://books.google.com/books?id=kRFvWyqGNzEC&pg=PA185|accessdate=26 February 2013|date=19 July 2012|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-935501-34-3|pages=185–}}</ref> |term_start = 25 فيبروري 1975 |term_end = 26 مارچ 1977 |predecessor = |term_start1 = 9 جولاءِ 1977 |term_end1 = 8 سيپٽمبر 1982 |term_start2 = 5 مارچ 1948 |term_end2 = 9 آگسٽ 1953 |office3 = رڪن [[ڀارت جي قانونساز اسيميبلي]] |term_start3 = 9 ڊسمبر 1946 |term_end3 = 24 جنوري 1950 |religion = [[اسلام]] }} '''شيخ محمد عبدالله''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Shaikh Muhammad Abdullah}}، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] سياستدان هو، جنهن جو [[ڄمون ۽ ڪشمير]] جي سياست تي وڏو اثر هو. هي [[ڄمون ڪشمير نيشنل ڪانفرنس]] جو اڳواڻ هو، جنهن کي ڪشمير جو شينهن پڻ سڏيندا هئا. هي ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزيراعظم هو. هي [[مهاراجا هري سنگھ]] جي حڪومت جي خلاف هو ۽ سندس خيال هو ته [[ڪشمير]] خودمختيار خطو هجي.<br> هن هندوستان سان الحاق کان پوءِ ڄمون ۽ ڪشمير رياست جي ٻين وزير اعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>{{cite book|last=Lamb|first=Alastair|title=The Myth of Indian Claim to Jammu and Kashmir: A Reappraisal|publisher=World Kashmir Freedom Movement}}</ref> ان کان پوءِ هن کي قيد ۽ جلاوطن ڪيو ويو. هن کي 8 آگسٽ 1953ع تي عهدي کان برطرف ڪيو ويو ۽ بخشي غلام محمد کي نئون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 1965ع ۾ ڪشمير جي ويز اعظم ۽ صدر رياست کي گورنر ۽ وزير اعلي طور تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last=Noorani|first=A.G.|title=Article 370 : a constitutional history of Jammu and Kashmir|publisher=Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=9780198074083|edition=1. publ.}}</ref> شيخع محمد 1975ع تي ٻيهر ڪشمير جو وزير اعلي مقرر ٿيو ۽ هي ان عهدي تي سندس وفات 1982ع تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. == حوالا == {{حوالا}} {{ابتدائی_ترتیب:عبدالله، شيخ}} [[زمرو:شيخ عبدالله]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:ڄمون ۽ ڪشمير]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:1905ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور) جو شاگرد]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جو شاگرد]] 7lolugzuakpl9833mu3d80lm4vukjn4 426228 426226 2026-10-30T09:59:00Z Memon2025 21315 /* */ 426228 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = شيخ محمد عبدالله |office = ڄمون ۽ ڪشمير جو ٽيون وزير اعلي |native_name = |image = Sheikh Abdullah.jpg |caption = شيخ محمد عبدالله |successor = گورنر راڄ |office2 = ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزير اعظم]] |predecessor2 = ميهر چند مهاجن |party = ڄمون ۽ ڪشمير نيشنل ڪانفرنس |predecessor1 = گورنر راڄ |successor1 = [[فاروق عبدالله]] |successor2 = [[بخشي غلام محمد]] |birth_date = 5 ڊسمبر 1905<ref name=EB>Hoiberg, Dale H. (2010) p 22-23</ref> |birth_place = [[سئورا]]، [[رياست ڄمون ۽ ڪشيمر]] (هاڻي [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]]) |death_date = 8 سيپٽمبر 1982 (aged 76)<ref name=EB/> |death_place = [[سرينگر]]، [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]] |spouse = [[بيگم اڪبر جهان عبدالله]] |children = [[فاروق عبدالله]]، سوريا عبدالله علي |alma_mater = [[اسلاميه ڪاليج لاهور]]<br/>[[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]]<ref name="Tikoo2012">{{cite book|author=Tej K. Tikoo|title=Kashmir: Its Aborigines and Their Exodus|url=https://books.google.com/books?id=kRFvWyqGNzEC&pg=PA185|accessdate=26 February 2013|date=19 July 2012|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-935501-34-3|pages=185–}}</ref> |term_start = 25 فيبروري 1975 |term_end = 26 مارچ 1977 |predecessor = |term_start1 = 9 جولاءِ 1977 |term_end1 = 8 سيپٽمبر 1982 |term_start2 = 5 مارچ 1948 |term_end2 = 9 آگسٽ 1953 |office3 = رڪن [[ڀارت جي قانونساز اسيميبلي]] |term_start3 = 9 ڊسمبر 1946 |term_end3 = 24 جنوري 1950 |religion = [[اسلام]] }} '''شيخ محمد عبدالله''' (Shaikh Muhammad Abdullah)، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] سياستدان هو، جنهن جو [[ڄمون ۽ ڪشمير]] جي سياست تي وڏو اثر هو. هي [[ڄمون ڪشمير نيشنل ڪانفرنس]] جو اڳواڻ هو، جنهن کي ڪشمير جو شينهن پڻ سڏيندا هئا. هي ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزيراعظم هو. هي [[مهاراجا هري سنگھ]] جي حڪومت جي خلاف هو ۽ سندس خيال هو ته [[ڪشمير]] خودمختيار خطو هجي.<br> هن هندوستان سان الحاق کان پوءِ ڄمون ۽ ڪشمير رياست جي ٻين وزير اعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>{{cite book|last=Lamb|first=Alastair|title=The Myth of Indian Claim to Jammu and Kashmir: A Reappraisal|publisher=World Kashmir Freedom Movement}}</ref> ان کان پوءِ هن کي قيد ۽ جلاوطن ڪيو ويو. هن کي 8 آگسٽ 1953ع تي عهدي کان برطرف ڪيو ويو ۽ بخشي غلام محمد کي نئون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 1965ع ۾ ڪشمير جي ويز اعظم ۽ صدر رياست کي گورنر ۽ وزير اعلي طور تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last=Noorani|first=A.G.|title=Article 370 : a constitutional history of Jammu and Kashmir|publisher=Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=9780198074083|edition=1. publ.}}</ref> شيخع محمد 1975ع تي ٻيهر ڪشمير جو وزير اعلي مقرر ٿيو ۽ هي ان عهدي تي سندس وفات 1982ع تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. == حوالا == {{حوالا}} {{ابتدائی_ترتیب:عبدالله، شيخ}} [[زمرو:شيخ عبدالله]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:ڄمون ۽ ڪشمير]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:1905ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور) جو شاگرد]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جو شاگرد]] d768dkeibvm00f65c4qr02mfn8jqneb 426229 426228 2026-10-30T10:04:48Z Memon2025 21315 426229 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = شيخ محمد عبدالله |office = ڄمون ۽ ڪشمير جو ٽيون وزير اعلي |native_name = |image = Sheikh Abdullah.jpg |caption = شيخ محمد عبدالله |successor = گورنر راڄ |office2 = ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزير اعظم]] |predecessor2 = ميهر چند مهاجن |party = ڄمون ۽ ڪشمير نيشنل ڪانفرنس |predecessor1 = گورنر راڄ |successor1 = [[فاروق عبدالله]] |successor2 = [[بخشي غلام محمد]] |birth_date = 5 ڊسمبر 1905<ref name=EB>Hoiberg, Dale H. (2010) p 22-23</ref> |birth_place = [[سئورا]]، [[رياست ڄمون ۽ ڪشيمر]] (هاڻي [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]]) |death_date = 8 سيپٽمبر 1982 (aged 76)<ref name=EB/> |death_place = [[سرينگر]]، [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]] |spouse = [[بيگم اڪبر جهان عبدالله]] |children = [[فاروق عبدالله]]، سوريا عبدالله علي |alma_mater = [[اسلاميه ڪاليج لاهور]]<br/>[[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]]<ref name="Tikoo2012">{{cite book|author=Tej K. Tikoo|title=Kashmir: Its Aborigines and Their Exodus|url=https://books.google.com/books?id=kRFvWyqGNzEC&pg=PA185|accessdate=26 February 2013|date=19 July 2012|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-935501-34-3|pages=185–}}</ref> |term_start = 25 فيبروري 1975 |term_end = 26 مارچ 1977 |predecessor = |term_start1 = 9 جولاءِ 1977 |term_end1 = 8 سيپٽمبر 1982 |term_start2 = 5 مارچ 1948 |term_end2 = 9 آگسٽ 1953 |office3 = رڪن [[ڀارت جي قانونساز اسيميبلي]] |term_start3 = 9 ڊسمبر 1946 |term_end3 = 24 جنوري 1950 |religion = [[اسلام]] }} '''شيخ محمد عبدالله''' (Shaikh Muhammad Abdullah)، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] سياستدان هو، جنهن جو [[ڄمون ۽ ڪشمير]] جي سياست تي وڏو اثر هو. هي [[ڄمون ڪشمير نيشنل ڪانفرنس]] جو اڳواڻ هو، جنهن کي ڪشمير جو شينهن پڻ سڏيندا هئا. هي ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزيراعظم هو. هي [[مهاراجا هري سنگھ]] جي حڪومت جي خلاف هو ۽ سندس خيال هو ته [[ڪشمير]] خودمختيار خطو هجي.<br> هن هندوستان سان الحاق کان پوءِ ڄمون ۽ ڪشمير رياست جي ٻين وزير اعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>{{cite book|last=Lamb|first=Alastair|title=The Myth of Indian Claim to Jammu and Kashmir: A Reappraisal|publisher=World Kashmir Freedom Movement}}</ref> ان کان پوءِ هن کي قيد ۽ جلاوطن ڪيو ويو. هن کي 8 آگسٽ 1953ع تي عهدي کان برطرف ڪيو ويو ۽ بخشي غلام محمد کي نئون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 1965ع ۾ ڪشمير جي ويز اعظم ۽ صدر رياست کي گورنر ۽ وزير اعلي طور تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last=Noorani|first=A.G.|title=Article 370 : a constitutional history of Jammu and Kashmir|publisher=Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=9780198074083|edition=1. publ.}}</ref> شيخع محمد 1975ع تي ٻيهر ڪشمير جو وزير اعلي مقرر ٿيو ۽ هي ان عهدي تي سندس وفات 1982ع تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. == حوالا == {{حوالا}} {{ابتدائی_ترتیب:عبدالله، شيخ}} [[زمرو:شيخ عبدالله]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:ڪشميري سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] [[زمرو:1905ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور) جو شاگرد]] [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جو شاگرد]] fj2xfjb4rmw7ooanedi5vaye62mpz2g 426237 426229 2026-10-30T10:14:14Z Memon2025 21315 426237 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = شيخ محمد عبدالله |office = ڄمون ۽ ڪشمير جو ٽيون وزير اعلي |native_name = |image = Sheikh Abdullah.jpg |caption = شيخ محمد عبدالله |successor = گورنر راڄ |office2 = ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزير اعظم |predecessor2 = ميهر چند مهاجن |party = ڄمون ۽ ڪشمير نيشنل ڪانفرنس |predecessor1 = گورنر راڄ |successor1 = [[فاروق عبدالله]] |successor2 = بخشي غلام محمد |birth_date = 5 ڊسمبر 1905ع<ref name=EB>Hoiberg, Dale H. (2010) p 22-23</ref> |birth_place = [[سئورا]]، [[رياست ڄمون ۽ ڪشيمر]] (هاڻي [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]]) |death_date = 8 سيپٽمبر 1982ع (aged 76)<ref name=EB/> |death_place = [[سرينگر]]، [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، [[ڀارت]] |spouse = بيگم اڪبر جهان عبدالله |children = [[فاروق عبدالله]]، سوريا عبدالله علي |alma_mater = [[اسلاميه ڪاليج لاهور]]<br/>[[علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]]<ref name="Tikoo2012">{{cite book|author=Tej K. Tikoo|title=Kashmir: Its Aborigines and Their Exodus|url=https://books.google.com/books?id=kRFvWyqGNzEC&pg=PA185|accessdate=26 February 2013|date=19 July 2012|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-935501-34-3|pages=185–}}</ref> |term_start = 25 فيبروري 1975ع |term_end = 26 مارچ 1977ع |predecessor = |term_start1 = 9 جولاءِ 1977ع |term_end1 = 8 سيپٽمبر 1982ع |term_start2 = 5 مارچ 1948ع |term_end2 = 9 آگسٽ 1953ع |office3 = رڪن ڀارت جي قانونساز اسيميبلي |term_start3 = 9 ڊسمبر 1946ع |term_end3 = 24 جنوري 1950ع |religion = [[اسلام]] }} '''شيخ محمد عبدالله''' (Shaikh Muhammad Abdullah)، [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] سياستدان هو، جنهن جو [[ڄمون ۽ ڪشمير]] جي سياست تي وڏو اثر هو. هي ڄمون ڪشمير نيشنل ڪانفرنس جو اڳواڻ هو، جنهن کي ڪشمير جو شينهن پڻ سڏيندا هئا. هي ڄمون ۽ ڪشمير جو ٻيون وزيراعظم هو. هي مهاراجا هري سنگھ جي حڪومت جي خلاف هو ۽ سندس خيال هو ته [[ڪشمير]] خودمختيار خطو هجي.<br> هن هندوستان سان الحاق کان پوءِ ڄمون ۽ ڪشمير رياست جي ٻين وزير اعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref>{{cite book|last=Lamb|first=Alastair|title=The Myth of Indian Claim to Jammu and Kashmir: A Reappraisal|publisher=World Kashmir Freedom Movement}}</ref> ان کان پوءِ هن کي قيد ۽ جلاوطن ڪيو ويو. هن کي 8 آگسٽ 1953ع تي عهدي کان برطرف ڪيو ويو ۽ بخشي غلام محمد کي نئون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 1965ع ۾ ڪشمير جي ويز اعظم ۽ صدر رياست کي گورنر ۽ وزير اعلي طور تبديل ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last=Noorani|first=A.G.|title=Article 370 : a constitutional history of Jammu and Kashmir|publisher=Oxford University Press|location=New Delhi|isbn=9780198074083|edition=1. publ.}}</ref> شيخع محمد 1975ع تي ٻيهر ڪشمير جو وزير اعلي مقرر ٿيو ۽ هي ان عهدي تي سندس وفات 1982ع تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. == حوالا == {{حوالا}} {{ابتدائی_ترتیب:عبدالله، شيخ}} [[زمرو:شيخ عبدالله]] [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:ڪشميري سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] [[زمرو:1905ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور) جو شاگرد]] [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جو شاگرد]] knuxre0yjqrgs87qwr19n7e7t2ghthb 0 47690 426088 377014 2026-10-29T12:50:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 426088 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | image = Kate Grenville. Danielle Bagnato. Text Publishing.jpg | name = ڪيٽ گرينول<br> Kate Grenville | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | caption = گرينول 2017 ۾ [[ميلبورن]] ۾ | pseudonym = | birth_date = 14 آڪٽوبر 1950 | birth_place = [[سڊني]]، آسٽريليا | death_date = | death_place = | occupation =ناول نويس، استاد | nationality = آسٽريلين يا آسٽريليائي | period = | genre = عام فڪشن، تاريخي فڪشن ۽ مختصر ڪھاڻيون | subject = | movement = | debut_works = | signature = | website = {{url|http://kategrenville.com.au}} }} '''ڪيٿرائين اليزبيٿ گرينول'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Catherine Elizabeth Grenville '''}} (گرين ول) آسٽريليا جي ليکڪا آهي جيڪا 14 آڪٽوبر 1950 ۾ سڊني ۾ پيدا ٿي جنھن آتم ڪٿا، فڪشن ۽ غير فڪشن موضوعن تي 15 ڪتاب لکيا آهن. 2001 ۾ کيس [[دي آئيڊيا آف پرفيڪشن]] (''The Idea of Perfection'') لکڻ تي فڪشن وارو [[اورينج پرائيز]] مليو.<ref>{{cite news|last1=Neill|first1=Rosemary|title=A prize of one's own|url=http://www.theaustralian.com.au/arts/review/a-prize-of-ones-own/news-story/4e87f8a36c0ab40502852e8c557444e9|accessdate=13 October 2017|publisher=The Australian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510153244/https://www.theaustralian.com.au/arts/review/a-prize-of-ones-own/news-story/4e87f8a36c0ab40502852e8c557444e9|archive-date=10 May 2019|url-status=dead}}</ref> 2006 ۾ کيس [[دي سيڪريٽ رور]](''The Secret River'') ڪتاب لکڻ تي کيس [[ڪامن ويلٿ رائيٽرس پرائيز]] مليو.<ref>{{cite news|title=Australian writer wins book prize|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4803084.stm|accessdate=13 October 2017|publisher=BBC}}</ref> ساڳيو ڪتاب [[مين بروڪر پرائيز]] (Man Booker Prize)جي لاء پڻ منتخب ٿيو ھيو.<ref>{{cite web|title=Kate Grenville, Australian novelist|url=https://www.britannica.com/biography/Kate-Grenville#ref945357|website=Encylopaedia Britannica|accessdate=13 October 2017}}</ref> ھن جي ناولن جا مختلف ٻولين ۾ ترجما ٿي چڪا آهن ۽ کيس عالمي سطح تي پذيرائي ملي ۽ سندس ٽي ناولن جي بنياد تي فيچر فلمون پڻ ٺھيون آھن<ref> Grenville|url=https://www.imdb.com/name/nm0340300/|website=IMDb|accessdate=13 October 2017}}</ref> == ڪتابن جا نالا == === ناول === * [[لليئنس اسٽوري]]''Lilian's Story'' (1985), {{ISBN|1-86448-284-2}} *''Dreamhouse'' (1986), {{ISBN|0-7022-1959-2}} * [[جون ميڪس ھسٽري]]''Joan Makes History: A Novel'' (1988), {{ISBN|0-7022-2174-0}} *[[ڊارڪ پليسز]] ''Dark Places'' (1994), {{ISBN|0-330-33549-9}} (alternative title: ''Albion's Story'') * [[دي آئيڊيا آف پرفيڪشن]]''[[The Idea of Perfection]]'' (1999) * [[دي سيڪريٽ رور]]''[[The Secret River]]'' (2005) * [[دي ليفٽيننٽ]]''[[The Lieutenant (novel)|The Lieutenant]]'' (2008) * [[سارا ٿارن ھل]]''[[Sarah Thornhill]]'', sequel to ''The Secret River'', (2011) === غير فڪشن === *[[دي رائيٽنگ بڪ: اي مينيوئل فار فڪشن رائيٽرس]]''The Writing Book: A Manual for Fiction Writers'' (1990), {{ISBN|0-04-442124-9}} *[[ميڪنگ اسٽوريز: ھائو ٽين آسٽريلين ناولز ور رٽن]]''Making Stories: How Ten Australian Novels Were Written'' (1993), with Woolfe, Sue {{ISBN|1-86373-316-7}} *[[رائيٽنگ فرام اسٽارٽ ٽو فنش ، اآ سڪس اسٽيپس گائيڊ]]''Writing from Start to Finish: a Six-Step Guide'' (2001) *[[سرچنگ فار دي سيڪريٽ رور]]''Searching for the Secret River'' (2006), {{ISBN|1-921145-39-0}} *[[ون لائيف: ماء مڌرس اسٽوري]]''One Life: My Mother's Story'' (2015), {{ISBN|978-1-922182-05-0}} *''The Case Against Fragrance'' (2017), {{ISBN|978-1-925355-95-6}}. == خارجي ڳنڍڻا == ويب سائيٽ * [https://web.archive.org/web/20071011071248/http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=311&author=212 Kate Grenville] – [[Allen and Unwin]] Book Publishers *[http://downloads.bbc.co.uk/podcasts/worldservice/wbc/rss.xml Podcast of Kate Grenville discussing ''The Secret River''] on the BBC's ''[[World Book Club]]'' * VIDEO: [http://www.abc.net.au/tv/fora/stories/2009/07/09/2621185.htm Kate Grenville at the Melbourne Festival of Ideas, talking about Artists, Writers and Climate Change] on [http://www.abc.net.au/tv/fora/default.htm ABC Fora] *[http://www.abc.net.au/rn/bookshow/stories/2008/2375252.htm Transcript of interview] with [[Ramona Koval]], ''[[The Book Show]]'', [[ABC Radio National]], 1 October 2008. *[http://cousincreep.com/ivfiles/Kate_Grenville_Interview.mp3 MP3 of Interview with Kate Grenville speaking about her book ''The Idea of Perfection'' from Radio 3RRR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205072028/http://cousincreep.com/ivfiles/Kate_Grenville_Interview.mp3 |date=2012-02-05 }} *[http://www.austlit.edu.au/run?ex=ShowAgent&agentId=A(pO AustLit Resource Author Entry.]{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.canongate.net/Kate-Grenville Kate Grenville's site by Canongate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060826150737/http://www.canongate.net/Kate-Grenville |date=2006-08-26 }} * {{British council|id=kate-grenville|name=Kate Grenville}} *[http://www.cbc.ca/wordsatlarge/features/feature.php?storyId=158 Online interview from CBC ''Words at Large''] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1950ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] n3evf7ngf4rk7ixst1i81ipomwpgrib 0 47964 426160 253793 2026-10-29T18:13:13Z Intisar Ali 8681 426160 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو سياستدان، آزاديءَ جو ڪارڪن، صحافي، ليکڪ ۽ طبيب (1889ع–1957ع)}} {{Infobox person | name = ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي | native_name = Choithram Partabrai Gidwani | native_name_lang = en | image = Choitram Gidwani.jpg | image_size = 250px | caption = ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي، 1931ع ۾ شايع ٿيل تصوير | birth_name = چوئٿرام پرتابراءِ گدواڻي | birth_date = {{Birth date|1889|12|25}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = سيپٽمبر 1957ع | death_place = [[ممبئي]]، [[هندستان]] | nationality = هندستاني | occupation = سياستدان، طبيب، صحافي، ليکڪ، شاعر ۽ سماجي ڪارڪن | education = طبي تعليم، 1913ع | alma_mater = هيرانند اڪيڊمي، حيدرآباد؛ حيدرآباد ميڊيڪل اسڪول | known_for = هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، سنڌ ۾ ڪانگريس جي تنظيم سازي ۽ سنڌي پناهگيرن جي بحالي | political_party = [[انڊين نيشنل ڪانگريس]]؛ [[پرجا سوشلسٽ پارٽي]] | father = پرتابراءِ سنتداس گدواڻي }} '''ڊاڪٽر چوئٿرام پرتابراءِ گدواڻي''' (انگريزي: Choithram Partabrai Gidwani؛ 25 ڊسمبر 1889ع – سيپٽمبر 1957ع) سنڌ جو سياستدان، طبيب، صحافي، ليکڪ، شاعر، سماجي ڪارڪن ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو اڳواڻ هو. سندس نالو بعض سنڌي تاريخي ماخذن ۾ '''چوئٿرام پرتابراءِ سنتداس گدواڻي''' پڻ لکيل آهي. هو سنڌ ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي تنظيم سازي، برطانوي راڄ خلاف سياسي تحريڪن، سنڌي صحافت ۽ عوامي ڀلائيءَ جي سرگرمين سان وابسته رهيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هن سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي آبادڪاريءَ ۽ بحاليءَ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=چوئٿرام گدواڻي ڊاڪٽر |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چوئٿرام%20گدواڻي%20ڊاڪٽر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-29 }}</ref><ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Choithram P. Gidwani |url=https://nehruarchive.in/people/choithram-p-gidwani |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ چوئٿرام گدواڻيءَ کي ليکڪ، صحافي ۽ عوامي خدمتگار طور ياد ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب جوانيءَ ۾ هن سوشلسٽ فڪر کان متاثر شاعري پڻ ڪئي، جنهن مان هڪ نظم ''Raajdhaanee-ajaa Saahityakaara'' نالي مجموعي ۾ شامل ٿيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> چوئٿرام گدواڻي هندستان جي پهرين [[لوڪ سڀا]] جو ميمبر پڻ رهيو. پارلياماني رڪارڊ موجب هن [[ٿاڻي]] جي چونڊ تڪ جي نمائندگي ڪئي ۽ سندس پارٽي پرجا سوشلسٽ پارٽي هئي.<ref name="LokSabhaIndex">{{cite web |title=Biographical Sketch of First Lok Sabha: Alphabetical Index |url=https://www.indiapress.org/election/archives/lok01/alpha/01lsg.php |website=IndiaPress |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == چوئٿرام گدواڻي 25 ڊسمبر 1889ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي گدواڻي گهٽيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو پرتابراءِ سنتداس گدواڻي هو، جڏهن ته سندس ڏاڏي جو نالو ديوان مولچند سنت هو. هو پنهنجي والد جو ٽيون پٽ هو.<ref name="Sindhiana"/> هن ابتدائي تعليم پنهنجي پاڙي جي سنڌي اسڪول مان حاصل ڪئي. بعد ۾ حيدرآباد جي هيرانند اڪيڊميءَ ۾ انگريزي تعليم حاصل ڪيائين، جتان 1908ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/><ref name="GMSyed">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |author-link=جي ايم سيد |title=جنب گذاريم جن سين |volume=ٻيو ڀاڱو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |language=sd }}</ref> مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ هن [[بوبڪ]]، تعلقي [[سيوهڻ]]، ضلعي [[دادو ضلعو|دادو]] جي مڊل اسڪول ۾ استاد طور ڪم شروع ڪيو. اتي لڳ ڀڳ هڪ سال ماستري ڪيائين. بعد ۾ اسڪالرشپ حاصل ڪري وڌيڪ تعليم لاءِ حيدرآباد موٽي آيو.<ref name="GMSyed"/> == طبي تعليم ۽ ملازمت == 1909ع ۾ چوئٿرام حيدرآباد ميڊيڪل اسڪول ۾ داخلا ورتي. 1913ع ۾ هن طبي تعليم مڪمل ڪئي. جي. ايم. سيد جي ڪتاب ۾ سندس طبي امتحان جو مخفف ايل. سي. پي. ايس. ڏنل آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ ايل. ايس. پي. ايس. لکيل آهي.<ref name="GMSyed"/><ref name="Sindhiana"/> تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو سرڪاري طبي ملازمت ۾ داخل ٿيو. شروعات ۾ حيدرآباد ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ ڊاڪٽر مقرر ٿيو، جتي ڳوٺاڻن کي طبي سهولتون فراهم ڪيائين. ڪجهه وقت کان پوءِ کيس حيدرآباد سينٽرل جيل ۾ طبيب مقرر ڪيو ويو، جتي هن قيدين جو علاج ڪيو.<ref name="GMSyed"/> جيل ۾ ملازمت دوران سندس ملاقات اهڙن سياسي قيدين سان ٿي، جيڪي انقلابي ۽ قومي خيالن سان وابسته هئا. انهن رابطن سندس سياسي دلچسپين تي اثر وڌو.<ref name="GMSyed"/> پهرين مهاڀاري لڙائيءَ دوران کيس عربستان وڃڻ جو سرڪاري حڪم مليو، پر هن اهو حڪم قبول نه ڪيو. 1915ع ۾ سرڪاري ملازمت تان استعيفا ڏئي سياسي ۽ سماجي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> == ٻوليءَ ۽ ثقافت بابت سرگرميون == چوئٿرام گدواڻي پنهنجي شروعاتي سماجي سرگرمين دوران هندي ٻوليءَ ۽ ديوناگري رسم الخط جي واڌاري ۾ دلچسپي ورتي. جي. ايم. سيد موجب، جڏهن سوامي ستيه ديو سنڌ جي دوري تي آيو، تڏهن چوئٿرام هندي ٻوليءَ ۽ هندو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ناگري پرچارڪ سڀائون قائم ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="GMSyed"/> انهيءَ سلسلي ۾ ''سنڌ ڀاسڪر'' ۽ ''هندو'' نالي اخبارون ديوناگري رسم الخط ۾ برهمچاري آشرم مان جاري ڪيون ويون. بعد ۾ ''هندو'' اخبار سنڌي عربي رسم الخط ۾ ڇپجڻ لڳي.<ref name="GMSyed"/> اهي سرگرميون سندس سياسي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ ٻولي، تعليم، صحافت ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت دلچسپين کي ظاهر ڪن ٿيون. == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == === سياسي سرگرمين جي شروعات === چوئٿرام گدواڻي برطانوي راڄ خلاف هندستان جي قومي تحريڪ سان وابسته ٿيو. 1915ع ۾ بمبئيءَ ۾ ٿيل ڪانگريس جي اجلاس دوران سندس [[مهاتما گانڌي]] سان رابطو ٿيو. 1916ع ۾ هن [[لکنؤ]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس جي اجلاس ۾ سنڌ جي نمائندي طور شرڪت ڪئي.<ref name="ChoithramBiography">{{cite web |title=Choithram Gidwani |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Choithram_Gidwani |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> جي. ايم. سيد موجب 1916ع جو لکنؤ اجلاس امبڪاچرن مزمدار جي صدارت هيٺ ٿيو. ان ۾ سنڌ مان [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[هرچند راءِ وشنداس]]، [[جئرامداس دولت رام]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن پڻ شرڪت ڪئي.<ref name="GMSyed"/> 1919ع ۾ [[رولٽ ايڪٽ]] خلاف هندستان جي ٻين علائقن وانگر سنڌ ۾ به احتجاج ٿيا. چوئٿرام گدواڻي حيدرآباد ۾ احتجاجي هڙتال منظم ڪرڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="ChoithramBiography"/> === 1919ع جون سياسي ڪانفرنسون === 1919ع ۾ [[جيڪب آباد]] ۾ سنڌ جي صوبائي سياسي ڪانفرنس منعقد ٿي، جنهن جي صدارت [[جمشيد نسروانجي مهتا]] ڪئي. چوئٿرام گدواڻي ان ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي.<ref name="GMSyed"/> 26 ڊسمبر 1919ع تي [[امرتسر]] ۾ آل انڊيا نيشنل ڪانگريس جو اجلاس [[موتي لال نهرو]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿيو. چوئٿرام ان اجلاس ۾ پڻ شرڪت ڪئي.<ref name="GMSyed"/> === سنڌ ۾ ڪانگريس جي تنظيم سازي === چوئٿرام گدواڻي سنڌ ۾ ڪانگريس کي منظم ڪرڻ لاءِ سرگرم رهيو. نهرو آرڪائيو موجب هو 1920ع کان 1947ع تائين سنڌ صوبائي ڪانگريس ڪاميٽيءَ جي صدر طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="NehruArchive"/> جي. ايم. سيد موجب کيس آل انڊيا ڪانگريس جي ورڪنگ ڪاميٽيءَ جو ميمبر پڻ بڻايو ويو.<ref name="GMSyed"/> ان دور ۾ مهاتما گانڌيءَ ڪانگريس جي ميمبرن جو تعداد وڌائڻ ۽ قومي تحريڪ لاءِ چندو گڏ ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي. 1920ع ۾ [[بال گنگاڌر تلڪ|لوڪمانيه تلڪ]] سنڌ جي دوري تي آيو، جنهن دوران چوئٿرام ساڻس گڏ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ويو.<ref name="GMSyed"/> === ميونسپل ۽ شاگرد تنظيمي سرگرميون === چوئٿرام گدواڻي حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو ميمبر پڻ چونڊيو ويو هو. جي. ايم. سيد موجب 1920ع ۾ لوڪمانيه تلڪ جي وفات وقت هو ميونسپالٽيءَ جو ميمبر هو.<ref name="GMSyed"/> سندس ڪوششن سان ''نيشنل سروس آف اسٽوڊنٽس'' نالي تنظيم قائم ٿي. شاگردن جي هڪ ڪنوينشن پڻ ٺهي، جنهن جو صدر جئرامداس دولت رام بڻيو.<ref name="GMSyed"/> === گرفتاريون ۽ قيد === برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين سبب چوئٿرام گدواڻي ڪيترائي ڀيرا گرفتار ٿيو. نهرو آرڪائيو ۾ 1922ع، 1930ع، 1932ع، 1940ع ۽ 1942ع جون گرفتاريون درج ٿيل آهن.<ref name="NehruArchive"/> 1922ع ۾ صحافتي لکڻين جي سلسلي ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو. 1930ع ۾ [[لوڻ جي ستياگرهه]] دوران هن ڪراچيءَ ۾ لوڻ واري قانون جي ڀڃڪڙيءَ ۾ حصو ورتو. 1932ع ۾ سول نافرمانيءَ جي تحريڪ دوران پڻ گرفتار ٿيو.<ref name="ChoithramBiography"/> 1940ع ۾ لاهور ۾ ڪيل سياسي تقرير جي سلسلي ۾ سندس خلاف ڪارروائي ٿي. جي. ايم. سيد موجب کيس ارڙهن مهينن جي قيد جي سزا ملي.<ref name="GMSyed"/> 1941ع جي تاريخي رڪارڊ موجب 31 جنوري 1941ع تي کيس ڪراچيءَ ۾ گرفتار ڪيو ويو. 4 فيبروري 1941ع تي لاهور جي ضلعي مئجسٽريٽ کيس دفاعِ هند جي ضابطن هيٺ ارڙهن مهينن جي سخت قيد ۽ 500 رپين ڏنڊ جي سزا ٻڌائي.<ref name="GulHayat1941">{{cite web |title=SINDHI IN 1941 |url=https://drpathan.com/sindhi-in-1941-by-dr-pathan-2/ |website=Dr Pathan |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] ۾ حصو وٺڻ سبب به کيس گرفتار ڪيو ويو.<ref name="NehruArchive"/> قيد دوران هن ادبي سرگرميون پڻ جاري رکيون ۽ شاعري ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == صحافتي خدمتون == چوئٿرام گدواڻي سنڌ جي سياسي صحافت سان لاڳاپيل رهيو. هو ''هندو'' نالي اخبار جو ايڊيٽر پڻ رهيو، جيڪا برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ عوامي مسئلن بابت لکندي هئي.<ref name="Sindhiana"/> جي. ايم. سيد موجب ''سنڌ ڀاسڪر'' ۽ ''هندو'' اخبارون شروعات ۾ ديوناگري رسم الخط ۾ شايع ٿينديون هيون، جڏهن ته ''هندو'' بعد ۾ سنڌي رسم الخط ۾ ڇپجڻ لڳي.<ref name="GMSyed"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ جئرامداس دولت رام، گهنشيام شيوداساڻي ۽ چوئٿرام گدواڻيءَ جو گڏيل صحافتي ڪردار رهيو. جڏهن [[جيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] قيد ۾ هو، تڏهن هنن ''هندواسي'' جي ادارت سنڀالي. 1922ع ۾ اخبار جو نالو ۽ اشاعت جو طريقو بدلائي ''ڀارتواسي'' هفتيوار ڪيو ويو.<ref name="Jotwani1996"/> سندس صحافتي سرگرميون برطانوي راڄ خلاف سياسي جدوجهد ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون. == ادبي خدمتون ۽ شاعري == چوئٿرام گدواڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ سندس صحافتي لکڻين ۽ شاعريءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻي کيس ليکڪ، صحافي ۽ عوامي ڪارڪن طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ موجب جوانيءَ ۾ چوئٿرام اهڙا نظم لکيا، جن ۾ سوشلسٽ فڪر جو اثر موجود هو. سندس شاعريءَ مان هڪ نظم ''Raajdhaanee-ajaa Saahityakaara'' نالي ادبي مجموعي ۾ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس شاعريءَ ۾ سماجي ۽ سياسي خيالن جي موجودگي سندس ادبي ۽ عوامي زندگيءَ جي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿي. البت سندس نظم جي عنوان، مڪمل متن ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ اصل ماخذن جي ضرورت آهي. == سماجي ۽ انساني ڀلائيءَ جون خدمتون == چوئٿرام گدواڻي پنهنجي سياسي سرگرمين سان گڏ عوامي ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ پڻ حصو ورتو. سندس سوانحي بيانن موجب هن غريب مريضن لاءِ طبي امداد، دوائن جي فراهمي، تعليمي ادارن جي مدد ۽ قدرتي آفتن دوران امدادي سرگرمين ۾ ڪم ڪيو.<ref name="ChoithramBiography"/> هن ٻوڏن، زلزلن ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ دوران متاثر ماڻهن جي مدد لاءِ پڻ سرگرميون ڪيون. طبي تعليم ۽ عوامي خدمت سندس سماجي ڪردار جا اهم پهلو هئا. == 1947ع جو ورهاڱو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال == === ورهاڱي بابت سياسي موقف === 3 جون 1947ع تي برطانوي حڪومت هندستان جي ورهاڱي جو منصوبو ظاهر ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ سميت مختلف علائقن ۾ سياسي غيريقيني ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ وڌي.<ref name="GMSyed"/> جي. ايم. سيد موجب 30 جون 1947ع تي سنڌ صوبائي ڪانگريس ڪاميٽيءَ جو اجلاس ڪراچيءَ ۾ ٿيو. ان اجلاس ۾ چوئٿرام گدواڻي سنڌي هندن کي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر ڪاميٽيءَ جي اڪثريت سندس راءِ قبول نه ڪئي.<ref name="GMSyed"/> 3 جولاءِ 1947ع تي هو دهليءَ ۾ هندو اقليتي آباديءَ وارن صوبن جي نمائندن جي ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيو. ان ڪانفرنس ۾ ورهاڱي جي مخالفت ۾ ٺهراءُ منظور ڪري ڪانگريس کي درخواست ڪئي وئي ته ورهاڱي جو فيصلو قبول نه ڪيو وڃي. تنهن هوندي به ڪانگريس ورهاڱي جو منصوبو اڳ ئي قبول ڪري چڪي هئي.<ref name="GMSyed"/> === پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ شروعاتي ڪوششون === ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ چوئٿرام گدواڻي سنڌ مان لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي آبادڪاريءَ بابت سرگرم رهيو. جي. ايم. سيد موجب هن [[اجمير]] ۽ [[جوڌپور]] جا دورا ڪيا ۽ سنڌ مان هندستان منتقل ٿيندڙ هندن جي رهائش ۽ آبادڪاريءَ بابت انتظامن جو جائزو ورتو.<ref name="GMSyed"/> 4 آگسٽ 1947ع تي [[آچاريه ڪرپالاڻي]] سنڌ آيو. جي. ايم. سيد جي بيان موجب هن پڻ سنڌي هندن کي لڏپلاڻ بابت صلاح ڏني.<ref name="GMSyed"/> === ڪوئيٽا جو دورو ۽ لياقت علي خان سان ملاقات === جي. ايم. سيد موجب آگسٽ 1947ع جي آخر ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ هندن خلاف تشدد ۽ ڦرلٽ جي واقعن جون خبرون آيون، جنهن سبب سنڌ جي هندو آباديءَ ۾ ڳڻتي وڌي.<ref name="GMSyed"/> ان صورتحال ۾ چوئٿرام گدواڻي، پروفيسر گهنشامداس، مکي گوبندرام، سيٺ روچلداس گنگارام واڌواڻي ۽ سيٺ شولداس سان گڏ [[لياقت علي خان]] سان ملاقات ڪئي ۽ ڪوئيٽا ويو. جي. ايم. سيد هن واقعي کي 26 آگسٽ 1947ع سان منسوب ڪيو آهي.<ref name="GMSyed"/> جي. ايم. سيد جي بيان موجب ڪوئيٽا ۾ متاثر ماڻهن جون حالتون ڏسي چوئٿرام جذباتي ٿي پيو. واپس اچڻ کان پوءِ هن لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن کي پرامن نموني سفر ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name="GMSyed"/> === سنڌ مان هندستان ڏانهن لڏپلاڻ === جي. ايم. سيد موجب چوئٿرام گدواڻي نومبر 1947ع ۾ سنڌ ڇڏي بمبئيءَ پهتو. ان کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو وڏو حصو سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي رهائش، روزگار ۽ بحاليءَ لاءِ وقف ڪيو.<ref name="GMSyed"/> سنڌيانا موجب هن دهلي، جوڌپور، اجمير ۽ ٻين علائقن جا دورا ڪيا ۽ پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي سلسلي ۾ مختلف سياسي ۽ انتظامي شخصيتن سان رابطا ڪيا.<ref name="Sindhiana"/> سنڌيانا موجب پناهگيرن جي بحاليءَ بابت پاليسين تي [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان اختلافن کان پوءِ هن ڪانگريس ڪاميٽيءَ تان استعيفا ڏني.<ref name="Sindhiana"/> ''دي سنڌ اسٽوري'' ۾ پڻ چوئٿرام جي ورهاڱي کان پوءِ پناهگيرن جي بحاليءَ لاءِ ڪيل ڪوششن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="SindhStory">{{cite book |last=Malkani |first=K. R. |title=The Sindh Story |year=1997 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf |language=en }}</ref> === ورهاڱي بابت اختلاف ۽ تاريخي بيان === 1947ع جي سياسي صورتحال بابت چوئٿرام گدواڻيءَ جي موقف تي همعصر اڳواڻن ۾ اختلاف پڻ موجود هئا. آڪٽوبر 1947ع ۾ ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ خبر موجب سنڌ جي ڇهن هندو اڳواڻن چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻين ڪانگريسي اڳواڻن جي هڪ بيان تي اعتراض ڪيو. اختلاف جو بنيادي موضوع سنڌ ۾ فرقيواراڻي تشدد جي نوعيت ۽ ان بابت پيش ڪيل بيان هو. انهن اڳواڻن سنڌ ۾ ڪجهه تشدد وارن واقعن کي تسليم ڪندي مجموعي صورتحال بابت گدواڻيءَ جي بيان سان اختلاف ڪيو.<ref name="Dawn1947">{{cite news |title=From The Past Pages Of Dawn: 1947: Seventy-five years ago: Statement condemned |url=https://www.dawn.com/news/1714446/from-the-past-pages-of-dawn-1947-seventy-five-years-ago-statement-condemned |work=Dawn |date=2022-10-11 |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> اهو اختلاف ورهاڱي واري دور ۾ سنڌ جي سياسي قيادت جي مختلف موقفن کي ظاهر ڪري ٿو. == پارلياماني زندگي == ورهاڱي کان پوءِ چوئٿرام گدواڻي هندستان جي پارلياماني سياست ۾ پڻ سرگرم رهيو. هو هندستان جي پهرين لوڪ سڀا جو ميمبر بڻيو ۽ بمبئي رياست جي ٿاڻي واري چونڊ تڪ جي نمائندگي ڪيائين. پارلياماني فهرستن ۾ سندس جماعت پرجا سوشلسٽ پارٽي ڄاڻايل آهي.<ref name="LokSabhaIndex"/> 1952ع جي پارلياماني ڪارروائيءَ ۾ سندس طرفان هندستان ۽ پاڪستان جي سرحدي صورتحال بابت پيش ڪيل التوا واري تحريڪ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Parliament1952">{{cite report |title=Parliamentary Bulletin, First Lok Sabha, 11 November 1952 |institution=Lok Sabha Secretariat |date=1952-11-11 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/797419/1/lsb_01_02.pdf |language=en }}</ref> 1953ع ۾ پناهگيرن جي بحاليءَ بابت قانون سازيءَ دوران هن ''Rehabilitation Finance Administration (Amendment) Bill'' کي چونڊ ڪاميٽيءَ ڏانهن موڪلڻ جي ترميم پيش ڪئي، جيڪا بعد ۾ واپس ورتائين.<ref name="Parliament1953">{{cite report |title=Parliamentary Bulletin, First Lok Sabha, November 1953 |institution=Lok Sabha Secretariat |year=1953 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/797417/1/lsb_01_05.pdf |language=en }}</ref> 1956ع–1957ع جي پارلياماني تخميني ڪاميٽيءَ جي ميمبرن واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ سندس نالو شامل آهي.<ref name="EstimatesCommittee">{{cite report |title=Members of the Estimates Committee, 1956–57 |institution=Lok Sabha Secretariat |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/5054/1/ec_1_66_1957.pdf |language=en }}</ref> == سياسي ۽ سماجي زندگيءَ جا اهم واقعا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a7bfd2;" ! style="background:#24547a;color:white;" | سال ! style="background:#24547a;color:white;" | واقعو |- | 1889ع | 25 ڊسمبر تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم |- | 1908ع | هيرانند اڪيڊميءَ مان مئٽرڪ پاس ڪرڻ |- | 1909ع | حيدرآباد ميڊيڪل اسڪول ۾ داخلا |- | 1913ع | طبي تعليم مڪمل ڪرڻ |- | 1915ع | سرڪاري ملازمت ڇڏڻ ۽ سياسي سرگرمين ۾ شموليت |- | 1916ع | لکنؤ جي ڪانگريس اجلاس ۾ شرڪت |- | 1919ع | جيڪب آباد جي سياسي ڪانفرنس ۽ امرتسر جي ڪانگريس اجلاس ۾ شرڪت |- | 1920ع | سنڌ صوبائي ڪانگريس جي صدارت ۽ لوڪمانيه تلڪ جي سنڌ جي دوري ۾ ساٿ |- | 1922ع | صحافتي ۽ سياسي سرگرمين سبب گرفتاري |- | 1930ع | لوڻ جي ستياگرهه ۾ شرڪت |- | 1932ع | سول نافرمانيءَ جي تحريڪ ۾ گرفتاري |- | 1941ع | لاهور واري تقرير جي سلسلي ۾ قيد جي سزا |- | 1942ع | هندستان ڇڏيو تحريڪ ۾ حصو |- | 1947ع | ورهاڱي بابت سياسي سرگرميون، پناهگيرن جي آبادڪاري ۽ هندستان ڏانهن لڏپلاڻ |- | 1952ع | هندستان جي پهرين لوڪ سڀا ۾ نمائندگي |- | 1956ع–1957ع | پارلياماني تخميني ڪاميٽيءَ جي ميمبرن ۾ شموليت |- | 1957ع | سيپٽمبر ۾ ممبئيءَ ۾ وفات |} <ref name="Sindhiana"/><ref name="NehruArchive"/><ref name="GMSyed"/><ref name="LokSabhaIndex"/><ref name="EstimatesCommittee"/> == وفات == چوئٿرام گدواڻي سيپٽمبر 1957ع ۾ [[ممبئي]] ۾ وفات ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ گجراتي وشوڪوش ۾ سندس وفات جي تاريخ 12 سيپٽمبر 1957ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ 13 سيپٽمبر 1957ع درج ٿيل آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite web |title=ગિદવાણી, (ડૉ.) ચોઇથરામ પ્રતાપરાય |url=https://gujarativishwakosh.org/ગિદવાણી-ડૉ-ચોઇથરામ-પ્રતાપરા/ |website=Gujarati Vishwakosh |language=gu |access-date=2026-10-29 }}</ref><ref name="ChoithramBiography"/> جي. ايم. سيد جي ڪتاب مان نقل ڪيل ٻئي مسودي ۾ وفات جو سال 1947ع لکيل آهي، پر اهو سال سندس 1952ع کان پوءِ جي پارلياماني سرگرمين ۽ ٻين سوانحي رڪارڊن سان مطابقت نٿو رکي. تنهنڪري سندس وفات جو سال 1957ع ورتو ويو آهي.<ref name="NehruArchive"/><ref name="LokSabhaIndex"/> سنڌيانا موجب هن شادي نه ڪئي هئي. ممبئيءَ ۾ هڪ روڊ پڻ سندس نالي سان منسوب ٿيل آهي.<ref name="Sindhiana"/> == تاريخي ۽ ادبي اهميت == چوئٿرام گدواڻيءَ جي زندگي سنڌ جي ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪردار ۾ طبي خدمت، صحافت، قومي تحريڪ، سياسي تنظيم سازي ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ جا مختلف پهلو شامل آهن. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور صحافت ۽ سماجي فڪر کان متاثر شاعريءَ سبب آهي. سندس ادبي ڪم بابت دستياب معلومات محدود آهي، جڏهن ته سندس سياسي ۽ سماجي سرگرمين بابت وڌيڪ دستاويزي مواد موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="NehruArchive"/> جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ''جنب گذاريم جن سين'' ۾ چوئٿرام جي سياسي زندگي، سنڌ جي ڪانگريس سان لاڳاپن، عوامي خدمتن ۽ 1947ع جي لڏپلاڻ بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="GMSyed"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[جي ايم سيد]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[لوڪ سڀا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * سيد، جي. ايم. (2005ع). ''جنب گذاريم جن سين''، ٻيو ڀاڱو، ٽيون ڇاپو. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ. * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * Malkani, K. R. (1997). ''The Sindh Story''. * ''Who's Who: First Lok Sabha''. Lok Sabha Secretariat, 1952. * ''Selected Works of Jawaharlal Nehru''. Nehru Archive. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چوئٿرام%20گدواڻي%20ڊاڪٽر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ چوئٿرام گدواڻي] * [https://nehruarchive.in/people/choithram-p-gidwani نهرو آرڪائيو ۾ چوئٿرام گدواڻي] * [https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/782490 هندستان جي پهرين لوڪ سڀا جو سوانحي رڪارڊ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Choitram_Gidwani.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي چوئٿرام گدواڻيءَ جي تصوير] [[زمرو:1889ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1957ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]] [[زمرو:هندستاني سياستدان]] iwebe893pp4rzv5wnvo8574jehtfydt 426161 426160 2026-10-29T18:17:23Z Intisar Ali 8681 426161 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو سياستدان، آزاديءَ جو ڪارڪن، صحافي، ليکڪ ۽ طبيب (1889ع–1957ع)}} {{Infobox person | name = ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي | native_name = Choithram Partabrai Gidwani | native_name_lang = en | image = Choitram Gidwani.jpg | image_size = 250px | caption = ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي، 1931ع ۾ شايع ٿيل تصوير | birth_name = چوئٿرام پرتابراءِ گدواڻي | birth_date = {{Birth date|1889|12|25}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = سيپٽمبر 1957ع | death_place = [[ممبئي]]، [[هندستان]] | nationality = هندستاني | occupation = سياستدان، طبيب، صحافي، ليکڪ، شاعر ۽ سماجي ڪارڪن | education = طبي تعليم، 1913ع | alma_mater = هيرانند اڪيڊمي، حيدرآباد؛ حيدرآباد ميڊيڪل اسڪول | known_for = هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، سنڌ ۾ ڪانگريس جي تنظيم سازي ۽ سنڌي پناهگيرن جي بحالي | political_party = [[انڊين نيشنل ڪانگريس]]؛ [[پرجا سوشلسٽ پارٽي]] | father = پرتابراءِ سنتداس گدواڻي }} '''ڊاڪٽر چوئٿرام پرتابراءِ گدواڻي''' (انگريزي: Choithram Partabrai Gidwani؛ 25 ڊسمبر 1889ع – سيپٽمبر 1957ع) سنڌ جو سياستدان، طبيب، صحافي، ليکڪ، شاعر، سماجي ڪارڪن ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو اڳواڻ هو. سندس نالو بعض سنڌي تاريخي ماخذن ۾ '''چوئٿرام پرتابراءِ سنتداس گدواڻي''' پڻ لکيل آهي. هو سنڌ ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي تنظيم سازي، برطانوي راڄ خلاف سياسي تحريڪن، سنڌي صحافت ۽ عوامي ڀلائيءَ جي سرگرمين سان وابسته رهيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هن سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي آبادڪاريءَ ۽ بحاليءَ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=چوئٿرام گدواڻي ڊاڪٽر |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چوئٿرام%20گدواڻي%20ڊاڪٽر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-29 }}</ref><ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Choithram P. Gidwani |url=https://nehruarchive.in/people/choithram-p-gidwani |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ چوئٿرام گدواڻيءَ کي ليکڪ، صحافي ۽ عوامي خدمتگار طور ياد ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب جوانيءَ ۾ هن سوشلسٽ فڪر کان متاثر شاعري پڻ ڪئي، جنهن مان هڪ نظم ''Raajdhaanee-ajaa Saahityakaara'' نالي مجموعي ۾ شامل ٿيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> چوئٿرام گدواڻي هندستان جي پهرين [[لوڪ سڀا]] جو ميمبر پڻ رهيو. پارلياماني رڪارڊ موجب هن [[ٿاڻي]] جي چونڊ تڪ جي نمائندگي ڪئي ۽ سندس پارٽي پرجا سوشلسٽ پارٽي هئي.<ref name="LokSabhaIndex">{{cite web |title=Biographical Sketch of First Lok Sabha: Alphabetical Index |url=https://www.indiapress.org/election/archives/lok01/alpha/01lsg.php |website=IndiaPress |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == چوئٿرام گدواڻي 25 ڊسمبر 1889ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي گدواڻي گهٽيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو پرتابراءِ سنتداس گدواڻي هو، جڏهن ته سندس ڏاڏي جو نالو ديوان مولچند سنت هو. هو پنهنجي والد جو ٽيون پٽ هو.<ref name="Sindhiana"/> هن ابتدائي تعليم پنهنجي پاڙي جي سنڌي اسڪول مان حاصل ڪئي. بعد ۾ حيدرآباد جي هيرانند اڪيڊميءَ ۾ انگريزي تعليم حاصل ڪيائين، جتان 1908ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/><ref name="GMSyed">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |author-link=جي ايم سيد |title=جنب گذاريم جن سين |volume=ٻيو ڀاڱو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٽيون |year=2005 |language=sd }}</ref> مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ هن [[بوبڪ]]، تعلقي [[سيوهڻ]]، ضلعي [[دادو ضلعو|دادو]] جي مڊل اسڪول ۾ استاد طور ڪم شروع ڪيو. اتي لڳ ڀڳ هڪ سال ماستري ڪيائين. بعد ۾ اسڪالرشپ حاصل ڪري وڌيڪ تعليم لاءِ حيدرآباد موٽي آيو.<ref name="GMSyed"/> == طبي تعليم ۽ ملازمت == 1909ع ۾ چوئٿرام حيدرآباد ميڊيڪل اسڪول ۾ داخلا ورتي. 1913ع ۾ هن طبي تعليم مڪمل ڪئي. جي. ايم. سيد جي ڪتاب ۾ سندس طبي امتحان جو مخفف ايل. سي. پي. ايس. ڏنل آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ ايل. ايس. پي. ايس. لکيل آهي.<ref name="GMSyed"/><ref name="Sindhiana"/> تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو سرڪاري طبي ملازمت ۾ داخل ٿيو. شروعات ۾ حيدرآباد ضلعي جي هڪ تعلقي ۾ ڊاڪٽر مقرر ٿيو، جتي ڳوٺاڻن کي طبي سهولتون فراهم ڪيائين. ڪجهه وقت کان پوءِ کيس حيدرآباد سينٽرل جيل ۾ طبيب مقرر ڪيو ويو، جتي هن قيدين جو علاج ڪيو.<ref name="GMSyed"/> جيل ۾ ملازمت دوران سندس ملاقات اهڙن سياسي قيدين سان ٿي، جيڪي انقلابي ۽ قومي خيالن سان وابسته هئا. انهن رابطن سندس سياسي دلچسپين تي اثر وڌو.<ref name="GMSyed"/> پهرين مهاڀاري لڙائيءَ دوران کيس عربستان وڃڻ جو سرڪاري حڪم مليو، پر هن اهو حڪم قبول نه ڪيو. 1915ع ۾ سرڪاري ملازمت تان استعيفا ڏئي سياسي ۽ سماجي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> == ٻوليءَ ۽ ثقافت بابت سرگرميون == چوئٿرام گدواڻي پنهنجي شروعاتي سماجي سرگرمين دوران هندي ٻوليءَ ۽ ديوناگري رسم الخط جي واڌاري ۾ دلچسپي ورتي. جي. ايم. سيد موجب، جڏهن سوامي ستيه ديو سنڌ جي دوري تي آيو، تڏهن چوئٿرام هندي ٻوليءَ ۽ هندو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ناگري پرچارڪ سڀائون قائم ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="GMSyed"/> انهيءَ سلسلي ۾ ''سنڌ ڀاسڪر'' ۽ ''هندو'' نالي اخبارون ديوناگري رسم الخط ۾ برهمچاري آشرم مان جاري ڪيون ويون. بعد ۾ ''هندو'' اخبار سنڌي عربي رسم الخط ۾ ڇپجڻ لڳي.<ref name="GMSyed"/> اهي سرگرميون سندس سياسي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ ٻولي، تعليم، صحافت ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت دلچسپين کي ظاهر ڪن ٿيون. == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == === سياسي سرگرمين جي شروعات === چوئٿرام گدواڻي برطانوي راڄ خلاف هندستان جي قومي تحريڪ سان وابسته ٿيو. 1915ع ۾ بمبئيءَ ۾ ٿيل ڪانگريس جي اجلاس دوران سندس [[مهاتما گانڌي]] سان رابطو ٿيو. 1916ع ۾ هن [[لکنؤ]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس جي اجلاس ۾ سنڌ جي نمائندي طور شرڪت ڪئي.<ref name="ChoithramBiography">{{cite web |title=Choithram Gidwani |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Choithram_Gidwani |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> جي. ايم. سيد موجب 1916ع جو لکنؤ اجلاس امبڪاچرن مزمدار جي صدارت هيٺ ٿيو. ان ۾ سنڌ مان [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[هرچند راءِ وشنداس]]، [[جئرامداس دولت رام]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن پڻ شرڪت ڪئي.<ref name="GMSyed"/> 1919ع ۾ [[رولٽ ايڪٽ]] خلاف هندستان جي ٻين علائقن وانگر سنڌ ۾ به احتجاج ٿيا. چوئٿرام گدواڻي حيدرآباد ۾ احتجاجي هڙتال منظم ڪرڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="ChoithramBiography"/> === 1919ع جون سياسي ڪانفرنسون === 1919ع ۾ [[جيڪب آباد]] ۾ سنڌ جي صوبائي سياسي ڪانفرنس منعقد ٿي، جنهن جي صدارت [[جمشيد نسروانجي مهتا]] ڪئي. چوئٿرام گدواڻي ان ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي.<ref name="GMSyed"/> 26 ڊسمبر 1919ع تي [[امرتسر]] ۾ آل انڊيا نيشنل ڪانگريس جو اجلاس [[موتي لال نهرو]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿيو. چوئٿرام ان اجلاس ۾ پڻ شرڪت ڪئي.<ref name="GMSyed"/> === سنڌ ۾ ڪانگريس جي تنظيم سازي === چوئٿرام گدواڻي سنڌ ۾ ڪانگريس کي منظم ڪرڻ لاءِ سرگرم رهيو. نهرو آرڪائيو موجب هو 1920ع کان 1947ع تائين سنڌ صوبائي ڪانگريس ڪاميٽيءَ جي صدر طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="NehruArchive"/> جي. ايم. سيد موجب کيس آل انڊيا ڪانگريس جي ورڪنگ ڪاميٽيءَ جو ميمبر پڻ بڻايو ويو.<ref name="GMSyed"/> ان دور ۾ مهاتما گانڌيءَ ڪانگريس جي ميمبرن جو تعداد وڌائڻ ۽ قومي تحريڪ لاءِ چندو گڏ ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي. 1920ع ۾ [[بال گنگاڌر تلڪ|لوڪمانيه تلڪ]] سنڌ جي دوري تي آيو، جنهن دوران چوئٿرام ساڻس گڏ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ويو.<ref name="GMSyed"/> === ميونسپل ۽ شاگرد تنظيمي سرگرميون === چوئٿرام گدواڻي حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو ميمبر پڻ چونڊيو ويو هو. جي. ايم. سيد موجب 1920ع ۾ لوڪمانيه تلڪ جي وفات وقت هو ميونسپالٽيءَ جو ميمبر هو.<ref name="GMSyed"/> سندس ڪوششن سان ''نيشنل سروس آف اسٽوڊنٽس'' نالي تنظيم قائم ٿي. شاگردن جي هڪ ڪنوينشن پڻ ٺهي، جنهن جو صدر جئرامداس دولت رام بڻيو.<ref name="GMSyed"/> === گرفتاريون ۽ قيد === برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين سبب چوئٿرام گدواڻي ڪيترائي ڀيرا گرفتار ٿيو. نهرو آرڪائيو ۾ 1922ع، 1930ع، 1932ع، 1940ع ۽ 1942ع جون گرفتاريون درج ٿيل آهن.<ref name="NehruArchive"/> 1922ع ۾ صحافتي لکڻين جي سلسلي ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو. 1930ع ۾ [[لوڻ جي ستياگرهه]] دوران هن ڪراچيءَ ۾ لوڻ واري قانون جي ڀڃڪڙيءَ ۾ حصو ورتو. 1932ع ۾ سول نافرمانيءَ جي تحريڪ دوران پڻ گرفتار ٿيو.<ref name="ChoithramBiography"/> 1940ع ۾ لاهور ۾ ڪيل سياسي تقرير جي سلسلي ۾ سندس خلاف ڪارروائي ٿي. جي. ايم. سيد موجب کيس ارڙهن مهينن جي قيد جي سزا ملي.<ref name="GMSyed"/> 1941ع جي تاريخي رڪارڊ موجب 31 جنوري 1941ع تي کيس ڪراچيءَ ۾ گرفتار ڪيو ويو. 4 فيبروري 1941ع تي لاهور جي ضلعي مئجسٽريٽ کيس دفاعِ هند جي ضابطن هيٺ ارڙهن مهينن جي سخت قيد ۽ 500 رپين ڏنڊ جي سزا ٻڌائي.<ref name="GulHayat1941">{{cite web |title=SINDHI IN 1941 |url=https://drpathan.com/sindhi-in-1941-by-dr-pathan-2/ |website=Dr Pathan |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] ۾ حصو وٺڻ سبب به کيس گرفتار ڪيو ويو.<ref name="NehruArchive"/> قيد دوران هن ادبي سرگرميون پڻ جاري رکيون ۽ شاعري ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == صحافتي خدمتون == چوئٿرام گدواڻي سنڌ جي سياسي صحافت سان لاڳاپيل رهيو. هو ''هندو'' نالي اخبار جو ايڊيٽر پڻ رهيو، جيڪا برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ عوامي مسئلن بابت لکندي هئي.<ref name="Sindhiana"/> جي. ايم. سيد موجب ''سنڌ ڀاسڪر'' ۽ ''هندو'' اخبارون شروعات ۾ ديوناگري رسم الخط ۾ شايع ٿينديون هيون، جڏهن ته ''هندو'' بعد ۾ سنڌي رسم الخط ۾ ڇپجڻ لڳي.<ref name="GMSyed"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ جئرامداس دولت رام، گهنشيام شيوداساڻي ۽ چوئٿرام گدواڻيءَ جو گڏيل صحافتي ڪردار رهيو. جڏهن [[جيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] قيد ۾ هو، تڏهن هنن ''هندواسي'' جي ادارت سنڀالي. 1922ع ۾ اخبار جو نالو ۽ اشاعت جو طريقو بدلائي ''ڀارتواسي'' هفتيوار ڪيو ويو.<ref name="Jotwani1996"/> سندس صحافتي سرگرميون برطانوي راڄ خلاف سياسي جدوجهد ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون. == ادبي خدمتون ۽ شاعري == چوئٿرام گدواڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ سندس صحافتي لکڻين ۽ شاعريءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻي کيس ليکڪ، صحافي ۽ عوامي ڪارڪن طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ موجب جوانيءَ ۾ چوئٿرام اهڙا نظم لکيا، جن ۾ سوشلسٽ فڪر جو اثر موجود هو. سندس شاعريءَ مان هڪ نظم ''راجڌانيءَ جا ساهتيڪار'' نالي ادبي مجموعي ۾ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس شاعريءَ ۾ سماجي ۽ سياسي خيالن جي موجودگي سندس ادبي ۽ عوامي زندگيءَ جي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿي. البت سندس نظم جي عنوان، مڪمل متن ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ اصل ماخذن جي ضرورت آهي. == سماجي ۽ انساني ڀلائيءَ جون خدمتون == چوئٿرام گدواڻي پنهنجي سياسي سرگرمين سان گڏ عوامي ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ پڻ حصو ورتو. سندس سوانحي بيانن موجب هن غريب مريضن لاءِ طبي امداد، دوائن جي فراهمي، تعليمي ادارن جي مدد ۽ قدرتي آفتن دوران امدادي سرگرمين ۾ ڪم ڪيو.<ref name="ChoithramBiography"/> هن ٻوڏن، زلزلن ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ دوران متاثر ماڻهن جي مدد لاءِ پڻ سرگرميون ڪيون. طبي تعليم ۽ عوامي خدمت سندس سماجي ڪردار جا اهم پهلو هئا. == 1947ع جو ورهاڱو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال == === ورهاڱي بابت سياسي موقف === 3 جون 1947ع تي برطانوي حڪومت هندستان جي ورهاڱي جو منصوبو ظاهر ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ سميت مختلف علائقن ۾ سياسي غيريقيني ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ وڌي.<ref name="GMSyed"/> جي. ايم. سيد موجب 30 جون 1947ع تي سنڌ صوبائي ڪانگريس ڪاميٽيءَ جو اجلاس ڪراچيءَ ۾ ٿيو. ان اجلاس ۾ چوئٿرام گدواڻي سنڌي هندن کي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر ڪاميٽيءَ جي اڪثريت سندس راءِ قبول نه ڪئي.<ref name="GMSyed"/> 3 جولاءِ 1947ع تي هو دهليءَ ۾ هندو اقليتي آباديءَ وارن صوبن جي نمائندن جي ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيو. ان ڪانفرنس ۾ ورهاڱي جي مخالفت ۾ ٺهراءُ منظور ڪري ڪانگريس کي درخواست ڪئي وئي ته ورهاڱي جو فيصلو قبول نه ڪيو وڃي. تنهن هوندي به ڪانگريس ورهاڱي جو منصوبو اڳ ئي قبول ڪري چڪي هئي.<ref name="GMSyed"/> === پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ شروعاتي ڪوششون === ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ چوئٿرام گدواڻي سنڌ مان لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي آبادڪاريءَ بابت سرگرم رهيو. جي. ايم. سيد موجب هن [[اجمير]] ۽ [[جوڌپور]] جا دورا ڪيا ۽ سنڌ مان هندستان منتقل ٿيندڙ هندن جي رهائش ۽ آبادڪاريءَ بابت انتظامن جو جائزو ورتو.<ref name="GMSyed"/> 4 آگسٽ 1947ع تي [[آچاريه ڪرپالاڻي]] سنڌ آيو. جي. ايم. سيد جي بيان موجب هن پڻ سنڌي هندن کي لڏپلاڻ بابت صلاح ڏني.<ref name="GMSyed"/> === ڪوئيٽا جو دورو ۽ لياقت علي خان سان ملاقات === جي. ايم. سيد موجب آگسٽ 1947ع جي آخر ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ هندن خلاف تشدد ۽ ڦرلٽ جي واقعن جون خبرون آيون، جنهن سبب سنڌ جي هندو آباديءَ ۾ ڳڻتي وڌي.<ref name="GMSyed"/> ان صورتحال ۾ چوئٿرام گدواڻي، پروفيسر گهنشامداس، مکي گوبندرام، سيٺ روچلداس گنگارام واڌواڻي ۽ سيٺ شولداس سان گڏ [[لياقت علي خان]] سان ملاقات ڪئي ۽ ڪوئيٽا ويو. جي. ايم. سيد هن واقعي کي 26 آگسٽ 1947ع سان منسوب ڪيو آهي.<ref name="GMSyed"/> جي. ايم. سيد جي بيان موجب ڪوئيٽا ۾ متاثر ماڻهن جون حالتون ڏسي چوئٿرام جذباتي ٿي پيو. واپس اچڻ کان پوءِ هن لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن کي پرامن نموني سفر ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name="GMSyed"/> === سنڌ مان هندستان ڏانهن لڏپلاڻ === جي. ايم. سيد موجب چوئٿرام گدواڻي نومبر 1947ع ۾ سنڌ ڇڏي بمبئيءَ پهتو. ان کان پوءِ هن پنهنجي سرگرمين جو وڏو حصو سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي رهائش، روزگار ۽ بحاليءَ لاءِ وقف ڪيو.<ref name="GMSyed"/> سنڌيانا موجب هن دهلي، جوڌپور، اجمير ۽ ٻين علائقن جا دورا ڪيا ۽ پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي سلسلي ۾ مختلف سياسي ۽ انتظامي شخصيتن سان رابطا ڪيا.<ref name="Sindhiana"/> سنڌيانا موجب پناهگيرن جي بحاليءَ بابت پاليسين تي [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان اختلافن کان پوءِ هن ڪانگريس ڪاميٽيءَ تان استعيفا ڏني.<ref name="Sindhiana"/> ''دي سنڌ اسٽوري'' ۾ پڻ چوئٿرام جي ورهاڱي کان پوءِ پناهگيرن جي بحاليءَ لاءِ ڪيل ڪوششن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="SindhStory">{{cite book |last=Malkani |first=K. R. |title=The Sindh Story |year=1997 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_13-05-56_9415e8449215959d01f22c94a43e6758.pdf |language=en }}</ref> === ورهاڱي بابت اختلاف ۽ تاريخي بيان === 1947ع جي سياسي صورتحال بابت چوئٿرام گدواڻيءَ جي موقف تي همعصر اڳواڻن ۾ اختلاف پڻ موجود هئا. آڪٽوبر 1947ع ۾ ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ خبر موجب سنڌ جي ڇهن هندو اڳواڻن چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻين ڪانگريسي اڳواڻن جي هڪ بيان تي اعتراض ڪيو. اختلاف جو بنيادي موضوع سنڌ ۾ فرقيواراڻي تشدد جي نوعيت ۽ ان بابت پيش ڪيل بيان هو. انهن اڳواڻن سنڌ ۾ ڪجهه تشدد وارن واقعن کي تسليم ڪندي مجموعي صورتحال بابت گدواڻيءَ جي بيان سان اختلاف ڪيو.<ref name="Dawn1947">{{cite news |title=From The Past Pages Of Dawn: 1947: Seventy-five years ago: Statement condemned |url=https://www.dawn.com/news/1714446/from-the-past-pages-of-dawn-1947-seventy-five-years-ago-statement-condemned |work=Dawn |date=2022-10-11 |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> اهو اختلاف ورهاڱي واري دور ۾ سنڌ جي سياسي قيادت جي مختلف موقفن کي ظاهر ڪري ٿو. == پارلياماني زندگي == ورهاڱي کان پوءِ چوئٿرام گدواڻي هندستان جي پارلياماني سياست ۾ پڻ سرگرم رهيو. هو هندستان جي پهرين لوڪ سڀا جو ميمبر بڻيو ۽ بمبئي رياست جي ٿاڻي واري چونڊ تڪ جي نمائندگي ڪيائين. پارلياماني فهرستن ۾ سندس جماعت پرجا سوشلسٽ پارٽي ڄاڻايل آهي.<ref name="LokSabhaIndex"/> 1952ع جي پارلياماني ڪارروائيءَ ۾ سندس طرفان هندستان ۽ پاڪستان جي سرحدي صورتحال بابت پيش ڪيل التوا واري تحريڪ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Parliament1952">{{cite report |title=Parliamentary Bulletin, First Lok Sabha, 11 November 1952 |institution=Lok Sabha Secretariat |date=1952-11-11 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/797419/1/lsb_01_02.pdf |language=en }}</ref> 1953ع ۾ پناهگيرن جي بحاليءَ بابت قانون سازيءَ دوران هن ''Rehabilitation Finance Administration (Amendment) Bill'' کي چونڊ ڪاميٽيءَ ڏانهن موڪلڻ جي ترميم پيش ڪئي، جيڪا بعد ۾ واپس ورتائين.<ref name="Parliament1953">{{cite report |title=Parliamentary Bulletin, First Lok Sabha, November 1953 |institution=Lok Sabha Secretariat |year=1953 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/797417/1/lsb_01_05.pdf |language=en }}</ref> 1956ع–1957ع جي پارلياماني تخميني ڪاميٽيءَ جي ميمبرن واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ سندس نالو شامل آهي.<ref name="EstimatesCommittee">{{cite report |title=Members of the Estimates Committee, 1956–57 |institution=Lok Sabha Secretariat |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/5054/1/ec_1_66_1957.pdf |language=en }}</ref> == سياسي ۽ سماجي زندگيءَ جا اهم واقعا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a7bfd2;" ! style="background:#24547a;color:white;" | سال ! style="background:#24547a;color:white;" | واقعو |- | 1889ع | 25 ڊسمبر تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم |- | 1908ع | هيرانند اڪيڊميءَ مان مئٽرڪ پاس ڪرڻ |- | 1909ع | حيدرآباد ميڊيڪل اسڪول ۾ داخلا |- | 1913ع | طبي تعليم مڪمل ڪرڻ |- | 1915ع | سرڪاري ملازمت ڇڏڻ ۽ سياسي سرگرمين ۾ شموليت |- | 1916ع | لکنؤ جي ڪانگريس اجلاس ۾ شرڪت |- | 1919ع | جيڪب آباد جي سياسي ڪانفرنس ۽ امرتسر جي ڪانگريس اجلاس ۾ شرڪت |- | 1920ع | سنڌ صوبائي ڪانگريس جي صدارت ۽ لوڪمانيه تلڪ جي سنڌ جي دوري ۾ ساٿ |- | 1922ع | صحافتي ۽ سياسي سرگرمين سبب گرفتاري |- | 1930ع | لوڻ جي ستياگرهه ۾ شرڪت |- | 1932ع | سول نافرمانيءَ جي تحريڪ ۾ گرفتاري |- | 1941ع | لاهور واري تقرير جي سلسلي ۾ قيد جي سزا |- | 1942ع | هندستان ڇڏيو تحريڪ ۾ حصو |- | 1947ع | ورهاڱي بابت سياسي سرگرميون، پناهگيرن جي آبادڪاري ۽ هندستان ڏانهن لڏپلاڻ |- | 1952ع | هندستان جي پهرين لوڪ سڀا ۾ نمائندگي |- | 1956ع–1957ع | پارلياماني تخميني ڪاميٽيءَ جي ميمبرن ۾ شموليت |- | 1957ع | سيپٽمبر ۾ ممبئيءَ ۾ وفات |} <ref name="Sindhiana"/><ref name="NehruArchive"/><ref name="GMSyed"/><ref name="LokSabhaIndex"/><ref name="EstimatesCommittee"/> == وفات == چوئٿرام گدواڻي سيپٽمبر 1957ع ۾ [[ممبئي]] ۾ وفات ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ گجراتي وشوڪوش ۾ سندس وفات جي تاريخ 12 سيپٽمبر 1957ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ 13 سيپٽمبر 1957ع درج ٿيل آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite web |title=ગિદવાણી, (ડૉ.) ચોઇથરામ પ્રતાપરાય |url=https://gujarativishwakosh.org/ગિદવાણી-ડૉ-ચોઇથરામ-પ્રતાપરા/ |website=Gujarati Vishwakosh |language=gu |access-date=2026-10-29 }}</ref><ref name="ChoithramBiography"/> جي. ايم. سيد جي ڪتاب مان نقل ڪيل ٻئي مسودي ۾ وفات جو سال 1947ع لکيل آهي، پر اهو سال سندس 1952ع کان پوءِ جي پارلياماني سرگرمين ۽ ٻين سوانحي رڪارڊن سان مطابقت نٿو رکي. تنهنڪري سندس وفات جو سال 1957ع ورتو ويو آهي.<ref name="NehruArchive"/><ref name="LokSabhaIndex"/> سنڌيانا موجب هن شادي نه ڪئي هئي. ممبئيءَ ۾ هڪ روڊ پڻ سندس نالي سان منسوب ٿيل آهي.<ref name="Sindhiana"/> == تاريخي ۽ ادبي اهميت == چوئٿرام گدواڻيءَ جي زندگي سنڌ جي ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪردار ۾ طبي خدمت، صحافت، قومي تحريڪ، سياسي تنظيم سازي ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ جا مختلف پهلو شامل آهن. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور صحافت ۽ سماجي فڪر کان متاثر شاعريءَ سبب آهي. سندس ادبي ڪم بابت دستياب معلومات محدود آهي، جڏهن ته سندس سياسي ۽ سماجي سرگرمين بابت وڌيڪ دستاويزي مواد موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="NehruArchive"/> جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ''جنب گذاريم جن سين'' ۾ چوئٿرام جي سياسي زندگي، سنڌ جي ڪانگريس سان لاڳاپن، عوامي خدمتن ۽ 1947ع جي لڏپلاڻ بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="GMSyed"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[جي ايم سيد]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[لوڪ سڀا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * سيد، جي. ايم. (2005ع). ''جنب گذاريم جن سين''، ٻيو ڀاڱو، ٽيون ڇاپو. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ. * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * Malkani, K. R. (1997). ''The Sindh Story''. * ''Who's Who: First Lok Sabha''. Lok Sabha Secretariat, 1952. * ''Selected Works of Jawaharlal Nehru''. Nehru Archive. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چوئٿرام%20گدواڻي%20ڊاڪٽر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ چوئٿرام گدواڻي] * [https://nehruarchive.in/people/choithram-p-gidwani نهرو آرڪائيو ۾ چوئٿرام گدواڻي] * [https://eparlib.sansad.in/handle/123456789/782490 هندستان جي پهرين لوڪ سڀا جو سوانحي رڪارڊ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Choitram_Gidwani.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي چوئٿرام گدواڻيءَ جي تصوير] [[زمرو:1889ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1957ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]] [[زمرو:هندستاني سياستدان]] 5wp3tuj41uilfwu7fgl227eab8hz5s7 0 48878 426135 374065 2026-10-29T16:56:58Z Intisar Ali 8681 426135 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، وڪيل ۽ ترقي پسند سياسي اڳواڻ (1920ع–2014ع)}} {{Infobox writer | name = ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي | birth_name = سوڀراج ٽؤنر مل گيانچنداڻي | birth_date = {{Birth date|1920|5|3|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ ٻِنڊي، [[ڏوڪري تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2014|12|8|1920|5|3|df=yes}} | death_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | occupation = [[اديب]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[صحافي]]، [[وڪيل]]، سياسي ڪارڪن | nationality = پاڪستاني | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[اردو]] | alma_mater = [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، [[شانتي نڪيتن]] | genre = ڪهاڻي، مضمون، ڪالم، سوانح، سياسي ادب | notableworks = ''ڪڏهن بهار ايندو''، ''تاريخ جا وساريل ورق''، ''تاريخ ڳالهائي ٿي''، ''وڏي وٿ هئام''، ''روشنيءَ جي پنڌ ۾'' | awards = [[ڪمالِ فن اعزاز]] (2004ع) }} '''سوڀو گيانچنداڻي''' (انگريزي: ''Sobho Gianchandani''؛ 3 مئي 1920ع – 8 ڊسمبر 2014ع)، جنهن جو پورو نالو '''سوڀراج ٽؤنر مل گيانچنداڻي''' هو، سنڌ جو ترقي پسند اديب، ڪهاڻيڪار، صحافي، وڪيل، مارڪسي دانشور ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو عام طور '''ڪامريڊ سوڀو''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. سندس سياسي ۽ سماجي سرگرميون برطانوي راڄ خلاف آزاديءَ جي تحريڪ، شاگرد سياست، هارين ۽ مزدورن جي حقن، ترقي پسند ادب ۽ جمهوري آزادين سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=سوڀو گيانچنداڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=8 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سوڀو%20گيانچنداڻي |language=sd }}</ref><ref name="DawnObituary">{{cite news |title=A dauntless crusader — Sobho Gianchandani (1920–2014) |url=https://www.dawn.com/news/1149604/a-dauntless-crusader-sobho-gianchandani-1920-2014 |work=Dawn |date=2014-12-09 |language=en }}</ref> سوڀو گيانچنداڻي ڳوٺ ٻِنڊي، تعلقي ڏوڪري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي تاريخي ماڳ جي ڀرسان واقع آهي. هن [[رابندرناٿ ٽئگور]] سان لاڳاپيل تعليمي اداري [[شانتي نڪيتن]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. ٽئگور کيس سندس اباڻي علائقي جي نسبت سان ''موهن جي دڙي جو ماڻهو'' (''The Man from Mohenjo-daro'') سڏيندو هو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڪيترائي سنڌي هندو هندستان لڏي ويا، پر سوڀو گيانچنداڻي سنڌ ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ سندس انهيءَ فيصلي جو خاص ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ادب ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[پاڪستان اڪيڊمي آف ليٽرس]] کيس 2004ع جو [[ڪمالِ فن اعزاز]] ڏنو، جنهن جو اعلان آگسٽ 2005ع ۾ ٿيو.<ref name="DawnAward">{{cite news |title=Subho Gyan Chandani gets literary award |url=https://www.dawn.com/news/150810 |work=Dawn |date=2005-08-04 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == [[فائل:The Great Bath of Moen jo daro.jpg|thumb|ساڄي|260px|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جو عظيم غسل خانو. سوڀو گيانچنداڻيءَ جو اباڻو ڳوٺ ٻِنڊي هن تاريخي ماڳ جي ڀرسان واقع آهي.|alt=موهن جي دڙي جي قديم سرن سان ٺهيل عظيم غسل خاني جا آثار]] سوڀو گيانچنداڻي 3 مئي 1920ع تي ڳوٺ ٻِنڊي، اڳوڻي تعلقي لب درياهه، هاڻوڪي تعلقي ڏوڪري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو ٽؤنر مل گيانچنداڻي هو. سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي لهاڻا برادريءَ سان هو.<ref name="Sindhiana"/> ڳوٺ ٻِنڊي موهن جي دڙي کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر اولهه ۽ ڏوڪري شهر کان لڳ ڀڳ ست ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ واقع آهي. سندس خاندان زراعت ۽ زمينداريءَ سان لاڳاپيل هو.<ref name="Sindhiana"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سوڀي جي پڙڏاڏي گيانچند جو تعلق ڪنڊياري سان هو، جيڪو پوءِ ڳوٺ ٻِنڊيءَ ۾ اچي آباد ٿيو. سندس خاندان ۾ چار ڀينرون ۽ ٻه ڀائر هئا.<ref name="Sindhiana"/> === ابتدائي تعليم === سوڀي گيانچنداڻيءَ ابتدائي تعليم ڳوٺ بگيءَ جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي. ان کان پوءِ کيس انگريزي تعليم لاءِ قمبر جي اي. وي. اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اڳتي هلي هن گورنمينٽ هاءِ اسڪول لاڙڪاڻي ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref name="Bhatti1998">ڪتاب جو نالو ؛ لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي: مصنف؛ عبدالستار ڀٽي: ايڊيشن؛ پهريون جنوري 1998ع ڇپائيندڙ؛ لاڙڪاڻو، ريسرچ اڪيڊمي</ref> 1935ع ۾ هن ڪراچيءَ جي [[اين جي وي هاءِ اسڪول]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪو ان وقت بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل هو. ڪراچيءَ ۾ تعليم دوران هو بندر روڊ تي واقع چداڪاشي مندر ۾ رهندو هو.<ref name="Bhatti1998"/> هن اسڪولي نصاب سان گڏ ادب، تاريخ، فلسفي ۽ سياسي خيالن بابت ڪتابن ۽ رسالن جو مطالعو ڪيو. 1936ع ۾ سندس پهريون مضمون رابندرناٿ ٽئگور بابت اسڪول جي رسالي ۾ شايع ٿيو. اهو سندس اوائلي ادبي دلچسپيءَ جو هڪ مثال هو.<ref name="Bhatti1998"/> جون 1937ع ۾ هن [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، ڪراچيءَ ۾ داخلا ورتي ۽ 1939ع ۾ انٽرميڊيئيٽ جو امتحان پاس ڪيو.<ref name="Bhatti1998"/> === شانتي نڪيتن ۾ تعليم === [[فائل:Sanitiniketan.jpg|thumb|کاٻي|250px|[[شانتي نڪيتن]] ۾ رابندرناٿ ٽئگور جي رهائش سان لاڳاپيل عمارت. سوڀو گيانچنداڻيءَ هن تعليمي ماحول ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي.|alt=شانتي نڪيتن ۾ روايتي عمارت ۽ ان جي چوڌاري وڻ]] 1939ع ۾ سوڀو گيانچنداڻي وڌيڪ تعليم لاءِ بنگال ويو، جتي هن [[شانتي نڪيتن]] ۾ داخلا ورتي. هن 1941ع ۾ بي. اي. جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Bhatti1998"/><ref name="Sindhiana"/> شانتي نڪيتن ۾ رهڻ دوران سندس واسطو ادب، تاريخ، فلسفي ۽ ترقي پسند سياسي خيالن سان پيو. هن دور ۾ سندس فڪري لاڙو [[مارڪسزم]] ۽ سماجي برابريءَ ڏانهن وڌيو. سندس مطالعي ۾ [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لعل نهرو]]، [[سوامي وويڪانند]]، رابندرناٿ ٽئگور ۽ روسي انقلاب سان لاڳاپيل ادب شامل هو.<ref name="Bhatti1998"/> رابندرناٿ ٽئگور کيس ''موهن جي دڙي جو ماڻهو'' سڏيندو هو، جيڪو سندس اباڻي علائقي جي تاريخي سڃاڻپ ڏانهن اشارو هو.<ref name="TribuneObituary">{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Sobho Gianchandani passes away in Larkana |url=https://tribune.com.pk/story/803556/sobho-gianchandani-passes-away-in-larkana |work=The Express Tribune |date=2014-12-08 |language=en }}</ref> سوڀو اپريل 1941ع ۾ شانتي نڪيتن مان سنڌ موٽيو. ساڳئي سال سندس شادي ٿي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bhatti1998"/> === قانون جي تعليم === 1942ع ۾ سوڀو گيانچنداڻيءَ ڪراچيءَ جي [[ايس ايم لا ڪاليج]] ۾ ايل ايل بي جي تعليم شروع ڪئي، پر سياسي سرگرمين، گرفتارين ۽ قيد سبب اها تعليم ان وقت مڪمل نه ڪري سگهيو. 1970ع ۾ هن لاڙڪاڻي جي لا ڪاليج مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ پوءِ عبدالرزاق سومري سان گڏ وڪالت شروع ڪئي.<ref name="Bhatti1998"/> == سياسي زندگي == === سياسي فڪر جي شروعات === شانتي نڪيتن مان واپسيءَ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي ڪراچيءَ ۾ شاگرد سياست ۽ ترقي پسند تحريڪ سان لاڳاپيل ٿيو. ان وقت سنڌ جي نوجوانن ۾ آزاديءَ جي تحريڪ، سوشلزم، مزدورن جي حقن ۽ نوآبادياتي حڪمرانيءَ خلاف سياسي خيال پکڙجي رهيا هئا. سوڀو گيانچنداڻيءَ جي فڪري تربيت ۾ گانڌيءَ جي آزاديءَ واري تحريڪ، ٽئگور جي انسان دوستي ۽ مارڪسي ادب جو اثر شامل هو.<ref name="Bhatti1998"/> === سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن === ڪراچيءَ ۾ سياسي سرگرمين دوران سوڀو گيانچنداڻي [[سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو ويو. هن شاگردن ۾ سياسي شعور پيدا ڪرڻ، مطالعي جا حلقا قائم ڪرڻ ۽ برطانوي راڄ خلاف سرگرمين کي منظم ڪرڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Sindhiana"/> === هندستان خالي ڪريو تحريڪ === 8 آگسٽ 1942ع تي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] برطانوي حڪمرانيءَ خلاف [[هندستان خالي ڪريو تحريڪ]] شروع ڪئي. سوڀو گيانچنداڻي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي جنرل سيڪريٽريءَ جي حيثيت سان ان تحريڪ ۾ شامل ٿيو. عبدالستار ڀٽيءَ جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي'' موجب، 11 آگسٽ 1942ع تي سندس گرفتاريءَ جا وارنٽ جاري ٿيا، جنهن کان پوءِ هو ڪجهه عرصي لاءِ روپوش ٿي ويو.<ref name="Bhatti1998"/> هن دوران سنڌ جي مختلف شهرن ۾ جلسا، جلوس، هڙتالون ۽ احتجاج ٿيا. سوڀو گيانچنداڻي نوجوانن کي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرگرم رهيو. آخرڪار کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هو 24 جنوري 1943ع کان جولاءِ 1944ع تائين قيد رهيو.<ref name="Bhatti1998"/> === جيل ۾ سياسي ۽ ادبي سرگرميون === برطانوي دور جي قيد دوران سوڀو گيانچنداڻيءَ جو واسطو ٻين سياسي قيدين ۽ آزاديءَ جي ڪارڪنن سان پيو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، ان دور ۾ گرفتار ٿيل سياسي ڪارڪنن ۾ [[گوبند مالهي]]، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، سيتل درياڻي ۽ سنڌ جي مختلف شهرن سان تعلق رکندڙ ٻيا ڪارڪن شامل هئا. حيدرآباد جيل ۾ سندس ملاقاتن بابت ڀٽيءَ جي ڪتاب ۾ جيرامداس دولترام، هريداس لالجي، نارائڻداس پيچر، محمد امين کوسي ۽ نارائڻداس رتن مل ملڪاڻيءَ جا نالا ملن ٿا.<ref name="Bhatti1998"/> سياسي قيدين جيل ۾ مطالعي ۽ بحث مباحثي جون سرگرميون پڻ جاري رکيون. انهيءَ عرصي ۾ آزاديءَ جي ڪارڪن [[هيمون ڪالاڻي]] کي 21 جنوري 1943ع تي سکر جيل ۾ ڦاهي ڏني وئي. === مزدور تحريڪ ۽ ڪميونسٽ سرگرميون === 1944ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي سماجي ۽ سياسي تنظيمن سان سرگرم رهيو. 1945ع ۾ [[جمال الدين بخاري]] ڪراچيءَ ۾ مزدور تحريڪ کي منظم ڪرڻ لاءِ سرگرم ٿيو. ان وقت نوجوان ترقي پسند ڪارڪنن جو هڪ حلقو سياسي تعليم، عوامي تقريرن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هن حلقي ۾ گوبند مالهي، موهن پنجابي، وپنو ڀارتي، نارائڻداس ٻيجر، علي احمد بروهي ۽ ٻيا ڪارڪن شامل هئا. گوبند مالهي رسالي ''نئين دنيا'' سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته سوڀو گيانچنداڻي تنظيم ۽ عوامي تقريرن ۾ حصو وٺندو هو.<ref name="Bhatti1998"/> ڪارڪن ڪراچيءَ جي مختلف عوامي هنڌن تي تقريرون ڪري مزدورن جي حقن، طبقاتي برابري ۽ سياسي آزاديءَ بابت پنهنجا خيال پيش ڪندا هئا. === سنڌي ادبي سنگت سان لاڳاپو === سوڀو گيانچنداڻيءَ جون ادبي سرگرميون 1944ع کان وڌيڪ نمايان ٿيون. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هو [[سنڌي ادبي سنگت]] جي اوائلي سرگرمين سان لاڳاپيل هو. هن ڪهاڻيون، سياسي مضمون ۽ تنظيمي سرگرمين بابت تحريرون لکيون.<ref name="Bhatti1998"/> === 1946ع جي بحري بغاوت ۽ گرفتاري === فيبروري 1946ع ۾ برطانوي هندستان جي بحري فوج ۾ بغاوت ۽ احتجاج ٿيا، جن کي [[رائل انڊين نيوي بغاوت]] چيو ويندو آهي. عبدالستار ڀٽيءَ جي بيان موجب، سوڀو گيانچنداڻيءَ کي ان تحريڪ سان لاڳاپيل سياسي سرگرمين دوران ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.<ref name="Bhatti1998"/> === ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ رهڻ === 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. سوڀو گيانچنداڻي سنڌ ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو. هن پنهنجي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي وابستگيءَ کي سنڌ سان ڳنڍيل رکيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ خاص طور ڄاڻايو آهي ته سوڀو گيانچنداڻي 1947ع ۾ هندستان لڏي نه ويو.<ref name="Jotwani1996"/> ''ڊان'' جي رپورٽ موجب، ورهاڱي کان پوءِ مٿس هندستان وڃڻ لاءِ دٻاءُ پڻ پيو، پر هن سنڌ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="DawnDeath">{{cite news |title=Veteran leftist leader Gianchandani passes away |url=https://www.dawn.com/news/1149577 |work=Dawn |date=2014-12-08 |language=en }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ گرفتاري === اپريل 1948ع ۾ سوڀو گيانچنداڻيءَ کي گرفتار ڪيو ويو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، ان دور ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ ۽ ٽريڊ يونين تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترن ڪارڪنن کي پڻ گرفتار ڪيو ويو. سوڀو گيانچنداڻي مارچ 1952ع تائين قيد رهيو. ڀٽيءَ جي بيان موجب، سندس آزادي فيڊرل ڪورٽ جي هڪ فيصلي کان پوءِ ٿي، جنهن جو عنوان ''سوڀو گيانچنداڻي بمقابله ڪرائون'' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Bhatti1998"/> قيد دوران خراب خوراڪ، جسماني تڪليفن ۽ سخت حالتن سبب سندس صحت متاثر ٿي.<ref name="Bhatti1998"/> === 1953ع جون صوبائي چونڊون === 1953ع ۾ سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي چونڊن دوران سوڀو گيانچنداڻي [[سنڌي عوامي محاذ]] جي پليٽ فارم تان چونڊن ۾ حصو ورتو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، ان وقت لاڙڪاڻي، دادو، نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن تي مشتمل هڪ مخصوص هندو چونڊ تڪ هو، جنهن تان سوڀو گيانچنداڻي اميدوار ٿيو. سندس مقابلي ۾ سيٺ سيرومل ڪرپالداس اميدوار هو، جنهن کي ڀٽيءَ جي بيان موجب مسلم ليگ ۽ پير پاڳاري جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Bhatti1998"/> چونڊ مهم ۾ مولوي نذير حسين جتوئي، تاج محمد ابڙو، دوست محمد ابڙو، نبي بخش کوسو، غلام نبي کوسو ۽ ٻين ڪارڪنن سندس حمايت ڪئي. ڀٽيءَ جي بيان موجب، ڪراچيءَ مان ڊاڪٽر هاشمي، ڊاڪٽر خواجه معين ۽ ان وقت ڊائو ميڊيڪل ڪاليج سان لاڳاپيل ترقي پسند شاگرد اديب الحسن رضوي پڻ چونڊ مهم ۾ مدد لاءِ آيا.<ref name="Bhatti1998"/> ساڳئي ماخذ موجب، سوڀو گيانچنداڻيءَ لڳ ڀڳ 18 هزار ووٽن مان 6 هزار ووٽ حاصل ڪيا، پر چونڊ هارائي ويو.<ref name="Bhatti1998"/> === 1954ع کان 1964ع تائين قيد ۽ نظربندي === ڪميونسٽ پارٽيءَ تي پابنديءَ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي جولاءِ 1954ع کان مارچ 1956ع تائين قيد رهيو.<ref name="Bhatti1998"/> 1958ع ۾ جنرل [[محمد ايوب خان]] جي مارشل لا کان پوءِ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، کيس حيدرآباد جيل ۾ رکيو ويو ۽ پوءِ لاهور جي شاهي قلعي ۾ منتقل ڪيو ويو، جتان لاهور هاءِ ڪورٽ جي حڪم تي آزاد ٿيو.<ref name="Bhatti1998"/> جون 1959ع کان مارچ 1964ع تائين هو پنهنجي ڳوٺ ٻِنڊيءَ ۾ نظربند رهيو. ڀٽيءَ جي بيان موجب، نظربنديءَ دوران سندس نگرانيءَ لاءِ هڪ اسڪول ماستر مقرر ڪيو ويو هو. هن دور ۾ سندس سياسي موقف ۽ نظربندي ختم ڪرائڻ لاءِ مختلف شخصيتن ڪوششون ڪيون.<ref name="Bhatti1998"/> انهيءَ بيان ۾ جمال ابڙي ۽ تاج محمد ابڙي جي ساڻس ملاقات جو ذڪر پڻ آهي. هنن هندستان ۽ چين جي جنگ بابت وچٿرو بيان ڏيڻ جي صلاح ڏني، پر سوڀو گيانچنداڻيءَ پنهنجي سياسي موقف تان دستبردار ٿيڻ کان انڪار ڪيو. ڀٽيءَ موجب، پوءِ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي ڪوششن سان سندس نظربندي ختم ٿي.<ref name="Bhatti1998"/> === 1965ع جي جنگ دوران گرفتاري === 1965ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جي جنگ دوران سوڀو گيانچنداڻيءَ کي ٻيهر گرفتار ڪيو ويو. عبدالستار ڀٽيءَ جي بيان موجب، هو 1967ع ۾ آزاد ٿيو.<ref name="Bhatti1998"/> === 1972ع جي سنڌي ٻوليءَ واري تحريڪ === 1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري حيثيت بابت قانون سازي ۽ ان سان لاڳاپيل سياسي ڇڪتاڻ دوران سوڀو گيانچنداڻي سياسي سرگرمين سان وابسته رهيو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هن دور ۾ کيس لاڙڪاڻي مان بدر ڪيو ويو ۽ هو بلوچستان جي ان وقت جي گورنر [[غوث بخش بزنجو]] وٽ مهمان طور رهيو.<ref name="Bhatti1998"/> == وڪالت ۽ سماجي خدمتون == 1970ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي لاڙڪاڻي ۾ وڪالت شروع ڪئي. هن هارين، مزدورن ۽ سماجي طور ڪمزور طبقن جي حقن بابت قانوني ۽ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو. 2024ع ۾ سندس ڏهين ورسيءَ جي موقعي تي ٿيل تقريب بابت ''ڊان'' جي رپورٽ موجب، هن ڪيترن هارين ۽ مزدورن جا ڪيس بنا معاوضي وڙهيا.<ref name="Dawn2024">{{cite news |title=Comrade Gianchandani remembered on 10th death anniversary |url=https://www.dawn.com/news/1877981 |work=Dawn |date=2024-12-11 |language=en }}</ref> == ادبي زندگي == سوڀو گيانچنداڻي ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، ڪالم نويس، مترجم ۽ صحافي طور سرگرم رهيو. سندس لکڻين ۾ سياسي شعور، طبقاتي فرق، سماجي ناانصافي، انساني برابري ۽ سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DawnObituary"/> === ڪهاڻي نويسي === سندس ڪهاڻيون سنڌي ترقي پسند ادب سان لاڳاپيل آهن. سندس مشهور ڪهاڻين ۾ ''ڪڏهن بهار ايندو''، ''پرديسي پريتم''، ''بچاءُ بند''، ''انقلابيءَ جو موت''، ''اکين جو ٽٽڻ'' ۽ ''رحيما'' شامل آهن.<ref name="DawnObituary"/> 1993ع ۾ سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڪڏهن بهار ايندو'' شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> === صحافت ۽ ڪالم نويسي === سوڀو گيانچنداڻي 1957ع کان 1958ع تائين [[جي. ايم. سيد]] سان لاڳاپيل اخبار ''نئين سنڌ'' جو ايڊيٽر رهيو. 1990ع کان پوءِ هن ''عوامي آواز'' سميت مختلف اخبارن ۾ ڪالم لکيا. سندس ڪالمن ۾ تاريخ، سياست، سماجي مسئلن ۽ شخصيتي خاڪن تي بحث ملندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === ترجما ۽ ٻيون لکڻيون === سوڀو گيانچنداڻيءَ فرانسيسي انقلاب ۽ ''ڪميونسٽ مينيفيسٽو'' بابت مواد جا سنڌي ترجما ڪيا. هن ''نيپولين جو موت'' نالي ڊرامو پڻ لکيو ۽ سوانحي خاڪا توڙي ڪجهه شاعري ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24577c;color:#ffffff;padding:8px;" | سوڀو گيانچنداڻيءَ جون اهم تصنيفون ! style="background:#dcecf7;" | سال ! style="background:#dcecf7;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf7;" | صنف |- | 1992ع | '''تاريخ جا وساريل ورق''' | ڪالمن جو مجموعو |- | 1993ع | '''ڪڏهن بهار ايندو''' | ڪهاڻين جو مجموعو |- | 1994ع | '''تاريخ ڳالهائي ٿي''' | ڪالم ۽ مضمون |- | 1997ع | '''وڏي وٿ هئام''' | ڪالم ۽ شخصيتي خاڪا |- | 2010ع | '''سوڀي جون تحريرون'''، جلد پهريون | اڳ شايع ٿيل تحريرن جو مجموعو |- | 2013ع | '''روشنيءَ جي پنڌ ۾''' | آتم ڪٿا |} <ref name="Sindhiana"/><ref name="SobhoWritings">{{cite web |title=سوڀي جون تحريرون (جلد پھريون) |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2670/view |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> ''سوڀي جون تحريرون'' جو پهريون جلد 2010ع ۾ سنڌي ساهت گهر، حيدرآباد پاران شايع ٿيو. ان جو مرتب ناز سنائي هو.<ref name="SobhoWritings"/> == ڪمالِ فن اعزاز == [[پاڪستان اڪيڊمي آف ليٽرس]] سوڀو گيانچنداڻيءَ کي 2004ع لاءِ [[ڪمالِ فن اعزاز]] ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جو اعلان 3 آگسٽ 2005ع تي ٿيو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب، هي اعزاز پهريون ڀيرو ڪنهن غير اردو اديب کي ڏنو ويو. ان وقت اعزاز جي رقم پنج لک رپيا هئي.<ref name="DawnAward"/> == موهن جي دڙي سان وابستگي == سوڀو گيانچنداڻيءَ جي سڃاڻپ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] سان گهري طرح لاڳاپيل هئي. سندس اباڻو ڳوٺ هن تاريخي ماڳ جي ڀرسان واقع هو. 2013ع ۾ موهن جي دڙي تي ٿيل هڪ تقريب ۾ هن آثارن جي تحفظ بابت پنهنجا خيال ظاهر ڪيا ۽ تاريخي ماڳ کي سنڌ جي سڃاڻپ سان ڳنڍيو.<ref name="DawnMohenjo">{{cite news |title=Sobho vows to protect Moenjodaro |url=https://www.dawn.com/news/1061337 |work=Dawn |date=2013-12-09 |language=en }}</ref> == وفات == سوڀو گيانچنداڻي 8 ڊسمبر 2014ع تي لاڙڪاڻي ۾ 94 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي سنڌ جي اديبن، سياسي اڳواڻن، دانشورن ۽ سماجي تنظيمن کيس خراج عقيدت پيش ڪيو.<ref name="DawnDeath"/><ref name="TribuneObituary"/> سنڌ اسيمبليءَ ۾ سندس ادبي، سياسي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ ٺهراءَ پيش ڪيا ويا.<ref name="SindhAssembly">{{cite web |title=Resolutions paying tribute to Comrade Sobho Gianchandani |url=https://www.pas.gov.pk/index.php/notifications-details/1014 |website=Provincial Assembly of Sindh |publisher=سنڌ اسيمبلي |language=en }}</ref> == فڪري ۽ ادبي ورثو == سوڀو گيانچنداڻيءَ جي زندگيءَ ۾ ادب ۽ سياست هڪٻئي سان لاڳاپيل رهيا. سندس لکڻين ۾ سماجي انصاف، انساني برابري، تاريخي شعور ۽ سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ جهڙا موضوع ملن ٿا. 2021ع ۾ سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريبن جي سلسلي ۾ ٿيل ادبي گڏجاڻيءَ ۾ مختلف اديبن ۽ محققن سندس سياسي فڪر، ڪهاڻي نويسي ۽ سماجي ڪردار تي بحث ڪيو.<ref name="DawnCentenary">{{cite news |title=Sobho Gianchandani remembered during centenary celebrations |url=https://www.dawn.com/news/1665140 |work=Dawn |date=2021-12-22 |language=en }}</ref> == سوڀو گيانچنداڻيءَ بابت ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24577c;color:#ffffff;padding:8px;" | سوڀو گيانچنداڻيءَ بابت لکيل ڪتاب ! style="background:#dcecf7;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf7;" | ليکڪ ! style="background:#dcecf7;" | اشاعت |- | ''موهن جو دڙو ڪا جوگي'' | ڊاڪٽر شاهه محمد مري | 1996ع؛ وڌايل ڇاپو 2010ع |- | ''سوڀو گيانچنداڻي: شخصيت اور فن'' | سيد مظهر جميل | 2006ع |- | ''مهين جو ماڻهو'' | انور ڏنگڙائي | 2006ع |} <ref name="Sindhiana"/> == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Great Bath of Moen jo daro.jpg|موهن جي دڙي جو عظيم غسل خانو؛ سوڀو گيانچنداڻيءَ جي اباڻي علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ File:Mohenjo-daro.jpg|موهن جي دڙي جا آثار File:Sanitiniketan.jpg|شانتي نڪيتن ۾ ٽئگور جي رهائش سان لاڳاپيل عمارت File:Jawaharlal Nehru and Rabindranath Tagore at Santiniketan.jpg|1936ع ۾ شانتي نڪيتن ۾ رابندرناٿ ٽئگور ۽ جواهر لعل نهرو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[ترقي پسند ادب]] * [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان]] * [[سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] * [[رابندرناٿ ٽئگور]] * [[شانتي نڪيتن]] * [[جي. ايم. سيد]] * [[شيخ اياز]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ڪمالِ فن اعزاز]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سوڀو%20گيانچنداڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سوڀو گيانچنداڻي] * [https://www.dawn.com/news/1149604/a-dauntless-crusader-sobho-gianchandani-1920-2014 ڊان — سوڀو گيانچنداڻيءَ جي زندگيءَ بابت مضمون] * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2670/view سنڌ سلامت ڪتاب گهر — سوڀي جون تحريرون] * [https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15925 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — سوڀو گيانچنداڻي] * [https://www.pas.gov.pk/index.php/notifications-details/1014 سنڌ اسيمبلي — سوڀو گيانچنداڻيءَ بابت ٺهراءَ] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Gianchandani, Sobho}} [[زمرو:1920ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2014ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:پاڪستاني وڪيل]] [[زمرو:سنڌ جا سياسي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ترقي پسند ادب]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستاني هندو]] r2amfnvi85nkcieoygikpu0m6fs4eom 426136 426135 2026-10-29T17:01:29Z Intisar Ali 8681 426136 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، وڪيل ۽ ترقي پسند سياسي اڳواڻ (1920ع–2014ع)}} {{Infobox writer | name = ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي | birth_name = سوڀراج ٽؤنر مل گيانچنداڻي | birth_date = {{Birth date|1920|5|3|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ ٻِنڊي، [[ڏوڪري تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2014|12|8|1920|5|3|df=yes}} | death_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | occupation = [[اديب]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[صحافي]]، [[وڪيل]]، سياسي ڪارڪن | nationality = پاڪستاني | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[اردو]] | alma_mater = [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، [[شانتي نڪيتن]] | genre = ڪهاڻي، مضمون، ڪالم، سوانح، سياسي ادب | notableworks = ''ڪڏهن بهار ايندو''، ''تاريخ جا وساريل ورق''، ''تاريخ ڳالهائي ٿي''، ''وڏي وٿ هئام''، ''روشنيءَ جي پنڌ ۾'' | awards = [[ڪمالِ فن اعزاز]] (2004ع) }} '''سوڀو گيانچنداڻي''' (انگريزي: ''Sobho Gianchandani''؛ 3 مئي 1920ع – 8 ڊسمبر 2014ع)، جنهن جو پورو نالو '''سوڀراج ٽؤنر مل گيانچنداڻي''' هو، سنڌ جو ترقي پسند اديب، ڪهاڻيڪار، صحافي، وڪيل، مارڪسي دانشور ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو عام طور '''ڪامريڊ سوڀو''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. سندس سياسي ۽ سماجي سرگرميون برطانوي راڄ خلاف آزاديءَ جي تحريڪ، شاگرد سياست، هارين ۽ مزدورن جي حقن، ترقي پسند ادب ۽ جمهوري آزادين سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=سوڀو گيانچنداڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=8 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سوڀو%20گيانچنداڻي |language=sd }}</ref><ref name="DawnObituary">{{cite news |title=A dauntless crusader — Sobho Gianchandani (1920–2014) |url=https://www.dawn.com/news/1149604/a-dauntless-crusader-sobho-gianchandani-1920-2014 |work=Dawn |date=2014-12-09 |language=en }}</ref> سوڀو گيانچنداڻي ڳوٺ ٻِنڊي، تعلقي ڏوڪري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي تاريخي ماڳ جي ڀرسان واقع آهي. هن [[رابندرناٿ ٽئگور]] سان لاڳاپيل تعليمي اداري [[شانتي نڪيتن]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. ٽئگور کيس سندس اباڻي علائقي جي نسبت سان ''موهن جي دڙي جو ماڻهو'' (''The Man from Mohenjo-daro'') سڏيندو هو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڪيترائي سنڌي هندو هندستان لڏي ويا، پر سوڀو گيانچنداڻي سنڌ ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ سندس انهيءَ فيصلي جو خاص ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ادب ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[پاڪستان اڪيڊمي آف ليٽرس]] کيس 2004ع جو [[ڪمالِ فن اعزاز]] ڏنو، جنهن جو اعلان آگسٽ 2005ع ۾ ٿيو.<ref name="DawnAward">{{cite news |title=Subho Gyan Chandani gets literary award |url=https://www.dawn.com/news/150810 |work=Dawn |date=2005-08-04 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == [[فائل:The Great Bath of Moen jo daro.jpg|thumb|ساڄي|260px|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جو عظيم غسل خانو. سوڀو گيانچنداڻيءَ جو اباڻو ڳوٺ ٻِنڊي هن تاريخي ماڳ جي ڀرسان واقع آهي.|alt=موهن جي دڙي جي قديم سرن سان ٺهيل عظيم غسل خاني جا آثار]] سوڀو گيانچنداڻي 3 مئي 1920ع تي ڳوٺ ٻِنڊي، اڳوڻي تعلقي لب درياهه، هاڻوڪي تعلقي ڏوڪري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو ٽؤنر مل گيانچنداڻي هو. سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي لهاڻا برادريءَ سان هو.<ref name="Sindhiana"/> ڳوٺ ٻِنڊي موهن جي دڙي کان لڳ ڀڳ پنج ڪلوميٽر اولهه ۽ ڏوڪري شهر کان لڳ ڀڳ ست ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ واقع آهي. سندس خاندان زراعت ۽ زمينداريءَ سان لاڳاپيل هو.<ref name="Sindhiana"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سوڀي جي پڙڏاڏي گيانچند جو تعلق ڪنڊياري سان هو، جيڪو پوءِ ڳوٺ ٻِنڊيءَ ۾ اچي آباد ٿيو. سندس خاندان ۾ چار ڀينرون ۽ ٻه ڀائر هئا.<ref name="Sindhiana"/> === ابتدائي تعليم === سوڀي گيانچنداڻيءَ ابتدائي تعليم ڳوٺ بگيءَ جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي. ان کان پوءِ کيس انگريزي تعليم لاءِ قمبر جي اي. وي. اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اڳتي هلي هن گورنمينٽ هاءِ اسڪول لاڙڪاڻي ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref name="Bhatti1998">ڪتاب جو نالو ؛ لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي: مصنف؛ عبدالستار ڀٽي: ايڊيشن؛ پهريون جنوري 1998ع ڇپائيندڙ؛ لاڙڪاڻو، ريسرچ اڪيڊمي</ref> 1935ع ۾ هن ڪراچيءَ جي [[اين جي وي هاءِ اسڪول]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪو ان وقت بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل هو. ڪراچيءَ ۾ تعليم دوران هو بندر روڊ تي واقع چداڪاشي مندر ۾ رهندو هو.<ref name="Bhatti1998"/> هن اسڪولي نصاب سان گڏ ادب، تاريخ، فلسفي ۽ سياسي خيالن بابت ڪتابن ۽ رسالن جو مطالعو ڪيو. 1936ع ۾ سندس پهريون مضمون رابندرناٿ ٽئگور بابت اسڪول جي رسالي ۾ شايع ٿيو. اهو سندس اوائلي ادبي دلچسپيءَ جو هڪ مثال هو.<ref name="Bhatti1998"/> جون 1937ع ۾ هن [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، ڪراچيءَ ۾ داخلا ورتي ۽ 1939ع ۾ انٽرميڊيئيٽ جو امتحان پاس ڪيو.<ref name="Bhatti1998"/> === شانتي نڪيتن ۾ تعليم === [[فائل:Sanitiniketan.jpg|thumb|کاٻي|250px|[[شانتي نڪيتن]] ۾ رابندرناٿ ٽئگور جي رهائش سان لاڳاپيل عمارت. سوڀو گيانچنداڻيءَ هن تعليمي ماحول ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي.|alt=شانتي نڪيتن ۾ روايتي عمارت ۽ ان جي چوڌاري وڻ]] 1939ع ۾ سوڀو گيانچنداڻي وڌيڪ تعليم لاءِ بنگال ويو، جتي هن [[شانتي نڪيتن]] ۾ داخلا ورتي. هن 1941ع ۾ بي. اي. جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Bhatti1998"/><ref name="Sindhiana"/> شانتي نڪيتن ۾ رهڻ دوران سندس واسطو ادب، تاريخ، فلسفي ۽ ترقي پسند سياسي خيالن سان پيو. هن دور ۾ سندس فڪري لاڙو [[مارڪسزم]] ۽ سماجي برابريءَ ڏانهن وڌيو. سندس مطالعي ۾ [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لعل نهرو]]، [[سوامي وويڪانند]]، رابندرناٿ ٽئگور ۽ روسي انقلاب سان لاڳاپيل ادب شامل هو.<ref name="Bhatti1998"/> رابندرناٿ ٽئگور کيس ''موهن جي دڙي جو ماڻهو'' سڏيندو هو، جيڪو سندس اباڻي علائقي جي تاريخي سڃاڻپ ڏانهن اشارو هو.<ref name="TribuneObituary">{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Sobho Gianchandani passes away in Larkana |url=https://tribune.com.pk/story/803556/sobho-gianchandani-passes-away-in-larkana |work=The Express Tribune |date=2014-12-08 |language=en }}</ref> سوڀو اپريل 1941ع ۾ شانتي نڪيتن مان سنڌ موٽيو. ساڳئي سال سندس شادي ٿي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Bhatti1998"/> === قانون جي تعليم === 1942ع ۾ سوڀو گيانچنداڻيءَ ڪراچيءَ جي [[ايس ايم لا ڪاليج]] ۾ ايل ايل بي جي تعليم شروع ڪئي، پر سياسي سرگرمين، گرفتارين ۽ قيد سبب اها تعليم ان وقت مڪمل نه ڪري سگهيو. 1970ع ۾ هن لاڙڪاڻي جي لا ڪاليج مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ پوءِ عبدالرزاق سومري سان گڏ وڪالت شروع ڪئي.<ref name="Bhatti1998"/> == سياسي زندگي == === سياسي فڪر جي شروعات === شانتي نڪيتن مان واپسيءَ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي ڪراچيءَ ۾ شاگرد سياست ۽ ترقي پسند تحريڪ سان لاڳاپيل ٿيو. ان وقت سنڌ جي نوجوانن ۾ آزاديءَ جي تحريڪ، سوشلزم، مزدورن جي حقن ۽ نوآبادياتي حڪمرانيءَ خلاف سياسي خيال پکڙجي رهيا هئا. سوڀو گيانچنداڻيءَ جي فڪري تربيت ۾ گانڌيءَ جي آزاديءَ واري تحريڪ، ٽئگور جي انسان دوستي ۽ مارڪسي ادب جو اثر شامل هو.<ref name="Bhatti1998"/> === سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن === ڪراچيءَ ۾ سياسي سرگرمين دوران سوڀو گيانچنداڻي [[سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو ويو. هن شاگردن ۾ سياسي شعور پيدا ڪرڻ، مطالعي جا حلقا قائم ڪرڻ ۽ برطانوي راڄ خلاف سرگرمين کي منظم ڪرڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Sindhiana"/> === هندستان خالي ڪريو تحريڪ === 8 آگسٽ 1942ع تي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] برطانوي حڪمرانيءَ خلاف [[هندستان خالي ڪريو تحريڪ]] شروع ڪئي. سوڀو گيانچنداڻي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي جنرل سيڪريٽريءَ جي حيثيت سان ان تحريڪ ۾ شامل ٿيو. عبدالستار ڀٽيءَ جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي'' موجب، 11 آگسٽ 1942ع تي سندس گرفتاريءَ جا وارنٽ جاري ٿيا، جنهن کان پوءِ هو ڪجهه عرصي لاءِ روپوش ٿي ويو.<ref name="Bhatti1998"/> هن دوران سنڌ جي مختلف شهرن ۾ جلسا، جلوس، هڙتالون ۽ احتجاج ٿيا. سوڀو گيانچنداڻي نوجوانن کي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرگرم رهيو. آخرڪار کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هو 24 جنوري 1943ع کان جولاءِ 1944ع تائين قيد رهيو.<ref name="Bhatti1998"/> === جيل ۾ سياسي ۽ ادبي سرگرميون === برطانوي دور جي قيد دوران سوڀو گيانچنداڻيءَ جو واسطو ٻين سياسي قيدين ۽ آزاديءَ جي ڪارڪنن سان پيو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، ان دور ۾ گرفتار ٿيل سياسي ڪارڪنن ۾ [[گوبند مالهي]]، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، سيتل درياڻي ۽ سنڌ جي مختلف شهرن سان تعلق رکندڙ ٻيا ڪارڪن شامل هئا. حيدرآباد جيل ۾ سندس ملاقاتن بابت ڀٽيءَ جي ڪتاب ۾ جيرامداس دولترام، هريداس لالجي، نارائڻداس پيچر، محمد امين کوسي ۽ نارائڻداس رتن مل ملڪاڻيءَ جا نالا ملن ٿا.<ref name="Bhatti1998"/> سياسي قيدين جيل ۾ مطالعي ۽ بحث مباحثي جون سرگرميون پڻ جاري رکيون. انهيءَ عرصي ۾ آزاديءَ جي ڪارڪن [[هيمون ڪالاڻي]] کي 21 جنوري 1943ع تي سکر جيل ۾ ڦاهي ڏني وئي. === مزدور تحريڪ ۽ ڪميونسٽ سرگرميون === 1944ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي سماجي ۽ سياسي تنظيمن سان سرگرم رهيو. 1945ع ۾ [[جمال الدين بخاري]] ڪراچيءَ ۾ مزدور تحريڪ کي منظم ڪرڻ لاءِ سرگرم ٿيو. ان وقت نوجوان ترقي پسند ڪارڪنن جو هڪ حلقو سياسي تعليم، عوامي تقريرن ۽ تنظيمي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هن حلقي ۾ گوبند مالهي، موهن پنجابي، وپنو ڀارتي، نارائڻداس ٻيجر، علي احمد بروهي ۽ ٻيا ڪارڪن شامل هئا. گوبند مالهي رسالي ''نئين دنيا'' سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته سوڀو گيانچنداڻي تنظيم ۽ عوامي تقريرن ۾ حصو وٺندو هو.<ref name="Bhatti1998"/> ڪارڪن ڪراچيءَ جي مختلف عوامي هنڌن تي تقريرون ڪري مزدورن جي حقن، طبقاتي برابري ۽ سياسي آزاديءَ بابت پنهنجا خيال پيش ڪندا هئا. === سنڌي ادبي سنگت سان لاڳاپو === سوڀو گيانچنداڻيءَ جون ادبي سرگرميون 1944ع کان وڌيڪ نمايان ٿيون. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هو [[سنڌي ادبي سنگت]] جي اوائلي سرگرمين سان لاڳاپيل هو. هن ڪهاڻيون، سياسي مضمون ۽ تنظيمي سرگرمين بابت تحريرون لکيون.<ref name="Bhatti1998"/> === 1946ع جي بحري بغاوت ۽ گرفتاري === فيبروري 1946ع ۾ برطانوي هندستان جي بحري فوج ۾ بغاوت ۽ احتجاج ٿيا، جن کي [[رائل انڊين نيوي بغاوت]] چيو ويندو آهي. عبدالستار ڀٽيءَ جي بيان موجب، سوڀو گيانچنداڻيءَ کي ان تحريڪ سان لاڳاپيل سياسي سرگرمين دوران ٻيهر گرفتار ڪيو ويو.<ref name="Bhatti1998"/> === ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ رهڻ === 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. سوڀو گيانچنداڻي سنڌ ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو. هن پنهنجي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي وابستگيءَ کي سنڌ سان ڳنڍيل رکيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ خاص طور ڄاڻايو آهي ته سوڀو گيانچنداڻي 1947ع ۾ هندستان لڏي نه ويو.<ref name="Jotwani1996"/> ''ڊان'' جي رپورٽ موجب، ورهاڱي کان پوءِ مٿس هندستان وڃڻ لاءِ دٻاءُ پڻ پيو، پر هن سنڌ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="DawnDeath">{{cite news |title=Veteran leftist leader Gianchandani passes away |url=https://www.dawn.com/news/1149577 |work=Dawn |date=2014-12-08 |language=en }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ گرفتاري === اپريل 1948ع ۾ سوڀو گيانچنداڻيءَ کي گرفتار ڪيو ويو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، ان دور ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ ۽ ٽريڊ يونين تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترن ڪارڪنن کي پڻ گرفتار ڪيو ويو. سوڀو گيانچنداڻي مارچ 1952ع تائين قيد رهيو. ڀٽيءَ جي بيان موجب، سندس آزادي فيڊرل ڪورٽ جي هڪ فيصلي کان پوءِ ٿي، جنهن جو عنوان ''سوڀو گيانچنداڻي بمقابله ڪرائون'' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Bhatti1998"/> قيد دوران خراب خوراڪ، جسماني تڪليفن ۽ سخت حالتن سبب سندس صحت متاثر ٿي.<ref name="Bhatti1998"/> === 1953ع جون صوبائي چونڊون === 1953ع ۾ سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي چونڊن دوران سوڀو گيانچنداڻي [[سنڌي عوامي محاذ]] جي پليٽ فارم تان چونڊن ۾ حصو ورتو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، ان وقت لاڙڪاڻي، دادو، نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن تي مشتمل هڪ مخصوص هندو چونڊ تڪ هو، جنهن تان سوڀو گيانچنداڻي اميدوار ٿيو. سندس مقابلي ۾ سيٺ سيرومل ڪرپالداس اميدوار هو، جنهن کي ڀٽيءَ جي بيان موجب مسلم ليگ ۽ پير پاڳاري جي حمايت حاصل هئي.<ref name="Bhatti1998"/> چونڊ مهم ۾ مولوي نذير حسين جتوئي، تاج محمد ابڙو، دوست محمد ابڙو، نبي بخش کوسو، غلام نبي کوسو ۽ ٻين ڪارڪنن سندس حمايت ڪئي. ڀٽيءَ جي بيان موجب، ڪراچيءَ مان ڊاڪٽر هاشمي، ڊاڪٽر خواجه معين ۽ ان وقت ڊائو ميڊيڪل ڪاليج سان لاڳاپيل ترقي پسند شاگرد اديب الحسن رضوي پڻ چونڊ مهم ۾ مدد لاءِ آيا.<ref name="Bhatti1998"/> ساڳئي ماخذ موجب، سوڀو گيانچنداڻيءَ لڳ ڀڳ 18 هزار ووٽن مان 6 هزار ووٽ حاصل ڪيا، پر چونڊ هارائي ويو.<ref name="Bhatti1998"/> === 1954ع کان 1964ع تائين قيد ۽ نظربندي === ڪميونسٽ پارٽيءَ تي پابنديءَ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي جولاءِ 1954ع کان مارچ 1956ع تائين قيد رهيو.<ref name="Bhatti1998"/> 1958ع ۾ جنرل [[محمد ايوب خان]] جي مارشل لا کان پوءِ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، کيس حيدرآباد جيل ۾ رکيو ويو ۽ پوءِ لاهور جي شاهي قلعي ۾ منتقل ڪيو ويو، جتان لاهور هاءِ ڪورٽ جي حڪم تي آزاد ٿيو.<ref name="Bhatti1998"/> جون 1959ع کان مارچ 1964ع تائين هو پنهنجي ڳوٺ ٻِنڊيءَ ۾ نظربند رهيو. ڀٽيءَ جي بيان موجب، نظربنديءَ دوران سندس نگرانيءَ لاءِ هڪ اسڪول ماستر مقرر ڪيو ويو هو. هن دور ۾ سندس سياسي موقف ۽ نظربندي ختم ڪرائڻ لاءِ مختلف شخصيتن ڪوششون ڪيون.<ref name="Bhatti1998"/> انهيءَ بيان ۾ جمال ابڙي ۽ تاج محمد ابڙي جي ساڻس ملاقات جو ذڪر پڻ آهي. هنن هندستان ۽ چين جي جنگ بابت وچٿرو بيان ڏيڻ جي صلاح ڏني، پر سوڀو گيانچنداڻيءَ پنهنجي سياسي موقف تان دستبردار ٿيڻ کان انڪار ڪيو. ڀٽيءَ موجب، پوءِ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي ڪوششن سان سندس نظربندي ختم ٿي.<ref name="Bhatti1998"/> === 1965ع جي جنگ دوران گرفتاري === 1965ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جي جنگ دوران سوڀو گيانچنداڻيءَ کي ٻيهر گرفتار ڪيو ويو. عبدالستار ڀٽيءَ جي بيان موجب، هو 1967ع ۾ آزاد ٿيو.<ref name="Bhatti1998"/> === 1972ع جي سنڌي ٻوليءَ واري تحريڪ === 1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري حيثيت بابت قانون سازي ۽ ان سان لاڳاپيل سياسي ڇڪتاڻ دوران سوڀو گيانچنداڻي سياسي سرگرمين سان وابسته رهيو. عبدالستار ڀٽيءَ موجب، هن دور ۾ کيس لاڙڪاڻي مان بدر ڪيو ويو ۽ هو بلوچستان جي ان وقت جي گورنر [[غوث بخش بزنجو]] وٽ مهمان طور رهيو.<ref name="Bhatti1998"/> == وڪالت ۽ سماجي خدمتون == 1970ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ سوڀو گيانچنداڻي لاڙڪاڻي ۾ وڪالت شروع ڪئي. هن هارين، مزدورن ۽ سماجي طور ڪمزور طبقن جي حقن بابت قانوني ۽ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو. 2024ع ۾ سندس ڏهين ورسيءَ جي موقعي تي ٿيل تقريب بابت ''ڊان'' جي رپورٽ موجب، هن ڪيترن هارين ۽ مزدورن جا ڪيس بنا معاوضي وڙهيا.<ref name="Dawn2024">{{cite news |title=Comrade Gianchandani remembered on 10th death anniversary |url=https://www.dawn.com/news/1877981 |work=Dawn |date=2024-12-11 |language=en }}</ref> == ادبي زندگي == سوڀو گيانچنداڻي ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، ڪالم نويس، مترجم ۽ صحافي طور سرگرم رهيو. سندس لکڻين ۾ سياسي شعور، طبقاتي فرق، سماجي ناانصافي، انساني برابري ۽ سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DawnObituary"/> === ڪهاڻي نويسي === سندس ڪهاڻيون سنڌي ترقي پسند ادب سان لاڳاپيل آهن. سندس مشهور ڪهاڻين ۾ ''ڪڏهن بهار ايندو''، ''پرديسي پريتم''، ''بچاءُ بند''، ''انقلابيءَ جو موت''، ''اکين جو ٽٽڻ'' ۽ ''رحيما'' شامل آهن.<ref name="DawnObituary"/> 1993ع ۾ سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڪڏهن بهار ايندو'' شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> === صحافت ۽ ڪالم نويسي === سوڀو گيانچنداڻي 1957ع کان 1958ع تائين [[جي. ايم. سيد]] سان لاڳاپيل اخبار ''نئين سنڌ'' جو ايڊيٽر رهيو. 1990ع کان پوءِ هن ''عوامي آواز'' سميت مختلف اخبارن ۾ ڪالم لکيا. سندس ڪالمن ۾ تاريخ، سياست، سماجي مسئلن ۽ شخصيتي خاڪن تي بحث ملندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === ترجما ۽ ٻيون لکڻيون === سوڀو گيانچنداڻيءَ فرانسيسي انقلاب ۽ ''ڪميونسٽ مينيفيسٽو'' بابت مواد جا سنڌي ترجما ڪيا. هن ''نيپولين جو موت'' نالي ڊرامو پڻ لکيو ۽ سوانحي خاڪا توڙي ڪجهه شاعري ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24577c;color:#ffffff;padding:8px;" | سوڀو گيانچنداڻيءَ جون اهم تصنيفون ! style="background:#dcecf7;" | سال ! style="background:#dcecf7;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf7;" | صنف |- | 1992ع | '''تاريخ جا وساريل ورق''' | ڪالمن جو مجموعو |- | 1993ع | '''ڪڏهن بهار ايندو''' | ڪهاڻين جو مجموعو |- | 1994ع | '''تاريخ ڳالهائي ٿي''' | ڪالم ۽ مضمون |- | 1997ع | '''وڏي وٿ هئام''' | ڪالم ۽ شخصيتي خاڪا |- | 2010ع | '''سوڀي جون تحريرون'''، جلد پهريون | اڳ شايع ٿيل تحريرن جو مجموعو |- | 2013ع | '''روشنيءَ جي پنڌ ۾''' | آتم ڪٿا |} <ref name="Sindhiana"/><ref name="SobhoWritings">{{cite web |title=سوڀي جون تحريرون (جلد پھريون) |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2670/view |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> ''سوڀي جون تحريرون'' جو پهريون جلد 2010ع ۾ سنڌي ساهت گهر، حيدرآباد پاران شايع ٿيو. ان جو مرتب ناز سنائي هو.<ref name="SobhoWritings"/> == ڪمالِ فن اعزاز == [[پاڪستان اڪيڊمي آف ليٽرس]] سوڀو گيانچنداڻيءَ کي 2004ع لاءِ [[ڪمالِ فن اعزاز]] ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جو اعلان 3 آگسٽ 2005ع تي ٿيو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب، هي اعزاز پهريون ڀيرو ڪنهن غير اردو اديب کي ڏنو ويو. ان وقت اعزاز جي رقم پنج لک رپيا هئي.<ref name="DawnAward"/> == موهن جي دڙي سان وابستگي == سوڀو گيانچنداڻيءَ جي سڃاڻپ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] سان گهري طرح لاڳاپيل هئي. سندس اباڻو ڳوٺ هن تاريخي ماڳ جي ڀرسان واقع هو. 2013ع ۾ موهن جي دڙي تي ٿيل هڪ تقريب ۾ هن آثارن جي تحفظ بابت پنهنجا خيال ظاهر ڪيا ۽ تاريخي ماڳ کي سنڌ جي سڃاڻپ سان ڳنڍيو.<ref name="DawnMohenjo">{{cite news |title=Sobho vows to protect Moenjodaro |url=https://www.dawn.com/news/1061337 |work=Dawn |date=2013-12-09 |language=en }}</ref> == وفات == سوڀو گيانچنداڻي 8 ڊسمبر 2014ع تي لاڙڪاڻي ۾ 94 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي سنڌ جي اديبن، سياسي اڳواڻن، دانشورن ۽ سماجي تنظيمن کيس خراج عقيدت پيش ڪيو.<ref name="DawnDeath"/><ref name="TribuneObituary"/> سنڌ اسيمبليءَ ۾ سندس ادبي، سياسي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ ٺهراءَ پيش ڪيا ويا.<ref name="SindhAssembly">{{cite web |title=Resolutions paying tribute to Comrade Sobho Gianchandani |url=https://www.pas.gov.pk/index.php/notifications-details/1014 |website=Provincial Assembly of Sindh |publisher=سنڌ اسيمبلي |language=en }}</ref> == فڪري ۽ ادبي ورثو == سوڀو گيانچنداڻيءَ جي زندگيءَ ۾ ادب ۽ سياست هڪٻئي سان لاڳاپيل رهيا. سندس لکڻين ۾ سماجي انصاف، انساني برابري، تاريخي شعور ۽ سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ جهڙا موضوع ملن ٿا. 2021ع ۾ سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريبن جي سلسلي ۾ ٿيل ادبي گڏجاڻيءَ ۾ مختلف اديبن ۽ محققن سندس سياسي فڪر، ڪهاڻي نويسي ۽ سماجي ڪردار تي بحث ڪيو.<ref name="DawnCentenary">{{cite news |title=Sobho Gianchandani remembered during centenary celebrations |url=https://www.dawn.com/news/1665140 |work=Dawn |date=2021-12-22 |language=en }}</ref> == سوڀو گيانچنداڻيءَ بابت ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24577c;color:#ffffff;padding:8px;" | سوڀو گيانچنداڻيءَ بابت لکيل ڪتاب ! style="background:#dcecf7;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf7;" | ليکڪ ! style="background:#dcecf7;" | اشاعت |- | ''موهن جو دڙو ڪا جوگي'' | ڊاڪٽر شاهه محمد مري | 1996ع؛ وڌايل ڇاپو 2010ع |- | ''سوڀو گيانچنداڻي: شخصيت اور فن'' | سيد مظهر جميل | 2006ع |- | ''مهين جو ماڻهو'' | انور ڏنگڙائي | 2006ع |} <ref name="Sindhiana"/> == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Great Bath of Moen jo daro.jpg|موهن جي دڙي جو عظيم غسل خانو؛ سوڀو گيانچنداڻيءَ جي اباڻي علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ File:Mohenjo-daro.jpg|موهن جي دڙي جا آثار File:Sanitiniketan.jpg|شانتي نڪيتن ۾ ٽئگور جي رهائش سان لاڳاپيل عمارت File:Jawaharlal Nehru and Rabindranath Tagore at Santiniketan.jpg|1936ع ۾ شانتي نڪيتن ۾ رابندرناٿ ٽئگور ۽ جواهر لعل نهرو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[ترقي پسند ادب]] * [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان]] * [[سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] * [[رابندرناٿ ٽئگور]] * [[شانتي نڪيتن]] * [[جي. ايم. سيد]] * [[شيخ اياز]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ڪمالِ فن اعزاز]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سوڀو%20گيانچنداڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سوڀو گيانچنداڻي] * [https://www.dawn.com/news/1149604/a-dauntless-crusader-sobho-gianchandani-1920-2014 ڊان — سوڀو گيانچنداڻيءَ جي زندگيءَ بابت مضمون] * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2670/view سنڌ سلامت ڪتاب گهر — سوڀي جون تحريرون] * [https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15925 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — سوڀو گيانچنداڻي] * [https://www.pas.gov.pk/index.php/notifications-details/1014 سنڌ اسيمبلي — سوڀو گيانچنداڻيءَ بابت ٺهراءَ] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Gianchandani, Sobho}} [[زمرو:1920ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2014ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:پاڪستاني وڪيل]] [[زمرو:سنڌ جا سياسي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ترقي پسند ادب]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستاني هندو]] cw7u6kwxcyx6ynl49fjc9ybpo930pav 0 50156 426183 415635 2026-10-29T21:38:10Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Maiden_Tower,_Baku_by_Davud_Akhundov.jpg|Maiden_Tower,_Baku_by_Davud_Akhundov.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:TheImaCow|TheImaCow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Maiden Tower, Baku by Davud Akhund 426183 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Other uses|ميڊن ٽاور (سلجهائپ){{!}}Maiden Tower}} {{Infobox monument |monument_name = ميڊن ٽاور |native_name = ''Qız Qalası'' |image = Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 08.jpg |caption = ميڊن ٽاور |location = [[پراڻو شهر (باڪو)|آڳاٽو شهر]], [[باڪو]], [[آذربائيجان]] |designer = |type = [[ٽاور|مينار يا بُرج]] |material = |length = |width = |height = {{convert|29.5|m|ft|abbr=on}} |begin = |complete = 12هين صدي |open = |dedicated_to = |map_name = Azerbaijan Baku |map_caption = باڪو جي اندر مقام |coordinates = {{coord|40.3661|49.8372|display=inline,title}} |extra = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[شروان شاهان محل|شرونشاهس' شاهي محل]] ۽ ميڊن ٽاور ساڻ [[باڪو]] جو ڀت ڏنل شهر | designation1_date = 2000 <small>(24هين [[عالمي ورثو ڪاميٽي|ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي|session]])</small> | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = iv | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_free1name = رياستي پارٽي | designation1_free1value = [[آذربائيجان]] | designation1_free2name = ڏيھه | designation1_free2value = [[يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|يورپ ۽ اتر آمريڪا]] | designation1_free3name = خطرو هيٺ | designation1_free3value = 2003–2009 }} }} Maiden Tower (Baku) '''ميڊن ٽاور (باڪو)''' (ڪنواري ٽاور (باڪو) , ڪنواري منارو (باڪو) ڪنواري ٽاور (آذربائیجاني:(Qız qalası) [[پراڻو شهر (باڪو)|باڪو جي پُراڻي شهر]]، [[آذربائيجان]] ۾ ٻارنهين صدي جي يادگار آهي. 15هين صدي عيسوي جي [[شروان شاهان محل|شيرواشانهس جو محل]] سان گڏ، اهو 2001 ۾ [[يونيسڪو]] [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|عالمي ورثو تاريخي يادگارن جي فهرست]] هيٺ درج ثقافتي ملڪيت زمرو ٽيون جي تحت تاريخي يادگارن (ماڳن) جو هڪ گروهه ٺاهي ٿو. اهو آذربائيجان جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قومي نشان آهي، ۽ انهيءَ ريت [[آذربائيجاني منات|آذري ڪرنسي نوٽ]] ۽ سرڪاري ليٽرهيڊس تي نمايان طور ظاهر ڪيل آهي.<ref name=list>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/958|title= Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower|accessdate=November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref><ref name=evaluation>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf|format=pdf|title=Baku (Azerbaijan); Evaluation Report|accessdate= November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref> ڪنواري ٽاور يا دي ميڊن ٽاور ۾ هڪ ميوزيم گهر رکيو ويو آهي، جيڪو باڪو شهر جي تاريخي ارتقا جي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو. ان ۾ تحفو وٺڻ وارو دڪان (گفٽ شاپ) پڻ شامل آهي. ڇِت جو نظارو [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو اڇري شهر]]، [[باڪو بوليورڊ|بوليوارڊ]]، [[چارلس ڊيگال|ڊي گُلي]] هائوس، ۽ [[باڪو اُپسمنڊ|باڪو بي]] جي مُنارن ۽ سوڙهي گهٽين جو ويڪرو نظارو ڏيکاري ٿو. ويجهن سالن ۾، [[آذربائيجان ۾ نوروز|نوروز ميلو]] جي راتين مهل مٿئيون آتش دان ٻاريو ويو آهي.<ref name=evaluation/> جمهوريا [[آذربائيجان]] جي [[باڪو]] ۾ باڪو جو ڪنواري ٽاور هڪ افسانوي ماڳ ۽ دنيا جي مشهور جڳهه آهي. اهو ٽاور اسرار ۽ افسانن جي ڪڪرن سان ڍڪيل آهي،<ref>Baku's Maiden Tower Legendary Monument of Mystery, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA, http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html</ref><ref>Maiden Tower Secrets of the Maiden Tower: What They Reveal about Early Man's Beliefs, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA , http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html</ref> جنهن جي پاڙ [[آذربائيجان جو اتهاس|آذربائيجان جي تاريخ]] ۽ [[آذربائيجان جي سڀيتا|آذربائيجان جي قومي ثقافت]] ڏانهن جُڙيل آهي. ٽاور جي مهاڪهاڻي جو تلاءُ (حوض) ۽ ڏند ڪٿا آذربائيجان جي ثقافت ۽ قومي ورثو جو هڪ حصو آهي. واقعي (حقيقت ۾)، ڪجهه بهادري جون مهاڪهاڻيون آکاڙو يا [[ناٽڪ ناچ|ناٽڪ (ٿيٽر)]] جي ڊرامن ۽ [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ۾ ناچ]] لاءِ هڪ موضوع بڻجي ويون. [[ڪنواري مينار (سنگيت ناچ)|ميڊن ٽاور (بيليٽ)]] آذربائيجان جو ورلڊ ڪلاس [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ناچ]] آهي، جنهن کي 1940 ۾ [[افسرياب بدالبيلي]] ٺاهيو هيو ۽ ناٽڪ ناچ جو ريميڪ 1999 ۾ نباهيو ويو هيو. [[ڪيسپيئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمونڊ]] جي سامونڊري ڪنارو پکڙجي وڃڻ جي نتيجي ۾، زمين جي هڪ پٽي اُڀري آئي.اها زمين نائين کان پندرنهين صديءَ دوران ترقي ڏني وئي، جڏهن پُراڻي شهر جي ڀِت، محلات، گڏوگڏ ميڊن ٽاور جي قلعي جو ٺلھ ( منارو) اَڏيو ويو هيو.<ref name=Blair>{{Cite book|last=Blair|first= Sheila|title= The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana|page=155|accessdate=November 11, 2019|url=https://books.google.com/books?id=4U0fCVfM8q8C&pg=PA155&dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&hl=en&ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|publisher= BRILL|year= 1992|isbn= 90-04-09367-2}}</ref> ==اتهاس== ڪجهه سائنسي ذريعن اشارو ڪن ٿا تہ ڪنواري ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت پسندي]] ۽ [[اسلام|اسلام اڇڻ کان اڳ]] واري دور ۾ [[ايران]] ۽ [[آذربائيجان]] جي [[فن تعمير|فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)]] جو شاندار مثال آهي.<ref name="D.A.Akhundov 1974, pp18-19">D.A.Akhundov, On the origins, purposes and dating of the Baku tower-temple (qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp18-19,O proiskhozhdenii, naznachenii i datirovke Bakinskogo Bashennogo khrama (Qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp.18-19</ref><ref name="Sara Ashurbeyli 1972">Sara Ashurbeyli, New evidences on the history of Baku and the Maiden Tower, in Azerbaijani, Journal of Arts, N2 (14), Azerneshr publishing house, 1972, Ашурбейли С. Б. Новые изыскания по истории Баку и Девичьей башни. Гобустан. Альманах искусств №2(14). Азернешр, 1972 (на азерб. языке)</ref>. پروفيسر ڊيوڊ.اي. آخوندوف قدیمہ آثار (آرڪيالاجيڪل) ۽ [[فن تعمير|فن تعميراتي (آرڪيٽيڪچر)]] ثابتيون ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏنو آهي ته ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت ماڻهن]] جي [[باهه مندر|باهه وارو مندر]] آهي، جنهن کي ٽاور جي چوٽي تي باهه کان ٻاهر نڪرڻ جا 7 ٻُنڀا آهن.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early-Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986,{{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pages-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311 http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref> زرتشتين جو مڃڻ هيو تہ بهشت (جنت) تائين پهچڻ لاءِ 7 مرحلا يا 7 آڪاش (آسمان) آهن. ڊيوڊ اي. آخندوف ۽ ڊاڪٽر [[حسن حسنيوف]] مطابق باهه-مندر جو ٽاور اندازي موجب اٺين صدي بي سي کان 7 صدي بي سي جي تاريخ وارو آهي.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pp-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311, http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref><ref>Hassan Hassanov, Baku's Maiden Tower. A Pagan Monument of Baku, in Russian, {{ISBN|9789952273793}}, Baku, 2014, Гасан Гасанов, Девичья башня : Бакинская Девичья Башня; Языческий комплекс Баку, 2014, стр 487, {{ISBN|9789952273793}}, https://library.ada.edu.az:444/search~S0?/cNA1492.72+.B35+F38313+2013/cna+1492.72+b35+f38313+2013/-3%2C-1%2C0%2CE/frameset&FF=cna+1492.72+b3+g27+2014&1%2C1%2C{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol N2. {{ISBN|9780195309911}}, page-239, http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911</ref> ڪنواري ٽاور [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو ايچي شيهر]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾ قائم ڪئي آهي، ان جي پراسرار ۽ ٻڍاپي تاريخ ۽ ڏند ڪٿا آهي، جيڪا ٻن دورن سان ڳنڍيل آهي، جيتوڻيڪ اهو حتمي طور تي قائم ناهي. اهو علائقو پهريون قديم [[پٿر جو دور|پٿر جو دور (پلائوليٿڪ دؤر)]] ۾ آباد ٿيو هيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZBcCIixzIIC&pg=PA191&dq=Maiden+Tower+baku&hl=en&ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=Maiden%20Tower%20baku&f=false|title=Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences|publisher=[[لونلي پلينيٽ]]|year=2009|page=191|isbn=1-74179-945-7}}</ref> [[فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|thumb|left|220px|[[آذربائيجاني منات|آذربائيجاني مانات]] تي ميڊن ٽاور جي عڪاسي (1993)]] پروفيسر ۽ ناميارو اتهاسڪار (مورخ) ۽ باڪو جي اتهاس جو ماهر [[سارہ اشوربيلي|سر اي اشوربيليءَ]] حساب لڳايو تہ ٽاور جي پيڙه (بنياد)، جيڪا زميني مٿاڇري کان 15 ميٽر هيٺ ۽ زميني ميدان کان مٿي ٽي منزلن تي پکڙيل آهي، اصل ۾ چوٿين ۽ ڇهين عيسوي صدي جي وچ ۾ تعمير ڪيل اڏاوت جي نشاندهي ڪري ٿي۔ وچئين دور جي شهر ۾ استعمال ٿيندڙ پٿر جي ڀيٽ ۾ ٽاور ۾ ڪم آندل پٿر ۾ چٽو فرق آهي.<ref name="Visions">{{cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/|author=Ibrahimov, Dr. Kamil|title=The Mystery of the Maiden Tower|pages=22–26|publisher=Visions of Azerbaijan|accessdate=November 11, 2019}}</ref> تاريخدان پروفيسر برتانيتسڪي طرفان جزوي طور ان نتيجي جي حمايت ڪئي آهي، جنهن جو موقف آهي ته هي ٽاور 5 صدي کان 6 صدي ۾ اڌ ۽ باقي اڌ پوءِ 12 صدي عيسوي ۾ ٺهيل آهي.<ref name="Visions"/> سمجهيو وڃي تو تہ اهو ماڳ (سائٽ) اصل ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني زمانو]] دوران [[زرتشتي مذھب|زرتشتي]] [[باھ مندر|مندر]] طور استعمال ٿيندو هيو.<ref>[http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html Avesta. History of Zoroastrism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428084721/http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html |date=2010-04-28 }}</ref> ڏکڻ ڀت تي 14 ميٽر مٿانهين موجود هڪ لکت جنهن ۾ هڪ پراڻو [[ڪوفي اسڪرپٽ|ڪوفي رسم الخط (ڪوفيڪ اسڪرپٽ)]] ۾ 12هين صدي عيسوي دوران سرگرم رازو يا معمار (آرڪٽيڪٽ) ''قبي مسعود ابن داؤد يا ڪيوبي مسعود ابن داؤد'' جو ذڪر ٿيل آهي، هي ان رازو (آرڪٽيڪٽ) جو پيءٌ آهي جنهن [[گول ٽاور، مرداڪان|مرداڪان گول ٽاور]] بڻايو هيو.<ref>Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992, p. 149</ref> ان هوندي به، اها نقش (پٿر تي لکيل اکر) تڪراري آهي، مادڪان ٽاور جي اُبتڙ حقيقت ۾ کيس معمار (آرڪٽيڪٽ) هئڻ جو انڪشاف ناهي ڪيو، جڏهن تہ عام طور ان ڳالهہ تي اتفاق ڪيو ويندو آهي تہ جديد ٽاور جو گهڻي حصو 12 هين صدي جو آهي.<ref name="Visions"/> پروفيسر احمدوف جو خيال آهي تہ ان ٽاور جي ٻيهر تعمير واري زماني کان ئي ٽاور کي فلڪيااتي مشاهدي گاهہ طور استعمال ڪيو ويندو هيو، انهيءَ ڪارڻ تہ ٽاور جي هيٺئين حصي تي پٿر جون 30 ڪٽيل جڳهون ۽ مٿانهين حصي ۾ 31 نقش نگار، جيڪي پٿر جي پٽي سان ڳنڍيل آهن اهي مهيني جي ڏينهن تائين لاڳاپو ڏيکارين ٿيون.<ref name="Visions"/> تازي قديمہ آثارجي کوٽرائي مطابق، جيڪا 1962–63 ۾ سرنگهہ جي هيٺانهين منزل تي ڪئي وئي هئي، اهو ٽاور هڪ وڏي چوٽي تي تعمير ڪيو ويو هيو، جيڪو سامونڊري پاسي جهڪيل هيو، ۽ مُکيا ٽاور کان نڪرندڙ پُشتي ڍانچو ٽاور کي استحڪام ڏيندو هيو. وڌيڪ کوٽائي ۾ پڻ انڪشاف ٿيو آهي ته ٽاور جي پيڙه تي ڪاٺين جي لوهي ڪام يا پٽي، هر 14 ميٽر (46 فوٽ) {{convert|14|m|ft}} اوچائي تي آهي. اهو زلزلي جي مزاحمت ڊيزائن جي حيثيت ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو پڻ اندازو لڳايو ويو آهي تہ ٽاور جي ويلڻ (سلينڊريڪل) شڪل ۾ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ٿُلهي پيڙه 4.5 ميٽر (15 فٽ) ({{convert|4.5|m|ft}}) (4 ميٽر (13 فٽ) پڻ ذڪر ڪيل) (({{convert|4|m|ft}}) واري ڀتين کي ٺوس بنياد فراهم ڪري ٿي، جنهن تي ان صدين کان جياپو ڪيو آهي. جيئن ٻين عالمن (اسڪالرز) اندازو لڳايو تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ ٺهيو، تنهن جي ڀيٽ ۾ اهو پڻ ٻُڌايل آهي تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ نه پر هڪ ئي وقت ۾ ٺاهيو ويو.<ref name=vision>{{Cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/ |title=The Mystery of the Maiden Tower| author= Dr. Kamil Ibrahimov |accessdate=November 11, 2019|publisher=Visions of Azerbaijan}}</ref> 1806 ۾ روسي حڪمراني جي دوران يونيسڪو جي فهرست تحت ٽاور ۽ ڀِت جا ٻيا ڍانچا پَڪا (مضبوط) ڪيا ويا ۽ پوءِ بچي ويا آهن.<ref name=World>{{cite web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040306045734/http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2004|title=Walled City of Baku|accessdate=November 11, 2019|publisher=يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو}}</ref> ميڊن ٽاور کي آذربائيجان جي 1992-2006 جي [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو سبتو پاسو]] 1 کان 250 [[آذربائيجاني منات|منات]] بينڪ نوٽ <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ 1, 5, 10, 50, 100 and 250 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.cbar.az/ |access-date=2026-09-20 |archive-date=2018-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |url-status=bot: unknown}}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ۽ 2006 کانپوءِ جاري ڪيل 10 منات بينڪ نوٽ جي نقش <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ 10 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> سان گڏوگڏ 1992-2006 جي دوران آذربائيجاني 50 [[آذربائيجاني منات|ڪيوپڪ]] سڪو جي نقش تي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{Cite book|title=2019 Standard Catalog of World Coins WORLD 1901-2000|url=https://archive.org/details/2019standardcata0000unse|last=Michale|first=Thomas|publisher=Krause Publications|year=2019|isbn=978-1-4402-4858-0|location=Stevens Point, WI|pages=[https://archive.org/details/2019standardcata0000unse/page/148 148]}}</ref> ۽ [[آذربائيجاني منات|5 ڪيوپيڪ]] [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو ابتو پاسو]] تي 2006 کان ٽڪسال ڪيو ويو.<ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ New generation coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110211135/http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ |date=2014-11-10 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ==علامتون ۽ اسرار== باڪو ڪنواري ٽاور سان لاڳاپيل مختلف اسرار ۽ افسانا جُڙيل آهن.جيتوڻيڪ، اصلي اسرار هي آهي تہ: ٽاور جو ڊزائين ۽ مقصد, تنهن وچ ۾، باڪو ڪنواري ٽاور سان لڳاپيل 20 ڏند ڪٿائون آهن. انهن مان هڪ وڏو تعداد باڪو جي [[اسلام|اسلامي]] ۽ [[وچون دور|وچئين دور]] واري باڪو جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پر ٻين جون پاڙون زرتشت يا اسلام کان اڳ واري آذربائيجان جي تاريخ، ڌرم، ۽ ثقافت سان گهڻو جڙيل آهن.<ref>Azerbaijan. Pre-Islamic History, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iii</ref> گهڻو ڪري، سڀ کان وڌيڪ مشهور ڏندڪٿا آتشي-وار رکندڙ ڪُنواري ناري جي آهي، جنهن باڪو جي ماڻهن کي غلامي کان بچايو هيو.اها بهادري جي ڪهاڻي ۾ زرتشت جي عقيدن ۽ ثقافت جي پاڙُن کي ڏيکاريو ويو آهي ۽ جيڪي جديد دور تائين پهچي چڪي آهي. ===باه-واري-وارن واري ڇوڪري جي ڏند ڪٿا === هڪ زماني ۾، هتي باڪو جو هڪ آڳاٽو (پراچين) ڳڙھ-شهر هو. هن ڳڙھ (قلعي) کي باهه-جو-مندر هو. گهڻو آڳاٽي زماني ۾، هڪ دشمن ان قلعو کي گهيري ۾ آندو هيو. دشمن باڪو جي ماڻهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو حڪم ڏنو پر هنن انڪار ڪيو. انهي ڪري دشمن قلعي کي تباهه ڪرڻ ۽ سڀني رهاڪو (رهواسين) کي غلام طور تي گرفتار ڪرڻ لاءِ گهيرو شروع ڪيو. ڪيترائي قلعي جو بچاءُ ڪندڙ (محافظ) دشمن جي حملن کي روڪڻ جي جاکوڙ ۾ مارجي ويا. انهيءَ مهل، دشمنن جي سئناپتي (سپھ سالار، ڪمانڊر) پاڻي جي فراهمي جي قطار (لائين) کي ڪٽڻ جو حڪم ڏنو. تنهنڪري هر ڪو قلعي اندر اڃايل هو. ڪوبه پاڻي نه کاڌو، رُڳو رت ۽ موت. ۽ [[ماگي|مکيا ماگي Magi]]، ٻين پادرين سان گڏجي، قلعي اندر باهه واري مندر ٽاور جي پوتر باهه جي پُوڄا ڪئي، ۽ [[اهورا مزدا|اهورا مازدا Ahura Mazda]] جي خدا کان ماڻهن جي سهائتا لاءِ دعا گهُري. انهي ڏينهن رات اهورا مازدا کان دعا گهُرڻ لڳا تہ هو سندن جان بچائي ۽ دشمن کي پوئتي موٽائي. آخرڪار، هن سندن دعا ٻڌي. ٻئي ڏينهن تي، ماڻهن ڏٺو تہ پوتر باهہ جو هڪ وڏو ٽڪرو باهہ جي مندر واري ٽاور تان مٿان هيٺ ڪِري پيو. هڪ سُندري ڇوڪري باهه منهجان نروار ٿي آئي، ان کي ڊگها باهه جي رنگ وارا وارَ هيا ماڻهن جو ميڙُ گوڏن ڀَر ڪِري پيو، ۽ سندس پُوڄا ڪرڻ لڳا، هن چيو:"فڪر نہ ڪريو، آئون توهان جي سهائتا ۽ حفاظت ڪنديس، مونکي تلوار ۽ مٿو لوهہ وارو ٽوپ (هيلمٽ) ڏيو. دشمن منهنجي ڇوڪراڻا وار نہ ڏسڻ گهرجن، قلعو جو دروازو کليل هجي." انهيءَ مهل، دشمن جو سئناپتي ٻاهر قلعي جي پهلواڻ سان آمهون سامهون ويڙهہ جي انتظار ۾ هيو. جيڪڏهن قلعي جو پهلواڻ ويڙهہ کٽي وڃي ها، تہ پوءِ دشمن جي سئنا (لشڪر، آرمي) پوئتي هٽي وڃي ها، پر جيڪڏهن دشمن کٽيو، تہ پوءِ اهي قلعي تي قبضو ڪندا ۽ سڀئي رهواسي غلام ٿي وڃن ها. قلعي جو دروازو کوليو ويو ۽ دشمن جي سئناپتي ڏٺو تہ هڪ پهلواڻ کيس وڙهڻ اچي رهيو هو. ڳري جنگ هلي. خدا جي برڪت واري لمحن مان هڪ ۾، قلعي جي پهلواڻ دشمن کي گهوڙي تان هيٺ ڪيرايو ۽ ان جي ڳچيءَ ۾ ڇُري (چاقو) سڌو سنئون وڌائين. دشمن جي سئناپتي (سپهہ سالار) رڙ ڪندي چيو:"توهان کٽيو! توهان ڪير آهيو؟ پنهنجو لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاهيو. مان توهان جو مُنهن کي ڏسڻ چاهيان ٿو، پهلواڻ!". هن مٿي تي پاتل لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاٿو، ان ڏٺو تہ قلعي جو پهلواڻ وڏن آتشي رنگ جي وارن واري هڪ سُندر ناري هُئي. هن اچرج مان چيو:"ابول، تون هڪ ڇوڪري آهين! تون بهادر ۽ خوبصورت ڇوڪري آھين! جيڪڏھن باڪو جون ناريون ايتريون بهادر هونديون آھن، تہ توھان جي قلعي تي ڪڏهن بہ محاصرو نہ ڪندس، سُهڻي! مون کي قتل نہ ڪريو!. هو سندس حسن ۽ بهادري سبب سندس پيار ۾ پئجي ويو. هن کيس ساڻس شادي ڪرڻ لاءِ چيو. بلڪل، ڇوڪري کيس قتل نہ ڪيو. هوءَ پڻ هن جي کُليل دل سبب سندس پيار ۾ پئجي وئي. اهڙي ريت، دشمن باڪو تي قبضو نہ ڪيو ۽ مقامي ماڻهن ان ٽاور جو نالو ان سُهڻي ڇوڪري جي نالي طور ڪُنواري ٽاور (ميڊن ٽاور) رکيو.<ref name="azglobalcontext.org">Mahir Khalifa-zadeh and Leyla Khalifazadeh, The Legend of Baku Maiden Tower (Zoroastrian legends), http://www.azglobalcontext.org/2017/02/the-legend-of-baku-maiden-tower_17.html</ref> ===ڏند ڪٿا باڪو ٽاور جي باهہ ٻرڻ ڇاڪاڻ بند ڪيو=== ايندڙ ڏند ڪٿا جون پاڙون پڻ زرتشي آهن: هڪ دفعي، هڪ دشمن باڪو جي قلعي جو گهيراءٌ ڪيو. بهرحال، باڪو جي ماڻهن دشمن جي درخواست تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهن وڙهڻ ۽ پنهنجن جانين ۽ قلعي جو دفاع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. تنهنڪري باڪو جي ماڻهن وڏي بهادري سان لڙائي ڪئي پر قلعي اندر صورتحال ويتر جوکائتي(خطرناڪ) ٿيندي وئي. دشمنن قلعي جي محافظن جو تخت اٽلائڻ لاءِ هڪ سخت گهيراءٌ ڪيو. دشمنن قلعجي ڏانهن پاڻيءَ جي فراهمي ڪٽي ڇڏي، پاڻي ۽ کاڌو نہ هجڻ ڪري محافظن جي بچڻ جو ڪوبہ امڪان نہ بچيو انهيءَ مهل، مُکيا ماگھي ٻين پادرين سان گڏجي قلعو جي پوتر باهہ جي فائر ٽيمپل-ٽاور ۾ دعا گهري. سڀني گڏجي، اهورا مازدا جي خدا کان دعا گهري تہ هو ماڻهن جي حفاظت ۽ سهائتا ڪري، ڪيترائي ڏينهن دعا گهرڻ کانپوءِ، ان پادرين جي پوڄا ۽ دعا ٻُڌي، هڪ زبردست ۽ تباهي آڻندڙ زلزلو آيو، جنهن جي نتيجي ۾ دشمن لشڪر جا هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪجهہ بچيل پري ڀڄي ويا، اهڙي ريت، باڪو جا ماڻهو غلامي کان بچي ويا، پر باهہ واري مندر جي چوٽي تي پوتر باهہ ٻرڻ بند ٿي وئي. <ref>Mahir Khalifa-zadeh, On the Problem of Ancient Baku's Location, edited by Prof Ziya Bunyatov, Newspaper Bakinsky Rabochiy, in Russian, Baku, Nov 24, 1988,https://ca.linkedin.com/in/prof-mahir-khalifa-zadeh-02a43844{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> =="ڪنواري ٽاور" نالو جو ماخذ== پروفيسر مهير خليفا-زادا جو خيال آهي ته ڏند ڪٿائن کانسواءِ، تاريخي وضاحتن يا آڳاٽن آثارن يا لکتن جي ثابتين آڌار اهو ڳولهڻ ڏکيو ٿي پيو آهي ته ان ٽاور کي ڪنواري ٽاور ڇو سڏيو ويو. مهاڪهاڻي پس منظر کانسواءِ، اها ڳاله ڀروسي لائق آهي ته لفظ "ڪنواري (ميڊن)" جو مطلب هي آهي ته ٽاور کي ڪنهن به دشمن تباهه نه ڪيو هيو ۽ اهڙي ريت ان جو مطلب (مذهبي نقطي نظر) کان آهي ته [[احريمان|انگرا مينيا(Ahriman)]]جي بڇڙائي ان کي ناپاڪ نه ڪيو، "ڪنوار" يا "ڪنواري" جي جڳهه، زرتشتن جي خدا [[اهورا مزدا|اهورا مازدا]] جو مندر آهي.<ref name="azglobalcontext.org"/> ==فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)== [[فائل:Mahir Khalifa-zadeh.jpg|thumb| باڪو وارو مقدس باھ واري مندر جو منارو (ڪنواري وارو منارو), جيڪو داوود آخوندوف نئين سر جوڙايو جنھن جي قديم ۽ ابتدائي وچولي دؤر جي آذربائيجان جي وقت جي اھا تصوير باڪو جي ھڪ روسي ڪتاب مان ورتل]] [[فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|thumb|left|داخلي رستو]] [[فائل:Baku Maiden Tower 2010.jpg|thumb|ڪنواري واري مناري جا تعميراتي تفصيل]] ان ٽاور کي "باڪو جو سڀ کان وڌيڪ شاندار ۽ پراسرار يادگار"، گيز گيليسي" طور بيان ڪيو ويو آهي، سامونڊي ڪناري تي مضبوط پٿر جي بنيادن تي ٺهيل، عربي، پارسي ۽ عثماني اثر جو ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اهو قدرتي تيل سان گڏو گڏ تعمير ٿيو هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FZ2_aYHMl4IC&pg=PA53|title=Peoples of Western Asia|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=53|year=2006|isbn=0-7614-7677-6}}</ref> اهو هڪ ويلڻ (سلينڊريڪ) جي شڪل جو اٺ منزل وارو ڍانچو آهي، جيڪو 29.5 ميٽر (97 فٽ) {{convert|29.5|m|ft}} اوچائي تي پهچي ٿو، جنهن جو بنيادي قطر ڊيگهه ۾ 16.5 ميٽر (54 فٽ) {{convert|16.5|m|ft}} آهي. ان ٽاور ۾ 200 ماڻهن جي سهنج لاءِ مناسب داخلي جگهہ آهي. مُکيا ٽاور ڏانهن هڪ ڊگهو وڌارو جو منهن اوڀر طرف آهي، جيڪو سج اڀرڻ ڏانهن اشارو ڪري رهيو آهي، جنهن اهو نتيجو ڪڍيو ويندو آهي ته اهو هڪ فلڪياتي ٽاور وانگر ٺاهيو ويو آهي. جڏهن ته ٽيڪ اوڀر طرف اٿس، ٽاور تائين پهچڻ واري دروازي جو منهن ڏکڻ اوڀر آهي. ان ٽاور جي ھر منزل تي ھڪڙي تراکڙو گنبذ ڇت آھي، "ھڪڙو پٿر پيالو" جيڪو مرڪز ڏانهن کلي ٿو. ڀتين جي ٿولهہ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ۾ ويلڻ واري شڪل جي فيٿ پيڙهہ کان مٿئيون فرش 3.2-4.2 ميٽر (10-14 فٽ) {{convert|3.2|-|4.2|m|ft}} آهي. سڀ منزلون ڏاڪڻ وسيلي جڙيل آهن جيڪي گول ڀت سان لڳولڳ آهن ۽ سوڙهي دَري ۽ جارو (طاقي) اندر ٽمڪن ٿيون. پٿر جي چوٽين ۾ بڻيل بناوٽ ۾ مختلف سطحن جي نمائش ٿئي ٿي، جنهن ۾ مقامي ڀوري رنگ جي چوني وارا پٿر شامل آهن. [[چيرولي|جپسم]] پلاسٽر ۾ رکيل پٿرن جي هڪ ڪاري ۽ اڇي پٽي متبادل رخ جو اثر ڏين ٿيون. ٽاور جو اتر اولهه حصو مٿاڇري جي اصل تڪميل کي برقرار رکي ٿو. اتي هڪ چُهنب-وانگر ٻاهر تي نڪتل حصو آهي، هڪ پشتي، شڪل ۾ مڙيل، رازي جو ڪم سان ٺهيل آهي. اڳ ذڪر ڪيل پٿر سان ٿيل ڪم چورس ڪنارن ۾ آهي.<ref name=evaluation/><ref name=Tower>{{Cite web|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|title=Secrets of the Maiden Tower:What They Reveal about Early Man's Beliefs|author= Ronnie Gallagher and Betty Blair |accessdate= November 11, 2019|publisher=Azerbaijan International}}</ref><ref name=Maiden>{{Cite web|url=http://www.window2baku.com/eng/9devbashnya.htm|title=The Maiden Tower|accessdate=November 11, 2019|publisher=Window to Baku}}</ref> آڳاٽن آثارن جي ماهرن طرفان ٽاور جي تعميراتي خصوصيتن جو هڪ تفصيلي جائزو اهو ٻُڌائي ٿو تہ ان جي اندروني ۽ ٻاهرئين مٿاڇرن تي ٻنهين پٿرن جي عمارت سازي ڊائمنڊ جي شڪل واري آهي ۽ ٽاور جي ڀت جي هيٺئين حصي ۾ پڻ مٿي ڏيکارجي ٿي. هيري (ڊائمنڊ) جي شڪل جو ڪٽ سجاوٽ جي خصوصيت طور نظر اچي ٿو، خاص طور اولهه جي ڀت جي ٻاهرئين مهاڙ تي ، اوپر طرف آرائشي آهي ۽ ڀت جي هيٺ سنئون ميدان آهي. پوري ٽاور ۾ نوٽ ڪيل هڪ تيزفهم خصوصيت منجهان پروڙ پئجي ٿي تہ انکي هڪ هڪ پٿر جو ٿنڀو يونٽ طور بڻايو ويو هيو، تنهن هوندي، تازي سڌارو کي ڪچو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Tower/> ===پاڻي جو کوهہ=== پاڻي جو کوهہ, ٽاور ۾ نظر ايندڙ هڪ ٻيو ذڪر لائق عمارت 0.7 ميٽر (2.3 فٽ){{convert|0.7|m|ft}} قطر (ڊائميٽر diameter) جو پاڻي جو کوهہ آهي، جيڪو 21 ميٽر (69 فٽ) {{convert|21|m|ft}} اونهو آهي (ان جي اونهائي پاڻي وارو ڀريل- [[جالارو جَرُ| ايڪويفر aquifer (پاڻي وارو ڀريل- جالارو جَرُ - مٽيءَ جو جَر جي پاڻيءَ مان آسانيءَ سان ٿيندڙ گذر)]]تائين آهي)، جنهن کي ٽاور جي ٻئي منزل تي پڌرو ڪيو ويو آهي. زميني مٿاڇرو تي پڻ ان جو لنگهه (دروازو) آهي، جنهن کي پراچين آثار جي ماهر عباس اسلاموف ٽاور جي تازي تحقيق دوران ڳولهي لڌو هيو. ان کوهہ کي مينهن (برسات) جي پاڻي کي جمع ڪرڻ جي بناوٽ سان تعبير ڪيو ويو آهي ۽ چيو وڃي ٿو ته هي پاڻي صاف ۽ تازو آهي (جڏهن ته هي سمنڊر جي ويجهو آهي). ٺڪر (سيرامڪ پائپ) (30 سينٽي ميٽر (12 انچ) قطر (ڊائميٽر) ۾ {{convert|30|cm|in}}) پلمبنگ جو ڪم ٽاور جي جارن مان هيٺ کوهہ ۾ وهندڙ پاڻي فراهمي وسيلي طور آهي. جيئن ته چيو وڃِ ٿو ته پراچين (آڳاٽو) پلمبنگ سسٽم پنهنجي اصل شڪل ۾ آهي، تنهنڪري ان کي صاف ڪرڻ گهرجي ۽ ان جي بناوٽ جي نيٽورڪ کي وضاحت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ان جي اڀياس وسيلي معلوم ڪجي جيڪو اصل ۾ مينار (منارو، ٽاور) جي حصي طور بڻايو ويو آهي. پلمبنگ سسٽم جي ٺڪر (سيرامڪس) ۽ ان ۾ جمع ڪيل لٽ (رءُ، مٽي يا سِلٽ)، ٿرمو-لومينيسيسي ٽيڪنيڪ ڪم آڻي ٽاور جي ڄمار ٺيڪ ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي.<ref name=Tower/><ref name=Maiden/> ٻئي منزل ۽ ستين منزل جي وچ ۾، هر منزل تي نيم گولائي (سيمي سرڪيولر) شڪل جو گٽر آهي، جيڪو منارو (ٽاور) ۾ پڻ نظر اچي ٿو. اهو سيرامڪ پائپن سان ٺهيل آهي جيڪو هڪٻئي جي مٿان لڳل آهي ۽ ان ۾ چونو گچ (لائم مارٽر) پڻ شامل آهي. پائپن کي ڪنڀار جي ڦيٿو ٽيڪنيڪ سان تيار ڪيو ويو آهي. اهي 20-25 سينٽي ميٽر (7.9 9.8 انچ){{convert|20|-|25|cm|in}} قطر ۾ 2.2 سينٽي ميٽر (0.87 انچ {{convert|2.2|cm|in}}) ٿلهي ڀت سان آهي ۽ هر ڦاڪ 40-45 سينٽي ميٽر (16-18 انچ {{convert|40|-|45|cm|in}}) ڊگهي آهي. ساڳئي ريت گٽر گرائونڊ فلور تان فائونڊيشن ليول تائين ڏيک ڏين ٿا،پر چار ڪُنڊن وارو سيرامڪ پائپ 22 سينٽِي ميٽر (8.7 انچ) × 18 سينٽي ميٽر (7.1 انچ {{convert|22|cm|in}} × {{convert|18|cm|in}}) قد سان آهي، جيڪو ڀت سان ٻاهر نڪري ٿو.<ref name=vision/> ==بحالي== منارو (ٽاور) ۽ شهر جي ڀتين سميت پوري ثقافتي ملڪيتن جي [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور اعلان کانپوءِ، 2000 ۾، هڪ زلزلو آيو، جنهن سان ملڪيتن کي هاڃو (نقصان) پهتو. يونيسڪو، ان ثقافتي ورثو جي مناسب طريقي سان بچاءٌ (تحفظ) لاءِ قومي اختيارين جي ڪوششن جي گهٽتائي کي نوٽ ڪندي ان يادگارن کي 2004 کان 2009 تائين "[[خطري ۾ عالمي ورثو جي فهرست]]" جي تحت درج ڪيو، جنهن ۾ ان تبصري ساڻ چيو ويو تہ "2000 ۾ زلزلي ۽ شهري ترقياتي دباءَ سبب صداقت جو وڃائجي وڃڻ". تنهن هوندي، لاڳاپيل اختيارين ڪنزرويشن ماسٽر پلان تيار ڪيو ۽ ملڪيت جي مناسب تحفظ ۽ انتظام جو يقين ڏيارڻ کانپوءِ، ورثو سائٽ سان لاڳاپيل "خطري ۾" ٽيگ کي يونيسڪو 2009 ۾ هٽائي ڇڏيوهيو. اها به درخواست ڪئي وئي هئي تہ اسٽيٽ پارٽي پڻ ورلڊ هيريٽيج سينٽر کي، 1 فيبروري 2010 تائين، ملڪيت جي تحفظ جي حالت ۽ 2010 ۾ پنهنجي 34 هين اجلاس ۾ عالمي ورثو ڪاميٽي جي غور هيٺ اڳڀرائي بابت هڪ تازو ترين رپورٽ پيش ڪري.<ref name=World/><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/642|title=Decision – 27COM 7B.59 – Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan)|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/170|title=Decision – 28COM 15A.29|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/347|title=Decides to retain the Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan) on the List of World Heritage in Danger| publisher=Unesco.org}}</ref> ==مشهور سڀيتا ۾== بادشاهہ جي افسانوي ڪهاڻي پنهنجي ڌيءُ کي هڪ اهڙي ماڻهوءَ سان پرڻو ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿي، جنهن سان هوءَ محبت نٿي ڪري، جنهن کان بچڻ لاءِ هوءَ پنهنجي پيءٌ کان پهرين کيس لاءِ هڪ منارو (ٽاور) تعمير ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿي، ۽ جڏهن اهو تيار ٿي وڃي ٿو ته هوءَ ان مينار جي چوٽي تان ٽپو ڏئي پنهنجو پاڻ کي ماري (خودڪشي ڪري) ٿي، جيڪو واقعو آذربائيجان جي ڪيترن ئي نظمن ۽ ناٽڪن جو موضوع بڻجي وڃي ٿو. بهرحال، "ڪنواري مينار" يا "ميڊن ٽاور" نالي سان هي ناٽڪ جو بيت، آذربائيجان جو پهريون ڀيرو بيت (نظم) هو، جيڪو 1940ع ۾ آفسراياب بدالبيلي پاران جوڙيو (ڪمپوز) ويو هيو.اهو ناٽڪ بيت باڪو اوپيرا ۽ بيت منڊلي (ٿيٽر) ۾ پيش ڪيو ويو.جڏهن ته، ڪهاڻي جي ڏند ڪٿا (اسٽوري لائين) ٿوري ڦيرڦار سان ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو آهي. ناٽڪ بيت جي ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو موجب، بادشاهہ جي جنگي مهم کان واپس موٽڻ تي سندس گهرواري (زال) پُٽ بدران ڌيءٌ کي ڄڻيو هيو. هو ڪاوڙ ۾ ڇتو ٿي پيو ۽ پنهنجي ڪڪي (ڌيءٌ) کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنائين. تنهن هوندي بہ، ٻار جي ناني کيس پري ڳجهي جگهہ تي کڻي وڃي لڪائي ڇڏيو هو، جتي هوءَ هڪ سُهڻي ناري بڻجي وڏي ٿي هئي. سترهن سالن جي عمر ۾ هوءَ هڪ عاشق سان رڌل رهي. انهيءَ ٽاڻو (مهل) تي، بادشاهہ کيس ڏسڻ جو موقعو ماڻيو، کيس سان پرڻو ڪرڻ چاهيو ۽ انهيءَ ڪارڻ کيس کڻي ويو ۽ کيس ميڊن ٽاور يا ڪنواري مينار ۾ رکيائين. ناريءَ جو عاشق ان واقعي تي ڪاوڙ ۾ ڏاڍو ڇتو ٿي پيو ۽ هو بادشاهہ کي مارڻ ۾ سوڀارو ٿيو. انکانپوءِ هو پنهنجي پريميڪا کي بچائڻ لاءِ ميڊن ٽاور ڏانهن ڊوڙيو. انهيءَ مهل، جڏهن ڇوڪريءَ مينار ڏانهن قدم وڌڻ جو آواز ٻُڌي سمجهيو ته بادشاه ئي کيس ڏسڻ لاءِ اچي رهيو آهي، ۽ هن سُتت (تُرت) ئي ٽاور تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪري ڇڏي.<ref name=vision/><ref name=Maiden/> 2011 تائين، منارو موسمياتي تبديلين خلاف هڪ مهم "[[ارٿ آور]]" ۾ حصو پڻ ورتو، جنهن ۾ وڏيون عمارتون هڪ ڪلاڪ لاءِ "اونداهيون" ٿي وينديون آهن ته جيئن ان مقصد ڏانهن سُجاڳي آڻي سگهجي.<ref>{{cite web|last=Rustamov |first=Elshan |title=Девичья башня на час останется без света ради природы |url=http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |publisher=1news.az |accessdate=11 November 2019 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326054316/http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |archivedate=26 March 2011 }}</ref> ==تصويري گيلري== <gallery widths="160px" heights="120px"> فائل:Maidentt.jpg|پُراڻو شهر باڪو ميڊن ٽاور. فائل:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|چمڪندڙ ميڊن ٽاور |ميڊن ٽاور جي معلوماتي پليٽ. |ڪُنواري مينار (ميڊن ٽاور)، [[پُراڻو شهر (باڪو)]] ۽ [[شروان شاهان محل|شيروانشاهس جو شاهي محل]] بابت معلومات]]. فائل:Giz galasi.JPG فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|[[آذربائيجاني منات|آذربائجان ڪرنسي]]: 10 [[آذربائيجاني منات|منات]] (1993) جنهن ۾ ڪُنواري مينار( ميڊن ٽاور) ڏيڱاريل آهي فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|ٻارنهين هين صدي جي پُراڻو شهر باڪو آذربايجان جي ميڊن ٽاور ۾ داخلا فائل:Torre_de_la_Doncella,_Baku,_Azerbaiyán,_2016-09-26,_DD_215-217_HDR.jpg|رات جي مهل روشن ٽمڪندڙ ڪنواري ٽاور، باڪو، آذربائيجان </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[گوبستان راڪ آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ]] *[[باڪو جو باه مندر]] *[[آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|آذربائيجان ۾ عالمي ورثو سائٽس جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} ==خارجي ڳنڍڻا== *http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624143430/http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ |date=2020-06-24 }} [[زمرو:باڪو ۾ اڏاوتون ۽ عمارتون]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ مينار]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:باڪو ۾ سياحتي مقام]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ سماڌيون ۽ يادگار]] [[زمرو:آذربائيجان جا قومي نشان]] qqgyv63wl7axnhxf8ydatqn1kdnhsvt 426184 426183 2026-10-29T21:38:25Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Mahir_Khalifa-zadeh.jpg|Mahir_Khalifa-zadeh.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:TheImaCow|TheImaCow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mahir Khalifa-zadeh.jpg|]]. 426184 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Other uses|ميڊن ٽاور (سلجهائپ){{!}}Maiden Tower}} {{Infobox monument |monument_name = ميڊن ٽاور |native_name = ''Qız Qalası'' |image = Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 08.jpg |caption = ميڊن ٽاور |location = [[پراڻو شهر (باڪو)|آڳاٽو شهر]], [[باڪو]], [[آذربائيجان]] |designer = |type = [[ٽاور|مينار يا بُرج]] |material = |length = |width = |height = {{convert|29.5|m|ft|abbr=on}} |begin = |complete = 12هين صدي |open = |dedicated_to = |map_name = Azerbaijan Baku |map_caption = باڪو جي اندر مقام |coordinates = {{coord|40.3661|49.8372|display=inline,title}} |extra = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[شروان شاهان محل|شرونشاهس' شاهي محل]] ۽ ميڊن ٽاور ساڻ [[باڪو]] جو ڀت ڏنل شهر | designation1_date = 2000 <small>(24هين [[عالمي ورثو ڪاميٽي|ورلڊ هيريٽيج ڪميٽي|session]])</small> | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = iv | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_free1name = رياستي پارٽي | designation1_free1value = [[آذربائيجان]] | designation1_free2name = ڏيھه | designation1_free2value = [[يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|يورپ ۽ اتر آمريڪا]] | designation1_free3name = خطرو هيٺ | designation1_free3value = 2003–2009 }} }} Maiden Tower (Baku) '''ميڊن ٽاور (باڪو)''' (ڪنواري ٽاور (باڪو) , ڪنواري منارو (باڪو) ڪنواري ٽاور (آذربائیجاني:(Qız qalası) [[پراڻو شهر (باڪو)|باڪو جي پُراڻي شهر]]، [[آذربائيجان]] ۾ ٻارنهين صدي جي يادگار آهي. 15هين صدي عيسوي جي [[شروان شاهان محل|شيرواشانهس جو محل]] سان گڏ، اهو 2001 ۾ [[يونيسڪو]] [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|عالمي ورثو تاريخي يادگارن جي فهرست]] هيٺ درج ثقافتي ملڪيت زمرو ٽيون جي تحت تاريخي يادگارن (ماڳن) جو هڪ گروهه ٺاهي ٿو. اهو آذربائيجان جو سڀ کان وڌيڪ مخصوص قومي نشان آهي، ۽ انهيءَ ريت [[آذربائيجاني منات|آذري ڪرنسي نوٽ]] ۽ سرڪاري ليٽرهيڊس تي نمايان طور ظاهر ڪيل آهي.<ref name=list>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/958|title= Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower|accessdate=November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref><ref name=evaluation>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf|format=pdf|title=Baku (Azerbaijan); Evaluation Report|accessdate= November 10, 2019|publisher=Unesco.org}}</ref> ڪنواري ٽاور يا دي ميڊن ٽاور ۾ هڪ ميوزيم گهر رکيو ويو آهي، جيڪو باڪو شهر جي تاريخي ارتقا جي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو. ان ۾ تحفو وٺڻ وارو دڪان (گفٽ شاپ) پڻ شامل آهي. ڇِت جو نظارو [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو اڇري شهر]]، [[باڪو بوليورڊ|بوليوارڊ]]، [[چارلس ڊيگال|ڊي گُلي]] هائوس، ۽ [[باڪو اُپسمنڊ|باڪو بي]] جي مُنارن ۽ سوڙهي گهٽين جو ويڪرو نظارو ڏيکاري ٿو. ويجهن سالن ۾، [[آذربائيجان ۾ نوروز|نوروز ميلو]] جي راتين مهل مٿئيون آتش دان ٻاريو ويو آهي.<ref name=evaluation/> جمهوريا [[آذربائيجان]] جي [[باڪو]] ۾ باڪو جو ڪنواري ٽاور هڪ افسانوي ماڳ ۽ دنيا جي مشهور جڳهه آهي. اهو ٽاور اسرار ۽ افسانن جي ڪڪرن سان ڍڪيل آهي،<ref>Baku's Maiden Tower Legendary Monument of Mystery, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA, http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html</ref><ref>Maiden Tower Secrets of the Maiden Tower: What They Reveal about Early Man's Beliefs, Azerbaijan International, Los Angeles Office Box 5217, Sherman Oaks, CA 91413, USA , http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html</ref> جنهن جي پاڙ [[آذربائيجان جو اتهاس|آذربائيجان جي تاريخ]] ۽ [[آذربائيجان جي سڀيتا|آذربائيجان جي قومي ثقافت]] ڏانهن جُڙيل آهي. ٽاور جي مهاڪهاڻي جو تلاءُ (حوض) ۽ ڏند ڪٿا آذربائيجان جي ثقافت ۽ قومي ورثو جو هڪ حصو آهي. واقعي (حقيقت ۾)، ڪجهه بهادري جون مهاڪهاڻيون آکاڙو يا [[ناٽڪ ناچ|ناٽڪ (ٿيٽر)]] جي ڊرامن ۽ [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ۾ ناچ]] لاءِ هڪ موضوع بڻجي ويون. [[ڪنواري مينار (سنگيت ناچ)|ميڊن ٽاور (بيليٽ)]] آذربائيجان جو ورلڊ ڪلاس [[آذربائيجاني ناٽڪ ناچ|ناٽڪ ناچ]] آهي، جنهن کي 1940 ۾ [[افسرياب بدالبيلي]] ٺاهيو هيو ۽ ناٽڪ ناچ جو ريميڪ 1999 ۾ نباهيو ويو هيو. [[ڪيسپيئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمونڊ]] جي سامونڊري ڪنارو پکڙجي وڃڻ جي نتيجي ۾، زمين جي هڪ پٽي اُڀري آئي.اها زمين نائين کان پندرنهين صديءَ دوران ترقي ڏني وئي، جڏهن پُراڻي شهر جي ڀِت، محلات، گڏوگڏ ميڊن ٽاور جي قلعي جو ٺلھ ( منارو) اَڏيو ويو هيو.<ref name=Blair>{{Cite book|last=Blair|first= Sheila|title= The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana|page=155|accessdate=November 11, 2019|url=https://books.google.com/books?id=4U0fCVfM8q8C&pg=PA155&dq=Maiden+Tower+originally+on+the+shore+of+the+Caspian+Sea.&hl=en&ei=qu_xTKvqNZCsugOi7JSPDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|publisher= BRILL|year= 1992|isbn= 90-04-09367-2}}</ref> ==اتهاس== ڪجهه سائنسي ذريعن اشارو ڪن ٿا تہ ڪنواري ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت پسندي]] ۽ [[اسلام|اسلام اڇڻ کان اڳ]] واري دور ۾ [[ايران]] ۽ [[آذربائيجان]] جي [[فن تعمير|فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)]] جو شاندار مثال آهي.<ref name="D.A.Akhundov 1974, pp18-19">D.A.Akhundov, On the origins, purposes and dating of the Baku tower-temple (qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp18-19,O proiskhozhdenii, naznachenii i datirovke Bakinskogo Bashennogo khrama (Qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp.18-19</ref><ref name="Sara Ashurbeyli 1972">Sara Ashurbeyli, New evidences on the history of Baku and the Maiden Tower, in Azerbaijani, Journal of Arts, N2 (14), Azerneshr publishing house, 1972, Ашурбейли С. Б. Новые изыскания по истории Баку и Девичьей башни. Гобустан. Альманах искусств №2(14). Азернешр, 1972 (на азерб. языке)</ref>. پروفيسر ڊيوڊ.اي. آخوندوف قدیمہ آثار (آرڪيالاجيڪل) ۽ [[فن تعمير|فن تعميراتي (آرڪيٽيڪچر)]] ثابتيون ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏنو آهي ته ٽاور [[زرتشتي مذھب|زرتشت ماڻهن]] جي [[باهه مندر|باهه وارو مندر]] آهي، جنهن کي ٽاور جي چوٽي تي باهه کان ٻاهر نڪرڻ جا 7 ٻُنڀا آهن.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early-Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986,{{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pages-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311 http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref> زرتشتين جو مڃڻ هيو تہ بهشت (جنت) تائين پهچڻ لاءِ 7 مرحلا يا 7 آڪاش (آسمان) آهن. ڊيوڊ اي. آخندوف ۽ ڊاڪٽر [[حسن حسنيوف]] مطابق باهه-مندر جو ٽاور اندازي موجب اٺين صدي بي سي کان 7 صدي بي سي جي تاريخ وارو آهي.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, Azerneshr publishing house, pp-311, Ахундов Д. А. Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана. Баку, Азернешр, 1986, {{ISBN|5-94628-118-6}}, стр-311, http://www.ebooks.az/book_0NetTl4d.html?lang=ru</ref><ref>Hassan Hassanov, Baku's Maiden Tower. A Pagan Monument of Baku, in Russian, {{ISBN|9789952273793}}, Baku, 2014, Гасан Гасанов, Девичья башня : Бакинская Девичья Башня; Языческий комплекс Баку, 2014, стр 487, {{ISBN|9789952273793}}, https://library.ada.edu.az:444/search~S0?/cNA1492.72+.B35+F38313+2013/cna+1492.72+b35+f38313+2013/-3%2C-1%2C0%2CE/frameset&FF=cna+1492.72+b3+g27+2014&1%2C1%2C{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol N2. {{ISBN|9780195309911}}, page-239, http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911</ref> ڪنواري ٽاور [[پراڻو شهر (باڪو)|پُراڻو ايچي شيهر]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾ قائم ڪئي آهي، ان جي پراسرار ۽ ٻڍاپي تاريخ ۽ ڏند ڪٿا آهي، جيڪا ٻن دورن سان ڳنڍيل آهي، جيتوڻيڪ اهو حتمي طور تي قائم ناهي. اهو علائقو پهريون قديم [[پٿر جو دور|پٿر جو دور (پلائوليٿڪ دؤر)]] ۾ آباد ٿيو هيو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZBcCIixzIIC&pg=PA191&dq=Maiden+Tower+baku&hl=en&ei=xKnvTJywFdWAhAfTg7GRDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=Maiden%20Tower%20baku&f=false|title=Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences|publisher=[[لونلي پلينيٽ]]|year=2009|page=191|isbn=1-74179-945-7}}</ref> [[فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|thumb|left|220px|[[آذربائيجاني منات|آذربائيجاني مانات]] تي ميڊن ٽاور جي عڪاسي (1993)]] پروفيسر ۽ ناميارو اتهاسڪار (مورخ) ۽ باڪو جي اتهاس جو ماهر [[سارہ اشوربيلي|سر اي اشوربيليءَ]] حساب لڳايو تہ ٽاور جي پيڙه (بنياد)، جيڪا زميني مٿاڇري کان 15 ميٽر هيٺ ۽ زميني ميدان کان مٿي ٽي منزلن تي پکڙيل آهي، اصل ۾ چوٿين ۽ ڇهين عيسوي صدي جي وچ ۾ تعمير ڪيل اڏاوت جي نشاندهي ڪري ٿي۔ وچئين دور جي شهر ۾ استعمال ٿيندڙ پٿر جي ڀيٽ ۾ ٽاور ۾ ڪم آندل پٿر ۾ چٽو فرق آهي.<ref name="Visions">{{cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/|author=Ibrahimov, Dr. Kamil|title=The Mystery of the Maiden Tower|pages=22–26|publisher=Visions of Azerbaijan|accessdate=November 11, 2019}}</ref> تاريخدان پروفيسر برتانيتسڪي طرفان جزوي طور ان نتيجي جي حمايت ڪئي آهي، جنهن جو موقف آهي ته هي ٽاور 5 صدي کان 6 صدي ۾ اڌ ۽ باقي اڌ پوءِ 12 صدي عيسوي ۾ ٺهيل آهي.<ref name="Visions"/> سمجهيو وڃي تو تہ اهو ماڳ (سائٽ) اصل ۾ [[ساساني سلطنت|ساساني زمانو]] دوران [[زرتشتي مذھب|زرتشتي]] [[باھ مندر|مندر]] طور استعمال ٿيندو هيو.<ref>[http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html Avesta. History of Zoroastrism] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428084721/http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html |date=2010-04-28 }}</ref> ڏکڻ ڀت تي 14 ميٽر مٿانهين موجود هڪ لکت جنهن ۾ هڪ پراڻو [[ڪوفي اسڪرپٽ|ڪوفي رسم الخط (ڪوفيڪ اسڪرپٽ)]] ۾ 12هين صدي عيسوي دوران سرگرم رازو يا معمار (آرڪٽيڪٽ) ''قبي مسعود ابن داؤد يا ڪيوبي مسعود ابن داؤد'' جو ذڪر ٿيل آهي، هي ان رازو (آرڪٽيڪٽ) جو پيءٌ آهي جنهن [[گول ٽاور، مرداڪان|مرداڪان گول ٽاور]] بڻايو هيو.<ref>Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992, p. 149</ref> ان هوندي به، اها نقش (پٿر تي لکيل اکر) تڪراري آهي، مادڪان ٽاور جي اُبتڙ حقيقت ۾ کيس معمار (آرڪٽيڪٽ) هئڻ جو انڪشاف ناهي ڪيو، جڏهن تہ عام طور ان ڳالهہ تي اتفاق ڪيو ويندو آهي تہ جديد ٽاور جو گهڻي حصو 12 هين صدي جو آهي.<ref name="Visions"/> پروفيسر احمدوف جو خيال آهي تہ ان ٽاور جي ٻيهر تعمير واري زماني کان ئي ٽاور کي فلڪيااتي مشاهدي گاهہ طور استعمال ڪيو ويندو هيو، انهيءَ ڪارڻ تہ ٽاور جي هيٺئين حصي تي پٿر جون 30 ڪٽيل جڳهون ۽ مٿانهين حصي ۾ 31 نقش نگار، جيڪي پٿر جي پٽي سان ڳنڍيل آهن اهي مهيني جي ڏينهن تائين لاڳاپو ڏيکارين ٿيون.<ref name="Visions"/> تازي قديمہ آثارجي کوٽرائي مطابق، جيڪا 1962–63 ۾ سرنگهہ جي هيٺانهين منزل تي ڪئي وئي هئي، اهو ٽاور هڪ وڏي چوٽي تي تعمير ڪيو ويو هيو، جيڪو سامونڊري پاسي جهڪيل هيو، ۽ مُکيا ٽاور کان نڪرندڙ پُشتي ڍانچو ٽاور کي استحڪام ڏيندو هيو. وڌيڪ کوٽائي ۾ پڻ انڪشاف ٿيو آهي ته ٽاور جي پيڙه تي ڪاٺين جي لوهي ڪام يا پٽي، هر 14 ميٽر (46 فوٽ) {{convert|14|m|ft}} اوچائي تي آهي. اهو زلزلي جي مزاحمت ڊيزائن جي حيثيت ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو پڻ اندازو لڳايو ويو آهي تہ ٽاور جي ويلڻ (سلينڊريڪل) شڪل ۾ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ٿُلهي پيڙه 4.5 ميٽر (15 فٽ) ({{convert|4.5|m|ft}}) (4 ميٽر (13 فٽ) پڻ ذڪر ڪيل) (({{convert|4|m|ft}}) واري ڀتين کي ٺوس بنياد فراهم ڪري ٿي، جنهن تي ان صدين کان جياپو ڪيو آهي. جيئن ٻين عالمن (اسڪالرز) اندازو لڳايو تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ ٺهيو، تنهن جي ڀيٽ ۾ اهو پڻ ٻُڌايل آهي تہ ٽاور مختلف وقتن ۾ نه پر هڪ ئي وقت ۾ ٺاهيو ويو.<ref name=vision>{{Cite web|url=http://www.visions.az/baku,83/ |title=The Mystery of the Maiden Tower| author= Dr. Kamil Ibrahimov |accessdate=November 11, 2019|publisher=Visions of Azerbaijan}}</ref> 1806 ۾ روسي حڪمراني جي دوران يونيسڪو جي فهرست تحت ٽاور ۽ ڀِت جا ٻيا ڍانچا پَڪا (مضبوط) ڪيا ويا ۽ پوءِ بچي ويا آهن.<ref name=World>{{cite web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040306045734/http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2004|title=Walled City of Baku|accessdate=November 11, 2019|publisher=يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو}}</ref> ميڊن ٽاور کي آذربائيجان جي 1992-2006 جي [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو سبتو پاسو]] 1 کان 250 [[آذربائيجاني منات|منات]] بينڪ نوٽ <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ 1, 5, 10, 50, 100 and 250 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.cbar.az/ |access-date=2026-09-20 |archive-date=2018-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |url-status=bot: unknown}}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ۽ 2006 کانپوءِ جاري ڪيل 10 منات بينڪ نوٽ جي نقش <ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ 10 manat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> سان گڏوگڏ 1992-2006 جي دوران آذربائيجاني 50 [[آذربائيجاني منات|ڪيوپڪ]] سڪو جي نقش تي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{Cite book|title=2019 Standard Catalog of World Coins WORLD 1901-2000|url=https://archive.org/details/2019standardcata0000unse|last=Michale|first=Thomas|publisher=Krause Publications|year=2019|isbn=978-1-4402-4858-0|location=Stevens Point, WI|pages=[https://archive.org/details/2019standardcata0000unse/page/148 148]}}</ref> ۽ [[آذربائيجاني منات|5 ڪيوپيڪ]] [[سِڪي جو سبتو ۽ ابتو پاسو|سِڪي جو ابتو پاسو]] تي 2006 کان ٽڪسال ڪيو ويو.<ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. National currency: [http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ New generation coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110211135/http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ |date=2014-11-10 }}. – Retrieved on November 11, 2019.</ref> ==علامتون ۽ اسرار== باڪو ڪنواري ٽاور سان لاڳاپيل مختلف اسرار ۽ افسانا جُڙيل آهن.جيتوڻيڪ، اصلي اسرار هي آهي تہ: ٽاور جو ڊزائين ۽ مقصد, تنهن وچ ۾، باڪو ڪنواري ٽاور سان لڳاپيل 20 ڏند ڪٿائون آهن. انهن مان هڪ وڏو تعداد باڪو جي [[اسلام|اسلامي]] ۽ [[وچون دور|وچئين دور]] واري باڪو جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پر ٻين جون پاڙون زرتشت يا اسلام کان اڳ واري آذربائيجان جي تاريخ، ڌرم، ۽ ثقافت سان گهڻو جڙيل آهن.<ref>Azerbaijan. Pre-Islamic History, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iii</ref> گهڻو ڪري، سڀ کان وڌيڪ مشهور ڏندڪٿا آتشي-وار رکندڙ ڪُنواري ناري جي آهي، جنهن باڪو جي ماڻهن کي غلامي کان بچايو هيو.اها بهادري جي ڪهاڻي ۾ زرتشت جي عقيدن ۽ ثقافت جي پاڙُن کي ڏيکاريو ويو آهي ۽ جيڪي جديد دور تائين پهچي چڪي آهي. ===باه-واري-وارن واري ڇوڪري جي ڏند ڪٿا === هڪ زماني ۾، هتي باڪو جو هڪ آڳاٽو (پراچين) ڳڙھ-شهر هو. هن ڳڙھ (قلعي) کي باهه-جو-مندر هو. گهڻو آڳاٽي زماني ۾، هڪ دشمن ان قلعو کي گهيري ۾ آندو هيو. دشمن باڪو جي ماڻهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو حڪم ڏنو پر هنن انڪار ڪيو. انهي ڪري دشمن قلعي کي تباهه ڪرڻ ۽ سڀني رهاڪو (رهواسين) کي غلام طور تي گرفتار ڪرڻ لاءِ گهيرو شروع ڪيو. ڪيترائي قلعي جو بچاءُ ڪندڙ (محافظ) دشمن جي حملن کي روڪڻ جي جاکوڙ ۾ مارجي ويا. انهيءَ مهل، دشمنن جي سئناپتي (سپھ سالار، ڪمانڊر) پاڻي جي فراهمي جي قطار (لائين) کي ڪٽڻ جو حڪم ڏنو. تنهنڪري هر ڪو قلعي اندر اڃايل هو. ڪوبه پاڻي نه کاڌو، رُڳو رت ۽ موت. ۽ [[ماگي|مکيا ماگي Magi]]، ٻين پادرين سان گڏجي، قلعي اندر باهه واري مندر ٽاور جي پوتر باهه جي پُوڄا ڪئي، ۽ [[اهورا مزدا|اهورا مازدا Ahura Mazda]] جي خدا کان ماڻهن جي سهائتا لاءِ دعا گهُري. انهي ڏينهن رات اهورا مازدا کان دعا گهُرڻ لڳا تہ هو سندن جان بچائي ۽ دشمن کي پوئتي موٽائي. آخرڪار، هن سندن دعا ٻڌي. ٻئي ڏينهن تي، ماڻهن ڏٺو تہ پوتر باهہ جو هڪ وڏو ٽڪرو باهہ جي مندر واري ٽاور تان مٿان هيٺ ڪِري پيو. هڪ سُندري ڇوڪري باهه منهجان نروار ٿي آئي، ان کي ڊگها باهه جي رنگ وارا وارَ هيا ماڻهن جو ميڙُ گوڏن ڀَر ڪِري پيو، ۽ سندس پُوڄا ڪرڻ لڳا، هن چيو:"فڪر نہ ڪريو، آئون توهان جي سهائتا ۽ حفاظت ڪنديس، مونکي تلوار ۽ مٿو لوهہ وارو ٽوپ (هيلمٽ) ڏيو. دشمن منهنجي ڇوڪراڻا وار نہ ڏسڻ گهرجن، قلعو جو دروازو کليل هجي." انهيءَ مهل، دشمن جو سئناپتي ٻاهر قلعي جي پهلواڻ سان آمهون سامهون ويڙهہ جي انتظار ۾ هيو. جيڪڏهن قلعي جو پهلواڻ ويڙهہ کٽي وڃي ها، تہ پوءِ دشمن جي سئنا (لشڪر، آرمي) پوئتي هٽي وڃي ها، پر جيڪڏهن دشمن کٽيو، تہ پوءِ اهي قلعي تي قبضو ڪندا ۽ سڀئي رهواسي غلام ٿي وڃن ها. قلعي جو دروازو کوليو ويو ۽ دشمن جي سئناپتي ڏٺو تہ هڪ پهلواڻ کيس وڙهڻ اچي رهيو هو. ڳري جنگ هلي. خدا جي برڪت واري لمحن مان هڪ ۾، قلعي جي پهلواڻ دشمن کي گهوڙي تان هيٺ ڪيرايو ۽ ان جي ڳچيءَ ۾ ڇُري (چاقو) سڌو سنئون وڌائين. دشمن جي سئناپتي (سپهہ سالار) رڙ ڪندي چيو:"توهان کٽيو! توهان ڪير آهيو؟ پنهنجو لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاهيو. مان توهان جو مُنهن کي ڏسڻ چاهيان ٿو، پهلواڻ!". هن مٿي تي پاتل لوهي ٽوپلو (هيلمٽ) لاٿو، ان ڏٺو تہ قلعي جو پهلواڻ وڏن آتشي رنگ جي وارن واري هڪ سُندر ناري هُئي. هن اچرج مان چيو:"ابول، تون هڪ ڇوڪري آهين! تون بهادر ۽ خوبصورت ڇوڪري آھين! جيڪڏھن باڪو جون ناريون ايتريون بهادر هونديون آھن، تہ توھان جي قلعي تي ڪڏهن بہ محاصرو نہ ڪندس، سُهڻي! مون کي قتل نہ ڪريو!. هو سندس حسن ۽ بهادري سبب سندس پيار ۾ پئجي ويو. هن کيس ساڻس شادي ڪرڻ لاءِ چيو. بلڪل، ڇوڪري کيس قتل نہ ڪيو. هوءَ پڻ هن جي کُليل دل سبب سندس پيار ۾ پئجي وئي. اهڙي ريت، دشمن باڪو تي قبضو نہ ڪيو ۽ مقامي ماڻهن ان ٽاور جو نالو ان سُهڻي ڇوڪري جي نالي طور ڪُنواري ٽاور (ميڊن ٽاور) رکيو.<ref name="azglobalcontext.org">Mahir Khalifa-zadeh and Leyla Khalifazadeh, The Legend of Baku Maiden Tower (Zoroastrian legends), http://www.azglobalcontext.org/2017/02/the-legend-of-baku-maiden-tower_17.html</ref> ===ڏند ڪٿا باڪو ٽاور جي باهہ ٻرڻ ڇاڪاڻ بند ڪيو=== ايندڙ ڏند ڪٿا جون پاڙون پڻ زرتشي آهن: هڪ دفعي، هڪ دشمن باڪو جي قلعي جو گهيراءٌ ڪيو. بهرحال، باڪو جي ماڻهن دشمن جي درخواست تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهن وڙهڻ ۽ پنهنجن جانين ۽ قلعي جو دفاع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. تنهنڪري باڪو جي ماڻهن وڏي بهادري سان لڙائي ڪئي پر قلعي اندر صورتحال ويتر جوکائتي(خطرناڪ) ٿيندي وئي. دشمنن قلعي جي محافظن جو تخت اٽلائڻ لاءِ هڪ سخت گهيراءٌ ڪيو. دشمنن قلعجي ڏانهن پاڻيءَ جي فراهمي ڪٽي ڇڏي، پاڻي ۽ کاڌو نہ هجڻ ڪري محافظن جي بچڻ جو ڪوبہ امڪان نہ بچيو انهيءَ مهل، مُکيا ماگھي ٻين پادرين سان گڏجي قلعو جي پوتر باهہ جي فائر ٽيمپل-ٽاور ۾ دعا گهري. سڀني گڏجي، اهورا مازدا جي خدا کان دعا گهري تہ هو ماڻهن جي حفاظت ۽ سهائتا ڪري، ڪيترائي ڏينهن دعا گهرڻ کانپوءِ، ان پادرين جي پوڄا ۽ دعا ٻُڌي، هڪ زبردست ۽ تباهي آڻندڙ زلزلو آيو، جنهن جي نتيجي ۾ دشمن لشڪر جا هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪجهہ بچيل پري ڀڄي ويا، اهڙي ريت، باڪو جا ماڻهو غلامي کان بچي ويا، پر باهہ واري مندر جي چوٽي تي پوتر باهہ ٻرڻ بند ٿي وئي. <ref>Mahir Khalifa-zadeh, On the Problem of Ancient Baku's Location, edited by Prof Ziya Bunyatov, Newspaper Bakinsky Rabochiy, in Russian, Baku, Nov 24, 1988,https://ca.linkedin.com/in/prof-mahir-khalifa-zadeh-02a43844{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> =="ڪنواري ٽاور" نالو جو ماخذ== پروفيسر مهير خليفا-زادا جو خيال آهي ته ڏند ڪٿائن کانسواءِ، تاريخي وضاحتن يا آڳاٽن آثارن يا لکتن جي ثابتين آڌار اهو ڳولهڻ ڏکيو ٿي پيو آهي ته ان ٽاور کي ڪنواري ٽاور ڇو سڏيو ويو. مهاڪهاڻي پس منظر کانسواءِ، اها ڳاله ڀروسي لائق آهي ته لفظ "ڪنواري (ميڊن)" جو مطلب هي آهي ته ٽاور کي ڪنهن به دشمن تباهه نه ڪيو هيو ۽ اهڙي ريت ان جو مطلب (مذهبي نقطي نظر) کان آهي ته [[احريمان|انگرا مينيا(Ahriman)]]جي بڇڙائي ان کي ناپاڪ نه ڪيو، "ڪنوار" يا "ڪنواري" جي جڳهه، زرتشتن جي خدا [[اهورا مزدا|اهورا مازدا]] جو مندر آهي.<ref name="azglobalcontext.org"/> ==فنِ معماري (آرڪٽيڪچر)== [[فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|thumb|left|داخلي رستو]] [[فائل:Baku Maiden Tower 2010.jpg|thumb|ڪنواري واري مناري جا تعميراتي تفصيل]] ان ٽاور کي "باڪو جو سڀ کان وڌيڪ شاندار ۽ پراسرار يادگار"، گيز گيليسي" طور بيان ڪيو ويو آهي، سامونڊي ڪناري تي مضبوط پٿر جي بنيادن تي ٺهيل، عربي، پارسي ۽ عثماني اثر جو ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اهو قدرتي تيل سان گڏو گڏ تعمير ٿيو هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FZ2_aYHMl4IC&pg=PA53|title=Peoples of Western Asia|publisher=Marshall Cavendish Corporation|page=53|year=2006|isbn=0-7614-7677-6}}</ref> اهو هڪ ويلڻ (سلينڊريڪ) جي شڪل جو اٺ منزل وارو ڍانچو آهي، جيڪو 29.5 ميٽر (97 فٽ) {{convert|29.5|m|ft}} اوچائي تي پهچي ٿو، جنهن جو بنيادي قطر ڊيگهه ۾ 16.5 ميٽر (54 فٽ) {{convert|16.5|m|ft}} آهي. ان ٽاور ۾ 200 ماڻهن جي سهنج لاءِ مناسب داخلي جگهہ آهي. مُکيا ٽاور ڏانهن هڪ ڊگهو وڌارو جو منهن اوڀر طرف آهي، جيڪو سج اڀرڻ ڏانهن اشارو ڪري رهيو آهي، جنهن اهو نتيجو ڪڍيو ويندو آهي ته اهو هڪ فلڪياتي ٽاور وانگر ٺاهيو ويو آهي. جڏهن ته ٽيڪ اوڀر طرف اٿس، ٽاور تائين پهچڻ واري دروازي جو منهن ڏکڻ اوڀر آهي. ان ٽاور جي ھر منزل تي ھڪڙي تراکڙو گنبذ ڇت آھي، "ھڪڙو پٿر پيالو" جيڪو مرڪز ڏانهن کلي ٿو. ڀتين جي ٿولهہ 5 ميٽر (16 فٽ) {{convert|5|m|ft}} ۾ ويلڻ واري شڪل جي فيٿ پيڙهہ کان مٿئيون فرش 3.2-4.2 ميٽر (10-14 فٽ) {{convert|3.2|-|4.2|m|ft}} آهي. سڀ منزلون ڏاڪڻ وسيلي جڙيل آهن جيڪي گول ڀت سان لڳولڳ آهن ۽ سوڙهي دَري ۽ جارو (طاقي) اندر ٽمڪن ٿيون. پٿر جي چوٽين ۾ بڻيل بناوٽ ۾ مختلف سطحن جي نمائش ٿئي ٿي، جنهن ۾ مقامي ڀوري رنگ جي چوني وارا پٿر شامل آهن. [[چيرولي|جپسم]] پلاسٽر ۾ رکيل پٿرن جي هڪ ڪاري ۽ اڇي پٽي متبادل رخ جو اثر ڏين ٿيون. ٽاور جو اتر اولهه حصو مٿاڇري جي اصل تڪميل کي برقرار رکي ٿو. اتي هڪ چُهنب-وانگر ٻاهر تي نڪتل حصو آهي، هڪ پشتي، شڪل ۾ مڙيل، رازي جو ڪم سان ٺهيل آهي. اڳ ذڪر ڪيل پٿر سان ٿيل ڪم چورس ڪنارن ۾ آهي.<ref name=evaluation/><ref name=Tower>{{Cite web|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|title=Secrets of the Maiden Tower:What They Reveal about Early Man's Beliefs|author= Ronnie Gallagher and Betty Blair |accessdate= November 11, 2019|publisher=Azerbaijan International}}</ref><ref name=Maiden>{{Cite web|url=http://www.window2baku.com/eng/9devbashnya.htm|title=The Maiden Tower|accessdate=November 11, 2019|publisher=Window to Baku}}</ref> آڳاٽن آثارن جي ماهرن طرفان ٽاور جي تعميراتي خصوصيتن جو هڪ تفصيلي جائزو اهو ٻُڌائي ٿو تہ ان جي اندروني ۽ ٻاهرئين مٿاڇرن تي ٻنهين پٿرن جي عمارت سازي ڊائمنڊ جي شڪل واري آهي ۽ ٽاور جي ڀت جي هيٺئين حصي ۾ پڻ مٿي ڏيکارجي ٿي. هيري (ڊائمنڊ) جي شڪل جو ڪٽ سجاوٽ جي خصوصيت طور نظر اچي ٿو، خاص طور اولهه جي ڀت جي ٻاهرئين مهاڙ تي ، اوپر طرف آرائشي آهي ۽ ڀت جي هيٺ سنئون ميدان آهي. پوري ٽاور ۾ نوٽ ڪيل هڪ تيزفهم خصوصيت منجهان پروڙ پئجي ٿي تہ انکي هڪ هڪ پٿر جو ٿنڀو يونٽ طور بڻايو ويو هيو، تنهن هوندي، تازي سڌارو کي ڪچو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Tower/> ===پاڻي جو کوهہ=== پاڻي جو کوهہ, ٽاور ۾ نظر ايندڙ هڪ ٻيو ذڪر لائق عمارت 0.7 ميٽر (2.3 فٽ){{convert|0.7|m|ft}} قطر (ڊائميٽر diameter) جو پاڻي جو کوهہ آهي، جيڪو 21 ميٽر (69 فٽ) {{convert|21|m|ft}} اونهو آهي (ان جي اونهائي پاڻي وارو ڀريل- [[جالارو جَرُ| ايڪويفر aquifer (پاڻي وارو ڀريل- جالارو جَرُ - مٽيءَ جو جَر جي پاڻيءَ مان آسانيءَ سان ٿيندڙ گذر)]]تائين آهي)، جنهن کي ٽاور جي ٻئي منزل تي پڌرو ڪيو ويو آهي. زميني مٿاڇرو تي پڻ ان جو لنگهه (دروازو) آهي، جنهن کي پراچين آثار جي ماهر عباس اسلاموف ٽاور جي تازي تحقيق دوران ڳولهي لڌو هيو. ان کوهہ کي مينهن (برسات) جي پاڻي کي جمع ڪرڻ جي بناوٽ سان تعبير ڪيو ويو آهي ۽ چيو وڃي ٿو ته هي پاڻي صاف ۽ تازو آهي (جڏهن ته هي سمنڊر جي ويجهو آهي). ٺڪر (سيرامڪ پائپ) (30 سينٽي ميٽر (12 انچ) قطر (ڊائميٽر) ۾ {{convert|30|cm|in}}) پلمبنگ جو ڪم ٽاور جي جارن مان هيٺ کوهہ ۾ وهندڙ پاڻي فراهمي وسيلي طور آهي. جيئن ته چيو وڃِ ٿو ته پراچين (آڳاٽو) پلمبنگ سسٽم پنهنجي اصل شڪل ۾ آهي، تنهنڪري ان کي صاف ڪرڻ گهرجي ۽ ان جي بناوٽ جي نيٽورڪ کي وضاحت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ان جي اڀياس وسيلي معلوم ڪجي جيڪو اصل ۾ مينار (منارو، ٽاور) جي حصي طور بڻايو ويو آهي. پلمبنگ سسٽم جي ٺڪر (سيرامڪس) ۽ ان ۾ جمع ڪيل لٽ (رءُ، مٽي يا سِلٽ)، ٿرمو-لومينيسيسي ٽيڪنيڪ ڪم آڻي ٽاور جي ڄمار ٺيڪ ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي.<ref name=Tower/><ref name=Maiden/> ٻئي منزل ۽ ستين منزل جي وچ ۾، هر منزل تي نيم گولائي (سيمي سرڪيولر) شڪل جو گٽر آهي، جيڪو منارو (ٽاور) ۾ پڻ نظر اچي ٿو. اهو سيرامڪ پائپن سان ٺهيل آهي جيڪو هڪٻئي جي مٿان لڳل آهي ۽ ان ۾ چونو گچ (لائم مارٽر) پڻ شامل آهي. پائپن کي ڪنڀار جي ڦيٿو ٽيڪنيڪ سان تيار ڪيو ويو آهي. اهي 20-25 سينٽي ميٽر (7.9 9.8 انچ){{convert|20|-|25|cm|in}} قطر ۾ 2.2 سينٽي ميٽر (0.87 انچ {{convert|2.2|cm|in}}) ٿلهي ڀت سان آهي ۽ هر ڦاڪ 40-45 سينٽي ميٽر (16-18 انچ {{convert|40|-|45|cm|in}}) ڊگهي آهي. ساڳئي ريت گٽر گرائونڊ فلور تان فائونڊيشن ليول تائين ڏيک ڏين ٿا،پر چار ڪُنڊن وارو سيرامڪ پائپ 22 سينٽِي ميٽر (8.7 انچ) × 18 سينٽي ميٽر (7.1 انچ {{convert|22|cm|in}} × {{convert|18|cm|in}}) قد سان آهي، جيڪو ڀت سان ٻاهر نڪري ٿو.<ref name=vision/> ==بحالي== منارو (ٽاور) ۽ شهر جي ڀتين سميت پوري ثقافتي ملڪيتن جي [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور اعلان کانپوءِ، 2000 ۾، هڪ زلزلو آيو، جنهن سان ملڪيتن کي هاڃو (نقصان) پهتو. يونيسڪو، ان ثقافتي ورثو جي مناسب طريقي سان بچاءٌ (تحفظ) لاءِ قومي اختيارين جي ڪوششن جي گهٽتائي کي نوٽ ڪندي ان يادگارن کي 2004 کان 2009 تائين "[[خطري ۾ عالمي ورثو جي فهرست]]" جي تحت درج ڪيو، جنهن ۾ ان تبصري ساڻ چيو ويو تہ "2000 ۾ زلزلي ۽ شهري ترقياتي دباءَ سبب صداقت جو وڃائجي وڃڻ". تنهن هوندي، لاڳاپيل اختيارين ڪنزرويشن ماسٽر پلان تيار ڪيو ۽ ملڪيت جي مناسب تحفظ ۽ انتظام جو يقين ڏيارڻ کانپوءِ، ورثو سائٽ سان لاڳاپيل "خطري ۾" ٽيگ کي يونيسڪو 2009 ۾ هٽائي ڇڏيوهيو. اها به درخواست ڪئي وئي هئي تہ اسٽيٽ پارٽي پڻ ورلڊ هيريٽيج سينٽر کي، 1 فيبروري 2010 تائين، ملڪيت جي تحفظ جي حالت ۽ 2010 ۾ پنهنجي 34 هين اجلاس ۾ عالمي ورثو ڪاميٽي جي غور هيٺ اڳڀرائي بابت هڪ تازو ترين رپورٽ پيش ڪري.<ref name=World/><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/642|title=Decision – 27COM 7B.59 – Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan)|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/170|title=Decision – 28COM 15A.29|publisher=Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/347|title=Decides to retain the Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (Azerbaijan) on the List of World Heritage in Danger| publisher=Unesco.org}}</ref> ==مشهور سڀيتا ۾== بادشاهہ جي افسانوي ڪهاڻي پنهنجي ڌيءُ کي هڪ اهڙي ماڻهوءَ سان پرڻو ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿي، جنهن سان هوءَ محبت نٿي ڪري، جنهن کان بچڻ لاءِ هوءَ پنهنجي پيءٌ کان پهرين کيس لاءِ هڪ منارو (ٽاور) تعمير ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿي، ۽ جڏهن اهو تيار ٿي وڃي ٿو ته هوءَ ان مينار جي چوٽي تان ٽپو ڏئي پنهنجو پاڻ کي ماري (خودڪشي ڪري) ٿي، جيڪو واقعو آذربائيجان جي ڪيترن ئي نظمن ۽ ناٽڪن جو موضوع بڻجي وڃي ٿو. بهرحال، "ڪنواري مينار" يا "ميڊن ٽاور" نالي سان هي ناٽڪ جو بيت، آذربائيجان جو پهريون ڀيرو بيت (نظم) هو، جيڪو 1940ع ۾ آفسراياب بدالبيلي پاران جوڙيو (ڪمپوز) ويو هيو.اهو ناٽڪ بيت باڪو اوپيرا ۽ بيت منڊلي (ٿيٽر) ۾ پيش ڪيو ويو.جڏهن ته، ڪهاڻي جي ڏند ڪٿا (اسٽوري لائين) ٿوري ڦيرڦار سان ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو آهي. ناٽڪ بيت جي ٻيهر ترتيب ڏنل نسخو موجب، بادشاهہ جي جنگي مهم کان واپس موٽڻ تي سندس گهرواري (زال) پُٽ بدران ڌيءٌ کي ڄڻيو هيو. هو ڪاوڙ ۾ ڇتو ٿي پيو ۽ پنهنجي ڪڪي (ڌيءٌ) کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنائين. تنهن هوندي بہ، ٻار جي ناني کيس پري ڳجهي جگهہ تي کڻي وڃي لڪائي ڇڏيو هو، جتي هوءَ هڪ سُهڻي ناري بڻجي وڏي ٿي هئي. سترهن سالن جي عمر ۾ هوءَ هڪ عاشق سان رڌل رهي. انهيءَ ٽاڻو (مهل) تي، بادشاهہ کيس ڏسڻ جو موقعو ماڻيو، کيس سان پرڻو ڪرڻ چاهيو ۽ انهيءَ ڪارڻ کيس کڻي ويو ۽ کيس ميڊن ٽاور يا ڪنواري مينار ۾ رکيائين. ناريءَ جو عاشق ان واقعي تي ڪاوڙ ۾ ڏاڍو ڇتو ٿي پيو ۽ هو بادشاهہ کي مارڻ ۾ سوڀارو ٿيو. انکانپوءِ هو پنهنجي پريميڪا کي بچائڻ لاءِ ميڊن ٽاور ڏانهن ڊوڙيو. انهيءَ مهل، جڏهن ڇوڪريءَ مينار ڏانهن قدم وڌڻ جو آواز ٻُڌي سمجهيو ته بادشاه ئي کيس ڏسڻ لاءِ اچي رهيو آهي، ۽ هن سُتت (تُرت) ئي ٽاور تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪري ڇڏي.<ref name=vision/><ref name=Maiden/> 2011 تائين، منارو موسمياتي تبديلين خلاف هڪ مهم "[[ارٿ آور]]" ۾ حصو پڻ ورتو، جنهن ۾ وڏيون عمارتون هڪ ڪلاڪ لاءِ "اونداهيون" ٿي وينديون آهن ته جيئن ان مقصد ڏانهن سُجاڳي آڻي سگهجي.<ref>{{cite web|last=Rustamov |first=Elshan |title=Девичья башня на час останется без света ради природы |url=http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |publisher=1news.az |accessdate=11 November 2019 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110326054316/http://www.1news.az/society/20110324035120563.html |archivedate=26 March 2011 }}</ref> ==تصويري گيلري== <gallery widths="160px" heights="120px"> فائل:Maidentt.jpg|پُراڻو شهر باڪو ميڊن ٽاور. فائل:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|چمڪندڙ ميڊن ٽاور |ميڊن ٽاور جي معلوماتي پليٽ. |ڪُنواري مينار (ميڊن ٽاور)، [[پُراڻو شهر (باڪو)]] ۽ [[شروان شاهان محل|شيروانشاهس جو شاهي محل]] بابت معلومات]]. فائل:Giz galasi.JPG فائل:10 AZM 1993 both sides.jpg|[[آذربائيجاني منات|آذربائجان ڪرنسي]]: 10 [[آذربائيجاني منات|منات]] (1993) جنهن ۾ ڪُنواري مينار( ميڊن ٽاور) ڏيڱاريل آهي فائل:Maiden towers entry old city baku azerbaijan.jpg|ٻارنهين هين صدي جي پُراڻو شهر باڪو آذربايجان جي ميڊن ٽاور ۾ داخلا فائل:Torre_de_la_Doncella,_Baku,_Azerbaiyán,_2016-09-26,_DD_215-217_HDR.jpg|رات جي مهل روشن ٽمڪندڙ ڪنواري ٽاور، باڪو، آذربائيجان </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[گوبستان راڪ آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ]] *[[باڪو جو باه مندر]] *[[آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|آذربائيجان ۾ عالمي ورثو سائٽس جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} ==خارجي ڳنڍڻا== *http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624143430/http://azincoming.az/visitazerbaijan/maiden-tower/ |date=2020-06-24 }} [[زمرو:باڪو ۾ اڏاوتون ۽ عمارتون]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ مينار]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:باڪو ۾ سياحتي مقام]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ سماڌيون ۽ يادگار]] [[زمرو:آذربائيجان جا قومي نشان]] jvuffvkissch7bobcl2opnkxr2vsfhz 14 51599 426205 166817 2026-10-30T09:08:16Z Memon2025 21315 /* */ 426205 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:مسلمان]] 6rgt4q81easnv1qn95urj94rizgmnqr 426206 426205 2026-10-30T09:09:37Z Memon2025 21315 /* */ 426206 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:مسلمان]] [[Category:Indian people by religion|Muslims]] [[Category:Islam in India|Muslims]] [[Category:South Asian Muslims]] j6hsdelcsgukylld7p5npd2e8rijn6b 426207 426206 2026-10-30T09:14:49Z Memon2025 21315 /* */ 426207 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] pztt92e99b5sbg7nwwlstms247voc2r 426208 426207 2026-10-30T09:18:48Z Memon2025 21315 /* */ 426208 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:زمرا لحاظ مذهب]] [[زمرو:ڀارت ۾ مذهب]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] c6057n4nwbayqjple7iit6q25awm9pk 426209 426208 2026-10-30T09:21:23Z Memon2025 21315 /* */ 426209 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] [[زمرو:ڀارت ۾ مذهب]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] mfy0rhdct4piuhc951p0mgwrm6lzhg1 426210 426209 2026-10-30T09:23:23Z Memon2025 21315 /* */ 426210 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:مسلمان بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] [[زمرو:ڀارت ۾ مذهب]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] akovqjvbkcmokp0be6r45o7eufdmire 426218 426210 2026-10-30T09:36:42Z Memon2025 21315 /* */ 426218 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:مسلمان بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] t3hmni3dtkabdgmwa9zc5a05z9af4e7 426247 426218 2026-10-30T10:24:39Z Memon2025 21315 426247 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|ڀارت ۾ اسلام|ڀارت ۾ اسلام|article=ڀارت ۾ اسلام}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:مسلمان بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] jebonwcy9bl8dq4z93el3i7y92ptrzj 0 56485 426257 425136 2026-10-30T11:41:48Z CommonsDelinker 103 Replacing 1st_INC1885.jpg with [[File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 426257 wikitext text/x-wiki {{Short description|1858ع کان 1947ع تائين هندستان تي برطانوي تاج جي حڪمراني}} {{Infobox former country | conventional_long_name = برطانوي هندستان | native_name = | status = [[برطانوي سلطنت]] جو [[نوآبادياتي علائقو]]، جيڪو [[شاهنشاهي]] سياسي ڍانچي هيٺ قائم هو (جنهن ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ [[نوابي رياست]]ون شامل هيون) | p1 = Company rule in India{{!}}'''1858ع:'''<br/>هندستان ۾ ڪمپني راڄ | p2 = Mughal Empire{{!}}'''1857ع:'''<br/>مغل سلطنت | s1 = Dominion of India{{!}}'''1947ع:'''<br/>هندستاني ڊومينين | s2 = Dominion of Pakistan | s3 = Persian Gulf Residency | s4 = British rule in Burma{{!}}'''1937ع:'''<br />برما جي نوآبادي | s5 = Aden Colony{{!}}عدن ڪالوني | s6 = British Somaliland{{!}}'''1898ع:'''<br />صومالي لينڊ محافظت | s7 = Straits Settlements{{!}}'''1867ع:'''<br />اسٽريٽس سيٽلمينٽس | image_map = British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg | image_map_caption = 1909ع ۾ برطانوي راڄ جا سياسي انتظامي حصا. [[برطانوي هندستان]] گلابي رنگ جي ٻن ڇانورن ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن ته [[سڪم جي بادشاهت]]، [[نيپال جي بادشاهت]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[نوابي رياست]]ون پيل رنگ ۾ ڏيکاريل آهن. | capital = {{ubl|[[ڪلڪتو]] (1858ع–1911ع)|[[نئين دهلي]] (1911ع/1931ع–1947ع)}} | official_languages = {{plainlist| *[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] *[[هندستاني ٻولي|هندستاني]] (اردو) *[[هندستان جون ٻوليون|ٻيون هندستاني ٻوليون]] }} | government_type = [[آئيني بادشاهت]] | title_leader = [[هندستان جو شهنشاهه|راڻي / راڻي-شهنشاهه / بادشاهه-شهنشاهه]] | leader1 = [[راڻي وڪٽوريا]] | year_leader1 = 1858ع–1901ع | leader2 = [[ايڊورڊ ستون]] | year_leader2 = 1901ع–1910ع | leader3 = [[جارج پنجون]] | year_leader3 = 1910ع–1936ع | leader4 = [[ايڊورڊ اٺون]] | year_leader4 = 1936ع | leader5 = [[جارج ڇهون]] | year_leader5 = 1936ع–1947ع | title_representative = [[هندستان جو وائسراءِ]] | representative1 = [[چارلس ڪيننگ]] | year_representative1 = 1858ع–1862ع | representative2 = [[لوئس مائونٽ بيٽن]] | year_representative2 = 1947ع | title_deputy = [[هندستان بابت سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] | deputy1 = [[ايڊورڊ اسٽينلي]] | year_deputy1 = 1858ع–1859ع | deputy2 = [[وليم هيئر]] | year_deputy2 = 1947ع | legislature = [[شاهي قانون ساز ڪائونسل]] | upper_house = [[رياستي ڪائونسل (هندستان)]] | lower_house = [[مرڪزي قانون ساز اسيمبلي]] | event_pre = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] | date_pre = 10 مئي 1857ع | event_start = [[هندستان حڪومت ايڪٽ 1858ع]] | date_start = 2 آگسٽ | year_start = 1858 | event_end = [[هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع]] | date_end = 18 جولاءِ | year_end = 1947 | event_post = [[هندستان جي ورهاڱي]] | date_post = 14–15 آگسٽ 1947ع | currency = [[هندستاني رپيو]] | demonym = هندستاني، برطانوي هندستاني | area_km2 = 4,993,650 | stat_pop1 = 389,000,000 | stat_year1 = 1941 }} '''برطانوي راڄ''' ({{lang-hi|राज}}، ''راج''، معنيٰ: ''حڪومت''، ''حڪمراني'' يا ''راڄ'') هندستاني برصغير تي [[برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني جو دور هو، جيڪو 1858ع کان 1947ع تائين جاري رهيو. هن دور کي '''هندستان ۾ تاجي حڪمراني''' (Crown Rule in India) پڻ چيو وڃي ٿو. هي راڄ 1857ع جي وڏي بغاوت کان پوءِ قائم ٿيو، جڏهن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کان حڪومت جا اختيار واپس وٺي سڌو سنئون برطانوي تاج حوالي ڪيا ويا. ان کان اڳ 1757ع کان 1858ع تائين هندستان جو وڏو حصو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي انتظام هيٺ هو. برطانوي راڄ دوران برطانوي حڪومت هندستان تي وائسراءِ جي ذريعي حڪمراني ڪندي هئي. هي نظام [[برطانوي هندستان]] جي سڌي انتظام هيٺ علائقن ۽ سوين [[نوابي رياست]]ن تي مشتمل هو، جيڪي مقامي حڪمرانن وٽ رهڻ باوجود برطانوي تاج جي بالادستي قبول ڪنديون هيون. برطانوي راڄ جو خاتمو 1947ع ۾ [[هندستان آزادي ايڪٽ 1947ع]] سان ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ برصغير ٻن آزاد ملڪن، [[هندستان]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ورهائجي ويو. ==نالو ۽ مفهوم== لفظ '''راج''' [[هندستاني ٻولي]] جي لفظ {{lang|hi|राज}} (''راج'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني"، "راڄ"، "سلطنت" يا "حڪومت" آهي.<ref>*{{cite encyclopedia |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Phrase and Fable |title=Raj, the}} *{{cite web|title=RAJ definition and meaning|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/raj}}</ref> اصطلاح '''برطانوي راڄ''' خاص طور تي 1858ع کان 1947ع تائين هندستان تي برطانوي تاج جي حڪمراني لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪيترائي مورخ ان دور کي '''هندستان ۾ تاجي حڪمراني''' (Crown Rule) به سڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هندستان سڌو سنئون برطانوي بادشاهه يا راڻي جي اختيار هيٺ هو. == جاگرافيائي حدون == برطانوي راڄ تقريباً اڄوڪي [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[ميانمار]] جي تقريباً سموري علائقي تي پکڙيل هو، سواءِ انهن ننڍن علائقن جي جيڪي ٻين يورپي طاقتن جي قبضي ۾ هئا، جهڙوڪ [[گوا]] (پورچوگال) ۽ [[پونڊيچيري]] (فرانس).<ref name="British India geography">{{Cite book |last=Smith |first=George |url=https://archive.org/details/geographybritis00smitgoog |title=The Geography of British India, Political & Physical |publisher=John Murray |year=1882 |location=London |access-date=2 August 2014}}</ref> هي علائقو انتهائي متنوع هو، جنهن ۾ [[هماليا]] جا جبل، زرخيز ٻوڏي ميدان، [[سنڌو-گنگا ميدان]]، ڊگهو سامونڊي ڪنارو، اُڀرندي خشڪ ٻيل، سُڪا بلند پٽ ۽ [[ٿر ريگستان]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/n262 247]}}</ref> ان کان علاوه، مختلف دورن ۾ برطانوي راڄ ۾ هي علائقا پڻ شامل رهيا: * [[عدن صوبو]] (1858ع کان 1937ع تائين)<ref>Marshall (2001), p. 384</ref> * هيٺيون [[برما]] (1858ع کان 1937ع تائين) * مٿيون [[برما]] (1886ع کان 1937ع تائين) * [[برطانوي صوماليه]] (عارضي طور 1884ع کان 1898ع تائين) * [[آبنائي بستيون]] (Straits Settlements) (1858ع کان 1867ع تائين) 1937ع ۾ [[برطانوي برما جي جدائي]] کان پوءِ برما کي هندستان کان الڳ ڪري سڌو سنئون برطانوي تاج جي انتظام هيٺ آندو ويو، جتي اهو 1948ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[فارس نار]] جي [[صلحي رياستون]] (Trucial States) به آهستي آهستي برطانوي راڄ جي حڪومت سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ لڳيون.<ref name=igi-v4-trucial>{{citation | title=Imperial Gazetteer of India | volume =4, Indian Empire, Administrative| chapter=Native States|publisher = Oxford University Press | year= 1909}}</ref> انهن جو درجو گهڻو ڪري هندستان جي [[نوابي رياستن]] جهڙو هو.<ref name=KRadford_IHR2013>{{citation |journal= The International History Review|year=2013|publisher = Routledge |volume = 35 | issue = 4 | pages = 884–904| title=Curzon's Cruise: The Pomp and Circumstances of Indian Indirect Rule of the Persian Gulf}}</ref> === پاڙيسري علائقا === خطّي جي ٻين ملڪن مان [[سيلان]] (هاڻوڪو [[سري لنڪا]])، جنهن ۾ ان وقت ٻيٽ جا ساحلي ۽ اتر وارا حصا شامل هئا، 1802ع ۾ [[ايميانس جي معاھدي]] تحت برطانيا حوالي ڪيو ويو.<ref name="codringtonch10">[[#Codrington|Codrington]], 1926, Chapter X: Transition to British administration.</ref> 1793ع کان 1798ع تائين اهي ساحلي علائقا عارضي طور [[مدراس پريزيڊنسي]] جي انتظام هيٺ رهيا، پر ان کان پوءِ سيلان جا گورنر سڌو [[لنڊن]] کي جوابده هئا، تنهنڪري اهو برطانوي راڄ جو حصو نه هو. [[نيپال بادشاهت]] ۽ [[ڀوٽان]]، برطانيا سان جنگين کان پوءِ معاھدا ڪري، برطانوي حڪومت طرفان آزاد رياستن طور تسليم ڪيا ويا.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Nepal: Cultural life |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Bhutan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref> [[سڪم بادشاهت]] 1861ع جي انگلو-سڪم معاھدي کان پوءِ هڪ نوابي (پرنسلي) رياست طور قائم ٿي، پر ان جي خودمختياري بابت سوال مڪمل طور واضح نه ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Sikkim |url=https://www.britannica.com/place/Sikkim}}</ref> [[مالديپ ٻيٽ]] 1887ع کان 1965ع تائين برطانوي [[تابعدار رياست]] (پروٽيڪٽوريٽ) رهيا، پر اهي برطانوي هندستان جو حصو نه هئا.<ref>{{Cite web |title=Maldives |url=https://www.britannica.com/place/Maldives}}</ref> <gallery mode="packed" heights="275" widths="200" class="center"> British Raj and surrounding countries 1909.jpg|1909ع ۾ برطانوي راڄ ۽ ان جي چوڌاري موجود ملڪ India-or-British-Raj-in-British-Empire-1909.jpg|1909ع ۾ برطانوي سلطنت جي اندر برطانوي راڄ جو مقام </gallery> ==تاريخ== === 1858ع–1868ع: بغاوت جا نتيجا، تنقيدون ۽ ردعمل === <gallery class="center"> File:Rani of jhansi.jpg|[[راڻي لکشمي بائي|لکشمي بائي، راڻي جهانسي]]، [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي وڏي بغاوت]] جي اهم اڳواڻن مان هڪ، جنهن پنهنجي رياست [[ضم ٿيڻ جي اصول]] (Doctrine of Lapse) سبب وڃائي هئي File:Image victoria proclamation1858c.JPG|[[راڻي وڪٽوريا]] طرفان 1 نومبر 1858ع تي جاري ڪيل "هندستان جي شهزادن، سردارن ۽ عوام" لاءِ اعلان File:SAKhan.jpg|[[سر سيد احمد خان]]، [[محمدن اينگلو اورينٽل ڪاليج]] جا باني، جن ابتدائي تنقيدي ڪتاب ''هندستاني بغاوت جا سبب'' لکيو File:Victoria empress india1.jpg|1887ع ۾ [[هندستان جي شهنشاهه]] جي حيثيت سان راڻي وڪٽوريا جو يادگاري پورٽريٽ، وڏي بغاوت کان 30 سال پوءِ </gallery>جيتوڻيڪ [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] هندستان ۾ برطانوي اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو، پر ان برطانوي راڄ کي ختم نه ڪيو. 1857ع تائين برطانوي حڪمران، خاص طور تي [[لارڊ ڊلهائوسي]] جي دور ۾، تيزيءَ سان اهڙو هندستان تعمير ڪري رهيا هئا جيڪو اقتصادي ۽ سماجي ادارن جي قوت ۽ معيار ۾ برطانيا جي برابر هجي. بغاوت کان پوءِ هو وڌيڪ محتاط ٿي ويا. بغاوت جي سببن تي گهري غور ويچار ڪئي وئي ۽ ان مان ٽي اهم سبق حاصل ڪيا ويا. پهريون سبق عملي نوعيت جو هو. برطانوي حڪومت محسوس ڪيو ته انگريزن ۽ هندستانين جي وچ ۾ وڌيڪ رابطي، سمجهه ۽ دوستاڻن لاڳاپن جي ضرورت آهي؛ نه رڳو برطانوي فوجي آفيسرن ۽ سندن هندستاني ماتحتن جي وچ ۾، پر عام شهري زندگيءَ ۾ پڻ.<ref name="spear147">{{Harvnb|Spear|1990|p=147}}</ref> هندستاني فوج کي مڪمل طور نئين سر منظم ڪيو ويو. [[آگرا ۽ اوده جا متحده صوبا|آگرا ۽ اوده جي متحده صوبن]] جي مسلمانن ۽ برهمڻن تي ٻڌل اهي فوجي دستا، جيڪي بغاوت جو مرڪزي حصو هئا، ختم ڪيا ويا. انهن جي جاءِ تي نيون رجيمينٽون قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[سک]] ۽ [[بلوچ]] رجيمينٽون، جن بابت برطانوي حڪومت جو خيال هو ته انهن ثابت قدمي ۽ وفاداري ڏيکاري هئي. ان کان پوءِ هندستاني فوج جي بنيادي جوڙجڪ 1947ع تائين تقريباً ساڳي رهي.<ref>{{Harvnb|Spear|1990|pp=145–46}}</ref> 1861ع جي آدمشماريءَ مان ظاهر ٿيو ته هندستان ۾ انگريزن جو ڪل تعداد 125,945 هو. انهن مان لڳ ڀڳ 41,862 شهري هئا، جڏهن⁠تہ تقريباً 84,083 يورپي فوجي آفيسر ۽ سپاهي هئا.<ref>{{Cite journal |last=Ernst |first=W. |year=1996 |title=European Madness and Gender in Nineteenth-century British India |journal=Social History of Medicine |volume=9 |issue=3 |pages=357–82 |doi=10.1093/shm/9.3.357 |pmid=11618727}}</ref> 1880ع تائين مستقل هندستاني فوج ۾ 66,000 برطانوي سپاهي، 130,000 مقامي سپاهي ۽ نوابي رياستن جي فوجن جا تقريباً 350,000 سپاهي شامل هئا.<ref>{{cite book |last1=Robinson |first1=Ronald Edward |last2=Gallagher |first2=John |title=Africa and the Victorians: The Climax of Imperialism |url=https://archive.org/details/bwb_W7-CVF-386 |year=1968 |publisher=Doubleday}}</ref><ref>{{Cite web |title='Send the Mild Hindoo:' The Simultaneous Expansion of British Suffrage and Empire∗ |url=http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf |access-date=2026-06-19 |archive-date=2009-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225030732/http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf |url-status=dead}}</ref> ٻيو سبق اهو هو ته شهزادن ۽ وڏن زميندارن، بغاوت ۾ شامل نه ٿي، برطانوي اقتدار لاءِ اهم سهارو فراهم ڪيو. [[لارڊ ڪيننگ]] جي لفظن ۾ اهي "طوفان ۾ بندن" وانگر ثابت ٿيا هئا.<ref name="spear147" /> ان ڪري نئين برطانوي راڄ ۾ انهن کي انعام طور برطانوي-هندستاني سياسي نظام ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سندن علائقن ۽ اختيارن جي ضمانت ڏني وئي.<ref>{{Harvnb|Spear|1990|pp=149–150}}</ref> ساڳئي وقت برطانوي حڪومت اهو به محسوس ڪيو ته هاري، جن جي فائدي لاءِ متحده صوبن ۾ وڏا زرعي ۽ زميني سڌارا ڪيا ويا هئا، ڪيترن ئي هنڌن تي پنهنجن پراڻن جاگيردارن جي حمايت ڪري برطانيا خلاف وڙهيا هئا. نتيجي ۾ ايندڙ 90 سالن تائين ڪو به وڏو زميني سڌارو نه ڪيو ويو. [[بنگال]] ۽ [[بيهار]] وڏين جاگيرن وارن علائقن طور برقرار رهيا، جڏهن⁠تہ [[پنجاب]] ۽ [[اتر پرديش]] ۾ صورتحال مختلف هئي.<ref>{{Harvnb|Spear|1990|pp=150–151}}</ref> ٽيون سبق سماجي سڌارن سان لاڳاپيل هو. برطانوي حڪومت هندستانين جي سماجي تبديليءَ بابت ردعمل کان مايوس ٿي وئي. بغاوت کان اڳ هو سماجي سڌارن جا پرجوش حامي هئا، جهڙوڪ [[لارڊ وليم بينٽنڪ]] طرفان [[ستي]] جي رسم تي پابندي.<ref name="spear151">{{Harvnb|Spear|1990|p=151}}</ref> پر بغاوت کان پوءِ اهو خيال زور ورتو ته هندستان جون روايتون ۽ رسمون تمام گهڻيون مضبوط ۽ سخت آهن، جن کي آسانيءَ سان تبديل نٿو ڪري سگهجي. نتيجي ۾ برطانوي حڪومت سماجي معاملن، خاص طور تي مذهبي معاملن، ۾ وڌيڪ مداخلت ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ لڳي.<ref name="spear147-148">{{Harvnb|Spear|1990|pp=147–48}}</ref> اهو تڏهن به برقرار رهيو جڏهن حڪومت ڪنهن مسئلي بابت مضبوط راءِ رکندي هئي، جيئن هندو ٻارڙي بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ جي معاملي ۾.<ref name="spear151" /> هيءَ سوچ [[راڻي وڪٽوريا]] جي انهيءَ اعلان ۾ به ظاهر ٿي جيڪا بغاوت کان پوءِ جاري ڪئي وئي. ان اعلان ۾ چيو ويو: {{blockquote|"اسان نه ته پنهنجا عقيدا پنهنجي رعيت تي مڙهڻ جو ڪو حق دعويٰ ڪريون ٿا ۽ نه ئي اهڙي ڪا خواهش رکون ٿا."|<ref>{{Cite web |title=East India Proclamations |url=http://www.csas.ed.ac.uk/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf |access-date=2026-06-19 |archive-date=2012-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304114349/http://www.csas.ed.ac.uk/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf |url-status=dead}}</ref>|}} هي بيان ان ڳالهه جو سرڪاري اظهار هو ته برطانوي حڪومت هندستان جي سماجي ۽ مذهبي معاملن ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪري رهي هئي. === 1858ع–1880ع: ريلويون، واهه ۽ ڏڪار ضابطو === <gallery class="center"> File:India railways1909a.jpg|1909ع ۾ [[هندستاني ريلويون]] جو نقشو، جيڪو دنيا جو چوٿون وڏو ريلوي جال هو. ريلوي جي تعمير 1853ع ۾ شروع ٿي. File:Victoriaterminus1903.JPG|[[وڪٽوريا ٽرمينس]]، [[ممبئي]] جي تصوير، جيڪا 1888ع ۾ مڪمل ٿي. File:Agra canal headworks1871a.jpg|[[آگرا واهه]] ({{circa|1873}})، مڪمل ٿيڻ کان هڪ سال اڳ؛ 1904ع ۾ ڏڪار دوران آبپاشي وڌائڻ لاءِ ان کي ٻيڙين جي آمدرفت لاءِ بند ڪيو ويو. File:George Robinson 1st Marquess of Ripon.jpg|[[جارج رابنسن، پهريون مارڪوئس آف رِپن|لارڊ رِپن]]، هندستان جو لبرل وائسراءِ، جنهن 1880ع ۾ ڏڪار ضابطو نافذ ڪيو. </gallery>اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾، [[برطانوي هندستان|هندستان]] تي [[برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني ۽ صنعتي انقلاب سان آيل فني تبديليءَ جو نتيجو اهو نڪتو جو هندستان ۽ برطانيا جون معيشتون هڪٻئي سان ويجهي نموني ڳنڍجي ويون.<ref>{{Harvnb|Stein|2010|p=248}}, {{Harvnb|Oldenburg|2007}}.</ref> حقيقت ۾ آمدرفت ۽ رابطن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي وڏين تبديلين، جيڪي عام طور تاجي راڄ سان وابسته سمجهيون وڃن ٿيون، بغاوت کان اڳ ئي شروع ٿي چڪيون هيون. [[لارڊ ڊلهائوسي]] برطانيا ۾ تيزيءَ سان وڌندڙ فني ترقيءَ جو حامي هو، تنهنڪري هندستان ۾ به انهن نون وسيلا ۽ ٽيڪنالاجين جي تيز رفتاري سان واڌ ٿي. ريلويون، شاهراهون، واهه ۽ پلون وڏي پيماني تي تعمير ڪيون ويون، جڏهن⁠تہ ٽيليگراف جون لائينون به تيزيءَ سان وڇايون ويون ته جيئن هندستان جي اندرين علائقن مان خام مال، جهڙوڪ ڪپهه، وڌيڪ آسانيءَ سان [[ممبئي]] جهڙن بندرگاهن تائين پهچي سگهي ۽ پوءِ برطانيا ڏانهن برآمد ڪيو وڃي.<ref>{{Harvnb|Oldenburg|2007}}, {{Harvnb|Stein|2010|pp=248–249}}</ref> ساڳئي وقت برطانيا ۾ تيار ٿيل شيون وري هندستان موٽائي آنديون وينديون هيون ته جيئن وڌندڙ هندستاني مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيون وڃن.<ref name="oldenburg">{{Harvnb|Oldenburg|2007}}</ref> برطانيا جي ابتڙ، جتي بنيادي ڍانچي (انفراسٽرڪچر) جي ترقيءَ جا مالي خطرا نجي سيڙپڪارن تي هوندا هئا، هندستان ۾ اهي خطرا ٽيڪس ڏيندڙن، خاص طور تي هارين ۽ زرعي مزدورن، تي مڙهيا ويا. آخرڪار انهن منصوبن جي لاڳت لڳ ڀڳ 50 ملين پائونڊ تائين پهتي.<ref>{{Harvnb|Stein|2010|p=248}}</ref> انهن وڏن خرچن جي باوجود هندستانين لاءِ ماهرانه روزگار جا موقعا تمام گهٽ پيدا ٿيا. 1920ع تائين، جڏهن هندستان وٽ دنيا جو چوٿون وڏو ريلوي جال موجود هو ۽ ان جي تعمير کي سٺ سال گذري چڪا هئا، تڏهن به هندستاني ريلوي ۾ رڳو ڏهه سيڪڙو "اعليٰ عهدا" هندستانين وٽ هئا.<ref>{{Harvnb|Stein|2010|p=248}}</ref> فني ترقي هندستان جي زرعي معيشت کي به تبديل ڪري رهي هئي. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪي تائين ڪيترائي خام مال، نه فقط ڪپهه پر ڪجهه اناج پڻ، ڏورانهن عالمي مارڪيٽن ڏانهن برآمد ٿيڻ لڳا.<ref name="stein260">{{Harvnb|Stein|2010|p=249}}</ref> انهن مارڪيٽن جي اتار چڙهاءَ تي ڀاڙيندڙ ڪيترن ننڍن هارين پنهنجي زمين، مال متاع ۽ زرعي اوزار سُودي قرض ڏيندڙن جي هٿان وڃائي ڇڏيا.<ref name="stein260" /> اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ هندستان ۾ وڏن [[هندستان جا ڏڪار|ڏڪارن]] جو تعداد پڻ وڌي ويو. جيتوڻيڪ ڏڪار برصغير لاءِ ڪا نئين ڳالهه نه هئي، پر هن دور جا ڏڪار غير معمولي شدت وارا هئا، جن ۾ لکين ماڻهو فوت ٿيا.<ref name="stein260" /> برطانوي ۽ هندستاني ٻنهي قسمن جي ڪيترن نقادن انهن تباهين جو ذميوار نوآبادياتي انتظاميا کي قرار ڏنو.<ref name="stein260" /> بهرحال ڪجهه مثبت نتيجا به سامهون آيا. خاص طور تي نون واهن سان آباد ٿيل [[پنجاب]] ۾ تجارتي فصلن جي پوک سبب گهريلو استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌي وئي.{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p = 126}} ريلوي جال ڏڪار دوران امدادي سرگرمين لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 97}} ان سامان جي آمدرفت جي قيمت گهٽائي،{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 97}} ۽ هندستاني مالڪيءَ واري نئين صنعت جي واڌ ويجهه ۾ به مدد ڪئي.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 126}} [[1876ع–1878ع جو وڏو ڏڪار]] کان پوءِ 1880ع ۾ هندستاني ڏڪار ڪميشن جي رپورٽ جاري ڪئي وئي. ان جي بنياد تي [[هندستاني ڏڪار ضابطا]] (Indian Famine Codes) نافذ ڪيا ويا، جيڪي دنيا جا ابتدائي [[ڏڪار پيمانو|ڏڪار پيمانا]] ۽ ڏڪار روڪٿام جا سرڪاري پروگرام هئا.<ref>{{Cite book |last=Brennan |first=L. |title=Famine: As a Geographical Phenomenon |publisher=Springer Dordrecht |year=1984 |isbn=978-94-009-6395-5 |editor-last=Currey |editor-first=Bruce |chapter=The Development of the Indian Famine Codes: Personalities, Politics, and Policies |editor-last2=Hugo |editor-first2=Graeme}}</ref> اهي ضابطا مختلف صورتن ۾ بعد ۾ سڄي دنيا ۾ لاڳو ڪيا ويا ۽ [[گڏيل قومون]] ۽ [[خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]] به 1970ع واري ڏهاڪي تائين انهن مان فائدو وٺنديون رهيون.{{citation needed|date=June 2022}} === 1880ع واري ڏهاڪي کان 1890ع واري ڏهاڪي تائين: وچولو طبقو ۽ هندستاني قومي ڪانگريس === {{See also|هندستاني قومي ڪانگريس}} <gallery class="center"> File:A O Hume.jpg|[[ايلن آڪٽيوين هيوم]] (1829–1912)، جنهن [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جو خيال [[ڪلڪتي يونيورسٽي]] جي گريجوئيٽن ڏانهن هڪ خط ۾ پيش ڪيو. File:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|ڪانگريس جو پهريون اجلاس، [[ممبئي]]، 28 ڊسمبر 1885ع. ٽئين قطار (وچ ۾) کاٻي کان ساڄي: [[دادا ڀائي نوروجي]]، هيوم، [[ووميش چندر بونرجي|ڊبليو. سي. بونرجي]] ۽ [[فيروز شاهه مهتا]]. File:Poverty and Un British Rule in India1.jpg|''هندستان ۾ غربت ۽ غير برطانوي حڪمراني''، 1901ع، مصنف [[دادا ڀائي نوروجي]]، برطانوي پارليامينٽ جو رڪن (1892–1895ع) ۽ ڪانگريس جو صدر (1886ع، 1893ع، 1906ع). File:Pherozeshah mehta.jpg|[[فيروز شاهه مهتا]]، وڪيل، واپاري ۽ 1890ع ۾ [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جي ڇهين اجلاس جو صدر. </gallery>1880ع تائين هندستان ۾ هڪ نئون وچولو طبقو اُڀري چڪو هو، جيڪو آهستي آهستي سڄي ملڪ ۾ پکڙجي رهيو هو. ان کان علاوه، ان جي ميمبرن ۾ هڪ وڌندڙ يڪجهتي پيدا ٿي رهي هئي، جيڪا "همٿ افزائي ۽ بيزاري جي گڏيل اثرن" سبب وجود ۾ آئي هئي.<ref>{{Harvnb|Spear|1990|p=169}}</ref> هن طبقي کي همٿ ان جي تعليمي ڪاميابين ۽ تعليم مان حاصل ٿيندڙ فائدن، جهڙوڪ [[هندستاني سول سروس]] ۾ روزگار، مان ملي. ان کي [[راڻي وڪٽوريا]] جي 1858ع واري اعلان مان پڻ حوصلا افزائي ملي، جنهن ۾ هن چيو هو: {{blockquote|"اسان پاڻ کي پنهنجي هندستاني علائقن جي باشندن آڏو انهن ئي ذميدارين جو پابند سمجهون ٿا، جيڪي اسان پنهنجي ٻين رعيتن آڏو سمجهون ٿا."}} <ref name="majumdar888">{{Harvnb|Majumdar|Raychaudhuri|Datta|1950|p=888}}.</ref> هندستانين کي خاص طور تي تڏهن وڌيڪ اميد پيدا ٿي جڏهن 1867ع ۾ [[ڪينيڊين وفاق]] کي ڊومينين جو درجو مليو ۽ ان کي خودمختيار جمهوري آئين حاصل ٿيو.<ref name="majumdar888" /> همٿ جو هڪ ٻيو ذريعو [[مونيئر مونيئر-وليمز]] ۽ [[ميڪس مولر]] جهڙن همعصر مشرقيات جي عالمن جو ڪم هو، جن پنهنجي تحريرن ۾ قديم هندستان کي هڪ عظيم تهذيب طور پيش ڪيو. ٻئي طرف بيزاري ۽ ناراضگي به وڌي رهي هئي. ان جا سبب صرف هندستان ۾ انگريزن جي نسلي امتيازي سلوڪ تائين محدود نه هئا، پر حڪومتي پاليسيون پڻ ذميوار هيون، جهڙوڪ هندستاني فوجين کي سامراجي جنگين ۾ استعمال ڪرڻ (مثال طور [[ٻي اينگلو-افغان جنگ]]) ۽ مقامي ٻولين جي صحافت تي ضابطا آڻڻ جون ڪوششون (مثال طور ''[[مقامي ٻولين جي صحافت وارو قانون 1878ع]]'').<ref>F.H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp. 411–36.</ref> بهرحال، وائسراءِ [[لارڊ رِپن]] طرفان [[اِلبرٽ بل]] (1883ع) جي جزوي واپسي ئي اهو واقعو هو، جنهن ناراضگي کي منظم سياسي عمل ۾ تبديل ڪيو.<ref name="spear170">{{Harvnb|Spear|1990|p=170}}</ref> 28 ڊسمبر 1885ع تي هن وچولي طبقي سان تعلق رکندڙ ماهرن ۽ دانشورن—جن مان ڪيترائي ممبئي، ڪلڪتي ۽ مدراس جي نون برطانوي يونيورسٽين جا تعليم يافته هئا ۽ برطانوي سياسي مفڪرن، خاص طور تي [[افاديت پسندي]] جي نظرين کان واقف هئا—ممبئي ۾ گڏ ٿي [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جو بنياد رکيو. انهن 70 ميمبرن [[ووميش چندر بونرجي]] کي پهريون صدر چونڊيو. شروعاتي رڪنيت گهڻو ڪري مغربي تعليم يافته اشرافيه تي مشتمل هئي، ۽ ان وقت تنظيم جو بنياد عام ماڻهن تائين وڌائڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي هئي.{{Citation needed|date=November 2018}} پنهنجن پهرين ويهن سالن دوران ڪانگريس بنيادي طور هندستان بابت برطانوي پاليسين تي بحث ڪندي رهي. انهن بحثن هڪ نئون هندستاني قومي نقطه نظر پيدا ڪيو، جنهن مطابق برطانيا هندستان جي دولت نيڪالي ڪري رهيو هو. قومپرستن جو دعويٰ هئي ته برطانيا غيرمنصفاڻين واپاري پاليسين، مقامي صنعتن تي پابندين ۽ هندستاني ٽيڪسن کي استعمال ڪري هندستان ۾ برطانوي سرڪاري عملدارن جي وڏي پگهارن جي ادائيگي وسيلي ملڪ کي معاشي طور ڪمزور ڪري رهيو هو.<ref>{{Harvnb|Bose|Jalal|2004|pp=80–81}}</ref> [[ٿامس بارنگ، پهريون ارل آف نارٿ بروڪ|ٿامس بارنگ]] 1872ع کان 1876ع تائين هندستان جو وائسراءِ رهيو. سندس اهم ڪارنامن ۾ هڪ سرگرم سڌارڪ طور حڪومت جي معيار کي بهتر بڻائڻ شامل هو. هن وڏي پيماني تي ڏڪار متاثرن لاءِ امداد جو بندوبست ڪيو، ٽيڪسون گهٽايون ۽ بيوروڪريسي رڪاوٽن کي ختم ڪيو ته جيئن بک ۽ سماجي بيچيني کي گهٽائي سگهجي. جيتوڻيڪ هو لبرل حڪومت طرفان مقرر ٿيو هو، سندس پاليسيون گهڻو ڪري انهن وائسرائن جهڙيون هيون جيڪي قدامت پسند حڪومتن مقرر ڪيا هئا.<ref>James S. Olson and Robert S. Shadle, ''Historical Dictionary of the British Empire'' (1996) p. 116.</ref> 1880ع واري ڏهاڪي تائين سماجي سڌارن جي فضا زور وٺي چڪي هئي. مثال طور [[پنڊتا رامابائي]]، جيڪا شاعره، سنسڪرت جي عالمه ۽ هندستاني عورتن جي آزاديءَ جي حامي هئي، بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ جي حق لاءِ مهم هلائي، خاص طور تي برهمڻ بيوه عورتن لاءِ. بعد ۾ هن عيسائيت قبول ڪئي.<ref>Helen S. Dyer, ''Pandita Ramabai: the story of her life'' (1900).</ref> 1900ع تائين سماجي سڌارا ڪانگريس جي اندر به جڙون پڪڙڻ لڳا. ڪانگريس جي اڳواڻ [[گوپال ڪرشن گوکلي]] [[خدمتگارِ هند سوسائٽي]] قائم ڪئي، جنهن قانوني سڌارن لاءِ جدوجهد ڪئي، جهڙوڪ هندو ٻارڙين بيوه عورتن جي ٻيهر شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ. هن تنظيم جا ميمبر غربت اختيار ڪرڻ جا واعدا ڪندا هئا ۽ [[دلت|اڻڇوتن]] جي برادرين ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Harvnb|Ludden|2002|p=197}}</ref> 1905ع تائين ڪانگريس اندر اعتدال پسندن ۽ انتها پسندن جي وچ ۾ گهري وڇوٽي پيدا ٿي وئي. اعتدال پسندن جي اڳواڻي [[گوپال ڪرشن گوکلي]] ڪري رهيو هو، جيڪو عوامي احتجاج کي گهٽ اهميت ڏيندو هو. ان جي ابتڙ، نون "انتها پسندن" نه رڳو احتجاج جي حمايت ڪئي، پر سماجي سڌارن کي قومپرستيءَ کان ڌيان هٽائڻ وارو عمل به سمجهيو. انهن انتها پسندن ۾ سڀ کان نمايان [[بال گنگاڌر تلڪ]] هو، جنهن واضح هندو سياسي سڃاڻپ جي بنياد تي عوام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن اولهه هندستان ۾ سالياني عوامي [[گڻپتي ميلا]] شروع ڪيا، جيڪي بعد ۾ سياسي بيداريءَ جو اهم ذريعو بڻيا.<ref>Stanley A. Wolpert, ''Tilak and Gokhale: revolution and reform in the making of modern India'' (1962) p. 67.</ref> === 1870ع واري ڏهاڪي کان 1906ع تائين: مسلمان سماجي تحريڪون ۽ مسلم ليگ === <gallery class="center"> File:LordMelgund1885.jpg|[[گلبرٽ جان ايليئٽ-مري-ڪائينن مائونڊ، چوٿون ارل آف منٽو|لارڊ منٽو]]، اهو وائسراءِ جنهن 1906ع ۾ ڪرزن جي جاءِ ورتي. [[منٽو-مارلي سڌارا]] (1909ع) مسلمانن لاءِ جدا چونڊ حلقن جي اجازت ڏني. Brit IndianEmpireReligions3.jpg|''1909ع جون غالب مذهبون''، 1901ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي برطانوي هندستاني سلطنت جو نقشو، جنهن ۾ اڪثريتي مذهب ڏيکاريل آهن. File:1921ajmalkhan.jpg|[[حڪيم اجمل خان]]، مسلم ليگ جي باني اڳواڻن مان هڪ، جيڪو 1921ع ۾ [[هندستاني قومي ڪانگريس]] جو صدر پڻ بڻيو. </gallery> بنگال جي ورهاڱي خلاف وڏي پيماني تي احتجاج، جيڪو گهڻو ڪري هندو آباديءَ طرفان ڪيو ويو، ۽ ان سان گڏ هندو اڪثريت جي حق ۾ ممڪن سڌارن بابت خدشن سبب هندستان جي مسلمان اشرافيه 1906ع ۾ نئين وائسراءِ [[لارڊ منٽو]] سان ملي ۽ مسلمانن لاءِ جدا چونڊ حلقن جو مطالبو ڪيو.<ref name="oldenburg" /> ان سان گڏ هنن قانون ساز ادارن ۾ متناسب نمائندگيءَ جو به مطالبو ڪيو، جيڪا هڪ طرف سندن اڳوڻي حڪمران حيثيت ۽ ٻئي طرف برطانوي حڪومت سان تعاون جي تاريخ کي ظاهر ڪري.<ref name="oldenburg" /> انهن مطالبن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1906ع ۾ [[ڍاڪا]] ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو بنياد رکيو ويو.{{citation needed|date=April 2024}} جيتوڻيڪ ان وقت تائين [[لارڊ ڪرزن]] پنهنجي فوجي سربراهه [[لارڊ ڪچنر]] سان اختلافن سبب استعيفيٰ ڏئي انگلينڊ موٽي ويو هو، پر مسلم ليگ بنگال جي ورهاڱي واري سندس منصوبي جي حمايت ڪئي.<ref name="ludden200" /> مسلمان اشرافيه جو اهو سياسي موقف، جيڪو مسلم ليگ جي پاليسين ۾ به ظاهر ٿيو، گذريل ٽن ڏهاڪن دوران آهستي آهستي ٺهندو رهيو هو. ان جي شروعات 1871ع جي برطانوي هندستان جي آدمشماريءَ سان ٿي، جنهن پهريون ڀيرو مسلمان اڪثريت وارن علائقن جي آباديءَ جو تفصيلي اندازو پيش ڪيو.<ref name="ludden200">{{harvnb|Ludden|2002|p=200}}</ref> ٻئي طرف ڪرزن جي مشرقي بنگال جي مسلمانن سان ويجهڙائي پيدا ڪرڻ جي خواهش جو تعلق به 1871ع جي آدمشماري ۽ 1857ع جي بغاوت سميت [[ٻي اينگلو-افغان جنگ]] جي تجربي سان هو. برطانوي حڪمرانن کي انديشو هو ته هندستان جا مسلمان ٻيهر تاج خلاف بغاوت ڪري سگهن ٿا.{{citation needed|date=April 2024}} انهن ٽن ڏهاڪن دوران اتر هندستان جي مسلمان اڳواڻن کي نون هندو سياسي ۽ سماجي گروهن طرفان وقت بوقت عوامي مخالفت جو به سامنا رهيو.<ref name="ludden200" /> مثال طور [[آريا سماج]] نه رڳو گئو رکشا (ڳئون بچاءُ) تحريڪن جي حمايت ڪئي،<ref>{{harvnb|Stein|2010|p=276}}</ref> پر 1871ع جي آدمشماريءَ ۾ مسلمانن جي وڏي تعداد کان پريشان ٿي "واپسي" جون مهمون به هلائڻ شروع ڪيون ته جيئن مسلمانن کي ٻيهر هندو ڌرم ۾ شامل ڪيو وڃي.<ref name="ludden200" /> 1905ع ۾ جڏهن [[بال گنگاڌر تلڪ]] ۽ [[لالا لجپت راءِ]] ڪانگريس جي قيادت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪانگريس پاڻ به [[ڪالي]] جي علامت جي چوڌاري سياسي جوش پيدا ڪرڻ لڳي، ته مسلمانن جا خدشا وڌيڪ وڌي ويا.<ref name="ludden201" /> ڪيترن مسلمانن لاءِ اهو به نظرانداز ڪرڻ ممڪن نه هو ته مشهور نعرو "بندي ماترم" پهريون ڀيرو ناول ''[[آنند مٺ]]'' ۾ ظاهر ٿيو هو، جنهن ۾ هندن کي مسلمان حڪمرانن خلاف جدوجهد ڪندي ڏيکاريو ويو هو.<ref name="ludden201">{{harvnb|Ludden|2002|p=201}}</ref> مسلمان اشرافيه، خاص طور تي [[ڍاڪا نواب خاندان]] جي [[خواجه سليم الله]]، جنهن پنهنجي [[شاهه باغ]] واري محل ۾ مسلم ليگ جي پهرين اجلاس جي ميزباني ڪئي، انهيءَ ڳالهه کان به واقف هو ته مسلمان اڪثريت واري نئين صوبي جو قيام سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ جي خواهشمند مسلمانن لاءِ سڌو فائدي وارو هوندو.<ref name="ludden201" /> برطانوي هندستان ۾ خود حڪمرانيءَ ڏانهن پهريان قدم اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ کنيا ويا، جڏهن برطانوي وائسراءِ جي صلاح لاءِ هندستاني صلاحڪار مقرر ڪيا ويا ۽ صوبائي ڪائونسلون قائم ڪيون ويون جن ۾ هندستاني ميمبر شامل هئا. بعد ۾ برطانوي حڪومت [[هندستاني ڪائونسلن وارو قانون 1892ع]] ذريعي قانون ساز ادارن ۾ هندستانين جي شموليت کي وڌايو. مقامي انتظام لاءِ ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ ضلعي بورڊ قائم ڪيا ويا، جن ۾ چونڊيل هندستاني ميمبر پڻ شامل هئا. [[هندستاني ڪائونسلن وارو قانون 1909ع]]، جيڪو [[مارلي-منٽو سڌارا]] جي نالي سان مشهور آهي ([[جان مارلي]] هندستان جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ هو ۽ [[لارڊ منٽو]] وائسراءِ هو)، هندستانين کي مرڪزي ۽ صوبائي قانون ساز ادارن ۾ محدود نمائندگي فراهم ڪئي. انهن سڌارن مان سڀ کان وڌيڪ فائدو امير زميندارن، واپارين ۽ مٿئين طبقي کي مليو. مسلمان برادريءَ کي جدا چونڊ حلقو تسليم ڪيو ويو ۽ کين ٻيڻي نمائندگي ڏني وئي. انهن سڌارن جا مقصد گهڻو ڪري قدامت پسند هئا، پر انهن چونڊي اصول کي اڳتي وڌايو. 1911ع ۾ بنگال جي ورهاڱي کي ختم ڪيو ويو. اهو اعلان [[دهلي درٻار]] ۾ ڪيو ويو، جتي [[جارج پنجون]] ذاتي طور آيو ۽ [[هندستان جو شهنشاهه]] طور تاجپوشي ڪئي. هن اهو پڻ اعلان ڪيو ته گاديءَ جو هنڌ [[ڪلڪتو]] مان [[دهلي]] منتقل ڪيو ويندو. هن دور ۾ [[هندستاني آزاديءَ جي انقلابي تحريڪ]] سان لاڳاپيل تنظيمن جون سرگرميون به وڌيون. انهن ۾ بنگال جي [[انوشيلن سمتي]] ۽ پنجاب جي [[غدر پارٽي]] خاص طور قابلِ ذڪر هيون. بهرحال برطانوي اختيارين انهن پرتشدد انقلابي تحريڪن کي تيزيءَ سان دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ تعليم يافته هندستاني سياسي اڳواڻن جي وڏي اڪثريت پرتشدد انقلاب جي حمايت نه ڪندي هئي.<ref>{{Harvnb|Robb|2002|p=174}}</ref> === 1905ع–1911ع: بنگال جو ورهاڱو، ''سواديشي'' تحريڪ، ۽ تشدد === {{Main|بنگال جو ورهاڱو (1905)|سواديشي تحريڪ}} <gallery class="center"> File:George Curzon2.jpg|[[جارج نيٿنيئل ڪرزن|لارڊ ڪرزن]]، [[هندستان جو وائسراءِ]] (1899ع–1905ع)، جنهن 1905ع ۾ [[بنگال پريزيڊنسي]] کي ورهايو. Surendranath Banerjee.jpg|ڪانگريس جي اعتدال پسند اڳواڻ [[سر سُريندر ناٿ بينرجي]] ''سوديشي'' تحريڪ ذريعي مخالفت جي اڳواڻي ڪئي. File:1909magazine vijaya.jpg|تامل رسالو ''وجيا'' (1909ع)، جنهن ۾ "ڀارت ماتا" کي سندس اولاد سان گڏ ۽ نعري "بندي ماترم" سان ڏيکاريو ويو آهي. </gallery>وائسراءِ [[جارج نيٿنيئل ڪرزن|لارڊ ڪرزن]] (1899ع–1905ع) ڪارڪردگي ۽ سڌارن جي حصول ۾ غيرمعمولي طور سرگرم هو.<ref>{{cite book |last=Edwardes |first=Michael |title=High Noon of Empire: India under Curzon |url=https://archive.org/details/highnoonofempire0000edwa/page/77/mode/1up |year=1965 |publisher=Eyre & Spotiswoode |oclc=1048193 |page=77}}</ref> هن جي پروگرام ۾ [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] جو قيام، سول خدمتن ۾ ننڍيون سڌارا، سيڪريٽريٽ جي ڪم ۾ تيزي، ڪرنسي جي استحڪام لاءِ سون جي معيار جو نفاذ، ريلوي بورڊ جو قيام، آبپاشي سڌارا، هارين جي قرضن ۾ گهٽتائي، تار موڪلڻ جي خرچن ۾ ڪمي، آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ تاريخي ورثي جي حفاظت، يونيورسٽين ۾ سڌارا، پوليس سڌارا، رياستن جي حيثيت ۾ واڌارو، واپار ۽ صنعت لاءِ نئون کاتو، صنعت جي واڌاري، زميني ڍل جي پاليسين ۾ تبديليون، ٽيڪسن ۾ گهٽتائي، زرعي بئنڪن جو قيام، زراعت کاتي جو قيام، زرعي تحقيق جي سرپرستي، شاهي لائبريري جو قيام، شاهي ڪيڊٽ ڪور جو قيام، نوان ڏڪار ضابطا، ۽ ڪلڪتي ۾ دونهين جي تڪليف گهٽائڻ جهڙا قدم شامل هئا.<ref>{{cite book |last1=Moore |first1=Robin J. |editor1-last=Porter |editor1-first=Andrew N. |title=The Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century |volume=III |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofthebritishempirevol3_829_k/page/435/mode/1up |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154240-4 |page=435 |chapter=Imperial India, 1858-1914}}</ref> ڪرزن لاءِ تڪرار تڏهن پيدا ٿيو جڏهن هن برطانوي هندستان جي سڀ کان وڏي انتظامي وحدت [[بنگال پريزيڊنسي|بنگال صوبي]] کي مسلمان اڪثريتي [[مشرقي بنگال ۽ آسام]] ۽ هندو اڪثريتي اولهه بنگال ۾ ورهايو، جنهن ۾ اڄوڪا [[اولهه بنگال]]، [[بهار]] ۽ [[اوڙيسا]] شامل هئا.<ref>{{Cite journal |last=McLane |first=John R. |date=July 1965 |title=The Decision to Partition Bengal in 1905 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_1965-07_2_3/page/221 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=2 |issue=3 |pages=221–37 |doi=10.1177/001946466400200302 |s2cid=145706327}}</ref> [[بنگال جي ورهاڱي (1905ع)]] جو خيال [[لارڊ وليم بينٽنڪ]] جي دور کان مختلف نوآبادياتي حڪومتن وٽ موجود هو، پر ان تي عمل نه ڪيو ويو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهن ان کي انتظامي لحاظ کان فائديمند سمجهيو، پر ان ۾ فرقيواراڻو عنصر به شامل هو. ان قدم بنگال جي ماڻهن جي وچ ۾ ورهاست جا ٻج پوکيا ۽ قومپرست سياست کي اهڙي طرح تبديل ڪيو، جيئن ان کان اڳ ڪنهن ٻئي واقعي نه ڪيو هو. بنگال جي هندو اشرافيه، جن مان ڪيترن وٽ مشرقي بنگال ۾ زمينون هيون جيڪي مسلمان هارين کي ليز تي ڏنل هيون، ان ورهاڱي خلاف سخت احتجاج ڪيو.<ref>{{Cite journal |last=McLane |first=John R. |date=July 1965 |title=The Decision to Partition Bengal in 1905 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_1965-07_2_3/page/221 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=2 |issue=3 |pages=221–37 |doi=10.1177/001946466400200302 |s2cid=145706327}}</ref> بنگال جي ورهاڱي کان پوءِ، جيڪو لارڊ ڪرزن طرفان قومپرست تحريڪ کي ڪمزور ڪرڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو هو، [[بال گنگاڌر تلڪ]] [[سواديشي تحريڪ]] ۽ بائيڪاٽ تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref>Ranbir Vohra, The Making of India: A Historical Survey (Armonk: M.E. Sharpe, Inc, 1997), 120</ref> هن تحريڪ جو مقصد پرڏيهي شين جو بائيڪاٽ ڪرڻ ۽ انهن هندستانين جو سماجي بائيڪاٽ ڪرڻ هو جيڪي غير ملڪي شيون استعمال ڪندا هئا. سوديشي تحريڪ مقامي طور تي تيار ڪيل شين جي استعمال تي زور ڏيندي هئي. جڏهن پرڏيهي شين جو بائيڪاٽ ڪيو ويو ته پيدا ٿيل خال کي هندستان اندر ئي انهن شين جي پيداوار ذريعي ڀرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. بال گنگاڌر تلڪ جو چوڻ هو ته سوديشي ۽ بائيڪاٽ هڪ ئي سڪي جا ٻه پاسا آهن. بنگال جو وڏو هندو وچولو طبقو، جنهن کي ''[[ڀدرلوڪ]]'' سڏيو ويندو هو، ان خدشي سبب ناراض هو ته نئين بنگال صوبي ۾ بنگالين جو انگ بهارين ۽ اوڙين جي مقابلي ۾ گهٽجي ويندو. هنن ڪرزن جي قدم کي پنهنجي سياسي سرگرميءَ جي سزا طور ڏٺو. ڪرزن جي فيصلي خلاف احتجاجن جو سڀ کان نمايان روپ ''[[سواديشي]]'' ("هندستاني شيون خريد ڪريو") مهم هئي، جنهن جي اڳواڻي ڪانگريس جي ٻه ڀيرا صدر رهندڙ [[سُريندر ناٿ بينرجي]] ڪئي ۽ جنهن ۾ برطانوي شين جو بائيڪاٽ شامل هو.<ref>V. Sankaran Nair, ''Swadeshi movement: The beginnings of student unrest in South India'' (1985).</ref> ٻنهي قسمن جي احتجاج جو نعرو ''[[بندي ماترم]]'' ("ماءُ کي سلام") هو، جيڪو هڪ ماءُ ديويءَ جي علامت هو ۽ مختلف وقتن تي بنگال، هندستان ۽ هندو ديوي [[ڪالي]] جي نمائندگي ڪندو هو. [[سري اوروبندو]] جڏهن ''[[بندي ماترم (اشاعت)|بندي ماترم]]'' رسالي جي ادارت ڪندو هو ته هن قانوني حدون نه ٽوڙيون. رسالو آزاديءَ جي تبليغ ڪندو هو، پر جيترو ممڪن هجي پرامن طريقن سان. ان جو بنيادي مقصد غيرفعال مزاحمت هو.<ref>Peter Heehs, ''The lives of Sri Aurobindo'' (2008) p. 184.</ref> بيچيني ڪلڪتي کان نڪري بنگال جي ٻين علائقن تائين پکڙجي وئي، جڏهن شاگرد پنهنجي ڳوٺن ۽ شهرن ڏانهن موٽي ويا. ڪجهه نوجوانن بنگال ۾ اُڀرندڙ مقامي سياسي نوجوان تنظيمن ۾ شموليت اختيار ڪئي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن هٿيار خريد ڪرڻ لاءِ ڦرون ڪيون ۽ راج جي عملدارن کي قتل ڪرڻ جون به ڪوششون ڪيون. تنهن هوندي به، سخت پوليس ڪارروائين جي نتيجي ۾ گهڻيون سازشون ناڪام ٿي ويون.<ref name="bandyo260">{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=260}}</ref> ''سواديشي'' بائيڪاٽ تحريڪ سبب برطانوي ڪپڙي جي درآمد ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائي آئي. جيتوڻيڪ سوديشي ڪپڙو لنڪاشائر جي مقابلي ۾ وڌيڪ مهانگو ۽ ڪجهه گهٽ آرامده هو، پر سڄي هندستان ۾ ماڻهن ان کي قومي فخر جي علامت طور پائڻ شروع ڪيو.<ref>{{Harvnb|Wolpert|2004|pp=273–274}}</ref> === 1914ع–1918ع: پهرين عالمي جنگ، لکنؤ ٺاهه، ۽ هوم رول ليگون === {{Anchor|پھرين عالمي جنگ}} {{See also|پھرين عالمي عظيم دوران برٽش انڊين فوج|لکنو پيڪٽ}} <gallery class="center"> Khudadad khan vc1915.jpg|[[خداداد خان]]، [[وڪٽوريا ڪراس]] حاصل ڪندڙ پهريون هندستاني، [[چڪوال ضلعو|چڪوال ضلعي]]، پنجاب (موجوده پاڪستان) سان تعلق رکندو هو. Indiantroops medical ww1.jpg|[[پهرين عالمي جنگ]] دوران [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ''ميسوپوٽيميا مهمي فوج'' سان گڏ هندستاني طبي عملي. Annie a Taormina.jpg|[[ايني بيسنٽ]]، 1912ع ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي اديار]] جي ساٿين سان؛ هن چار سال پوءِ هندستاني هوم رول ليگ قائم ڪئي.{{efn|کاٻي کان ساڄي ويٺل: جِدّو ڪرشنامورتي، ايني بيسنٽ، ۽ [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]].}} Jinnah lucknow pact1916.jpg|[[محمد علي جناح]]، کاٻي کان ٽئين نمبر تي ويٺل، 1916ع ۾ لکنؤ ٺاهه جي حمايت ڪئي، جنهن مسلم ليگ ۽ ڪانگريس وچ ۾ اختلاف ختم ڪيا. </gallery>[[پهرين عالمي جنگ]] برطانيه ۽ هندستان جي وچ ۾ سامراجي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳ هندستاني حڪومت ظاهر ڪيو هو ته هو ٻه پيادل فوجي ڊويزنون ۽ هڪ گهوڙيسوار بريگيڊ مهيا ڪري سگهي ٿي، ۽ هنگامي حالت ۾ هڪ وڌيڪ ڊويزن پڻ موڪلي سگهجي ٿي.<ref name="India's contribution">{{Cite book |title=India's contribution to the Great War |publisher=Govt of India |year=1923 |location=Calcutta |page=74}}</ref> تقريباً 14 لک هندستاني ۽ برطانوي سپاهي [[برطانوي هندستاني فوج]] جي حصي طور جنگ ۾ شامل ٿيا، خاص طور تي عراق ۽ وچ اوڀر جي محاذن تي. سندن شرڪت جو ثقافتي اثر به وسيع هو، ڇاڪاڻ ته خبرون پکڙيون ته هندستاني سپاهي برطانوي، ڪينيڊين ۽ آسٽريليائي فوجين سان گڏ بهادريءَ سان وڙهيا ۽ شهيد ٿيا.<ref name="brown-p197-198">{{Harvnb|Brown|1994|pp=197–98}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي دوران هندستان جي بين الاقوامي حيثيت وڌي. 1920ع ۾ اهو [[قومن جي ليگ]] جو باني ميمبر بڻيو ۽ 1920ع جي [[اولمپڪ رانديون]] ۾ اينٽورپ ۾ "Les Indes Anglaises" (برطانوي هندستان) جي نالي سان شرڪت ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Belgium Olympic Committee |date=1957 |title=Olympic Games Antwerp. 1920: Official Report |url=http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1920/1920.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007202443/http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1920/1920.pdf |archive-date=7 October 2018 |access-date=9 December 2016 |website=LA84 Foundation}}</ref> هندستان اندر، خاص طور تي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي اڳواڻن ۾، جنگ کان پوءِ هندستانين لاءِ وڌيڪ خوداختياريءَ جا مطالبا زور وٺڻ لڳا.<ref name="brown-p197-198" /> جنگ جي شروعات ۾ هندستان ۾ موجود برطانوي فوج جو وڏو حصو يورپ ۽ [[ميسوپوٽيميا مهم]] ڏانهن موڪليو ويو، جنهن سبب اڳوڻي وائسراءِ [[چارلس هارڊنگ]] کي انديشو ٿيو ته "هندستان کي فوج کان خالي ڪرڻ جا خطرا" موجود آهن.<ref name="brown-p197-198" /> ان وقت تائين [[هندستاني آزاديءَ لاءِ انقلابي تحريڪ]] جي تشدد واريون سرگرميون برطانوي حڪومت لاءِ اڳ ئي ڳڻتي جو سبب هيون. انهيءَ ڪري 1915ع ۾ حڪومت پنهنجي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ [[هندستان جي بچاءَ وارو قانون 1915ع]] منظور ڪيو، جنهن تحت سياسي طور خطرناڪ سمجهيل ماڻهن کي بغير قانوني ڪارروائيءَ جي قيد ڪري سگهجي ٿو. ان سان گڏ حڪومت کي صحافين کي بغير مقدمي جي جيل موڪلڻ ۽ اخبارن تي سينسر لاڳو ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ملي ويا.<ref name="brown-p201-202">{{Harvnb|Brown|1994|pp=201–02}}</ref> انهيءَ قانون تحت 1916ع ۾ علي ڀائرن کي قيد ڪيو ويو، جڏهن ته 1917ع ۾ [[ايني بيسنٽ]] کي پڻ گرفتار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هڪ يورپي عورت هجڻ سبب کيس گرفتار ڪرڻ حڪومت لاءِ وڌيڪ حساس معاملو هو.<ref name="brown-p201-202" /> هاڻي جڏهن آئيني سڌارن تي سنجيده بحث شروع ٿيو ته برطانوي حڪومت سوچڻ لڳي ته اعتدال پسند هندستانين کي آئيني سياست ۾ ڪيئن شامل ڪجي ۽ ساڳئي وقت اڳ ۾ موجود آئيني اڳواڻن جي حيثيت ڪيئن مضبوط ڪئي وڃي. پر حڪومت اهو به چاهيو ٿي ته انتهاپسندن طرفان سڌارن واري عمل ۾ رنڊڪ نه وڌي، تنهنڪري جنگي دور جا ڪجهه غيرمعمولي اختيار امن جي دور ۾ به جاري رکڻ تي غور ڪيو ويو.<ref name="brown-p201-202" /> 1906ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي اعتدال پسندن ۽ انتهاپسندن جي ورهاڱي کان پوءِ، 1914ع تائين ڪانگريس جون سياسي سرگرميون ورهايل رهيون. پوءِ [[بال گنگاڌر تلڪ]] جيل مان آزاد ٿيو ۽ ڪانگريس جي ٻين اڳواڻن سان ٻيهر اتحاد بابت ڳالهيون شروع ڪيون.<ref name="brown-p197-198" /> بهرحال، اهو عمل 1915ع ۾ سندس اهم مخالفن [[گوپال ڪرشن گوکلي]] ۽ [[فيروز شاهه مهتا]] جي وفات کان پوءِ ئي ممڪن ٿيو. پوءِ تلڪ جي ڌڙي کي ٻيهر ڪانگريس ۾ شامل ٿيڻ جي اجازت ملي.<ref name="brown-p197-198" /> 1916ع جي لکنؤ اجلاس ۾ تلڪ جي حامين هڪ وڌيڪ جرئت ڀريو ٺهراءُ منظور ڪرايو، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته برطانيا واضح اعلان ڪري ته سندس "مقصد ۽ ارادو آهي ته هندستان کي جلد خود حڪومت ڏني وڃي".<ref name="brown-p197-198" /> 1917ع ۾ [[امپيريل ليجسليٽو ڪائونسل]] ۾ [[مدن موهن مالويه]] اعلان ڪيو: {{quote|مان چوڻ جي جرئت ڪريان ٿو ته هن جنگ گهڙيال کي پنجاهه سال اڳتي وڌائي ڇڏيو آهي... جنگ کان پوءِ جيڪي به سڌارا ايندا، اهي اهڙا هجڻ گهرجن جيڪي هندستان جي ماڻهن جي ان خواهش کي پورو ڪن ته هو پنهنجي ملڪ جي انتظام ۾ پنهنجو جائز حصو ادا ڪري سگهن.}} 1916ع جو لکنؤ اجلاس ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي وچ ۾ هڪ غيرمتوقع گڏيل ڪوشش جو به مرڪز بڻيو. ان جو سبب جرمني ۽ ترڪي جي جنگي اتحاد هو. ڇاڪاڻ ته [[عثماني خلافت|ترڪي سلطان]] يا ''خليفو'' مڪي، مديني ۽ يروشلم جهڙن اسلامي مقدس هنڌن جو محافظ سمجهيو ويندو هو، ۽ برطانيا هاڻي ترڪي سان جنگ ۾ هو، تنهنڪري ڪيترن هندستاني مسلمانن ۾ برطانوي حڪومت جي "مذهبي غيرجانبداري" بابت شڪ پيدا ٿيڻ لڳا.<ref name="brown-p200-201">{{Harvnb|Brown|1994|pp=200–01}}</ref> [[لکنؤ ٺاهه]] تحت مسلم ليگ ڪانگريس سان گڏ وڌيڪ خوداختياريءَ جي مطالبي ۾ شامل ٿي. ان جي بدلي ۾ ڪانگريس صوبائي ۽ مرڪزي قانون ساز ادارن ۾ مسلمانن لاءِ الڳ چونڊ حلقن کي قبول ڪيو. 1916ع ۾ مسلم ليگ جا لڳ ڀڳ 500 کان 800 ميمبر هئا ۽ اڃا تائين اها هندستاني مسلمانن ۾ وڏي عوامي حمايت حاصل نه ڪري سگهي هئي. ليگ اندر به لکنؤ ٺاهه کي مڪمل اتفاق حاصل نه هو، ڇاڪاڻ ته ان کي گهڻو ڪري [[آگرا ۽ اوده جا گڏيل صوبا]] جي نوجوان مسلمان اڳواڻن، خاص طور تي [[مولانا محمد علي]] ۽ [[مولانا شوڪت علي]]، اڳتي وڌايو هو.<ref name="brown-p200-201" /> تنهن هوندي به بمبئي جي هڪ نوجوان وڪيل [[محمد علي جناح]] ان ٺاهه جي حمايت ڪئي، جيڪو بعد ۾ مسلم ليگ ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ٻنهي جو اهم اڳواڻ بڻيو. 1916ع ۾ [[هوم رول تحريڪ]] جي تحت ٻه [[هوم رول ليگ]] قائم ڪيون ويون: هڪ [[بال گنگاڌر تلڪ]] ۽ ٻي [[ايني بيسنٽ]] طرفان. انهن جو مقصد هندستانين ۾ [[هوم رول]] (داخلي خود حڪومت) جي مطالبي کي فروغ ڏيڻ ۽ ڪانگريس اندر پنهنجو اثر وڌائڻ هو.<ref name="brown-p199">{{Harvnb|Brown|1994|p=199}}</ref> ايني بيسنٽ خاص طور تي اهو ثابت ڪرڻ چاهيو ٿي ته منظم ۽ پرامن سياسي جدوجهد، جيڪا آئرلينڊ ۾ ڪامياب ٿي رهي هئي، 1907ع کان 1914ع تائين ٿيندڙ تشدد واري سرگرمين کان وڌيڪ اثرائتي آهي.<ref name="brown-p199" /> تلڪ جي ليگ مغربي هندستان ۽ بمبئي پريزيڊنسي جي ڏاکڻي حصي تي ڌيان ڏنو، جڏهن ته بيسنٽ جي ليگ مدراس پريزيڊنسي، سنڌ، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ سرگرم ٿي، جيڪي اڳ ۾ سياسي طور غيرفعال سمجهيا ويندا هئا.<ref name="brown-p199" /> ٻنهي ليگون تيزيءَ سان وڌيون ۽ هڪ سال کان ٿورو وڌيڪ عرصي ۾ لڳ ڀڳ ٽيهن هزارن ميمبرن تائين پهچي ويون. انهن سستا اخبار، پوسٽر، پمفليٽ ۽ سياسي-مذهبي گيت شايع ڪرڻ شروع ڪيا. انهن جي سرگرمين ۾ وڏي عوامي گڏجاڻيون پڻ شامل هيون، جن نه رڳو اڳين ڪانگريس اجلاسن کان وڌيڪ ماڻهن کي متوجه ڪيو، پر غير [[برهمڻ]]، واپاري، هاري، شاگرد ۽ هيٺين درجي جي سرڪاري ملازمن جهڙن نون سماجي طبقن کي به سياسي عمل ۾ شامل ڪيو.<ref name="brown-p199" /> جيتوڻيڪ اهي ليگون ملڪ گير عوامي تحريڪ جي صورت اختيار نه ڪري سگهيون، پر انهن هندستان ۾ خود حڪومت لاءِ منظم سياسي جدوجهد کي وڌيڪ وسيع ۽ گهرو بڻايو. برطانوي حڪومت انهن ليگون تي پابنديون لاڳو ڪيون، جن ۾ شاگردن کي گڏجاڻين ۾ شرڪت کان روڪڻ ۽ ٻنهي اڳواڻن جي ڪجهه صوبن ڏانهن سفر تي پابندي شامل هئي.<ref name="brown-p199" /> === 1915ع–1918ع: گانڌيءَ جي واپسي === {{See also|چمپارن ستيه گرھ|کيدا جي ستيه گرھ 1918}} [[File:Gandhi back in india1915.gif|thumb|[[مهاتما گانڌي]] (گاڏيءَ ۾ ويٺل، ساڄي پاسي، هيٺ نهاريندي، ڪاري ٽوپي سان) [[ڏکڻ آفريڪا]] مان واپسيءَ کان پوءِ 1916ع ۾ [[ڪراچي]] ۾ وڏي آجيان حاصل ڪندي]] [[File:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|کيدا ستيه گرھ جي زماني ۾ گانڌي، 1918ع]] 1915ع ۾ [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] پڻ هندستان موٽي آيو. ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستانين جي شهري حقن لاءِ سندس جدوجهد سبب هو اڳ ئي هندستان ۾ مشهور ٿي چڪو هو. گانڌي پنهنجي مرشد [[گوپال ڪرشن گوکلي]] جي صلاح تي عمل ڪندي واپسيءَ جي پهرين سال دوران ڪنهن به عوامي سياسي بيان ڏيڻ کان پاسو ڪيو. ان جي بدران هن سڄو سال ملڪ جو سفر ڪيو، حالتن جو سڌو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي مشاهدن کي قلمبند ڪيو.<ref name="brown-p214-215">{{Harvnb|Brown|1994|pp=214–15}}</ref> ڏکڻ آفريڪا ۾ رهائش دوران، گانڌي، جيڪو پيشوَر وڪيل هو، هڪ اهڙي هندستاني برادريءَ جي نمائندگي ڪئي جيڪا ننڍي هجڻ باوجود هندستان جي مختلف سماجي ۽ مذهبي طبقن جو هڪ ننڍڙو نمونو هئي. هن برادريءَ کي متحد رکڻ ۽ ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪومت سان مقابلو ڪرڻ لاءِ هن هڪ نئون طريقو اختيار ڪيو، جنهن کي هن ''[[ستيه گرھ]]'' (سچ لاءِ جدوجهد) جو نالو ڏنو.<ref name="brown-p210-213">{{Harvnb|Brown|1994|pp=210–13}}</ref> گانڌيءَ جي نظر ۾ ''ستيه گرها'' ان وقت جي مشهور اصطلاح "[[غيرفعال مزاحمت]]" کان مختلف هئي. غيرفعال مزاحمت کي هو ڪمزور ماڻهن جي اهڙي عملي حڪمت عملي سمجهندو هو جيڪا هو طاقتور قوت جي سامهون اختيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، ''ستيه گرھ'' سندس خيال ۾ انهن ماڻهن جو آخري هٿيار هئي جيڪي سچائيءَ سان ايتري مضبوط وابستگي رکن ٿا جو ان جي خاطر تڪليفون به برداشت ڪري سگهن.<ref name="brown-p210-213" /> [[اهنسا]] يا "عدم تشدد"، جيڪا ''ستيه گرھ'' جي بنياد هئي، گانڌيءَ جي غيرروايتي مذهبي فلسفي ۾ "سچ" سان گڏ ٻه بنيادي ستون بڻجي وئي.<ref name="brown-p210-213" /> 1907ع کان 1914ع تائين گانڌي ڏکڻ آفريڪا ۾ هندستاني برادريءَ جي حقن لاءِ ڪيترين ئي تحريڪن ۾ ''ستيه گرھ'' جي آزمائش ڪئي ۽ نسلي امتيازي قانونن جي خلاف ان کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو.<ref name="brown-p210-213" /> ڏکڻ آفريڪا ۾ رهندي ئي گانڌي پنهنجي مشهور مقالي ''[[هند سوراج]]'' (1909ع) ۾ هندستان لاءِ ''[[سوراج]]'' يا "خود حڪومت" جو تصور پيش ڪيو. هن تصور جا ٽي بنيادي جزا هئا: * مختلف مذهبن وارن هندستانين جي وچ ۾ يڪجهتي، خاص طور تي هندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾. * هندستاني سماج مان [[اڇوتاڻ]] جو خاتمو. * ''[[سواديشي]]'' جو نفاذ، يعني پرڏيهي تيار ٿيل شين جو بائيڪاٽ ۽ هندستاني [[گهر-بنياد صنعت]] جي بحالي. گانڌيءَ جو خيال هو ته پهريان ٻه عنصر هندستان کي هڪ برابري پسند ۽ روادار سماج بڻائڻ لاءِ ضروري آهن، جڏهن ته ٽيون عنصر هندستانين کي معاشي طور خودمختيار بڻائي برطانوي راڄ تي سندن انحصار ختم ڪندو.<ref name="brown-p214-215" /> 1920ع تائين گانڌيءَ جي نظر ۾ هندستان ۾ برطانوي موجودگي پاڻ وڏي رڪاوٽ نه هئي؛ اصل مسئلو اهو هو ته هندستاني اڃا تائين هڪ جديد ۽ منصفاڻي سماج قائم ڪرڻ ۾ ناڪام هئا.<ref name="brown-p214-215" /> گانڌيءَ هندستان ۾ پنهنجي سياسي جدوجهد جو آغاز 1917ع ۾ [[چمپارن]] ضلعي، [[بيهار]] ۾ ڪيو، جيڪو نيپال جي سرحد جي ويجهو واقع هو. کيس اتي ڪجهه ناراض آبادگارن دعوت ڏني، جيڪي ڪيترن سالن کان مجبور هئا ته پنهنجي زمين جي هڪ حصي تي [[نير]] (رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻوٽو) پوکين ۽ پوءِ ان کي بازار کان گهٽ قيمت تي انهن برطانوي آبادڪارن کي وڪرو ڪن جن وٽ زمين جا ٺيڪا هئا.<ref name="brown-p216-217">{{Harvnb|Brown|1994|pp=216–17}}</ref> چمپارن پهچڻ کان پوءِ گانڌيءَ سان گڏ ٻيا سياسي ڪارڪن به شامل ٿيا، جن مان هڪ نوجوان ڪانگريسي اڳواڻ [[راجيندر پرساد]] پڻ هو، جيڪو بعد ۾ گانڌيءَ جو وفادار ساٿي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم اڳواڻ بڻيو. جڏهن مقامي برطانوي اختيارين گانڌيءَ کي ضلعي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ته هن اخلاقي بنيادن تي انڪار ڪيو. هن پنهنجي انڪار کي انفرادي [[ستيه گرھ]] جي صورت ڏني. جلد ئي دهليءَ ۾ وائسراءِ جي دٻاءَ هيٺ، جيڪو جنگي دور ۾ اندروني امن برقرار رکڻ چاهيندو هو، صوبائي حڪومت گانڌيءَ جي جلاوطني وارو حڪم واپس ورتو ۽ پوءِ معاملي جي سرڪاري جاچ تي به راضي ٿي وئي. جيتوڻيڪ آخرڪار برطانوي آبادڪار ڪجهه رعايتون ڏيڻ تي مجبور ٿيا، پر هو هارين جي مقصد جا حقيقي حامي نه بڻيا. انهيءَ ڪري گانڌيءَ جي اميد مطابق ستيه گرها جو مڪمل ۽ مثالي نتيجو حاصل نه ٿي سگهيو. ٻئي طرف هاري به فيصلي تي خوش هئا، پر گانڌيءَ جي انهن تعليمي ۽ سماجي منصوبن ۾ گهڻي دلچسپي نه ڏيکاري، جيڪي هن ''سوراج'' جي تصور مطابق شروع ڪيا هئا. ايندڙ سال گانڌيءَ ٻه وڌيڪ ستيه گرھ تحريڪون شروع ڪيون، ۽ ٻئي سندس اباڻي صوبي [[گجرات]] ۾ هيون. پهرين تحريڪ [[کيدا|کائرا ضلعي]] ۾ هئي، جتي زميندار هاري زميني ڍل ۾ واڌ خلاف احتجاج ڪري رهيا هئا. ٻين تحريڪ [[احمد آباد]] شهر ۾ هئي، جتي هندستاني ملڪيت واري ڪپڙي جي ڪارخاني جا مزدور گهٽ اجرتن سبب پريشان هئا. احمد آباد جي ستيه گرھ ۾ گانڌيءَ روزو رکيو ۽ مزدورن جي هڙتال جي حمايت ڪئي، جنهن جو نتيجو آخرڪار ٺاهه جي صورت ۾ نڪتو. کائرا ۾، ان جي ابتڙ، جيتوڻيڪ گانڌيءَ جي موجودگيءَ سبب هارين جي مسئلي کي وڏي شهرت ملي، پر ستيه گرھ فوري طور ڪامياب نه ٿي. هارين گڏيل طور تي ڍل ادا ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر برطانوي حڪومت پوئتي هٽڻ لاءِ تيار نه هئي. تنهن هوندي به کائرا واري تحريڪ گانڌيءَ کي هڪ ٻيو عمر ڀر جو ساٿي ڏنو: [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]]. پٽيل هارين کي منظم ڪيو ۽ بعد ۾ هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم ترين اڳواڻ بڻجي اڀريو.<ref>Balraj Krishna, ''India's Bismarck, Sardar Vallabhbhai Patel'' (2007) ch. 2.</ref> === 1916ع–1919ع: مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا === {{See also|مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا }} {{multiple image | align = right | total_width = 380 | image1 = Edwin Samuel Montagu.jpg | alt1 = Montagu | caption1 = [[ايڊون مونٽيگو]]، هندستان بابت سيڪريٽري آف اسٽيٽ، جنهن جي رپورٽ جي بنياد تي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] منظور ٿيو، جيڪو مونٽفورڊ سڌارن يا مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارن جي نالي سان پڻ مشهور آهي | image2 = Chelmsford Governor.jpg | alt2 = Chelmsford | caption2 = [[فريڊرڪ ٿيسيجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|لارڊ چيلمسفورڊ]]، هندستان جو وائسراءِ، جنهن برطانوي حڪومت کي خبردار ڪيو ته هندستاني عوامي راءِ ڏانهن وڌيڪ جوابده ٿيڻ ضروري آهي }} 1916ع ۾، قومپرستن جي وڌندڙ طاقت ــ جيڪا [[لکنؤ ٺاهه]] جي دستخطن ۽ [[هوم رول تحريڪ|هوم رول ليگن]] جي قيام سان ظاهر ٿي هئي ــ ۽ [[ميسوپوٽيميا مهم]] ۾ پيش آيل ناڪامي کان پوءِ، جڏهن اهو واضح ٿي ويو ته جنگ شايد گهڻي عرصي تائين جاري رهندي، نئين وائسراءِ [[فريڊرڪ ٿيسيجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|لارڊ چيلمسفورڊ]] خبردار ڪيو ته هندستاني حڪومت کي هندستاني راءِ لاءِ وڌيڪ حساس ۽ جوابده بڻجڻ گهرجي.<ref name="brown-p203-204" /> سال جي پڇاڙيءَ تائين، لنڊن ۾ حڪومت سان صلاح مشورن کان پوءِ، هن تجويز ڏني ته برطانيا کي هندستان جي جنگي خدمتن جي اعتراف طور پنهنجي نيڪ نيتي جو اظهار ڪجهه عوامي قدمن ذريعي ڪرڻ گهرجي. انهن قدمن ۾ راجائن ۽ اميرن کي خطابن ۽ اعزازن سان نوازڻ، هندستانين کي فوج ۾ آفيسر جا عهدا ڏيڻ، نفرت جوڳي ڪپهه تي لاڳو محصول ختم ڪرڻ، ۽ سڀ کان اهم، هندستان بابت برطانيا جي مستقبل جي منصوبن جو اعلان ۽ ڪجهه عملي قدمن جي نشاندهي شامل هئي. وڌيڪ بحث مباحثي کان پوءِ، آگسٽ 1917ع ۾ هندستان لاءِ نئين لبرل سيڪريٽري آف اسٽيٽ [[ايڊون مونٽيگو]] اعلان ڪيو ته برطانيا جو مقصد: {{quote|هندستانين کي انتظاميه جي هر شعبي ۾ وڌندڙ شموليت فراهم ڪرڻ ۽ خود حڪومتي ادارن کي تدريجي طور ترقي ڏيڻ آهي، ته جيئن هندستان ۾ ذميوار حڪومت جو بتدريج قيام ممڪن بڻجي، جيڪو برطانوي سلطنت جو هڪ لازمي حصو هجي.}} <ref name="brown-p203-204" />جيتوڻيڪ هن منصوبي ۾ شروعاتي طور فقط صوبن جي سطح تي محدود خود حڪمراني جو تصور موجود هو ۽ هندستان کي واضح طور برطانوي سلطنت جي اندر رکيو ويو هو، تڏهن به اهو ڪنهن به غير سفيد فام نوآبادياتي علائقي لاءِ نمائنده حڪومت بابت برطانيا جي پهرين سرڪاري تجويز هئي. مونٽيگو ۽ چيلمسفورڊ 1918ع جي جولاءِ ۾ پنهنجي رپورٽ پيش ڪئي. ان کان اڳ هو گذريل سياري ۾ سڄي هندستان جو ڊگهو حقيقت معلوم ڪندڙ دورو ڪري چڪا هئا.<ref name="brown-p205-207">{{Harvnb|Brown|1994|pp=205–07}}</ref> برطانيا ۾ حڪومت ۽ پارليامينٽ جي وڌيڪ بحثن ۽ ووٽرن جي سڃاڻپ لاءِ مقرر ڪيل "فرينچائز ۽ فنڪشنس ڪميٽي" جي هڪ ٻي دوري کان پوءِ، [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] (جنهن کي [[مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا]] پڻ سڏيو وڃي ٿو) ڊسمبر 1919ع ۾ منظور ڪيو ويو.<ref name="brown-p205-207" /> نئين قانون تحت صوبائي ۽ مرڪزي ٻنهي قانون ساز ڪائونسلن کي وسيع ڪيو ويو ۽ حڪومت جي اُن طريقيڪار کي ختم ڪيو ويو جنهن تحت اڻ وڻندڙ ووٽن دوران "سرڪاري اڪثريت" استعمال ڪئي ويندي هئي.<ref name="brown-p205-207" /> جيتوڻيڪ دفاع، پرڏيهي معاملا، فوجداري قانون، مواصلات ۽ آمدني ٽيڪس جهڙا شعبا [[گورنر جنرل آف انڊيا|وائسراءِ]] ۽ دهليءَ ۾ مرڪزي حڪومت جي قبضي ۾ رهيا، پر صحت عامه، تعليم، زميني ڍل ۽ مقامي خود حڪومت جهڙا شعبا صوبن ڏانهن منتقل ڪيا ويا.<ref name="brown-p205-207" /> هاڻي صوبن جو انتظام هڪ نئين [[دوهري حڪمراني]] (Diarchy) واري نظام تحت هلائڻو هو. ان تحت تعليم، زراعت، بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ مقامي خود حڪومت جهڙا شعبا هندستاني وزيرن، قانون ساز ادارن ۽ ووٽرن جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته آبپاشي، زميني آمدني، پوليس، جيلن ۽ اخبارن تي ضابطو اڃا به برطانوي گورنر ۽ سندس انتظامي ڪائونسل وٽ رهيو.<ref name="brown-p205-207" /> نئين قانون هندستانين لاءِ سول سروس ۽ فوجي آفيسر ڪور ۾ داخلا به وڌيڪ آسان بڻائي. هاڻي اڳي کان وڌيڪ هندستانين کي ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل ٿيو، پر قومي سطح تي ووٽر اڃا به بالغ مرد آباديءَ جو رڳو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هئا، جن مان ڪيترائي اڻ پڙهيل هئا.<ref name="brown-p205-207" /> صوبائي قانون ساز ادارن ۾ برطانوي حڪومت ڪجهه حد تائين پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو. ان مقصد لاءِ انهن مخصوص مفادن وارن طبقن لاءِ مخصوص سيٽون رکيون، جن کي هو وفادار يا ڪارآمد سمجهندا هئا. خاص طور تي ٻهراڙيءَ جا اميدوار، جيڪي عام طور برطانوي راڄ سان وڌيڪ همدرد ۽ گهٽ مزاحمتي هئا، شهري اميدوارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سيٽن جا حقدار بڻايا ويا.<ref name="brown-p205-207" /> ساڳئي ريت غير برهمڻن، زميندارن، واپارين ۽ يونيورسٽيءَ جي ڊگري يافته ماڻهن لاءِ پڻ مخصوص سيٽون رکيون ويون. [[منٽو–مارلي سڌارا]] ۽ بعد ۾ ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي [[لکنؤ ٺاهه]] جو اهم اصول، يعني "فرقي وار نمائندگي"، ٻيهر برقرار رکيو ويو. ان تحت مسلمانن، [[سک مذهب|سکن]]، [[هندستان ۾ عيسائيت|هندستاني عيسائين]]، [[اينگلو-انڊين]] ماڻهن ۽ هندستان ۾ رهندڙ يورپين لاءِ صوبائي ۽ مرڪزي ٻنهي قانون ساز ادارن ۾ مخصوص سيٽون مختص ڪيون ويون.<ref name="brown-p205-207" /> مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارن هندستانين کي قانون ساز اختيارن جي استعمال جو ان وقت تائين سڀ کان وڏو موقعو فراهم ڪيو، خاص طور صوبائي سطح تي. پر ساڳئي وقت هن موقعي کي ڪيترين پابندين سان محدود به ڪيو ويو. ووٽرن جو تعداد اڃا به تمام گهٽ هو، صوبائي اسيمبلين وٽ محدود مالي وسيلا هئا، ۽ ٻهراڙيءَ ۽ خاص مفادن لاءِ مخصوص سيٽون اهڙا اوزار سمجهيون وينديون هيون جن ذريعي برطانيا پنهنجو اثر برقرار رکندو هو.<ref name="brown-p205-207" /> هندستاني سياسي اڳواڻن لاءِ انهن سڌارن جو دائرو اطمينان بخش نه هو. [[ايني بيسنٽ]] مشهور طور تي انهن بابت چيو ته اهي: {{quote|"نه انگلينڊ لاءِ پيش ڪرڻ جي لائق آهن ۽ نه هندستان لاءِ قبول ڪرڻ جي لائق."}} <ref name="Chhabra2">{{Harvnb|Chhabra|2005|p=2}}</ref> === 1917ع–1919ع: رولٽ ايڪٽ === {{See also|رولٽ ايڪٽ}} [[File:Sir Sidney Arthur Taylor Rowlatt (cropped).jpg|thumb|[[سڊني رولٽ]]، برطانوي جج، جنهن جي سربراهيءَ ۾ قائم [[رولٽ ڪميٽي]] [[رولٽ ايڪٽ|بغاوت مخالف وڌيڪ سخت قانونن]] جي سفارش ڪئي]] 1917ع ۾، جڏهن [[ايڊون مونٽيگو|مونٽيگو]] ۽ [[فريڊرڪ ٿيسيجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|چيلمسفورڊ]] پنهنجي سڌارن بابت رپورٽ تيار ڪري رهيا هئا، تڏهن هڪ برطانوي جج [[سڊني رولٽ]] جي صدارت هيٺ هڪ ڪميٽي قائم ڪئي وئي. هن ڪميٽيءَ کي "انقلابي سازشن" جي جاچ جو ڪم سونپيو ويو، جڏهن ته ان جو غير اعلانيه مقصد حڪومت جي جنگي دور وارن غيرمعمولي اختيارن کي وڌائڻ هو.<ref name="brown-p203-204">{{Harvnb|Brown|1994|pp=203–04}}</ref> [[رولٽ ڪميٽي]] ۾ چار برطانوي ۽ ٻه هندستاني ميمبر شامل هئا. انهن ۾ [[سر بيسل اسڪاٽ]] ۽ [[ديوان بهادر سر سي. وي. ڪماراسوامي سستري]] پڻ شامل هئا، جيڪي بالترتيب [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] ۽ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جا موجوده ۽ مستقبل جا چيف جسٽس هئا. ڪميٽي جولاءِ 1918ع ۾ پنهنجي رپورٽ پيش ڪئي. ان ۾ ٽن علائقن کي انقلابي ۽ خفيه بغاوتن جا مرڪز قرار ڏنو ويو: * [[بنگال]] * [[بمبئي پريزيڊنسي]] * [[پنجاب]] <ref name="brown-p203-204" />انهن علائقن ۾ حڪومت مخالف سرگرمين کي روڪڻ لاءِ ڪميٽي متفقه طور سفارش ڪئي ته حڪومت جنگي دور جهڙا هنگامي اختيار برقرار رکي. انهن اختيارن ۾ شامل هئا: * بغاوت يا حڪومت مخالف مقدمن جي ٻڌڻي ٽن ججن جي خصوصي بينچ ذريعي، بغير جيوري جي. * شڪي ماڻهن کان ضمانتون وٺڻ. * شڪي ماڻهن جي رهائش ۽ سرگرمين تي حڪومتي نگراني. * صوبائي حڪومتن کي بنا مقدمي جي شڪي ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو اختيار. <ref name="brown-p203-204" /><ref name="spear190" /> [[File:Rowlatt bills1919.gif|thumb|left|1919ع ۾ رولٽ بلن بابت هڪ قومپرست اخبار جون سرخيون. جيتوڻيڪ قانون ساز ڪائونسل جي سڀني غير سرڪاري هندستاني ميمبرن انهن بلن جي مخالفت ڪئي، پر حڪومت پنهنجي سرڪاري اڪثريت استعمال ڪري انهن کي منظور ڪرائي ورتو.<ref name="spear190" />]] ساڳئي وقت، [[پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان اقتصادي حالتن ۾ به وڏو ڦيرو آيو. 1919ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 15 لک هندستاني سپاهي ۽ معاون عملي طور جنگ ۾ خدمتون سرانجام ڏئي چڪا هئا، جڏهن ته هندستان جنگ لاءِ 146 ملين پائونڊ آمدني فراهم ڪئي هئي.<ref name="brown195-196">{{Harvnb|Brown|1994|pp=195–96}}</ref> جنگي خرچن سبب وڌايل ٽيڪسن ۽ ملڪي توڙي عالمي واپار ۾ رڪاوٽن جو نتيجو اهو نڪتو جو 1914ع کان 1920ع جي وچ ۾ هندستان ۾ شين جي قيمتن جو مجموعي اشاريه تقريباً ٻيڻو ٿي ويو.<ref name="brown195-196" /> جنگ مان واپس ايندڙ سپاهين، خاص طور پنجاب ۾، بيروزگاريءَ جي وڌندڙ بحران کي جنم ڏنو.<ref name="stein304">{{Harvnb|Stein|2010|p=294}}</ref> جنگ کان پوءِ واري مهانگائي بمبئي، مدراس ۽ بنگال جي صوبن ۾ خوراڪ بابت فساد پيدا ڪيا.<ref name="stein304" /> 1918ع–1919ع جي مون سون جي ناڪامي، ذخيره اندوزي ۽ ناجائز منافعي خوريءَ هن صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو.<ref name="brown195-196" /> ان کان علاوه، عالمي انفلوئنزا وبا ۽ 1917ع جي [[بالشويڪ انقلاب]] پڻ عام بيچينيءَ ۾ اضافو ڪيو. وبا اڳ ئي معاشي تڪليفن ۾ مبتلا آباديءَ لاءِ هڪ نئون بحران بڻجي وئي، جڏهن ته بالشويڪ انقلاب برطانوي عملدارن ۾ اهو خوف پيدا ڪيو ته متان هندستان ۾ به اهڙي قسم جو انقلاب اچي وڃي.<ref>{{Harvnb|Ludden|2002|p=208}}</ref> حڪومت جنهن صورتحال کي ايندڙ بحران سمجهي رهي هئي، ان کي منهن ڏيڻ لاءِ رولٽ ڪميٽيءَ جي سفارشن جي بنياد تي ٻه [[رولٽ ايڪٽ|رولٽ بل]] تيار ڪيا ويا.<ref name="spear190">{{Harvnb|Spear|1990|p=190}}</ref> جيتوڻيڪ انهن بلن کي قانون سازيءَ لاءِ [[ايڊون مونٽيگو]] جي منظوري حاصل هئي، پر هن اها منظوري بي دليءَ سان ڏني. هن گڏوگڏ چيو: {{quote|مون کي پهرين نظر ۾ ئي اهو خيال ناپسند آهي ته هندستان جي دفاع وارو قانون امن جي زماني ۾ به ايتري حد تائين برقرار رکيو وڃي، جيترو رولٽ ۽ سندس ساٿي ضروري سمجهن ٿا.}} <ref name="brown-p203-204" />مرڪزي قانون ساز ڪائونسل ۾ ٿيندڙ بحث ۽ ووٽنگ دوران سڀني هندستاني ميمبرن انهن بلن جي مخالفت ڪئي. تنهن هوندي به هندستاني حڪومت پنهنجي "سرڪاري اڪثريت" استعمال ڪندي 1919ع جي شروعات ۾ انهن کي منظور ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.<ref name="brown-p203-204" /> بهرحال، هندستاني مخالفت کي نظر ۾ رکندي حڪومت اصل تجويزن جو نسبتاً نرم نسخو منظور ڪيو. منظور ٿيل قانون تحت: * عدالتي ڪارروائي کان سواءِ ڪجهه غيرمعمولي اختيار ڏنا ويا. * اهي اختيار صرف ٽن سالن لاءِ محدود هئا. * انهن جو استعمال فقط "انارڪي ۽ انقلابي تحريڪن" جي خلاف ٿي سگهندو هو. * ٻيو بل، جنهن ۾ [[انڊين پينل ڪوڊ]] ۾ تبديليون آڻڻيون هيون، مڪمل طور رد ڪيو ويو. <ref name="brown-p203-204" />ان جي باوجود، نئون [[رولٽ ايڪٽ]] سڄي هندستان ۾ شديد غصي ۽ ناراضگيءَ جو سبب بڻيو. هن قانون جي مخالفت [[مهاتما گانڌي]] کي قومپرست تحريڪ جي مرڪزي اڳواڻ طور سامهون آندو ۽ هندستاني آزاديءَ جي جدوجهد ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.<ref name="spear190" /> === 1919ع–1929ع: جليانوالا باغ، عدم تعاون تحريڪ === {{See also|جليانوالا باغ وارو قتل عام|عدم-تعاون تحريڪ (1909–22)|سائمن ڪميشن|پورنا سوراج|گول ميز ڪانفرنسون|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935}} <gallery class="center"> Gandhi besant madras1921.jpg|سيپٽمبر 1921ع ۾ [[مهاتما گانڌي]]، [[ايني بيسنٽ]] سان گڏ [[مدراس]] ۾ هڪ اجلاس ڏانهن ويندي. ان کان ڪجهه ڏينهن اڳ، 21 سيپٽمبر 1921ع تي [[مدورائي]] ۾ گانڌي هندستان جي غريب عوام سان يڪجهتيءَ جي اظهار طور صرف ڌوتي (لونگهي جهڙو لباس) پائڻ شروع ڪيو. Noncooperation khilafat1921.gif|بمبئي ۾ 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات دوران ڪانگريس جي عدم تعاون عوامي اجلاس ۽ پرڏيهي ڪپڙن کي ساڙڻ واري مهم جو اشتهار، جنهن ۾ "ڪراچي خلافت ڪانفرنس" جي حمايت پڻ ظاهر ڪئي وئي آهي. Noncooperation movement1922.jpg|[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي جهنڊن سان گڏ هندو ۽ مسلمان، عدم تعاون تحريڪ جي حصي طور ساڙڻ لاءِ ڪپڙا گڏ ڪندي. Bhagat singh noncooperation.jpg|[[لاهور]] جي نيشنل ڪاليج جا استاد ۽ شاگرد، جيڪو 1921ع ۾ [[لالا لجپت راءِ]] عدم تعاون تحريڪ کان پوءِ قائم ڪيو. بيٺل ماڻهن ۾ ساڄي پاسي کان چوٿون [[ڀڳت سنگهه]] آهي. </gallery>[[جليانوالا باغ قتل عام]]، جنهن کي "امرتسر قتل عام" پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[امرتسر]] شهر جي عوامي باغ جليانوالا باغ ۾ پيش آيو. ڪيترن ڏينهن جي بيچيني ۽ احتجاجن کان پوءِ برگيڊيئر جنرل [[ريجنالڊ ڊائر|ريجنالڊ اي. ايڇ. ڊائر]] عوامي گڏجاڻين تي پابندي لاڳو ڪئي. 13 اپريل 1919ع، آچر جي ڏينهن، ڊائر جي حڪم هيٺ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي پنجاهه سپاهين هزارين بي هٿيار مردن، عورتن ۽ ٻارن جي ميڙ تي بغير ڪنهن اڳواٽ خبرداريءَ جي فائرنگ شروع ڪري ڏني. جاني نقصان بابت انگ اکر مختلف آهن. هندستاني حڪومت موجب 379 ماڻهو مارجي ويا ۽ 1,100 زخمي ٿيا.<ref>Nick Lloyd (2011). ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'' p. 180.</ref> جڏهن ته [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] مارجي ويلن جو انگ ان کان ٽي ڀيرا وڌيڪ ٻڌايو. ڊائر کي آخرڪار پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو، پر برطانيا ۾ راج جي حامين ۽ ڪيترن برطانوي حلقن کيس هيرو قرار ڏنو.<ref>{{Cite journal |last=Sayer |first=Derek |date=May 1991 |title=British Reaction to the Amritsar Massacre 1919–1920 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1991-05_131/page/130 |journal=Past & Present |issue=131 |pages=130–64 |doi=10.1093/past/131.1.130 |jstor=650872}}</ref> مورخن جي اڪثريت جو خيال آهي ته جليانوالا باغ جو واقعو هندستان ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي ڏانهن هڪ فيصلائتو موڙ ثابت ٿيو.<ref>{{Cite magazine |last=Bond |first=Brian |date=October 1963 |title=Amritsar 1919 |magazine=History Today |volume=13 |issue=10 |pages=666–76}}</ref> 1920ع ۾، جڏهن برطانوي حڪومت پنهنجو موقف تبديل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن [[مهاتما گانڌي]] [[عدم تعاون تحريڪ]] شروع ڪئي. ان تحريڪ جي نتيجي ۾ ڪيترن هندستانين برطانوي اعزاز، خطاب ۽ انعام واپس ڪري ڇڏيا، سرڪاري نوڪرين تان استعيفائون ڏنيون ۽ ٻيهر برطانوي شين جو بائيڪاٽ شروع ڪيو. گانڌي ڪانگريس جي به نئين سر تنظيم ڪئي. هن ان کي صرف اشرافيه جي تنظيم بدران هڪ عوامي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو ۽ ان جي رڪنيت غريب ترين ماڻهن لاءِ به کولي ڇڏي. جيتوڻيڪ 1922ع ۾ [[چوري چورا واقعو|چوري چورا]] واري پرتشدد واقعي کان پوءِ گانڌي عدم تعاون تحريڪ کي روڪي ڇڏيو، پر 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اها تحريڪ ٻيهر سرگرم ٿي وئي. 1928ع ۾ هندستان ۾ آيل برطانوي [[سائمن ڪميشن]]، جنهن کي آئيني سڌارن جي تجويزن جو ڪم سونپيو ويو هو، سڄي ملڪ ۾ شديد احتجاجن جو سبب بڻيو.<ref name="markovits-simon-bhagat">{{Harvnb|Markovits|2004|pp=373–74}}</ref> ان کان اڳ، 1925ع ۾ ڪانگريس جون غير تشدد واريون تحريڪون ٻيهر شروع ٿي چڪيون هيون. هن ڀيري انهن جي قيادت [[سردار ولبھ ڀائي پٽيل]] گجرات ۾ ڪئي. هن هارين کي منظم ڪري وڌايل زميني ڍل ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرائي ڇڏيو. هي احتجاج، جيڪو [[باردولي ستيه گرها]] جي نالي سان مشهور ٿيو، ڪامياب ثابت ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ گانڌي ٻيهر سرگرم سياست جي مرڪز ۾ اچي ويو.<ref name="markovits-simon-bhagat" /> [[لاهور]] ۾ ڪانگريس جي سالياني اجلاس دوران، جنهن جي صدارت [[جواهر لعل نهرو]] ڪري رهيو هو، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ''[[پورڻ سوراج]]'' (هندستاني: مڪمل آزادي) جو مطالبو ڪيو. هي اعلان [[ڪانگريس ورڪنگ ڪميٽي]] تيار ڪيو هو، جنهن ۾ گانڌي، نهرو، پٽيل ۽ [[چڪرورتي راجا گوپالاچاري]] شامل هئا. ان کان پوءِ گانڌي شهري نافرمانيءَ جي هڪ وسيع تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي، جنهن جو عروج 1930ع جي [[لوڻ ستيه گرھ]] جي صورت ۾ ظاهر ٿيو. هن تحريڪ دوران هزارين هندستانين لوڻ تي لاڳو سرڪاري محصول جي ڀڃڪڙي ڪندي سمنڊ تائين مارچ ڪيو ۽ سمنڊ جي پاڻيءَ کي اُٻاري پنهنجو لوڻ پاڻ تيار ڪيو. جيتوڻيڪ گانڌي سميت ڪيترن اڳواڻن کي گرفتار ڪيو ويو، پر آخرڪار برطانوي حڪومت کي ڪجهه حد تائين پسپائي اختيار ڪرڻي پئي. 1931ع ۾ گانڌي آئيني سڌارن بابت ڳالهين لاءِ [[لنڊن]] ويو، جتي هن [[گول ميز ڪانفرنسون]] ۾ شرڪت ڪئي.{{citation needed|date=May 2022}} === 1935ع جو حڪومتِ هند ايڪٽ === مقامي سطح تي برطانوي راڄ جو بنياد [[انڊين سول سروس]] (ICS) تي بيٺل هو، پر ان کي وقت سان گڏ وڌندڙ مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو. برطانيا ۾ گهٽ ۽ گهٽ نوجوان هن سروس ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي وٺي رهيا هئا، جڏهن ته هندستانين تي جاري بي اعتمادي سبب هن اداري جي معيار ۽ انگ ٻنهي ۾ گهٽتائي اچي رهي هئي. 1945ع تائين هندستاني عددي لحاظ کان ICS ۾ غالب ٿي چڪا هئا ۽ هاڻي اصل سوال سلطنت سان وفاداري ۽ آزاديءَ جي خواهش جي وچ ۾ ورهايل وابستگيءَ جو هو.<ref>{{Cite journal |last=Potter |first=David C. |date=January 1973 |title=Manpower Shortage and the End of Colonialism: The Case of the Indian Civil Service |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1973-01_7_1/page/47 |journal=Modern Asian Studies |volume=7 |issue=1 |pages=47–73 |doi=10.1017/S0026749X00004388 |jstor=312036 |s2cid=146445282}}</ref> راج جي ماليات گهڻو ڪري زميني ڍل تي دارومدار رکندي هئي، پر 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اها به مسئلو بڻجي وئي. مورخ ايپسٽين موجب 1919ع کان پوءِ زميني آمدني گڏ ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو. 1934ع کان پوءِ شهري نافرمانيءَ جي تحريڪن کي دٻائڻ سان روينيو آفيسرن جي طاقت عارضي طور وڌي، پر 1937ع ۾ ڪانگريس جي ڪنٽرول هيٺ آيل صوبائي حڪومتن کين ضبط ڪيل زمينون واپس ڪرڻ تي مجبور ڪيو. ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ انهن کي وري طاقت ملي، پر [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] دوران ٽيڪس وصول ڪندڙن کي فوجي طاقت تي ڀاڙڻو پيو. 1946ع–1947ع تائين ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي حصي ۾ سڌو برطانوي ڪنٽرول تيزيءَ سان ختم ٿيندو ويو.<ref>{{Cite journal |last=Epstein |first=Simon |date=May 1982 |title=District Officers in Decline: The Erosion of British Authority in the Bombay Countryside, 1919 to 1947 |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1982-07_16_3/page/493 |journal=Modern Asian Studies |volume=16 |issue=3 |pages=493–518 |doi=10.1017/S0026749X00015286 |jstor=312118 |s2cid=143984571}}</ref> 1935ع ۾، [[گول ميز ڪانفرنسون]] کان پوءِ، برطانوي پارليامينٽ [[حڪومتِ هند ايڪٽ 1935ع]] منظور ڪيو. هن قانون تحت برطانوي هندستان جي سڀني صوبن ۾ خودمختيار قانون ساز اسيمبليون قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، اهڙي مرڪزي حڪومت جو تصور پيش ڪيو ويو جنهن ۾ برطانوي صوبا ۽ نوابي رياستون ٻئي شامل هجن، ۽ مسلمان اقليتن جي تحفظ جا بندوبست ڪيا ويا. بعد ۾ آزاد هندستان جو [[هندستان جو آئين|آئين]] به وڏي حد تائين هن قانون تي ٻڌل رهيو.<ref>{{Harvnb|Low|1993|pp=40, 156}}</ref> بهرحال، هن قانون ووٽرن کي 19 مذهبي ۽ سماجي درجن ۾ ورهائي ڇڏيو، جهڙوڪ مسلمان، سک، هندستاني عيسائي، پسمانده طبقا، زميندار، واپاري ۽ صنعتي طبقا، يورپي ۽ اينگلو-انڊين وغيره. هر درجي لاءِ صوبائي قانون ساز اسيمبلين ۾ الڳ نمائندگي مقرر ڪئي وئي. هر ووٽر صرف پنهنجي درجي جي اميدوار کي ووٽ ڏئي سگهندو هو.{{citation needed|date=May 2022}} 1935ع واري قانون هندستاني صوبن کي وڌيڪ خودمختياري ڏني، جنهن جو مقصد قومي آزاديءَ جي جذبي کي ڪجهه حد تائين ٿڌو ڪرڻ هو. قانون قومي پارليامينٽ ۽ انتظامي شاخ جو پڻ بندوبست ڪيو، جيڪي برطانوي حڪومت جي نگراني هيٺ هجن ها، پر نوابي رياستن جي حڪمرانن ان منصوبي تي عمل ٿيڻ کان روڪي ڇڏيو. نتيجي طور اهي رياستون پنهنجي موروثي حڪمرانن جي مڪمل قبضي هيٺ رهيون ۽ اتي عوامي حڪومت جو ڪو نظام قائم نه ٿيو. چونڊن جي تياري لاءِ ڪانگريس پنهنجي عوامي بنياد کي تمام گهڻو وڌايو. 1935ع ۾ ان جا لڳ ڀڳ 473,000 ميمبر هئا، جيڪي 1939ع تائين وڌي 45 لک (4.5 ملين) ٿي ويا.<ref>{{sfn|Brendon|2008|p=394}}</ref> [[1937ع جون هندستاني صوبائي چونڊون|1937ع جي چونڊن]] ۾ ڪانگريس برطانوي هندستان جي يارنهن مان ستن صوبن ۾ شاندار ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref name="low-1935-elections">{{Harvnb|Low|1993|p=154}}</ref> انهن صوبن ۾ وسيع اختيارن سان ڪانگريس جون حڪومتون قائم ٿيون. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي مليل وڏي عوامي حمايت راج جي عملدارن لاءِ حيرت جو باعث بڻجي وئي، ڇاڪاڻ ته ان کان اڳ هو ڪانگريس کي رڳو هڪ ننڍڙي اشرافي تنظيم سمجهندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Muldoon |first=Andrew |date=2009 |title=Politics, Intelligence and Elections in Late Colonial India: Congress and the Raj in 1937 |url=https://www.erudit.org/en/journals/jcha/2009-v20-n2-jcha3903/044403ar.pdf |journal=Journal of the Canadian Historical Association |volume=20 |issue=2 |pages=160–88 |doi=10.7202/044403ar |s2cid=154900649 |access-date=15 September 2018 |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915225813/https://www.erudit.org/en/journals/jcha/2009-v20-n2-jcha3903/044403ar.pdf |url-status=live }}</ref> برطانوي حڪومت 1937ع ۾ برما کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪري ڇڏيو ۽ نئين آئين تحت ان کي هڪ الڳ نوآبادياتي انتظام ڏنو، جنهن ۾ مڪمل چونڊيل اسيمبلي جو بندوبست هو ۽ ڪيترائي اختيار برمي نمائندن حوالي ڪيا ويا. پر ڪيترن ماڻهن هن قدم کي برمين کي مستقبل جي هندستاني آئيني سڌارن کان ڌار رکڻ جي برطانوي ڪوشش قرار ڏنو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080117060229/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,788006,00.html "Sword For Pen"]. ''Time''. 12 April 1937.</ref> <gallery class="center"> Second round tableconf.gif|ٻي گول ميز ڪانفرنس، جنهن ۾ [[مهاتما گانڌي]]، برطانوي وزيراعظم [[رامزي ميڪڊونلڊ]]، [[سيموئل هوئر]] ۽ [[ڀيم رائو امبيڊڪر]] نظر اچي رهيا آهن. NewDelhiInaugurationSecondDayCancellation27Feb1931.jpg|27 فيبروري 1931ع تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال مهر، جيڪا سر [[ايڊون لوٽينس]] ۽ سر [[هربرٽ بيڪر]] جي رٿابندي هيٺ تعمير ٿيل نئين راڄڌاني [[نئين دهلي]] جي افتتاح جي ياد ۾ جاري ڪئي وئي. Separation of Burma from British India 1937.jpg|1 اپريل 1937ع تي جاري ڪيل پهرئين ڏينهن جو لفافو، جيڪو برطانوي هندستاني سلطنت کان برما جي الڳ ٿيڻ جي ياد ۾ جاري ڪيو ويو. </gallery> === 1939ع–1945ع: ٻي عالمي جنگ === {{See also|ٻي عالمي جنگ دوران هندستان|ٻي عالمي جنگ دوران هندستاني فوج|ڪرپس مشن|ڀارت ڇڏيو تحريڪ}} 1939ع ۾ ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ سان، وائسراءِ [[وڪٽر هوپ، ٻيون مارڪئيس آف لنلٿگو|لارڊ لنلٿگو]] هندستاني اڳواڻن سان صلاح مشوري کان سواءِ هندستان جي طرفان جنگ ۾ شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو. ان فيصلي جي احتجاج ۾ ڪانگريس جي صوبائي وزارتن استعيفا ڏئي ڇڏي. ان جي ابتڙ، [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جنگي ڪوششن ۾ برطانيا جي حمايت ڪئي ۽ بنگال، سنڌ ۽ پنجاب جي ٽن وڏن صوبن ۾ پنهنجي حڪومتي اثر کي برقرار رکيو.<ref name="British Raj Independence movement" /> جيتوڻيڪ 1927ع ۾ مسلم ليگ هڪ ننڍڙو اشرافي گروهه هئي جنهن جا صرف 1300 ميمبر هئا، پر جڏهن اها عوامي سطح تي سرگرم تنظيم بڻجي ته ان جي واڌ ويجهه تمام تيز ٿي. 1944ع تائين صرف بنگال ۾ ان جا 500,000 ميمبر ٿي ويا، پنجاب ۾ 200,000 ۽ ٻين علائقن ۾ به لکين ماڻهو ان سان شامل ٿيا.<ref name="India and Pakistan independence" /> هاڻي [[محمد علي جناح]] اهڙي حيثيت ۾ اچي ويو هو جو هو برطانوي حڪومت سان طاقتور سياسي موقف مان ڳالهائي سگهي.<ref>Ramachandra Guha, ''India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy'' (2007) p. 43.</ref> جناح بار بار خبردار ڪندو رهيو ته جيڪڏهن هندستان ڪانگريس جي غالبي هيٺ آزاد ٿيو ته مسلمانن سان ناانصافي ٿيندي. 24 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ مسلم ليگ پنهنجي مشهور [[لاهور قرارداد]] منظور ڪئي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته: {{blockquote|text=’’اهي علائقا جتي مسلمان عددي لحاظ کان اڪثريت ۾ آهن، جهڙوڪ هندستان جا اتر-اولهه ۽ اوڀر وارا علائقا، انهن کي گڏ ڪري آزاد رياستن جي صورت ڏني وڃي، جتي شامل وحدتون خودمختيار ۽ مڪمل اقتدار واريون هجن.‘‘<ref>{{Cite web |title=Muslim Case for Pakistan |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html |publisher=University of Columbia |access-date=10 June 2019 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715201603/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html |url-status=live }}</ref>}} جيتوڻيڪ مسلمان قوميت جا ٻيا به اهم اڳواڻ موجود هئا، جهڙوڪ ڪانگريس جو اڳواڻ [[ابوالڪلام آزاد]]، بنگال ۾ [[اي ڪي فضل الحق]]، پنجاب ۾ [[فضل حسين]]، ۽ سرحد صوبي ۾ [[عبدالغفار خان]]، پر ايندڙ ڇهن سالن دوران برطانوي حڪومت مسلم ليگ کي آهستي آهستي هندستاني مسلمانن جي مکيه نمائنده جماعت طور ڏسڻ لڳي.<ref>{{Harvnb|Robb|2002|p=190}}</ref> ڪانگريس هڪ سيڪيولر تنظيم هئي ۽ مذهبي بنيادن تي رياست جي سخت مخالفت ڪندي هئي.<ref name="India and Pakistan independence">{{Cite web |title=India and Pakistan win independence |url=http://www.history.com/this-day-in-history/india-and-pakistan-win-independence |access-date=2 August 2014 |website=History.com |date=9 February 2010 |publisher=History |archive-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705180243/http://www.history.com/this-day-in-history/india-and-pakistan-win-independence |url-status=live }}</ref> ڪانگريس جو موقف هو ته هندستان فطري طور هڪ گڏيل ملڪ آهي ۽ برطانوي حڪومت مسلمانن کي هندن کان ڌار قوم سمجهڻ تي اڀاري "ورهايو ۽ حڪومت ڪريو" واري پاليسي اختيار ڪري رهي آهي.{{citation needed|date=January 2018}} جناح گڏيل هندستان جي خيال کي رد ڪندي زور ڏنو ته مذهبي برادريون مصنوعي قوميت کان وڌيڪ بنيادي حيثيت رکن ٿيون. هن [[ٻه قومي نظريو]] پيش ڪيو<ref>{{Cite book |last=Stephen P. Cohen |url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe/page/28 |title=The Idea of Pakistan |publisher=Brookings Institution Press |year=2004 |isbn=978-0-8157-1502-3 |page=[https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe/page/28 28]}}</ref> ۽ 23 مارچ 1940ع تي لاهور ۾ چيو: {{blockquote|text=’’اسلام ۽ هندومت صرف مذهب نه آهن، بلڪه ٻه الڳ سماجي نظام آهن. اهو تصور ئي غلط آهي ته هندو ۽ مسلمان هڪ گڏيل قوم بڻجي سگهن ٿا. ٻنهي جا مذهب، فلسفا، سماجي رسمون ۽ ادب مختلف آهن. اهي نه پاڻ ۾ شاديون ڪن ٿا ۽ نه گڏجي کاڌو کائن ٿا. حقيقت ۾ اهي ٻه جدا تهذيبون آهن، جن جا خيال ۽ تصور هڪ ٻئي کان مختلف آهن. اهڙين ٻن قومن کي هڪ ئي رياست هيٺ رکڻ، جتي هڪ اقليت ۽ ٻي اڪثريت هجي، لازمي طور تي بيچيني ۽ آخرڪار اهڙي رياستي ڍانچي جي تباهي جو سبب بڻجندو.‘‘<ref>{{Cite book |last=D. N. Panigrahi |url=https://archive.org/details/indiaspartitions00grah |title=India's partition: the story of imperialism in retreat |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-280-04817-3 |pages=[https://archive.org/details/indiaspartitions00grah/page/n171 151]–52}}</ref>}} 1939ع ۾ باقاعده هندستاني فوج ۾ لڳ ڀڳ 220,000 مقامي سپاهي شامل هئا، پر جنگ دوران ان جو انگ ڏهه ڀيرا وڌي ويو.<ref>Recruitment was especially active in the Punjab province ...</ref> ان سان گڏ ننڍيون بحري ۽ هوائي فوجي يونٽون پڻ قائم ڪيون ويون. 20 لک کان وڌيڪ هندستانين برطانوي فوج ۾ رضاڪاراڻي طور ڀرتي ٿي فوجي خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا سميت ڪيترين ئي محاذن تي اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگي نقصان عالمي جنگ جي مجموعي نقصانن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً محدود رهيا: 24,000 مارجي ويا، 64,000 زخمي ٿيا، 12,000 لاپتا ٿيا (گهڻو ڪري فوت ٿيل سمجهيا ويا)، ۽ 1942ع ۾ سنگاپور ۾ 60,000 قيدي بڻيا.<ref>{{Cite journal |last=Roy |first=Kaushik |year=2009 |title=Military Loyalty in the Colonial Context: A Case Study of the Indian Army during World War II |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_2009-04_73_2/page/497 |journal=Journal of Military History |volume=73 |issue=2|pages=497–529 |doi=10.1353/jmh.0.0233 |s2cid=153886117 }}</ref> لنڊن حڪومت هندستاني فوج جا گهڻا خرچ پاڻ برداشت ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ هندستان جو قومي قرض تقريباً ختم ٿي ويو. جنگ جي پڄاڻيءَ تي هندستان وٽ 1,300 ملين پائونڊ جو واڌو مالي ذخيرو موجود هو. ان کان علاوه جنگي سامان جهڙوڪ ورديون، بندوقون، مشين گنون، توپون ۽ بارود هندستان ۾ وڏي پيماني تي تيار ٿيڻ لڳا، جنهن سبب ڪپڙي جي صنعت 16 سيڪڙو، فولاد 18 سيڪڙو ۽ ڪيميائي صنعت 30 سيڪڙو وڌي وئي. ننڍا جنگي جهاز تيار ڪيا ويا ۽ [[بنگلور]] ۾ هوائي جهازن جو ڪارخانو قائم ٿيو. 700,000 ملازمن تي مشتمل ريلوي نظام جنگي ضرورتن سبب پنهنجي حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref>John F. Riddick, ''The history of British India: a chronology'' (2006) p. 142.</ref> 1942ع ۾ برطانوي حڪومت [[ڪرپس مشن]] موڪليو ته جيئن جنگ ۾ هندستاني قومپرستن جي حمايت حاصل ڪري سگهجي، بدلي ۾ جنگ کان پوءِ آزاديءَ جو واعدو ڪيو ويو. پر وزيراعظم [[ونسٽن چرچل]] سميت برطانيا جي اعليٰ قيادت ان مشن جي مڪمل حمايت نه ڪئي، ۽ ڪانگريس سان ڳالهيون جلد ناڪام ٿي ويون.<ref>{{Cite journal |last=Gupta |first=Shyam Ratna |date=January 1972 |title=New Light on the Cripps Mission |journal=India Quarterly |volume=28 |issue=1 |pages=69–74 |doi=10.1177/097492847202800106 |s2cid=150945957}}</ref> جولاءِ 1942ع ۾ ڪانگريس [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته برطانيا فوري طور هندستان ڇڏي، ٻي صورت ۾ سڄي ملڪ ۾ شهري نافرمانيءَ جي تحريڪ هلي ويندي. 8 آگسٽ تي راج حڪومت قومي، صوبائي ۽ مقامي سطح جي تقريباً سڀني ڪانگريسي اڳواڻن کي گرفتار ڪري ورتو ۽ هزارين ماڻهن کي 1945ع تائين قيد ۾ رکيو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ شاگردن ۽ هارين جي اڳواڻي ۾ پرتشدد احتجاج شروع ٿي ويا، خاص طور اوڀر وارن گڏيل صوبن، بهار ۽ اولهه بنگال ۾. وڏي برطانوي فوجي موجودگي ڇهن هفتن کان ٿوري وڌيڪ عرصي ۾ تحريڪ کي دٻائي ڇڏيو،<ref name="metcalf-quit-india">{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|pp=206–07}}</ref> پر ڪجهه وقت لاءِ نيپال سرحد تي هڪ زيرزمين عبوري حڪومت پڻ قائم ٿي وئي.<ref name="metcalf-quit-india" /> ٻين علائقن ۾ تحريڪ گهٽ شدت سان جاري رهي ۽ 1943ع جي اونهاري تائين وقت بوقت احتجاج ٿيندا رهيا.<ref name=Bandypadhya420>{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|pp=418–20}}</ref> ان کان اڳ [[سڀاس چندر بوس]]، جيڪو 1920ع ۽ 1930ع جي ڏهاڪن ۾ ڪانگريس جي نوجوان ۽ انقلابي ڌڙي جو اهم اڳواڻ هو، 1938ع ۽ 1939ع ۾ ڪانگريس جو صدر بڻيو.{{sfn|Stein|2010|pp=305, 325}} پر قيادت سان اختلافن سبب 1939ع ۾ کيس ڪانگريس مان ڌار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ برطانوي حڪومت کيس نظر بند ڪري ڇڏيو.{{Sfn|Low|2002|p=297}} 1941ع جي شروعات ۾ هو ڀڄي نڪتو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[جاپاني سلطنت]] کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{Sfn|Low|2002|p=313}} جاپاني سهڪار سان هن [[آزاد هند فوج]] قائم ڪئي، جيڪا گهڻو ڪري انهن هندستاني فوجين تي مشتمل هئي جيڪي [[سنگاپور جي جنگ]] دوران جاپان جي قيد ۾ آيا هئا. جنگ جو رخ بدلجڻ تي جاپان برما، فلپائن ۽ ويٽنام جهڙن علائقن ۾ عارضي حڪومتن جي حمايت ڪرڻ لڳو، ۽ بوس جي سربراهيءَ ۾ [[آزاد هند حڪومت]] پڻ قائم ڪئي وئي.{{Sfn|Low|1993|pp=31–31}} پر بوس جي ڪوششون گهڻو وقت نه هلي سگهيون. 1944ع جي وچ ڌاري برطانوي فوج پهرين جاپاني حملي کي روڪيو ۽ پوءِ برما مهم دوران انهن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. نتيجي طور آزاد هند فوج ٽٽي پکڙي وئي ۽ باقي بچيل فوجين 1945ع ۾ سنگاپور جي ٻيهر قبضي کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا. بوس آگسٽ 1945ع ۾ تائيوان ۾ هڪ جاپاني جهاز جي حادثي ۾ شديد سڙڻ سبب فوت ٿي ويو،<ref>{{sfn|Bayly|Harper|2007|p=21}}{{Sfn|Wolpert|2006|p=69}}</ref> جيتوڻيڪ ڪيترائي هندستاني اڄ به هن واقعي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Bandyopadhyay|2004|p=427}}<ref name="sugata-bose-p320">{{citation |last=Bose |first=Sugata |title=His Majesty's Opponent: Subhas Chandra Bose and India's Struggle against Empire |page=320}}</ref> بوس سياسي طور ڪامياب نه ٿيو، پر هن هندستان ۾ حب الوطنيءَ جي جذبي کي نئين توانائي ڏني.{{sfn|Stein|2010|p=345}} <gallery class="center"> Ncert gandhi tomeet linlithgow1939.jpg|[[مهاتما گانڌي]] (ساڄي پاسي) ۽ [[راجيندر پرساد]] (کاٻي پاسي) 13 آڪٽوبر 1939ع تي وائسراءِ [[لارڊ لنلٿگو]] سان ملاقات لاءِ ويندي. Chaudhry Khaliquzzaman.jpg|[[چوڌري خليق الزمان]] 1940ع جي لاهور قرارداد جي تائيد ڪندي، جڏهن [[محمد علي جناح]] صدارت ڪري رهيو آهي ۽ [[لياقت علي خان]] وچ ۾ ويٺل آهي. Newly-arrived Indian troops.jpg|نومبر 1941ع ۾ سنگاپور پهتل نوان هندستاني فوجي. Operation Crusader.jpg|اتر آفريڪا جي اولهندي ريگستاني مهم دوران [[آپريشن ڪروسيڊر]] ۾ وڙهندڙ هندستاني فوج جا سپاهي، نومبر/ڊسمبر 1941ع. </gallery> === 1946ع–1947ع: آزادي ۽ ورهاڱو === {{See also|هندستان جو ورهاڱو|هندستان جي عبوري حڪومت}} جنوري 1946ع ۾ هٿياربند فوجن اندر بغاوتن جو سلسلو شروع ٿيو. ان جي شروعات [[رائل ايئر فورس]] (RAF) جي انهن اهلڪارن کان ٿي، جيڪي برطانيا ڏانهن پنهنجي سست واپسيءَ سبب ناراض هئا.<ref name="judd-mutiny">{{Harvnb|Judd|2004|pp=172–73}}</ref> بغاوتن جو عروج فيبروري 1946ع ۾ [[رائل انڊين نيوي بغاوت]] جي صورت ۾ بمبئي ۾ ظاهر ٿيو، جنهن کان پوءِ [[ڪلڪتو]]، [[مدراس]] ۽ [[ڪراچي]] ۾ به اهڙا واقعا پيش آيا. جيتوڻيڪ اهي بغاوتون جلدي دٻائي ڇڏيون ويون، پر انهن جو اثر اهو ٿيو جو برطانيا جي نئين ليبر حڪومت کي فوري قدم کڻڻا پيا. نتيجي ۾ هندستان لاءِ وزيرِ مملڪت [[لارڊ پيٿڪ لارنس]] جي سربراهيءَ ۾ [[ڪابينا مشن]] هندستان موڪليو ويو، جنهن ۾ [[سر اسٽيفرڊ ڪرپس]] پڻ شامل هو، جيڪو چار سال اڳ به هندستان آيو هو.<ref name="judd-mutiny" /> 1946ع جي شروعات ۾ هندستان ۾ نيون چونڊون پڻ ڪرايون ويون. ان کان اڳ، 1945ع ۾ جنگ ختم ٿيڻ تي نوآبادياتي حڪومت [[آزاد هند فوج جي مقدمن]] جو اعلان ڪيو هو، جنهن ۾ [[سبهاس چندر بوس]] جي شڪست کاڌل فوج جي ٽن سينيئر آفيسرن تي غداريءَ جا الزام لڳايا ويا. جڏهن مقدما شروع ٿيا ته ڪانگريس جي قيادت، جيتوڻيڪ آزاد هند فوج بابت مڪمل طور متفق نه هئي، پر انهن آفيسرن جي دفاع جو فيصلو ڪيو.<ref>{{Harvnb|Judd|2004|pp=170–71}}</ref> آفيسرن جي سزا، ان خلاف عوامي احتجاج، ۽ پوءِ سزائن جي معافي، ڪانگريس لاءِ وڏي عوامي همدردي پيدا ڪئي. ان جو نتيجو اهو نڪتو جو ڪانگريس يارنهن مان اٺن صوبن ۾ چونڊون کٽي وئي.<ref>{{Harvnb|Judd|2004|p=172}}</ref> پر ڪانگريس ۽ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي وچ ۾ ڳالهين جو سلسلو هندستان جي ورهاڱي واري مسئلي تي اچي بيهي رهيو. [[محمد علي جناح]] 16 آگسٽ 1946ع کي [[سڌي ڪارروائي جو ڏينهن]] (Direct Action Day) قرار ڏنو، جنهن جو مقصد برطانوي هندستان ۾ مسلمانن لاءِ الڳ وطن جي مطالبي کي نمايان ڪرڻ هو. ايندڙ ڏينهن [[ڪلڪتي]] ۾ هندو-مسلم فساد شروع ٿي ويا ۽ جلدي ئي برطانوي هندستان جي ٻين حصن تائين پکڙجي ويا. جيتوڻيڪ هندستان جي حڪومت ۽ ڪانگريس ٻنهي انهن واقعن سبب سخت پريشان ٿي ويون، تنهن هوندي به سيپٽمبر 1946ع ۾ [[جواهر لعل نهرو]] جي سربراهيءَ ۾ ڪانگريس جي اڳواڻي هيٺ عبوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ نهرو گڏيل هندستان جو وزيراعظم بڻيو.<ref name="Gopal1976">{{cite book|author=Sarvepalli Gopal|title=Jawaharlal Nehru: A Biography|page=362}}</ref> ان دوران برطانيا جي خزاني تي ٻي عالمي جنگ جا اثر انتهائي ڳرا پئجي چڪا هئا. ليبر حڪومت کي اهو به احساس هو ته نه ته ان وٽ ملڪ اندر سياسي حمايت موجود هئي، نه عالمي سهڪار، ۽ نه ئي مقامي فوجن جي اها وفاداري باقي رهي هئي، جنهن جي بنياد تي وڌندڙ بيچين برطانوي هندستان تي حڪومت جاري رکي سگهجي.<ref name=Hyam106>{{Harvnb|Hyam|2007|p=106}}</ref><ref>{{Harvnb|Brown|1994|p=330}}{{Harvnb|Sarkar|2004|p=418}}{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=212}}</ref> تنهن ڪري حڪومت فيصلو ڪيو ته هندستان تي برطانوي راڄ ختم ڪيو وڃي. 1947ع جي شروعات ۾ برطانيا اعلان ڪيو ته اقتدار جون 1948ع کان اڳ هندستانين حوالي ڪيو ويندو.<ref name="British Raj Independence movement">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml |title=From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947}}</ref> جڏهن آزادي ويجهو اچڻ لڳي ته پنجاب ۽ بنگال ۾ هندو-مسلم تشدد مسلسل وڌندو رهيو. برطانوي فوج ممڪن وڏي پيماني جي خونريزيءَ لاءِ تيار نه هئي، تنهن ڪري نئين وائسراءِ [[لوئس مائونٽ بيٽن]] اقتدار جي منتقليءَ جي تاريخ اڳتي آڻي ڇڏي ۽ آزاديءَ جي منصوبي تي اتفاق لاءِ ڇهن مهينن کان به گهٽ وقت ڇڏيو.<ref name="Indian Independence movement">{{cite web|title=Indian Independence}}</ref><ref name="British Raj Independence movement" /> آگسٽ 1947ع ۾ [[هندستان جو ورهاڱو]] عمل ۾ آيو ۽ برطانوي راڄ جي خاتمي سان ٻه الڳ رياستون، [[ڊومينين آف پاڪستان]] ۽ [[ڊومينين آف انڊيا]] وجود ۾ آيون.<ref>{{cite web|title=The Road to Partition 1939–1947}}</ref> 15 آگسٽ 1947ع تي نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] (بعد ۾ [[اسلامي جمهوريه پاڪستان]]) جو قيام عمل ۾ آيو، جنهن جو پهريون گورنر جنرل [[محمد علي جناح]] بڻيو. ساڳئي وقت [[ڊومينين آف انڊيا]] (بعد ۾ [[جمهوريه هندستان]]) قائم ٿيو، جنهن جو وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] ٿيو، جڏهن ته [[لوئس مائونٽ بيٽن]] ان جو پهريون گورنر جنرل رهيو. سرڪاري تقريبون 14 آگسٽ تي [[ڪراچي]] ۽ 15 آگسٽ تي [[نئين دهلي]] ۾ منعقد ٿيون، جيئن مائونٽ بيٽن ٻنهي تقريبن ۾ شرڪت ڪري سگهي.<ref>Ian Talbot and Gurharpal Singh, The Partition of India (2009), passim.</ref> آزادي کان پوءِ اڪثريت ماڻهو پنهنجي رهائشگاهن تي ئي رهيا، پر سرحدي علائقن ۾ لکين ماڻهو ــ مسلمان، سک ۽ هندو ــ نون ٺهيل سرحدن جي ٻنهي پاسن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. پنجاب ۾، جتي نئين سرحد سک علائقن کي ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، وڏي پيماني تي رت وهيو. بنگال ۽ بهار ۾، جتي [[مهاتما گانڌي]] جي موجودگي فرقيواراڻن جذبن کي ڪجهه حد تائين ٿڌو رکيو، اتي تشدد نسبتاً محدود رهيو. مجموعي طور اندازو آهي ته ٻنهي پاسن تي 250,000 کان 500,000 تائين ماڻهو ــ پناهگير ۽ مقامي رهواسي، مسلمان، هندو ۽ سک ــ فرقيواراڻن فسادن ۾ مارجي ويا.<ref>Maria Misra, ''Vishnu's crowded temple: India since the Great Rebellion'' (2008) p. 237.</ref> <gallery class="center"> Muslim percent 1909.jpg|1901ع ۾ ضلعي وار مسلمانن جو سيڪڙو Hindu percent 1909.jpg|1901ع ۾ ضلعي وار هندن جو سيڪڙو Sikhs buddhists jains percent1909.jpg|1901ع ۾ ٻڌ ڌرمي، سکن ۽ جينن جو ضلعي وار سيڪڙو Cabinet mission to india1946.jpg|[[1946ع ڪابينا مشن]] جا ميمبر [[محمد علي جناح]] سان ملاقات دوران. کاٻي پاسي [[لارڊ پيٿڪ لارنس]] ۽ ساڄي پاسي [[سر اسٽيفرڊ ڪرپس]] نظر اچي رهيا آهن. </gallery> === اهم واقعن، قانون سازي ۽ عوامي ڪمن جي وقتي فهرست === <gallery mode="packed" heights="160" widths="160" class="center" caption="برطانوي راڄ جي دور، 1858ع–1947ع، دوران حڪمران برطانوي بادشاهه ۽ راڻيون، چانديءَ جي هڪ روپئي وارن سڪن تي."> File:VictoriaQueen1862Empress1886.jpg|برطانوي راڄ دوران هندستان ۾ استعمال ٿيل چانديءَ جا ٻه هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي وڪٽوريا، راڻي، 1862ع (کاٻي) ۽ وڪٽوريا، شهنشاهه، 1886ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن File:EdwardVIIKingEmperorIndia1903and1908.jpg|چانديءَ جا هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي [[ايڊورڊ ستون]]، بادشاهه-شهنشاهه، 1903ع (کاٻي) ۽ 1908ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن File:GeorgeVKingEmperor1913and1919.jpg|برطانوي راڄ دوران هندستان ۾ استعمال ٿيل چانديءَ جا هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي [[جارج پنجون]]، بادشاهه-شهنشاهه، 1913ع (کاٻي) ۽ 1919ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن File:GeorgeVIKingEmperorIndia1940and1947.jpg|هڪ روپئي وارا سڪا، جن تي [[جارج ڇهون]]، بادشاهه-شهنشاهه، 1940ع (کاٻي) ۽ هندستان جي آزاديءَ کان ٿورو اڳ 1947ع (ساڄي) ڏيکاريل آهن{{efn|هن دور جو ٻيو واحد شهنشاهه [[ايڊورڊ اٺون]] هو، جنهن جنوري کان ڊسمبر 1936ع تائين حڪمراني ڪئي، پر سندس نالي سان هندستاني ڪرنسي جاري نه ٿي.}} </gallery> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:92%;" |+ style="background:#243b55; color:white; padding:10px;" | اهم واقعن، قانون سازي ۽ عوامي ڪمن جي وقتي فهرست ! style="background:#2f80ed; color:white;" | دور ! style="background:#2f80ed; color:white;" | حڪمران وائسراءِ ! style="background:#2f80ed; color:white;" | اهم واقعا، قانون سازي ۽ عوامي ڪم |- | 1 نومبر 1858ع{{snd}}<br />21 مارچ 1862ع | [[چارلس ڪيننگ، پهريون ارل ڪيننگ|وائسڪائونٽ ڪيننگ]] | 1858ع ۾ [[برطانوي هندستاني فوج]] جي نئين سر تنظيم؛ [[انڊين پينل ڪوڊ]]؛ [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]]؛ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] جو قيام؛ [[امپيريل پوليس]] جو قيام. |- | 21 مارچ 1862ع{{snd}}<br />20 نومبر 1863ع | [[جيمز بروس، اٺون ارل آف ايلگن|ارل آف ايلگن]] | وائسراءِ 1863ع ۾ [[ڌرمشالا، هماچل پرديش|ڌرمشالا]] ۾ وقت کان اڳ وفات ڪري ويو. |- | 12 جنوري 1864ع{{snd}}<br />12 جنوري 1869ع | [[جان لارنس، پهريون بارن لارنس|سر جان لارنس]] | [[دوآر جنگ]]؛ [[اوڙيسا ڏڪار 1866ع]]؛ آبپاشي کاتي جو قيام؛ [[امپيريل فاريستري سروس]] جو قيام. |- | 12 جنوري 1869ع{{snd}}<br />8 فيبروري 1872ع | [[رچرڊ بورڪ، ڇهون ارل آف مايو|ارل آف مايو]] | زراعت کاتي جو قيام؛ ريلوين، روڊن ۽ واهن جي توسيع؛ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] کي چيف ڪمشنر شپ طور قائم ڪيو ويو؛ لارڊ مايو جو قتل. |- | 13 ڊسمبر 1884 –<br />10 ڊسمبر 1888 | [[فريڊرڪ هيملٽن-ٽيمپل-بليڪ ووڊ، پهريون مارڪيوس آف ڊفرن ۽ ايوا|ارل آف ڊفرن]] | [[بنگال ٽيننسي بل]] منظور ٿيو.<br /> [[ٽين انگلو-برمي جنگ]].<br /> افغان سرحد بابت گڏيل انگلو-روسي سرحدي ڪميشن مقرر ڪئي وئي.<br /> 1885ع ۾ [[پنجده]] وٽ روسين افغانن تي حملو ڪيو؛ [[دي گريٽ گيم]] پنهنجي عروج تي پهتي.<br /> 1886–87ع جي پبلڪ سروسز ڪميشن جي رپورٽ؛ [[شاهي سول سروس]] جو قيام، جيڪا بعد ۾ [[انڊين سول سروس]] (ICS) ۽ اڄ [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] بڻجي.<br /> 1887ع ۾ [[الله آباد يونيورسٽي]] جو قيام.<br /> 1887ع ۾ راڻي وڪٽوريا جي جوبلي تقريبون. |- | 10 ڊسمبر 1888 –<br />11 آڪٽوبر 1894 | [[هينري پيٽي-فٽز مورس، پنجون مارڪيوس آف لينس ڊائون|مارڪيوس آف لينس ڊائون]] | اتر-اولهه سرحدي دفاع کي مضبوط ڪيو ويو.<br /> [[شاهي خدمتي فوجون]] قائم ڪيون ويون، جيڪي [[نوابي رياستن]] جي فوجي دستن تي مشتمل هيون.<br /> [[گلگت ايجنسي]] 1899ع ۾ ليز تي ورتي وئي.<br /> برطانوي پارليامينٽ [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1892]] منظور ڪيو، جنهن سان [[شاهي قانون ساز ڪائونسل]] ۾ هندستانين جي شموليت جو رستو کليو.<br /> [[منيپور]] رياست ۾ انقلاب ۽ پوءِ حڪمران جي بحالي.<br /> [[دي گريٽ گيم]] جو عروج.<br /> برطانوي هندستان ۽ [[افغانستان]] جي وچ ۾ [[ڊيورنڊ لائين]] جو قيام.<br /> برما ۾ ريلويون، رستا ۽ آبپاشي منصوبا شروع ڪيا ويا.<br /> 1893ع ۾ برما ۽ [[سيام]] (ٿائيلينڊ) جي سرحد طئي ڪئي وئي.<br /> 1873–93ع دوران چانديءَ جي عالمي قدر گهٽجڻ سبب رپئي جي قدر ۾ گهٽتائي.<br /> انڊين جيل ايڪٽ 1894. |- | 11 آڪٽوبر 1894 –<br />6 جنوري 1899 | [[وڪٽر بروس، نائون ارل آف ايلگن|ارل آف ايلگن]] | [[هندستاني فوج]] جي ٻيهر تنظيم؛ پريزيڊنسي نظام ختم ڪري چار ڪمانڊون قائم ڪيون ويون.<br /> 1895ع جو پامير معاهدو روس سان.<br /> [[چترال مهم (1895)]] ۽ [[تيراه مهم]] (1896–97).<br /> [[هندستاني ڏڪار 1896–1897]]، جيڪو [[بنديل کينڊ]] ۾ شروع ٿيو.<br /> 1896ع ۾ بمبئي ۽ 1898ع ۾ ڪلڪتي ۾ [[طاعون]] جي وبا؛ وبا روڪڻ وارن قدمن خلاف فساد ٿيا.<br /> برما ۽ پنجاب ۾ صوبائي قانون ساز ڪائونسلن جو قيام؛ برما کي نئين ليفٽيننٽ گورنري ڏني وئي. |- | 6 جنوري 1899 –<br />18 نومبر 1905 | [[جارج ڪرزن، پهريون مارڪيوس ڪرزن آف ڪيڊلسٽن|لارڊ ڪرزن آف ڪيڊلسٽن]] | 1901ع ۾ [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] هڪ [[چيف ڪمشنر]] جي ماتحت قائم ڪيو ويو.<br /> [[هندستاني ڏڪار 1899–1900]].<br /> طاعون جي وبا ٻيهر پکڙي؛ لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهو فوت ٿيا.<br /> 1899ع جو مالي سڌارا ايڪٽ؛ هندستان لاءِ سون جي ذخيري وارو فنڊ قائم ٿيو.<br /> پنجاب لينڊ ايلينيئيشن ايڪٽ.<br /> [[واپار ۽ صنعت کاتو]] (هاڻوڪي وزارت) قائم ٿيو.<br /> 1901ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي وفات؛ [[وڪٽوريا يادگار هال]]، [[ڪلڪتو]] کي هندستاني آثارن، فن ۽ تاريخ جي قومي گيلري طور وقف ڪيو ويو.<br /> 1903ع جي [[دهلي درٻار]] ۾ [[ايڊورڊ ستون]] کي (غير موجودگيءَ ۾) [[هندستان جو شهنشاهه]] قرار ڏنو ويو.<br /> [[فرانسس ينگ هزبينڊ]] جي [[برطانوي تبت مهم]] (1903–04).<br /> 1904ع ۾ [[اتر-اولهه صوبا]] ۽ [[اوڌ]] کي گڏائي [[آگرا ۽ اوڌ جا گڏيل صوبا]] نالو ڏنو ويو.<br /> 1904ع جو هندستاني يونيورسٽين وارو قانون؛ يونيورسٽين جي نئين سر تنظيم.<br /> [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] وسيلي قديم يادگارن جي تحفظ ۽ مرمت جو باقاعده نظام قائم ٿيو؛ انڊين اينشنٽ مانيومينٽ پريزرويشن ايڪٽ لاڳو ٿيو.<br /> 1904ع جي ڪوآپريٽو ڪريڊٽ سوسائٽيز ايڪٽ سان زرعي بينڪنگ جو آغاز ٿيو.<br /> [[بنگال جي ورهاڱي (1905)]]؛ [[اوڀر بنگال ۽ آسام]] نالي نئون صوبو قائم ٿيو.<br /> 1901ع جي مردم شماري موجب ڪل آبادي 294 ملين هئي، جنهن مان 62 ملين نوابي رياستن ۾ ۽ 232 ملين برطانوي هندستان ۾ رهندا هئا.<ref name=IGI-I-449>{{cite book |year=1909 |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=I |page=449}}</ref><br /> اٽڪل 170,000 يورپي هئا.<br /> 15 ملين مرد ۽ 1 ملين عورتون پڙهيل لکيل هيون.<br /> اسڪول جي عمر وارن مان 25٪ ڇوڪرا ۽ 3٪ ڇوڪريون تعليم حاصل ڪري رهيون هيون.<br /> 207 ملين هندو، 63 ملين مسلمان، 9 ملين ٻڌ مت جا پوئلڳ (برما سميت)، 3 ملين عيسائي، 2 ملين سک، 1 ملين جين، ۽ 8.4 ملين ماڻهو روايتي روحاني عقيدن تي عمل ڪندا هئا.<ref>Ernest Hullo, "India", in Catholic Encyclopedia (1910).</ref> |- | 18 نومبر 1905 –<br />23 نومبر 1910 | [[گلبرٽ ايليئٽ-مري-ڪينن مائونڊ، چوٿون ارل آف منٽو|ارل آف منٽو]] | [[ريلوي بورڊ]] جو قيام.<br /> [[انگلو-روسي معاھدو 1907]].<br /> [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1909]] (منٽو-مارلي سڌارا پڻ سڏيا وڃن ٿا).<br /> 1909ع ۾ هندستاني ڪارخانا ڪميشن مقرر ڪئي وئي.<br /> 1910ع ۾ [[تعليم کاتو]] قائم ٿيو (هاڻوڪي [[ڀارت جي تعليم واري وزارت]]). |- | 23 نومبر 1910 –<br />4 اپريل 1916 | [[چارلس هارڊنج، پهريون بارون هارڊنج آف پينشرسٽ|لارڊ هارڊنج آف پينشرسٽ]] | 1911ع ۾ بادشاهه [[جارج پنجون]] ۽ راڻي [[ميري آف ٽيڪ]] جو هندستاني دورو؛ آخري [[دهلي درٻار]] ۾ کين [[هندستان جو شهنشاهه]] ۽ [[هندستان جي شهنشاهه]] طور تسليم ڪيو ويو.<br /> بادشاهه جارج پنجين اعلان ڪيو ته [[ڪلڪتو]] بدران نئون شهر [[نئين دهلي]] هندستان جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويندو.<br /> [[انڊين هاءِ ڪورٽس ايڪٽ 1911]].<br /> انڊين فيڪٽريز ايڪٽ 1911.<br /> 1912ع کان 1929ع تائين [[نئين دهلي]] جي تعمير.<br /> [[پهرين عالمي جنگ]] دوران [[هندستاني فوج]] جون خدمتون: * [[مغربي محاذ (پهرين عالمي جنگ)|مغربي محاذ]]، بيلجيم (1914) * [[جرمن اوڀر آفريڪا]] ([[تانگا جي جنگ]]، 1914) * [[ميسوپوٽيميا مهم]] ([[ڪتسيفون جي جنگ]]، 1915) * [[ڪٽ جو گهيرو]] (1915–16) * [[گليپولي جي جنگ]] (1915–16) <br /> [[ڊفينس آف انڊيا ايڪٽ 1915]] منظور ٿيو. |- | 4 اپريل 1916 –<br />2 اپريل 1921 | [[فريڊرڪ ٿيسجر، پهريون وائسڪائونٽ چيلمسفورڊ|لارڊ چيلمسفورڊ]] | [[هندستاني فوج]] جون جنگي خدمتون: * [[ميسوپوٽيميا مهم]] ([[بغداد جو زوال (1917)|بغداد جو زوال]]، 1917) * [[سينا ۽ فلسطين مهم]] ([[مجدو جي جنگ (1918)|مجدو جي جنگ]]، 1918) <br /> [[روليٽ ايڪٽ]] 1919 منظور ٿيو.<br /> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919]] (مونٽيگو-چيلمسفورڊ سڌارا).<br /> [[جليانوالا باغ قتل عام]]، 1919.<br /> [[ٽين انگلو-افغان جنگ]]، 1919.<br /> 1920ع ۾ [[رنگون يونيورسٽي]] جو قيام.<br /> انڊين پاسپورٽ ايڪٽ 1920؛ [[برطانوي هندستاني پاسپورٽ]] متعارف ڪرايو ويو. |- | 2 اپريل 1921 –<br />3 اپريل 1926 | [[روفس آئزڪس، پهريون مارڪيوس آف ريڊنگ|ارل آف ريڊنگ]] | 1922ع ۾ [[دهلي يونيورسٽي]] جو قيام.<br /> [[هندستاني مزدورن جي معاوضي وارو ايڪٽ 1923]] منظور ٿيو. |- | 3 اپريل 1926 –<br />18 اپريل 1931 | [[ايڊورڊ فريڊرڪ لنڊلي ووڊ، پهريون ارل آف هيليفڪس|لارڊ ارون]] | [[انڊين ٽريڊ يونينز ايڪٽ 1926]].<br /> [[انڊين فاريسٽ ايڪٽ، 1927]].<br /> 1929ع ۾ [[هندستاني مزدورن بابت شاهي ڪميشن]] مقرر ڪئي وئي.<br /> [[هندستاني آئيني گول ميز ڪانفرنسون]]، لنڊن (1930–32).<br /> [[گانڌي–ارون معاھدو]]، 1931. |- | 18 اپريل 1931 –<br />18 اپريل 1936 | [[فريمن فريمن-ٿامس، پهريون مارڪيوس آف ولنگڊن|ارل آف ولنگڊن]] | 1931ع ۾ [[نئين دهلي]] کي باضابطه طور هندستان جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<br /> [[هندستاني مزدورن جي معاوضي وارو ايڪٽ 1933]].<br /> [[انڊين فيڪٽريز ايڪٽ 1934]].<br /> 1932ع ۾ [[شاهي هندستاني هوائي فوج]] جو قيام.<br /> 1932ع ۾ [[هندستاني فوجي اڪيڊمي]] قائم ڪئي وئي.<br /> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]].<br /> [[ڀارتي ريزرو بينڪ]] جو قيام. |- | 18 اپريل 1936 –<br />1 آڪٽوبر 1943 | [[وڪٽر هوپ، ٻيون مارڪيوس آف لنلٿگو|مارڪيوس آف لنلٿگو]] | [[هندستاني اجرتن جي ادائيگي وارو ايڪٽ 1936]].<br /> 1937ع کان پوءِ [[برما]] کي الڳ انتظام هيٺ آندو ويو؛ [[هندستان ۽ برما لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] جي نئين وزارت قائم ڪئي وئي ۽ [[برما آفيس]] کي [[انڊيا آفيس]] کان جدا ڪيو ويو.<br /> 1937ع جون [[هندستاني صوبائي چونڊون]].<br /> [[ڪرپس مشن]]، 1942.<br /> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[هندستاني فوج]] جون خدمتون: * [[بحر روم، وچ اوڀر ۽ آفريڪا جا محاذ (ٻي عالمي جنگ)]] * [[اتر آفريڪي مهم]] ** [[آپريشن ڪمپاس]] ** [[آپريشن ڪروسيڊر]] ** [[ال العلمين جي پهرين جنگ]] ** [[ال العلمين جي ٻي جنگ]] * [[اوڀر آفريڪا مهم (ٻي عالمي جنگ)]]، 1940 * [[انگلو-عراقي جنگ]]، 1941 * [[شام–لبنان مهم]]، 1941 * [[ايران تي انگلو-سوويت حملي]]، 1941 <br /> هندستاني فوج: * [[هانگ ڪانگ جي جنگ]] * [[ملايا جي جنگ]] * [[سنگاپور جي جنگ]] ۾ پڻ حصو ورتو.<br /> [[برما مهم]] 1942ع ۾ شروع ٿي. |- | 1 آڪٽوبر 1943 –<br />21 فيبروري 1947 | [[آرڪيبالڊ ويول، پهريون ارل ويول|وائسڪائونٽ ويول]] | [[هندستاني فوج]] 25 لک سپاهين سان تاريخ جي سڀ کان وڏي رضاڪار فوج بڻجي وئي.<br /> [[برما مهم]] (1943–45): * [[ڪوهيما جي جنگ]] * [[ايمفال جي جنگ]] <br /> [[بنگال جو ڏڪار 1943]].<br /> هندستاني فوج [[اٽلي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي مهم]] ۾: * [[مونٽي ڪاسينو جي جنگ]] ۾ پڻ شامل رهي.<br /> [[برطانوي ليبر پارٽي]] 1945ع جون عام چونڊون کٽيون؛ [[ڪليمنٽ ايٽلي]] وزيراعظم بڻيو.<br /> [[1946ع جو ڪابينا مشن هندستان]].<br /> 1946ع جون هندستاني چونڊون. |- | 21 فيبروري 1947 –<br />15 آگسٽ 1947 | [[لوئس مائونٽ بيٽن، پهريون ارل مائونٽ بيٽن آف برما|وائسڪائونٽ مائونٽ بيٽن آف برما]] | برطانوي پارليامينٽ جو [[انڊين انڊيپينڊنس ايڪٽ 1947]]، 18 جولاءِ 1947ع تي نافذ ٿيو.<br /> [[ريڊڪلف ايوارڊ]]، آگسٽ 1947.<br /> [[هندستان جي ورهاڱي]]، آگسٽ 1947.<br /> [[انڊيا آفيس]] ۽ [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] جو عهدو ختم ڪيو ويو.<br /> هندستان ۽ پاڪستان سان برطانيا جي لاڳاپن بابت وزارتي ذميواري [[ڪامن ويلٿ رليشنز آفيس]] حوالي ڪئي وئي. |} == برطانوي هندستان ۽ پرنسلي رياستون == {{Main|برٽش انڊيا جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا|پرنسلي رياست|برٽش انڊيا جون سب ڊويزنون}} برطانوي راڄ دوران هندستان ٻن قسمن جي علائقن تي مشتمل هو: ''برطانوي هندستان'' ۽ ''مقامي رياستون'' (يا ''[[پرنسلي رياست|پرنسلي يا نوابي رياستون]]'').<ref name=WDL>{{cite web|title=India|url=http://www.wdl.org/en/item/388/|publisher=World Digital Library|access-date=24 January 2013|archive-date=25 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825030247/http://www.wdl.org/en/item/388/|url-status=live}}</ref> [[انٽرپرٽيشن ايڪٽ 1889ع]] ۾ [[برطانيا جي پارليامينٽ]] سيڪشن 18 ۾ هيٺيون وصفون اختيار ڪيون: {{blockquote |(4.) "برطانوي هندستان" مان مراد اهي سڀ علائقا ۽ جايون آهن جيڪي سندس عظمت واري راڻي جي سلطنت اندر شامل هجن ۽ جيڪي ان وقت هندستان جي گورنر جنرل يا گورنر جنرل جي ماتحت ڪنهن گورنر يا ٻئي عملدار وسيلي راڻيءَ طرفان هلائيون وڃن. (5.) "هندستان" مان مراد برطانوي هندستان سان گڏ اهي علائقا پڻ آهن جيڪي ڪنهن مقامي راجا يا سردار جي اختيار هيٺ هجن ۽ جن تي راڻيءَ جي بالادستي هندستان جي گورنر جنرل يا سندس ماتحت ڪنهن گورنر يا عملدار وسيلي لاڳو هجي.<ref name="Interpretation Act 1889" /> }} عام طور تي "برطانوي هندستان" جو اصطلاح انهن علائقن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي (۽ اڄ به ڪيو وڃي ٿو) جيڪي 1600ع کان 1858ع تائين هندستان ۾ [[هندستان ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪمراني|برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمراني هيٺ هئا.<ref>...</ref> هي اصطلاح "هندستان ۾ رهندڙ برطانوي ماڻهن" لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref>{{cite book |year=1908 |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=II |pages=463, 470}}</ref> "هندستاني سلطنت" (انڊين ايمپائر) ۽ "سلطنتِ هند" (ايمپائر آف انڊيا ) جهڙا اصطلاح (جيئن "برطانوي سلطنت") قانون سازي ۾ استعمال نه ڪيا ويا. بادشاهه يا راڻيءَ کي سرڪاري طور "هندستان جو شهنشاهه" يا "هندستان جي شهنشاهه" سڏيو ويندو هو، ۽ اهو اصطلاح اڪثر [[راڻي وڪٽوريا]] جي شاهي تقريرن ۽ پارلياماني اختتامي تقريرن ۾ استعمال ٿيندو هو. ان کان علاوه 1878ع ۾ هڪ [[اعزازي حڪم]]، [[آرڊر آف دي انڊين ايمپائر]]، پڻ قائم ڪيو ويو. 175 پرنسلي يا نوابي رياستن تي، جيڪي سڀ کان وڏين ۽ اهم رياستن مان هيون، [[برطانوي تاج]] جي نالي ۾ برطانوي هندستان جي مرڪزي حڪومت طرفان [[وائسراءِ]] وسيلي بالادستي (سزئرنٽي) قائم ڪئي ويندي هئي؛ جڏهن ته باقي لڳ ڀڳ 500 رياستون برطانوي هندستان جي صوبائي حڪومتن جي ماتحت هيون، جن جو انتظام گورنر، ليفٽيننٽ گورنر يا چيف ڪمشنر وسيلي هلندو هو.<ref name="igi-60">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909|p=60}}</ref> "سڌي حڪمراني" (ڊومينين) ۽ "بالادستي" (سزئرنٽي) جي وچ ۾ واضح فرق عدالتن جي دائري اختيار مان ظاهر ٿيندو هو. برطانوي هندستان جو قانون برطانوي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل قانونن تي ٻڌل هو، ۽ اهي قانون مرڪزي ۽ صوبائي حڪومتن کي قانون ساز اختيار ڏيندا هئا. ان جي ابتڙ، نوابي رياستن جون عدالتون انهن رياستن جي حڪمرانن جي اختيار هيٺ ڪم ڪنديون هيون.<ref name="igi-60" /> === وڏا صوبا === {{Main|برٽش انڊيا جون پريزيڊنسيون ۽ صوبا}} ويهين صدي جي شروعات تائين برطانوي هندستان اٺن صوبن تي مشتمل هو، جن جو انتظام يا ته گورنر يا ليفٽيننٽ گورنر ڪندو هو. {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E5984; color:white;" | ايراضا ۽ آبادي (تابع نوابي رياستن کان سواءِ) {{Circa|1907}}<ref name="igi-46">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909|p=[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V04_075.gif 46]}}</ref> ! style="background:#4F81BD; color:white;" | برطانوي هندستان جو صوبو<br /><small>(۽ موجوده علائقا)</small> ! style="background:#4F81BD; color:white;" | ڪُل ايراضو ! style="background:#4F81BD; color:white;" | 1901ع جي آبادي<br />(ملين) ! style="background:#4F81BD; color:white;" | اعليٰ انتظامي عملدار |- | style="text-align:center;" | [[آسام صوبو|آسام]] <br /><small>([[آسام]]، [[اروناچل پرديش]]، [[ميگهاليه]]، [[ميزورم]]، [[ناگالينڊ]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|130000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | [[آسام جي گورنرن جي فهرست|چيف ڪمشنر]] |- | style="text-align:center;" | [[بنگال پريزيڊنسي|بنگال]] <br /><small>([[بنگلاديش]]، [[اولھه بنگال]]، [[بيهار]]، [[جهارکنڊ]] ۽ [[اوڙيسا|اوڊيشا]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|390000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 75 | style="text-align:center;" | [[بنگال جي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]] |- | style="text-align:center;" | [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]] <br /><small>([[سنڌ]] ۽ [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] جا ڪجهه حصا)</small> | style="text-align:center;" | {{convert|320000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | [[بمبئي جي گورنرن جي فهرست|گورنر اِن ڪائونسل]] |- | style="text-align:center;" | [[برما ۾ برطانوي حڪمراني|برما]] <br /><small>([[ميانمار]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|440000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | [[برما جي نوآبادياتي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]] |- | style="text-align:center;" | [[سينٽرل پروونسز اينڊ بيرار]] <br /><small>([[مدهيه پرديش]] ۽ [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]] ۽ [[اوڊيشا]] جا ڪجهه حصا)</small> | style="text-align:center;" | {{convert|270000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | [[سينٽرل پروونسز اينڊ بيرار جي گورنرن جي فهرست|چيف ڪمشنر]] |- | style="text-align:center;" | [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]] <br /><small>([[آنڌرا پرديش]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[تلنگانا]] جا ڪجهه حصا)</small> | style="text-align:center;" | {{convert|370000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 38 | style="text-align:center;" | [[مدراس جي گورنرن ۽ صدرن جي فهرست|گورنر اِن ڪائونسل]] |- | style="text-align:center;" | [[پنجاب (برطانوي هندستان)|پنجاب]] <br /><small>([[پنجاب صوبو]]، [[اسلام آباد گادي وارو علائقو]]، [[ڀارتي پنجاب]]، [[هرياڻا]]، [[هماچل پرديش]]، [[چنڊي ڳڙهه]] ۽ [[دهلي جو قومي گادي وارو علائقو]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|250000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | [[برطانوي پنجاب جي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]] |- | style="text-align:center;" | [[آگرا ۽ اوڌ جا گڏيل صوبا|گڏيل صوبا]] <br /><small>([[اتر پرديش]] ۽ [[اتراکنڊ]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|280000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | [[گڏيل صوبن جي گورنرن جي فهرست|ليفٽيننٽ گورنر]] |} 1905ع کان 1913ع تائين [[بنگال جي ورهاڱي]] دوران اوڀر بنگال ۽ آسام جو نئون صوبو ليفٽيننٽ گورنري جي حيثيت سان قائم ڪيو ويو. 1911ع ۾ ''اوڀر بنگال'' ٻيهر بنگال سان شامل ڪيو ويو ۽ اوڀر ۾ نوان صوبا هي ٿيا: [[آسام]]، [[بنگال]] ۽ [[بيهار ۽ اوڙيسا]].<ref name="igi-46" /> === ننڍا صوبا === ان کان علاوه ڪجهه ننڍا صوبا به هئا، جن جو انتظام هڪ چيف ڪمشنر جي هٿ هيٺ هوندو هو:<ref name="igi-56">{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909|p=56}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#2E5984; color:white;" | برطانوي هندستان جا ننڍا صوبا (1901ع) ! style="background:#4F81BD; color:white;" | ننڍو صوبو<br /><small>(۽ موجوده علائقا)</small> ! style="background:#4F81BD; color:white;" | ڪُل ايراضو<br />ڪم² (چورس ميل) ! style="background:#4F81BD; color:white;" | 1901ع جي آبادي<br />(هزارن ۾) ! style="background:#4F81BD; color:white;" | اعليٰ انتظامي عملدار |- | style="text-align:center;" | [[اجمير-ميروارا]] <br /><small>([[راجسٿان]] جا ڪجهه حصا)</small> | style="text-align:center;" | {{convert|7000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;" | 477 | style="text-align:center;" | ''ex officio'' چيف ڪمشنر |- | style="text-align:center;" | [[انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽ]] <br /><small>([[انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽ]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|78000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | چيف ڪمشنر |- | style="text-align:center;" | [[برطانوي بلوچستان]] <br /><small>([[بلوچستان]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|120000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;" | 308 | style="text-align:center;" | ''ex officio'' چيف ڪمشنر |- | style="text-align:center;" | [[ڪوَرگ صوبو]] <br /><small>([[ڪوڊاگو ضلعو]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|4100|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;" | 181 | style="text-align:center;" | ''ex officio'' چيف ڪمشنر |- | style="text-align:center;" | [[اتر-اولهه سرحدي صوبو (1901–1955)|اتر-اولهه سرحدي صوبو]] <br /><small>([[خيبر پختونخوا]])</small> | style="text-align:center;" | {{convert|41000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;" | 2,125 | style="text-align:center;" | چيف ڪمشنر |} === پرنسلي رياستون === {{Main|پرنسلي رياست}} پرنسلي رياست (نوابي رياست)، جنهن کي مقامي رياست (مقامي رياست) يا هندستاني رياست پڻ چيو ويندو هو، هندستان ۾ برطانيا جي هڪ [[تابعدار رياست]] هئي، جنهن جو سربراهه نالي ماتر مقامي هندستاني حڪمران هوندو هو ۽ جيڪا [[ذيلي اتحاد]] (سبسيڊئري الائنس) جي تابع هوندي هئي.<ref name="Markovits2004">{{Harvnb|Markovits|2004|pp=386–409}}</ref> آگسٽ 1947ع ۾ جڏهن هندستان ۽ پاڪستان برطانيا کان آزاد ٿيا، تڏهن اهڙيون 565 نوابي رياستون موجود هيون. پرنسلي رياستون [[برطانوي هندستان]] (يعني پريزيڊنسين ۽ صوبن) جو حصو نه هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي سڌي برطانوي حڪمراني نه هئي. وڏين رياستن جا برطانيا سان اهڙا معاهدا هوندا هئا، جن ۾ حڪمرانن جا اختيار واضح ڪيل هوندا هئا، جڏهن⁠تہ ننڍين رياستن جي حڪمرانن جا اختيار تمام محدود هوندا هئا. پرنسلي رياستن جا خارجه معاملا، دفاع ۽ گهڻا مواصلاتي نظام برطانوي ڪنٽرول هيٺ هوندا هئا.{{citation needed|date=August 2020}} برطانيا رياستن جي اندروني سياست تي به اثرانداز ٿيندو هو، خاص طور انفرادي حڪمرانن کي تسليم ڪرڻ يا تسليم نه ڪرڻ ذريعي. جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 600 نوابي رياستون هيون، پر انهن مان گهڻيون تمام ننڍيون هيون ۽ حڪومتي ڪم ڪار برطانوي عملدارن حوالي ڪنديون هيون. لڳ ڀڳ ٻه سئو رياستن جو ايراضو {{Convert|25|km2|mi2|0|abbr=off}} کان به گهٽ هو.<ref name="Markovits2004" /> [[مغل سلطنت]] جو آخري نشان، جيڪو دهلي ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي اختيار هيٺ موجود هو، [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] (سپاهي بغاوت) کان پوءِ ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ مغلن بغاوت جي حمايت ڪئي هئي.<ref>{{Cite journal |last1=Ahmed |first1=Waqas |last2=Khan |first2=Muhammad Hayat |last3=Ul Haq |first3=Sami |date=1 June 2022 |title=علم الإشارة في سورة الفاتحة من خلال تفسير معارف القرآن للکاندهلوي نموذجا |journal=Al-Duhaa |volume=3 |issue=1 |pages=90–103 |doi=10.51665/al-duhaa.003.01.0186 |s2cid=251601027 |issn=2710-3617 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kumari |first=Savita |date=2016 |title=Art and Politics: British Patronage in Delhi (1803–1857) |journal=Art of the Orient |volume=5 |pages=217–229 |doi=10.11588/ao.2016.0.8820 }}</ref> پرنسلي رياستن کي [[برطانوي هندستان جون ايجنسيون|ايجنسين]] ۽ [[برطانوي هندستان جون ريزيڊنسيون|ريزيڊنسين]] ۾ ورهايو ويو هو. === تنظيم === [[File:1stViscountHalifax.jpg|thumb|upright|[[چارلس ووڊ، پهريون وائسڪائونٽ هيليفاڪس|سر چارلس ووڊ]] (1800–1885) 1852ع کان 1855ع تائين [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[بورڊ آف ڪنٽرول]] جو صدر رهيو؛ هن هندستان ۾ برطانوي تعليمي پاليسي جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1859ع کان 1866ع تائين [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] رهيو.]] [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] (جنهن کي برطانوي عام طور "هندستاني بغاوت" يا "انڊين ميوٽني" چوندا هئا) کان پوءِ، [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858]] هندستان جي انتظامي ڍانچي ۾ ٽن سطحن تي تبديليون آنديون: # لنڊن ۾ شاهي حڪومت؛ # [[ڪلڪتو]] ۾ مرڪزي حڪومت؛ # پريزيڊنسين (۽ پوءِ صوبن) جي صوبائي حڪومتن ۾.<ref>{{Harvnb|Moore|2001a|pp=422–46}}</ref> لنڊن ۾، هن قانون تحت ڪابينا سطح جو [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] ۽ پندرهن ميمبرن تي مشتمل [[هندستاني ڪائونسل]] قائم ڪئي وئي. ڪائونسل جي ميمبر ٿيڻ لاءِ لازمي هو ته ڪنهن شخص گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سال هندستان ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون هجن ۽ اهي خدمتون سندس مقرري کان ڏهه سال کان وڌيڪ پراڻيون نه هجن.<ref>{{Harvnb|Moore|2001a|pp=424}}</ref> جيتوڻيڪ سيڪريٽري آف اسٽيٽ هندستان ڏانهن موڪليل پاليسي هدايتون تيار ڪندو هو، پر گهڻن معاملن ۾ کيس ڪائونسل سان صلاح مشورو ڪرڻو پوندو هو، خاص طور هندستاني آمدني ۽ خرچن سان لاڳاپيل معاملن ۾. هن قانون "ٻٽي حڪومت" (Double Government) جو هڪ نظام تصور ڪيو، جنهن ۾ ڪائونسل نظرياتي طور شاهي پاليسي سازي تي نگراني ڪندڙ اداري ۽ هندستان بابت جديد ڄاڻ فراهم ڪندڙ ماهر اداري ٻنهي طور ڪم ڪندي هئي. بهرحال، سيڪريٽري آف اسٽيٽ وٽ هنگامي حالتن لاءِ خاص اختيار به هئا، جن جي ذريعي هو اڪيلي سر فيصلا ڪري سگهندو هو، ۽ عملي طور ڪائونسل جي ماهرانه ڄاڻ ڪڏهن ڪڏهن پراڻي ٿي ويندي هئي.<ref>{{Harvnb|Brown|1994|p=96}}</ref> 1858ع کان 1947ع تائين ستاويهه ماڻهو [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] رهيا ۽ [[انڊيا آفيس]] جي سربراهي ڪندا رهيا. انهن ۾ شامل هئا: * [[چارلس ووڊ، پهريون وائسڪائونٽ هيليفاڪس|سر چارلس ووڊ]] (1859–1866) * [[رابرٽ گيسڪائن-سيسل، ٽيون مارڪيوس آف سالسبري|مارڪيوس آف سالسبري]] (1874–1878؛ بعد ۾ برطانيا جو وزيراعظم) * [[جان مورلي]] (1905–1910؛ [[منٽو-مورلي سڌارن]] جو باني) * [[ايڊون مونٽيگو|اي. ايس. مونٽيگو]] (1917–1922؛ [[مونٽيگو-چيلمسفورڊ سڌارن]] جي معمارن مان هڪ) * [[فريڊرڪ پيٿڪ-لارنس]] (1945–1947؛ [[1946ع جو ڪابينا مشن]] جو سربراهه) ايندڙ اڌ صدي دوران صلاحڪاري ڪائونسل جي ميمبرن جو تعداد گهٽايو ويو، پر ان جا اختيار ساڳيا رهيا. 1907ع ۾ پهريون ڀيرو ٻن هندستانين کي ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو.<ref name="moore-426">{{Harvnb|Moore|2001a|pp=426}}</ref> اهي هئا: * [[ڪي. جي. گپتا]] * [[سيد حسين بلگرامي]] [[File:Lord Viscount Canning.jpg|thumb|left|upright|[[لارڊ ڪيننگ]]، ڪمپنيءَ جي دور جو آخري [[هندستان جو گورنر جنرل]] ۽ تاج جي دور جو پهريون [[هندستان جو وائسراءِ]]]] [[File:Robert cecil.jpg|thumb|left|upright|[[رابرٽ گيسڪائن-سيسل، ٽيون مارڪيوس آف سالسبري|لارڊ سالسبري]]، 1874ع کان 1878ع تائين [[هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]]] ڪلڪتي ۾ [[هندستان جو گورنر جنرل]] اڃا به هندستاني حڪومت جو سربراهه رهيو، پر هاڻي کيس وڌيڪ عام طور "وائسراءِ" سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نوابي رياستن ۾ تاج جو نمائندو پڻ هو. تنهن هوندي به، هو هاڻي لنڊن ۾ سيڪريٽري آف اسٽيٽ ۽ ان جي وسيلي برطانوي پارليامينٽ کي جوابده هو. "ٻٽي حڪومت" جو نظام اڳ ئي ڪمپني جي دور ۾ [[پٽس انڊيا ايڪٽ 1784]] کان لاڳو هو. گاديءَ واري شهر [[ڪلڪتو]] ۾ گورنر جنرل ۽ ماتحت پريزيڊنسي ([[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]] يا [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]) جو گورنر، ٻنهي کي پنهنجي صلاحڪاري ڪائونسل سان مشورو ڪرڻو پوندو هو. مثال طور، ڪلڪتي ۾ انتظامي حڪم "گورنر جنرل اِن ڪائونسل" جي نالي سان جاري ٿيندا هئا، يعني گورنر جنرل ڪائونسل جي صلاح سان. ڪمپنيءَ جي "ٻٽي حڪومت" واري نظام تي تنقيد به ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ گورنر جنرل ۽ سندس ڪائونسل جي وچ ۾ اختلاف ۽ تڪرار ٿيندا رهندا هئا. تنهن هوندي به 1858ع واري قانون انتظامي ڍانچي ۾ ڪا وڏي تبديلي نه آندي.<ref name="moore-426" /> پر بغاوت کان پوءِ جي بحالي وارن سالن ۾ وائسراءِ [[چارلس ڪيننگ، پهريون ارل ڪيننگ|لارڊ ڪيننگ]] محسوس ڪيو ته ڪائونسل جي گڏيل فيصلي سازي تمام گهڻو وقت وٺندي هئي. تنهن ڪري هن [[ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] لاءِ "پورٽ فوليو سسٽم" متعارف ڪرائڻ جي درخواست ڪئي، جنهن تحت هر سرڪاري کاتي (Portfolio) جو ڪم هڪ ئي ڪائونسل ميمبر حوالي ڪيو ويو ۽ اهو ان جي ذميواري بڻيو.<ref name="moore-426" /> روزمره جا کاتيوارا فيصلا لاڳاپيل ميمبر پاڻ ڪندو هو، پر اهم معاملن لاءِ گورنر جنرل جي منظوري ضروري هوندي هئي. جيڪڏهن منظوري نه ملي ته معاملو سڄي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل آڏو بحث لاءِ پيش ڪيو ويندو هو. هندستاني انتظامي نظام ۾ هي نئون قدم [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861]] وسيلي قانوني حيثيت حاصل ڪري ويو. == معيشت == {{further|برٽش راڄ دوران ھندوستان جي معيشت|انڊيا جي معاشي تاريخ }} === معاشي لاڙا === [[File:India 1862 One Mohur.jpg|thumb|هڪ [[مهر]]، جنهن تي [[راڻي وڪٽوريا]] جي تصوير آهي (1862ع)]] معيشت جا ٽيئي شعبا — زراعت، پيداوار، ۽ خدمتون — نوآبادياتي دور کان پوءِ هندستان ۾ تيزي سان وڌيا. زراعت ۾ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ پيداوار ۾ وڏو اضافو ٿيو. نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري هندستان ۾ سڀ کان اهم فرق زمين جي بچت کي پيداواري واڌ لاءِ استعمال ڪرڻ هو، جنهن ۾ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ ٻج، ڪيميائي ڀاڻ ۽ پاڻيءَ جو وڌيڪ شديد استعمال شامل هو. انهن ٽنهي شين تي رياست طرفان سبسڊي ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite book |last=Baten |first=Jörg |date=2016 |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/267 267] |isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> نتيجي طور، سراسري طور في ماڻهو آمدني جي سطح ۾ ڊگهي عرصي تائين ڪا خاص تبديلي نه آئي، جيتوڻيڪ گذران جي لاڳت وڌي چڪي هئي. زراعت اڃا به غالب شعبو هئي، ۽ گهڻا هاري رڳو گذاري جي سطح تي رهندا هئا. وسيع آبپاشي نظام ٺاهيا ويا، جن برآمد لاءِ نقد فصلن ۽ هندستاني صنعت لاءِ خام مال، خاص طور [[جوٽ]]، ڪپهه، ڪمند، ڪافي ۽ چانهه ڏانهن رخ ڪرڻ کي هٿي ڏني.<ref>{{Harvnb|Tomlinson|1975|pp=337–80}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ هندستان جو عالمي GDP ۾ حصو 20٪ کان مٿي کان گهٽجي 5٪ کان به گهٽ ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Maddison |first=Angus |author-link=Angus Maddison |date=2006 |title=The World Economy Volumes 1–2 |publisher=OECD Publishing |page=638 |doi=10.1787/456125276116 |isbn=978-92-64-02261-4}}</ref> معاشي تاريخ بابت مورخن ۾ سخت اختلاف رهيا آهن. قومپرست مڪتب، جيڪو نهرو جي پيروي ڪري ٿو، دليل ڏئي ٿو ته برطانوي راڄ جي آخر ۾ هندستان ان جي شروعات جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غريب هو، ۽ اها غربت برطانوي حڪمراني سبب پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |author=Peter Robb |date=November 1981 |title=British Rule and Indian "Improvement" |url=https://archive.org/details/economic-history-review_1981-11_34_4/page/507 |journal=The Economic History Review |volume=34 |issue=4 |pages=507–23 |doi= 10.1111/j.1468-0289.1981.tb02016.x|jstor=2595587}}</ref> مائيڪ ڊيوس لکي ٿو ته برطانوي هندستان ۾ گهڻي معاشي سرگرمي برطانوي معيشت جي فائدي لاءِ هئي، ۽ اها سخت برطانوي شاهي پاليسين وسيلي لاڳيتو هلائي وئي، جنهن جا هندستاني آبادي تي منفي اثر پيا. اها ڳالهه هندستان مان برطانيا ڏانهن ڪڻڪ جي وڏي برآمد ۾ ظاهر ٿئي ٿي: 1870ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ هڪ وڏي ڏڪار باوجود، جنهن ۾ 6 کان 10{{nbsp}}ملين ماڻهو فوت ٿيا، اهي برآمدون بنا روڪ جاري رهيون. آزاد واپار واري معاشي پاليسي سان وابسته نوآبادياتي حڪومت انهن برآمدن ۾ مداخلت ڪرڻ يا ڪو رليف فراهم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref>{{Harvnb|Davis|2001|p=37}}</ref> ==== صنعت ==== 1813ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ٽريڊنگ ڪمپني]] جي رياستي اجاراداري ختم ٿيڻ سان، برطانيا ۾ ٺهيل مال، جنهن ۾ [[ڪپڙي جي پيداوار|تيار ٿيل ڪپڙو]] پڻ شامل هو، هندستان ۾ وڏي تيزي سان اچڻ لڳو. ڪپهه جي ڪپڙي جي درآمد لڳ ڀڳ 1814ع ۾ 1 ملين گز کان وڌي 1820ع ۾ 13&nbsp;ملين، 1870ع ۾ 995&nbsp;ملين، ۽ 1890ع تائين 2050&nbsp;ملين گز ٿي وئي. برطانيا هندستان تي "[[آزاد واپار]]" لاڳو ڪيو، جڏهن ته يورپ جي براعظمي ملڪن ۽ آمريڪا ڪپهه جي ڌاڳي جي درآمد تي 30٪ کان 70٪ تائين سخت [[تحفظ پسندي|محصولي رڪاوٽون]] لڳايون يا ان کي مڪمل طور منع ڪيو. وڌيڪ صنعتي برطانيا مان [[ٻار صنعت دليل|گهٽ قيمت واري درآمد]] جي نتيجي ۾ هندستان جو سڀ کان اهم صنعتي شعبو، يعني [[هندستان ۾ ڪپڙي جي صنعت|ڪپڙي جي پيداوار]]، [[غير صنعتيت|گهٽجي ويو]]؛ ايتري تائين جو 1870–1880ع تائين هندستاني پيدا ڪندڙ مقامي استعمال جو رڳو 25٪–45٪ ٺاهي رهيا هئا. هن عرصي دوران هندستان جي [[لوهي ڌاتڪاري|لوهه جي صنعت]] جي غير صنعتيت اڃا وڌيڪ وسيع هئي.<ref>Paul Bairoch, "Economics and World History: Myths and Paradoxes", (1995: University of Chicago Press, Chicago) p. 89.</ref> [[جمشيدجي ٽاٽا]] (1839–1904) 1877ع ۾ بمبئي ۾ سينٽرل انڊيا اسپننگ، ويونگ اينڊ مينوفيڪچرنگ ڪمپني سان پنهنجو صنعتي ڪيريئر شروع ڪيو. جڏهن ٻيا هندستاني ڪارخانا مقامي ننڍي ريشي واري ڪپهه ۽ برطانيا مان آندل سستي مشينري استعمال ڪري سستو ٿلهو ڌاڳو، ۽ پوءِ ڪپڙو، ٺاهيندا هئا، تڏهن ٽاٽا مصر مان مهانگي ڊگهي ريشي واري ڪپهه گهرائي ۽ آمريڪا مان وڌيڪ پيچيده رنگ-اسپنڊل مشينري خريد ڪري بهتر ڪم ڪيو، ته جيئن اهڙو نفيس ڌاڳو ٺاهي سگهي جيڪو برطانيا مان ايندڙ مال سان مقابلو ڪري سگهي.<ref name="dnb">{{cite ODNB |last1=Brown |first1=F. H. |last2=Tomlinson |first2=B. R. |title=Tata, Jamshed Nasarwanji [Jamsetji] (1839–1904) |url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36421 |doi=10.1093/ref:odnb/36421 |date=23 September 2004 |access-date=28 January 2012}}</ref> 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هن هندستاني سرمائي سان ڳري صنعت ۾ داخل ٿيڻ جا منصوبا شروع ڪيا. راڄ سرمايو فراهم نه ڪيو، پر فولاد جي صنعت ۾ آمريڪا ۽ جرمني جي ڀيٽ ۾ برطانيا جي گهٽجندڙ حيثيت کان واقف هئڻ سبب، اهو هندستان ۾ فولاد جا ڪارخانا چاهيندو هو. حڪومت واعدو ڪيو ته ٽاٽا جيڪو به اضافي فولاد ٻي صورت ۾ وڪڻي نه سگهي، اهو خريد ڪيو ويندو.<ref>{{cite journal |last=Bahl |first=Vinay |date=October 1994 |title=The Emergence of Large-Scale Steel Industry in India Under British Colonial Rule, 1880–1907 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_october-december-1994_31_4/page/n4 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=31 |issue=4 |pages=413–60 |doi=10.1177/001946469403100401|s2cid=144471617 }}</ref> [[ٽاٽا اسٽيل|ٽاٽا آئرن اينڊ اسٽيل ڪمپني]] (TISCO)، جنهن جي اڳواڻي هاڻي سندس پٽ [[دورابجي ٽاٽا]] (1859–1932) ڪري رهيو هو، 1908ع ۾ بهار جي جمشيدپور ۾ پنهنجو ڪارخانو ٺاهڻ شروع ڪيو. هن برطانوي نه، پر آمريڪي ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي.{{sfn|Headrick|1988|pp=291–92}} ''دي آڪسفورڊ ڊڪشنري آف نيشنل بايوگرافي'' موجب، TISCO هندستان ۾ لوهه ۽ فولاد جو اڳواڻ پيدا ڪندڙ بڻجي ويو، ۽ "هندستاني فني مهارت، انتظامي قابليت، ۽ واپاري صلاحيت جي علامت" بڻيو.<ref name="dnb" /> ٽاٽا خاندان، هندستان جي گهڻن وڏن واپارين وانگر، هندستاني قومپرست هو، پر ڪانگريس تي ڀروسو نه ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها راڄ خلاف تمام جارحاڻي، گهڻي سماجوادي، ۽ ٽريڊ يونينن جي گهڻي حامي لڳندي هئي.<ref>{{cite book |last=Markovits |first=Claude |year=1985 |title=Indian Business and Nationalist Politics 1931–39: The Indigenous Capitalist Class and the Rise of the Congress Party |publisher=Cambridge University Press |pages=160–66 |isbn=978-0-511-56333-1}}</ref> === راڄ جا معاشي اثر === مورخ اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري رکيو ويٺا آهن ته ڇا برطانوي حڪمراني جو ڊگهي مدي وارو مقصد هندستان جي معاشي ترقي کي تيز ڪرڻ هو يا ان کي بگاڙڻ ۽ دير جو شڪار بڻائڻ. 1780ع ۾ قدامت پسند برطانوي سياستدان [[ايڊمنڊ برڪ]] هندستان جي حالت جو سوال اٿاريو. هن [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] تي سخت تنقيد ڪندي دعويٰ ڪئي ته [[وارن هيسٽنگز]] ۽ ٻين اعليٰ عملدارن هندستاني معيشت ۽ سماج کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. هندستاني مورخ راجت ڪانتا راءِ (1998ع) به هن تنقيدي موقف کي اڳتي وڌائيندي لکي ٿو ته ارڙهين صديءَ ۾ برطانوي متعارف ڪرايل نئون معاشي نظام هڪ قسم جي "لٽ مار" هو ۽ [[مغل سلطنت]] جي روايتي معيشت لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو.<ref name="British expansion in India">{{cite web|title=Britain in India, Ideology and Economics to 1900|url=http://www.fsmitha.com/h3/h50imp2.htm|website=Fsmitha|publisher=F. Smith|access-date=2 August 2014|archive-date=7 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007043346/http://www.fsmitha.com/h3/h50imp2.htm|url-status=live}}</ref> راءِ برطانوي حڪمرانن تي الزام لڳائي ٿو ته انهن خوراڪ ۽ دولت جا ذخيرا خالي ڪيا ۽ تمام وڏا ٽيڪس لاڳو ڪيا، جن 1770ع جي خوفناڪ [[1770ع جو بنگال ڏڪار|بنگال جي ڏڪار]] کي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان ڏڪار ۾ بنگال جي لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي فوت ٿي وئي.<ref>Rajat Kanta Ray, "Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818", in ''The Oxford History of the British Empire'': vol. 2, "The Eighteenth Century" ed. by P. J. Marshall, (1998), pp.&nbsp;508–29.</ref> [[پي. جي. مارشل]] دليل ڏئي ٿو ته جديد تحقيق انهيءَ روايتي نظرئي جي نئين تشريح ڪئي آهي، جنهن موجب اڳوڻي نسبتاً خوشحال مغل دور جي جاءِ تي غربت ۽ افراتفري اچي وئي هئي.<ref name="Impact of British Rule">{{cite web|title=Impact of British Rule on India: Economic, Social and Cultural (1757–1857)|url=http://www.nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-05.pdf|website=Nios.ac.uk|publisher=NIOS|access-date=2 August 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808043215/http://www.nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-05.pdf|url-status=live}}</ref> مارشل جي راءِ ۾ برطانوي قبضي ماضيءَ سان ڪو اوچتو ۽ بنيادي ٽٽاءُ پيدا نه ڪيو. گهڻو ڪري انتظام علائقائي مغل حڪمرانن جي حوالي رهيو ۽ ارڙهين صديءَ جي باقي حصي دوران معيشت مجموعي طور خوشحال رهي. هو لکي ٿو ته برطانوي حڪومت هندستاني واپارين ۽ بئنڪرن سان شراڪت قائم ڪئي، مقامي ٽيڪس وصول ڪندڙن ذريعي آمدني گڏ ڪئي، ۽ مغل دور جي ٽيڪس شرح کي گهڻو ڪري برقرار رکيو. [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي هڪ اهڙو ڳرو ٽيڪسي نظام ورثي ۾ مليو، جنهن تحت هندستاني آبادگارن جي پيداوار جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو محصول طور ورتو ويندو هو.<ref name="British expansion in India" /> هندستاني قومپرست مؤرخن جي ان بيان جي ابتڙ، جنهن ۾ برطانوي حڪمرانن کي پرڏيهي حملي آور طور پيش ڪيو ويندو آهي جيڪي طاقت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري سڄي هندستان کي غريب بڻائي ويٺا، مارشل هڪ مختلف تشريح پيش ڪري ٿو. هن مطابق، جنهن جي حمايت هندستان ۽ اولهه جي ڪيترن ئي محققن ڪئي آهي، برطانوي مڪمل طور حڪمران نه هئا، بلڪه هڪ اهڙي سياسي عمل جا حصيدار هئا جنهن جو مرڪزي ڪردار گهڻو ڪري هندستانين وٽ هو، ۽ سندن اقتدار جو بنياد هندستاني اشرافيه سان ويجهي سهڪار تي بيٺل هو.<ref name="Impact of British Rule" /> تنهن هوندي به، مارشل پاڻ تسليم ڪري ٿو ته سندس هي تشريح اڄ به ڪيترن ئي مورخن لاءِ انتهائي تڪراري آهي.<ref>P.J. Marshall (1998). "The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765", in ''The Oxford History of the British Empire: vol. 2, The Eighteenth Century'' ed. by P. J. Marshall, pp.&nbsp;487–507.</ref> == آبادي == {{Main|برٽش انڊيا جي مردم شماري|انڊيا جي ڊيمو گرافي|ميانمار جي ڊيمو گرافي|پاڪستان جي ڊيمو گرافي| بنگلاديش جي ڊيمو گرافي}} [[File:Census of British India by religion, 1921.jpg|thumb|[[برطانوي هندستان جي مردم شماري]] 1921ع موجب، ڪُل 316&nbsp;ملين آبادي مان 69&nbsp;ملين مسلمان ۽ 217&nbsp;ملين هندو هئا.]] جن علائقن تي بعد ۾ برطانوي راڄ قائم ٿيو، انهن جي آبادي 1600ع تائين لڳ ڀڳ 100&nbsp;ملين هئي، ۽ اها اوڻيهين صديءَ تائين تقريباً ساڳي سطح تي رهي. 1881ع ۾ هندستان جي پهرين باقاعده مردم شماري موجب راڄ جي آبادي 255&nbsp;ملين تائين پهچي وئي.<ref>{{cite journal | last1 = Romaniuk | first1 = Anatole | year = 2014 | title = Glimpses of Indian Historical Demography | url = https://ejournals.library.ualberta.ca/index.php/csp/article/download/21301/16105 | journal = Canadian Studies in Population | volume = 40 | issue = 3–4 | pages = 248–51 | doi = 10.25336/p6hw3r | doi-access = free | access-date = 25 January 2015 | archive-date = 2 April 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402141919/https://ejournals.library.ualberta.ca/index.php/csp/article/download/21301/16105 | url-status = live }}</ref><ref>Parameswara Krishnan, ''Glimpses of Indian Historical Demography'' (Delhi: B.R. Publishing Corporation 2010) {{ISBN|978-8176466387}}.</ref><ref>Kingsley Davis, ''The Population of India and Pakistan'' (Princeton University Press, 1951).</ref><ref>{{cite journal |author=Kingsley Davis |author-link=Kingsley Davis |date=19 April 1943 |title=The population of India |journal=Far Eastern Survey |volume=12 |issue=8 |pages=76–79 |doi=10.2307/3022159 |jstor=3022159}}</ref> 1881ع کان پوءِ هندستان جي آبادي بابت تحقيق ۾ هي موضوع خاص طور بحث هيٺ رهيا: * ڪُل آبادي * ڄم جي شرح * موت جي شرح * آبادي واڌ جي شرح * جاگرافيائي ورڇ * خواندگي * ٻهراڙي ۽ شهري آباديءَ جو فرق * ڏهه لک (هڪ ملين) کان وڌيڪ آبادي وارا شهر * ۽ اهي ٽي شهر جن جي آبادي اٺ ملين کان وڌيڪ هئي: ** [[دهلي]] ** وڏي [[بمبئي]] ** [[ڪلڪتو]]<ref>{{cite journal | last1 = Khan | first1 = J.H. | year = 2004 | title = Population growth and demographic change in India | journal = Asian Profile | volume = 32 | issue = 5| pages = 441–60 }}</ref> 1920ع کان 1945ع واري عرصي دوران موت جي شرح گهٽجي وئي، جنهن جو بنيادي سبب حياتياتي مدافعتي صلاحيت (Immunization) ۾ واڌ هو. ٻين سببن ۾ وڌندڙ آمدني، بهتر رهائشي حالتون، وڌيڪ غذائيت، وڌيڪ محفوظ ۽ صاف ماحول، ۽ صحت بابت بهتر سرڪاري پاليسيون ۽ طبي سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite journal | last1 = Klein | first1 = Ira | year = 1990 | title = Population growth and mortality in British India: Part II: The demographic revolution | url = https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1990_27_1/page/33 | journal = Indian Economic and Social History Review | volume = 27 | issue = 1| pages = 33–63 | doi = 10.1177/001946469002700102 | s2cid = 144517813 }}</ref> 1938ع جي هڪ سرڪاري رپورٽ موجب شهرن ۾ انتهائي گهڻي آبادي ۽ هجوم عوامي صحت جا سنگين مسئلا پيدا ڪري رهيا هئا:<ref>Klein, "Population growth and mortality in British India: Part II: The demographic revolution", p. 42.</ref> {{Blockquote |text= شهري ۽ صنعتي علائقن ۾ ... تنگ جايون، زمين جي تمام گهڻي قيمت، ۽ مزدورن جي پنهنجي ڪم واري هنڌ جي ويجهو رهڻ جي ضرورت، اهي سڀ عنصر هجوم ۽ گهڻي آبادي کي وڌيڪ وڌائين ٿا. سڀ کان وڌيڪ مصروف مرڪزن ۾ گهر هڪ ٻئي سان ايترا ويجها ٺهيل هوندا آهن جو ڇتيون هڪ ٻئي کي ڇهنديون آهن، ۽ گهڻو ڪري گهر پٺيان پٺيان جڙيل هوندا آهن. جڳهه ايتري قيمتي هوندي آهي جو گهٽين ۽ رستن جي بدران پيچدار سوڙهيون گهٽيون ئي گهرن تائين پهچ جو ذريعو هونديون آهن. صفائي سٿرائيءَ جي کوٽ جو ثبوت گهڻو ڪري سڙندڙ ڪچري جي ڍيرن ۽ گندي پاڻيءَ جي بيٺل تلائن مان ملي ٿو، جڏهن ته بيت الخلائن جي کوٽ هوا ۽ زمين جي آلودگي کي وڌيڪ وڌائي ٿي. }} == ڏڪار، وبائون ۽ عوامي صحت == برطانوي راڄ دوران هندستان ڪيترن ئي وڏن [[هندستان ۾ ڏڪار|ڏڪارن]] جو شڪار ٿيو، جن ۾ [[1876ع–1878ع جو عظيم ڏڪار]] خاص طور شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 6.1&nbsp;ملين کان 10.39&nbsp;ملين هندستاني فوت ٿيا.<ref name=mikedavis>{{Harvnb|Davis|2001|p=7}}</ref> اهڙيءَ طرح [[1899ع–1900ع جو هندستاني ڏڪار]] به انتهائي تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، جنهن ۾ اندازاً 1.25&nbsp;ملين کان 10&nbsp;ملين ماڻهن جي موت ٿي.<ref name="autogenerated1">{{Harvnb|Davis|2001|p=173}}</ref> [[File:Bengal famine 1943 photo.jpg|thumb|left|[[1943ع جي بنگال جي ڏڪار]] دوران بک سبب فوت ٿيل ٻار]] [[1817ع–1824ع جي ڪالرا وبا|ڪالرا جي پهرين عالمي وبا]] بنگال مان شروع ٿي ۽ 1820ع تائين سڄي هندستان ۾ پکڙجي وئي. هن وبا دوران ڏهه هزار برطانوي سپاهي ۽ بيشمار هندستاني فوت ٿيا.{{citation needed|date=February 2023}} 1817ع کان 1860ع جي وچ ۾ هندستان ۾ ڪالرا سبب فوتين جو اندازي مطابق تعداد 15&nbsp;ملين کان وڌيڪ هو. 1865ع کان 1917ع جي وچ ۾ وڌيڪ 23&nbsp;ملين ماڻهو فوت ٿيا.<ref>[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513000402/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |date=13 May 2015 }}, by G. William Beardslee.</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[چين]] مان شروع ٿيندڙ [[ٽئين طاعون وبا]] آخرڪار سڀني آباد براعظمن تائين پکڙجي وئي ۽ صرف هندستان ۾ ئي 10&nbsp;ملين ماڻهن جي حياتي ورتائين.<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/321/5890/773 Infectious Diseases: Plague Through History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080817135739/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/321/5890/773 |date=17 August 2008 }}, sciencemag.org.</ref> [[والڊيمار هافڪين]]، جنهن پنهنجو گهڻو ڪم هندستان ۾ ڪيو، پهريون [[جراثيميات دان]] بڻيو جنهن ڪالرا ۽ [[ببونڪ طاعون]] خلاف [[ويڪسين]] تيار ڪري ان جو عملي استعمال شروع ڪيو. 1925ع ۾ بمبئي جي طاعون ليبارٽري جو نالو بدلائي [[هافڪين انسٽيٽيوٽ]] رکيو ويو. اوڻيهين صديءَ ۾ بخار هندستان ۾ موت جي اهم ترين سببن مان هڪ هو.<ref>[http://www.nls.uk/indiapapers/malaria.html Malaria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910150510/http://www.nls.uk/indiapapers/malaria.html |date=10 September 2007 }} – Medical History of British India, National Library of Scotland 2007.</ref> برطانوي سائنسدان [[سر رونالڊ راس]]، جيڪو [[ڪلڪتو]] جي [[پريزيڊنسي جنرل اسپتال]] ۾ ڪم ڪندو هو، 1898ع ۾ آخرڪار ثابت ڪيو ته [[مڇر]] [[مليريا]] منتقل ڪن ٿا. اهو تحقيقاتي ڪم هن [[سيڪنڊرآباد]] جي دکن واري علائقي ۾ پنهنجي مقرري دوران مڪمل ڪيو، جتي اڄ به گرم ۽ وچڙندڙ بيمارين جو مرڪز سندس نالي سان منسوب آهي.<ref>{{cite web | title = Biography of Ronald Ross | publisher = The Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/ross-bio.html | access-date = 15 June 2007 | archive-date = 29 April 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120429234011/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/ross-bio.html | url-status = live }}</ref> 1881ع ۾ هندستان ۾ تقريباً 120,000 [[ڪوڙهه]] جا مريض موجود هئا. مرڪزي حڪومت [[ڪوڙهه مريضن وارو ايڪٽ 1898]] منظور ڪيو، جنهن تحت هندستان ۾ ڪوڙهه جي مريضن کي زبردستي الڳ رکڻ لاءِ قانوني اختيار فراهم ڪيا ويا.<ref>[http://www.nls.uk/indiapapers/leprosy.html Leprosy – Medical History of British India] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910150758/http://www.nls.uk/indiapapers/leprosy.html |date=10 September 2007 }}, National Library of Scotland 2007.</ref> [[مائونٽ اسٽيورٽ ايلفنسٽن]] جي نگراني هيٺ [[چيچڪ]] خلاف [[چيچڪ جي ويڪسين|ويڪسينيشن]] کي عام ڪرڻ لاءِ هڪ مهم شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.smallpoxhistory.ucl.ac.uk/Other%20Asia/ongoingwork.htm |title=Other histories of smallpox in South Asia |publisher=Smallpoxhistory.ucl.ac.uk |date=18 July 2006 |access-date=29 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416015559/http://www.smallpoxhistory.ucl.ac.uk/Other%20Asia/ongoingwork.htm|archive-date=16 April 2012}}</ref> هندستان ۾ وڏي پيماني تي ويڪسينيشن جي نتيجي ۾ اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين چيچڪ سبب موتن ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.vigyanprasar.gov.in/comcom/feature57.htm |title=Feature Story: Smallpox |publisher=Vigyanprasar.gov.in |access-date=29 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305060729/http://www.vigyanprasar.gov.in/comcom/feature57.htm |archive-date=5 March 2012 }}</ref> 1849ع ۾ [[ڪلڪتو]] ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان لڳ ڀڳ 13٪ [[چيچڪ]] سبب ٿيندا هئا.<ref>{{cite journal | pmc=2181657 | pmid=19993010 | volume=38 | issue=3 | title=Smallpox and Vaccination in British India During the Last Seventy Years | date=January 1945 | journal=Proc. R. Soc. Med. | pages=135–40 | last1 = Rogers | first1 = L. | doi=10.1177/003591574503800318}}</ref> 1868ع کان 1907ع جي وچ ۾ چيچڪ سبب لڳ ڀڳ 4.7&nbsp;ملين ماڻهو فوت ٿيا.<ref>{{cite web|url=http://www.ijme.in/index.php/ijme/article/download/1533/3329|title=Smallpox – some unknown heroes in smallpox eradication|access-date=9 January 2015|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109221348/http://www.ijme.in/index.php/ijme/article/download/1533/3329|url-status=live}}</ref> [[سر رابرٽ گرانٽ]] مقامي ماڻهن کي طبي تعليم ڏيڻ لاءِ بمبئي ۾ هڪ منظم طبي اداري جي قيام تي خاص ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.grantmedicalcollege-jjhospital.org/history.htm |title=Sir JJ Group of Hospitals |publisher=Grantmedicalcollege-jjhospital.org |access-date=29 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420181057/http://www.grantmedicalcollege-jjhospital.org/history.htm |archive-date=20 April 2012 }}</ref> 1860ع ۾ [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج]] انهن چئن تسليم ٿيل ادارن مان هڪ بڻجي ويو، جتي ڊگري سطح جي تعليم ڏني ويندي هئي. ٻيا ادارا هي هئا: * [[ايلفنسٽن ڪاليج]] * [[دکن ڪاليج]] * [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]] <ref name="Impact of British Rule" /> == تعليم == [[File:Lucknowuniversity.jpg|thumb|left|[[لکنؤ يونيورسٽي]]، جيڪا برطانوي دور ۾ 1867ع ۾ قائم ڪئي وئي]] [[File:Calcuttamedicalcollege1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڪلڪتا يونيورسٽي]]، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي، هندستان جي ٽن قديم ترين جديد [[رياستي يونيورسٽي (هندستان)|رياستي يونيورسٽين]] مان هڪ آهي.]] [[ڪلڪتو]]، [[بمبئي]] ۽ [[مدراس]] جون يونيورسٽيون 1857ع ۾، بغاوت کان ٿورو اڳ، قائم ڪيون ويون. 1890ع تائين لڳ ڀڳ 60,000 هندستانين ميٽرڪ يا اعليٰ داخلا جا امتحان پاس ڪيا هئا، جن مان اڪثريت [[آزاد فنون تعليم]] يا قانون جي شعبي سان لاڳاپيل هئي. انهن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو سرڪاري انتظاميا ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته ٻيو هڪ ٽيون حصو وڪيل بڻيو. نتيجي طور هڪ انتهائي تعليم يافته ۽ پيشاور سرڪاري بيوروڪريسي وجود ۾ آئي. 1887ع تائين وچولي درجي جي سول سروس جي 21,000 مقررين مان: * 45٪ هندو هئا، * 7٪ مسلمان هئا، * 19٪ يوريشيائي (يورپي پيءُ ۽ هندستاني ماءُ جا اولاد) هئا، * 29٪ يورپي هئا. مٿين درجي جي تقريباً 1,000 سول سروس عهدن مان تقريباً سڀئي برطانوي ماڻهن وٽ هئا، جن مان گهڻن [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]] يا [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]] جون ڊگريون حاصل ڪيون هيون.<ref>{{Harvnb|Moore|2001a|p=431}}</ref> حڪومت، جيڪا گهڻو ڪري مقامي مخير ماڻهن سان گڏجي ڪم ڪندي هئي، 1911ع تائين اعليٰ تعليم لاءِ 186 يونيورسٽيون ۽ ڪاليج قائم ڪري چڪي هئي. انهن ادارن ۾ 36,000 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا، جن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ مرد هئا. 1939ع تائين تعليمي ادارن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو ۽ شاگردن جو انگ 145,000 تائين پهچي ويو. نصاب برطانوي تعليمي معيارن مطابق ترتيب ڏنل هو، خاص طور [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]] ۽ [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]] جي طرز تي. ان ۾ انگريزي ادب ۽ يورپي تاريخ تي خاص زور ڏنو ويندو هو. تنهن هوندي به، 1920ع واري ڏهاڪي تائين اهي تعليمي ادارا هندستاني قومپرستي جي اهم مرڪزن ۾ تبديل ٿي ويا.<ref>Zareer Masani (1988). ''Indian Tales of the Raj'' p. 89.</ref> == پڻ ڏسو == {{Colonial India}} {{HistoryOfSouthAsia}} {{portal bar|British Empire|India|Pakistan|Bangladesh}} {{col div|colwidth=40em}} * [[برطانوي اتر آمريڪا]] * [[نوآبادياتي هندستان]] * [[سڌي نوآبادياتي حڪمراني]] * [[برطانوي هندستان جا جهنڊا]] * [[برطانوي راڄ جي اصطلاحن جي لغت]] (هندي-اردو لفظ) * [[برطانوي سلطنت جي تاريخ نويسي]] * [[برطانوي هندستان جون قانون ساز اسيمبليون]] * [[هندستان جي گورنر جنرلن جي فهرست]] {{colend}} {{clear}} == حوالا == {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> == ڪتابيات == === عام جائزا === {{refbegin}} * Allan, J., T. Wolseley Haig, H. H. Dodwell. ''The Cambridge Shorter History of India'' (1934) * Bandhu, Deep Chand. ''History of Indian National Congress'' (2003) * {{Citation | last1=Bandyopadhyay| first1=Sekhar| year=2004| title=From Plassey to Partition: A History of Modern India| publisher=Orient Longman| isbn=978-81-250-2596-2}} * {{Citation| last1=Bayly| first1=C. A.| year=1990| title=Indian Society and the Making of the British Empire| publisher=Cambridge University Press| isbn=978-0-521-38650-0}} * {{cite book |last1=Brendon |first1=Piers |title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997 |url=https://archive.org/details/declinefallofbri0000bren |date=2008}} * {{Citation| last1=Brown| first1=Judith M.| year=1994| title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-873113-9}} * {{Citation |last1=Bose |first1=Sugata |last2=Jalal |first2=Ayesha |year=2004 |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy}} * {{Citation |last=Chhabra |first=G. S. |year=2005 |title=Advanced Study in the History of Modern India}} * {{Citation| last1=Copland| first1=Ian| year=2001| title=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire}} * Coupland, Reginald. ''India: A Re-Statement'' * Dodwell, H. H. (ed.). ''The Cambridge History of India, Volume VI: The Indian Empire 1858–1918'' * Gilmour, David. ''The British in India: A Social History of the Raj'' * Herbertson, A.J. and O.J.R. Howarth (eds.). ''The Oxford Survey of the British Empire'' * James, Lawrence. ''Raj: The Making and Unmaking of British India'' * {{Citation| last1=Judd| first1=Denis| year=2004| title=The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947}} * Louis, William Roger & Judith M. Brown (eds.). ''The Oxford History of the British Empire'' * {{citation |last=Low |first=D. A. |year=1993 |title=Eclipse of Empire}} * {{citation |last=Ludden |first=David E. |year=2002 |title=India And South Asia: A Short History}} * {{Citation |last1=Majumdar |first1=Ramesh Chandra |title=An Advanced History of India}} * Majumdar, R. C. (ed.). ''British Paramountcy and Indian Renaissance'' * Mansingh, Surjit. ''The A to Z of India'' * {{Citation| last1=Marshall| first1=P. J.| year=2001| title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire}} * {{citation |last=Markovits |first=Claude |year=2004 |title=A History of Modern India, 1480–1950}} * {{Citation| last1=Metcalf| first1=Barbara D.| last2=Metcalf |first2=Thomas R. |year=2006| title=A Concise History of Modern India}} * [[پينڊريل مون]]. ''The British Conquest and Dominion of India'' * {{Citation| last1=Peers| first1=Douglas M.| year=2006| title=India under Colonial Rule 1700–1885}} * Riddick, John F. ''The History of British India: A Chronology'' * Riddick, John F. ''Who Was Who in British India'' * {{Citation |last=Robb |first=Peter |year=2002 |title=A History of India}} * {{Citation |last=Sarkar |first=Sumit |year=2004 |title=Modern India, 1885–1947}} * Smith, Vincent A. ''The Oxford History of India'' * Somervell, D.C. ''The Reign of King George V'' * {{Citation| last1=Spear| first1=Percival| year=1990| title=A History of India, Volume 2}} * {{citation |last1=Stein |first1=Burton |year=2010 |title=A History of India}} * Thompson, Edward & G.T. Garratt. ''Rise and Fulfilment of British Rule in India'' * {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley |year=2004 |title=A New History of India}} * Wolpert, Stanley (ed.). ''Encyclopedia of India'' * {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley |year=2006 |title=Shameful Flight: The Last Years of the British Empire in India}} === خاص موضوع === {{refbegin}} * {{Citation |last=Baker |first=David |date=1993 |title=Colonialism in an Indian Hinterland: The Central Provinces, 1820–1920 |location=Delhi |publisher=Oxford University Press. pp. xiii, 374 |isbn=978-0-19-563049-7}} * {{Citation |last1=Bayly |first1=Christopher |author-link1=Christopher Alan Bayly |year=2000 |title=Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780–1870 (Cambridge Studies in Indian History and Society) |publisher=Cambridge University Press. pp. 426 |isbn=978-0-521-66360-1}} * {{Citation |last1=Bayly |first1=Christopher |author-link1=Christopher Alan Bayly |last2=Harper |first2=Timothy |year=2005 |title=Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945 |url=https://books.google.com/books?id=qXH9xGCWjYUC |access-date=22 September 2013 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01748-1 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062737/https://books.google.com/books?id=qXH9xGCWjYUC |url-status=live}} * {{Citation |last1=Bayly |first1=Christopher |author-link1=Christopher Alan Bayly |last2=Harper |first2=Timothy |title=Forgotten Wars: Freedom and Revolution in Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=0M4Pl_VCExgC |access-date=21 September 2013 |year=2007 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-02153-2}} * Bayly, Christopher Alan. ''Imperial Meridian: The British Empire and the World 1780–1830''. (Routledge, 2016). * {{Citation |last=Bose |first=Sudhindra |author-link=Sudhindra Bose |year=1916 |title=Some Aspects of British Rule in India |url=https://books.google.com/books?id=5wmGAAAAIAAJ |series=Studies in the Social Sciences |volume=V |issue=1 |location=Iowa City |publisher=The University |pages=79–81 |access-date=15 September 2018 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150850/https://books.google.com/books?id=5wmGAAAAIAAJ |url-status=live}} * Bosma, Ulbe (2011), ''Emigration: Colonial circuits between Europe and Asia in the 19th and early 20th century'', EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History، حاصل ڪيل: 25 مارچ 2021ع (pdf). * Brown, Judith M. ''Gandhi: Prisoner of Hope'' (1991)، علمي سوانح عمري. * {{Citation |editor1-last=Brown, Judith M. |editor2-last=Louis |editor2-first=Wm. Roger |year=2001 |title=Oxford History of the British Empire: The Twentieth Century |publisher=Oxford University Press. pp. 800 |isbn=978-0-19-924679-3}} * Buckland, C.E. ''Dictionary of Indian Biography'' (1906)، 495 صفحا. [https://archive.org/details/bub_gb_InFTmnS4crYC مڪمل متن]. * {{Citation |last=Carrington |first=Michael |date=May 2013 |title=Officers, Gentlemen, and Murderers: Lord Curzon's campaign against "collisions" between Indians and Europeans, 1899–1905 |journal=Modern Asian Studies |volume=47 |issue=3 |pages=780–819 |doi=10.1017/S0026749X12000686 |s2cid=147335168}} * {{Citation |last1=Chandavarkar |first1=Rajnarayan |author-link=Rajnarayan Chandavarkar |year=1998 |title=Imperial Power and Popular Politics: Class, Resistance and the State in India, 1850–1950 |publisher=(Cambridge Studies in Indian History & Society). Cambridge University Press. pp. 400 |isbn=978-0-521-59692-3}} * {{Citation |last1=Chatterji |first1=Joya |year=1993 |title=Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932–1947 |publisher=Cambridge University Press. pp. 323 |isbn=978-0-521-52328-8}} * {{Citation |last1=Copland |first1=Ian |year=2002 |title=Princes of India in the Endgame of Empire, 1917–1947 |publisher=(Cambridge Studies in Indian History & Society). Cambridge University Press. pp. 316 |isbn=978-0-521-89436-4}} * {{cite book |last=Das |first=Manmath Nath |year=1964 |title=India under Morley and Minto: politics behind revolution, repression and reforms |url=https://books.google.com/books?id=V3geAAAAMAAJ |publisher=G. Allen and Unwin |oclc=411335}} * {{Citation |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |year=2001 |title=Late Victorian Holocausts |publisher=Verso Books |isbn=978-1-85984-739-8 |title-link=Late Victorian Holocausts}} * Dewey, Clive. ''Anglo-Indian Attitudes: The Mind of the Indian Civil Service'' (2003) * Ewing, Ann. "Administering India: The Indian Civil Service", ''History Today'', جون 1982ع، 32#6، ص.&nbsp;43–48، 1858ع کان 1947ع تائين جو احاطو ڪري ٿو. * {{Citation |last=Fieldhouse |first=David |year=1996 |chapter=For Richer, for Poorer? |editor-last=Marshall |editor-first=P. J. |title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |chapter-url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&q=famine+british+empire+india&pg=PA132 |publisher=Cambridge: Cambridge University Press. pp. 400 |pages=108–146 |isbn=978-0-521-00254-7 |access-date=9 November 2020 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150851/https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&q=famine+british+empire+india&pg=PA132 |url-status=live}} * Gilmartin, David. 1988. ''Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan''. University of California Press. 258 صفحا. {{ISBN|978-0-520-06249-8}}. * Gilmour, David. ''Curzon: Imperial Statesman'' (2006) [https://books.google.com/books?id=kOEsSmOQL7EC اقتباس ۽ متن ڳولا]. * Gopal, Sarvepalli. ''British Policy in India 1858–1905'' (2008) * {{Citation |last=Gopal |first=Sarvepalli |year=1976 |title=Jawaharlal Nehru: A Biography |url=https://books.google.com/books?id=Jj-4zmBLXq0C |access-date=21 February 2012 |publisher=Harvard U. Press |isbn=978-0-674-47310-2}} * Gopal, Sarvepalli. ''Viceroyalty of Lord Irwin 1926–1931'' (1957). * {{Citation |last=Gopal |first=Sarvepalli |year=1953 |title=The Viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884 |url=https://books.google.com/books?id=eKE9AAAAIAAJ |access-date=21 February 2012 |publisher=Oxford U. Press}} * {{Citation |last1=Gould |first1=William |year=2004 |title=Hindu Nationalism and the Language of Politics in Late Colonial India |publisher=Cambridge U. Press. pp. 320 |isbn=978-1-139-45195-6 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC}} * {{Citation |last=Grove |first=Richard H. |author-link=Richard Grove |year=2007 |title=The Great El Nino of 1789–93 and its Global Consequences: Reconstructing an Extreme Climate Even in World Environmental History |journal=The Medieval History Journal |volume=10 |issue=1&2 |pages=75–98 |doi=10.1177/097194580701000203 |s2cid=162783898 |hdl=1885/51009 |hdl-access=free}} * {{Citation |last=Hall-Matthews |first=David |date=November 2008 |title=Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India |journal=Modern Asian Studies |volume=42 |issue=6 |pages=1189–1212 |doi=10.1017/S0026749X07002892 |s2cid=146232991}} * {{citation |last1=Headrick |first1=Daniel R. |author-link=Daniel R. Headrick |year=1988 |title=The tentacles of progress: technology transfer in the age of imperialism, 1850–1940 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-505115-7}} * {{Citation |last=Hyam |first=Ronald |year=2007 |title=Britain's Declining Empire: The Road to Decolonisation, 1918–1968 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86649-1}} * {{Citation |last=Imperial Gazetteer of India vol. III |year=1907 |title=The Indian Empire, Economic (Chapter X: Famine), pp. 475–502 |publisher=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press. pp. xxx, 1 map, 552.}} * {{Citation |year=1909 |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=IV |url=https://archive.org/details/imperialgazettee04grea |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |ref={{harvid|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1909}}}} * {{Citation |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1993 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |publisher=Cambridge U. Press, 334 pages}}. * Kaminsky, Arnold P. ''The India Office, 1880–1910'' (1986)، اقتباس ۽ متن ڳولا، لنڊن جي عملدارن تي ڌيان. * {{Citation |last=Khan |first=Yasmin |year=2007 |title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan |publisher=Yale U. Press, 250 pages |isbn=978-0-300-12078-3 |url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan}} * Khan, Yasmin. ''India At War: The Subcontinent and the Second World War'' (2015)، وسيع علمي جائزو؛ پڻ هن نالي سان شايع ٿيل: Khan, Yasmin. ''The Raj at War: A People's History Of India's Second World War'' (2015)، هڪ اهم ۽ جامع علمي اڀياس. * {{Citation |last=Klein |first=Ira |date=July 2000 |title=Materialism, Mutiny and Modernization in British India |journal=Modern Asian Studies |volume=34 |issue=3 |pages=545–580 |jstor=313141 |doi=10.1017/S0026749X00003656 |s2cid=143348610}} * {{Citation |last=Koomar |first=Roy Basanta |year=2009 |title=The Labor Revolt in India |publisher=BiblioBazaar, LLC |pages=13–14 |isbn=978-1-113-34966-8}} * Kumar, Deepak. ''Science and the Raj: A Study of British India'' (2006). * Lipsett, Chaldwell. ''Lord Curzon in India 1898–1903'' (1903)، اقتباس ۽ متن ڳولا، 128 صفحا. * {{Citation |last1=Low |first1=D. A. |author-link=Anthony Low |year=2002 |title=Britain and Indian Nationalism: The Imprint of Ambiguity 1929–1942 |publisher=Cambridge University Press. pp. 374 |isbn=978-0-521-89261-2}} * MacMillan, Margaret. ''Women of the Raj: The Mothers, Wives, and Daughters of the British Empire in India'' (2007). * {{Citation |last=Metcalf |first=Thomas R. |author-link=Thomas R. Metcalf |year=1991 |title=The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870 |publisher=Riverdale Co. Pub. pp. 352 |isbn=978-81-85054-99-5}} * {{Citation |last=Metcalf |first=Thomas R. |author-link=Thomas R. Metcalf |year=1997 |title=Ideologies of the Raj |publisher=Cambridge University Press, pp. 256 |isbn=978-0-521-58937-6 |url=https://books.google.com/books?id=TRcMoGSkRtIC&pg=PR8}} * {{Citation |last=Moore |first=Robin J. |year=2001a |chapter=Imperial India, 1858–1914 |editor-last=Porter |editor-first=Andrew N. |title=Oxford History of the British Empire |volume=III |pages=422–446 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6}} * Moore, Robin J. "India in the 1940s", in Robin Winks, ed. ''Oxford History of the British Empire: Historiography'', (2001b), ص.&nbsp;231–242. * {{Citation |last=Nehru |first=Jawaharlal |author-link=Jawaharlal Nehru |year=1946 |title=Discovery of India |url=https://archive.org/details/DiscoveryOfIndia |location=Delhi |publisher=Oxford University Press}} * {{Citation |editor-last=Porter |editor-first=Andrew |year=2001 |title=Oxford History of the British Empire: Nineteenth Century |publisher=Oxford University Press. pp. 800 |isbn=978-0-19-924678-6}} * Raghavan, Srinath. ''India's War: World War II and the Making of Modern South Asia'' (2016). وسيع علمي جائزو [https://www.amazon.com/dp/046503022X/ اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923151120/https://www.amazon.com/dp/046503022X/ |date=23 September 2023 }} * {{Citation |last=Rai |first=Lajpat |author-link=Lajpat Rai |year=2008 |title=England's Debt to India: A Historical Narrative of Britain's Fiscal Policy in India |publisher=BiblioBazaar, LLC |pages=263–281 |isbn=978-0-559-80001-6}} * {{Citation |last=Raja |first=Masood Ashraf |author-link=Masood Ashraf Raja |year=2010 |title=Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity, 1857–1947 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-547811-2}} * {{Citation |last=Ramusack |first=Barbara |year=2004 |title=The Indian Princes and their States (The New Cambridge History of India) |publisher=Cambridge University Press. pp. 324 |isbn=978-0-521-03989-5}} * Read, Anthony, and David Fisher; ''The Proudest Day: India's Long Road to Independence'' (W. W. Norton, 1999) [https://archive.org/details/proudestdayindia0000read Archive.org، اڌار وٺڻ جوڳو] * Riddick, John F. ''The History of British India: A Chronology'' (2006) [https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923150852/https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC |date=23 September 2023 }} * Riddick, John F. ''Who Was Who in British India'' (1998)؛ 5000 داخلايون [https://books.google.com/books?id=LI8UAQAAIAAJ اقتباس]. * {{cite journal |last1=Satya |first1=Laxman D. |title=British Imperial Railways in Nineteenth Century South Asia |journal=Economic and Political Weekly |date=2008 |volume=43 |issue=47 |pages=69–77 |jstor=40278213 |issn=0012-9976}} * {{Citation |last=Shaikh |first=Farzana |year=1989 |title=Community and Consensus in Islam: Muslim Representation in Colonial India, 1860–1947 |publisher=Cambridge University Press. pp. 272. |isbn=978-0-521-36328-0}}. * {{Citation |editor1-last=Talbot |editor1-first=Ian |editor2-last=Singh |editor2-first=Gurharpal |year=1999 |title=Region and Partition: Bengal, Punjab and the Partition of the Subcontinent |publisher=Oxford University Press. pp. 420 |isbn=978-0-19-579051-1}}. * Thatcher, Mary. ''Respected Memsahibs: an Anthology'' (Hardinge Simpole, 2008). * {{Citation |last=Tinker |first=Hugh |date=October 1968 |title=India in the First World War and after |journal=Journal of Contemporary History |volume=3 |issue=4, 1918–19: From War to Peace |pages=89–107 |jstor=259853 |doi=10.1177/002200946800300407 |s2cid=150456443 |doi-access=free}}. * Voigt, Johannes. ''India in The Second World War'' (1988). * {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley A. |chapter=India: British Imperial Power 1858–1947 (Indian nationalism and the British response, 1885–1920; Prelude to Independence, 1920–1947) |chapter-url=https://www.britannica.com/eb/article-47042/India |year=2007 |title=Encyclopædia Britannica |access-date=2 June 2022 |archive-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607195200/http://www.britannica.com/eb/article-47042/India |url-status=live}}. * Wolpert, Stanley A. ''Jinnah of Pakistan'' (2005). * Wolpert, Stanley A. ''Tilak and Gokhale: revolution and reform in the making of modern India'' (1962) [https://books.google.com/books?id=cmV6KLzEZNAC مڪمل متن آن لائن]. {{refend}} === معاشي ۽ سماجي تاريخ === {{refbegin}} * Anstey, Vera. ''The economic development of India'' (چوٿون ڇاپو، 1952)، 677 صفحا؛ جامع علمي احاطو؛ 1939ع تائين ويهين صديءَ تي ڌيان. * Ballhatchet, Kenneth. ''Race, Sex, and Class under the Raj: Imperial Attitudes and Policies and Their Critics, 1793–1905'' (1980). * Chaudhary, Latika, et al. eds. ''A New Economic History of Colonial India'' (2015). * {{Citation |last=Derbyshire |first=I. D. |year=1987 |title=Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914 |journal=Population Studies |volume=21 |issue=3 |pages=521–545 |doi=10.1017/s0026749x00009197 |jstor=312641 |s2cid=146480332}} * Chaudhuri, Nupur. "Imperialism and Gender" in ''Encyclopedia of European Social History,'' edited by Peter N. Stearns, (vol. 1, 2001), ص.&nbsp;515–521. آن لائن؛ راڄ تي زور. * Dutt, Romesh C. ''The Economic History of India under early British Rule'' (1901); ''The Economic History of India in the Victorian Age'' (1906) [https://archive.org/search.php?query=%28Dutt%2C%20Romesh%20C.%20%27%27The%20Economic%20History%20of%20India%22%29%20AND%20creator%3A%28Dutt%2C%20Romesh%20%29 آن لائن] * Gupta, Charu, ed. ''Gendering Colonial India: Reforms, Print, Caste and Communalism'' (2012) * Hyam, Ronald. ''Empire and Sexuality: The British Experience'' (1990). * {{Citation |last1=Kumar |first1=Dharma |last2=Desai |first2=Meghnad |year=1983 |title=The Cambridge Economic History of India |url=https://books.google.com/books?id=9ew8AAAAIAAJ |volume=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-22802-2 |access-date=15 September 2018 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150851/https://books.google.com/books?id=9ew8AAAAIAAJ |url-status=live}} * Lockwood, David. ''The Indian Bourgeoisie: A Political History of the Indian Capitalist Class in the Early Twentieth Century'' (I.B. Tauris, 2012)، 315 صفحا؛ انهن هندستاني صنعتڪارن تي ڌيان جن راڄ مان فائدو ورتو، پر آخرڪار انڊين نيشنل ڪانگريس جو ساٿ ڏنو. * {{cite journal |last1=O'Dell |first1=Benjamin D. |year=2014 |title=Beyond Bengal: Gender, Education, and the Writing of Colonial Indian History |journal=Victorian Literature and Culture |volume=42 |issue=3 |pages=535–551 |doi=10.1017/S1060150314000138 |s2cid=96476257}} * {{Citation |last=Roy |first=Tirthankar |date=Summer 2002 |title=Economic History and Modern India: Redefining the Link |journal=The Journal of Economic Perspectives |volume=16 |issue=3 |pages=109–130 |doi=10.1257/089533002760278749 |jstor=3216953 |doi-access=free}} * Sarkar, J. (2013، ٻيهر ڇاپو). ''Economics of British India''، ٽيون ڇاپو. ڪلڪتو: M.C. Sarkar & Sons. * {{Citation |last=Simmons |first=Colin |year=1985 |title='De-Industrialization', Industrialization and the Indian Economy, c. 1850–1947 |journal=Modern Asian Studies |volume=19 |issue=3 |pages=593–622 |doi=10.1017/s0026749x00007745 |jstor=312453 |s2cid=144581168}} * Sinha, Mrinalini. ''Colonial Masculinity: The 'Manly Englishman' and the 'Effeminate Bengali' in the Late Nineteenth Century'' (1995). * Strobel, Margaret. ''European Women and the Second British Empire'' (1991). * {{Citation |last=Tirthankar |first=Roy |date=2014 |title=Financing the Raj: the City of London and colonial India 1858–1940 |journal=Business History |volume=56 |issue=6 |pages=1024–1026 |doi=10.1080/00076791.2013.828424 |s2cid=153716644}} * {{Citation |last=Tomlinson |first=Brian Roger |year=1993 |title=The Economy of Modern India, 1860–1970 |series=New Cambridge History of India |volume=III.3 |publisher=Cambridge University Press |page=109 |isbn=978-0-521-36230-6}} * {{citation |last=Tomlinson |first=Brian Roger |date=October 1975 |title=India and the British Empire, 1880–1935 |journal=Indian Economic and Social History Review |volume=12 |issue=4 |pages=337–380 |doi=10.1177/001946467501200401 |s2cid=144217855}} {{refend}} === تاريخ نويسي ۽ يادگيري === * {{cite book|author=Andrews, C.F.|title=India and the Simon Report|url=https://books.google.com/books?id=tMZRDQAAQBAJ&pg=PT11|year=2017|publisher=Routledge reprint of 1930 first edition|page=11|isbn=978-1-315-44498-7}} * Durant, Will (2011، ٻيهر ڇاپو). ''The Case for India''. New York: Simon and Schuster. * {{cite journal | last1 = Ellis | first1 = Catriona | year = 2009 | title = Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India | journal = History Compass | volume = 7 | issue = 2| pages = 363–375 | doi=10.1111/j.1478-0542.2008.00564.x}} * {{cite journal | last1 = Gilmartin | first1 = David | year = 2015 | title = The Historiography of India's Partition: Between Civilization and Modernity | url = https://archive.org/details/journal-of-asian-studies_2015-02_74_1/page/23 | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 74 | issue = 1| pages = 23–41 | doi=10.1017/s0021911814001685| s2cid = 67841003 }} * {{cite journal | last1 = Major | first1 = Andrea | year = 2011 | title = Tall tales and true: India, historiography and British imperial imaginings | journal = Contemporary South Asia | volume = 19 | issue = 3 | pages = 331–332 | doi=10.1080/09584935.2011.594257| s2cid = 145802033 }} * Mantena, Rama Sundari. ''The Origins of Modern Historiography in India: Antiquarianism and Philology'' (2012). * Moor-Gilbert, Bart. ''Writing India, 1757–1990: The Literature of British India'' (1996)، انگريزي ۾ لکيل افسانوي ادب بابت. * Mukherjee, Soumyen. "Origins of Indian Nationalism: Some Questions on the Historiography of Modern India". ''Sydney Studies in Society and Culture'' 13 (2014). آن لائن. * Nawaz, Rafida, and Syed Hussain Murtaza. "Impact of Imperial Discourses on Changing Subjectivities in Core and Periphery: A Study of British India and British Nigeria". ''Perennial Journal of History'' 2.2 (2021): 114–130. آن لائن. * Nayak, Bhabani Shankar. "Colonial world of postcolonial historians: reification, theoreticism, and the neoliberal reinvention of tribal identity in India". ''Journal of Asian and African Studies'' 56.3 (2021): 51 {{refend}} qczoo2od8j62eo7ai6n7lbwypbtsuo3 0 59783 426101 422058 2026-10-29T13:19:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 426101 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ترقي پسند ناول نگار، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب (1921ع–2001ع)}} {{Infobox person | name = گوبند مالهي | native_name = گوبند مالهي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1921|8|5|df=yes}} | birth_place = [[ٺاروشاهه]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2001|2|10|1921|8|5|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | nationality = ڀارتي | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، مترجم، ايڊيٽر ۽ ثقافتي ڪارڪن | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = ايل ايل بي | alma_mater = [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]]، ڪراچي | movement = [[ترقي پسند ادب|ترقي پسند ادبي تحريڪ]] | notable_works = ''آنسو''، ''پکيئڙا ولر کان وڇڙيا''، ''پيار جي پياس''، ''شرم ٻوٽي''، ''ادب ۽ اديب'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1973ع)؛ مهاراشٽر گورو پرسڪار (1990ع)؛ بين الاقوامي لطيف انعام (1991ع) | website = https://gobindmalhi.com/ }} '''گوبند مالهي''' (انگريزي: ''Gobind Malhi''؛ 5 آگسٽ 1921ع – 10 فيبروري 2001ع) [[سنڌي ٻولي]] جو ناميارو [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناٽڪ نويس]]، مترجم، مضمون نگار، ايڊيٽر ۽ ثقافتي ڪارڪن هو. هن [[برطانوي هندستان]] جي سنڌ صوبي ۾ جنم ورتو ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ رهائش اختيار ڪئي. مالهي سنڌي ترقي پسند ادب جي اهم اڳواڻن مان هو ۽ ڀارت ۾ سنڌي ناول، رنگمنچ، ادبي تنظيمن ۽ سنڌي ثقافت جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="MarathiVishwakosh">{{Cite encyclopedia |title=माल्ही, गोबिंद |encyclopedia=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/29022/ |language=mr |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-10-16 |archive-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419030150/https://vishwakosh.marathi.gov.in/29022/ |url-status=dead}}</ref><ref name="SindhiSangat">{{Cite web |title=(Late) Gobind Malhi |url=https://sindhisangat.com/promoters/gobind-malhi/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-16}}</ref> سندس ادبي تخليقن ۾ سماجي اڻبرابري، انساني رشتا، پيار، معاشي مسئلا، ورهاڱي جا اثر، لڏپلاڻ ۽ عام ماڻهن جي زندگي اهم موضوع آهن. هن پنهنجي ناولن ۽ ڪهاڻين ۾ خاص طور وچولي ۽ هيٺئين وچولي طبقي جي زندگيءَ کي حقيقت نگاريءَ سان پيش ڪيو.<ref name="MalhiOfficial">{{Cite web |title=Welcome to Gobind Malhi Website |url=https://gobindmalhi.com/ |website=Gobind Malhi Official Website |language=en |access-date=2026-10-16}}</ref> 1973ع ۾ سندس ناول '''''پيار جي پياس''''' تي ڀارت جي قومي ادبي اداري [[ساهتيه اڪيڊمي]] کيس سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو.<ref name="SahityaAward">{{Cite web |title=Akademi Awards: Sindhi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-16}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == گوبند مالهي 5 آگسٽ 1921ع تي سنڌ جي ساهتي پرڳڻي جي تاريخي شهر [[ٺاروشاهه]] ۾ هڪ هندو زميندار خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس جنم وقت ٺاروشاهه نوابشاهه ضلعي جو حصو هو، جڏهن ته موجوده انتظامي ورهاست موجب اهو [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۾ واقع آهي.<ref name="KiratBabani">{{Cite web |last=Babani |first=Kirat |title=Gobind Malhi (1921–2001): Illumination of Love |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_01_01a.html |website=Sindhishaan |date=2001 |language=en |access-date=2026-10-16}}</ref> سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو. کيس موسيقي، فطرت ۽ سنڌي لوڪ روايتن سان ننڍپڻ کان دلچسپي هئي. ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي لکيل سوانحي مضمون موجب، مالهي پنهنجي ماءُ کي ننڍپڻ ۾ وڃائي ويٺو هو. سندس شخصيت جي جوڙجڪ ۾ خانداني ماحول، مطالعي ۽ موسيقيءَ سان دلچسپيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="KiratBabani"/> === تعليم === مالهي ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ٺاروشاهه ۾ حاصل ڪئي. هن 1939ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو ۽ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو. ڪراچيءَ ۾ هن [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ شاگرد تنظيمن جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ لڳو.<ref name="HundredWriters">{{Cite web |title=گوبند مالهي – سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15964 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-16}}</ref> [[فائل:DJ Sindh Government Science College.jpg|thumb|250px|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]]، ڪراچي، جتي گوبند مالهي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ شاگرد سياست ۾ سرگرم رهيو.]] هن 1944ع ۾ قانون جي ڊگري ايل ايل بي حاصل ڪئي. جيتوڻيڪ هن قانون جي تعليم مڪمل ڪئي، پر وڪالت کي مستقل پيشو بڻائڻ بدران سياست، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين ڏانهن ڌيان ڏنائين.<ref name="HundredWriters"/><ref name="MarathiVishwakosh"/> == سياسي سرگرميون ۽ ترقي پسند تحريڪ == === شاگرد سياست === گوبند مالهيءَ جي سياسي زندگيءَ جي شروعات ڪراچيءَ ۾ شاگرد سياست سان ٿي. 1940ع ڌاري هو ڊي جي ڪاليج جي شاگرد يونين سان لاڳاپيل ٿيو. شاگردن جي حقن لاءِ هلندڙ تحريڪن ۾ سندس شموليت کيس ان وقت جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان ويجهو آندو.<ref name="HundredWriters"/> 1941ع ۾ سندس ملاقات سنڌ جي ترقي پسند سياسي اڳواڻ [[سوڀو گيانچنداڻي|سوڀي گيانچنداڻيءَ]] سان ٿي. سوڀي جي صحبت مالهيءَ جي سياسي سوچ ۽ مارڪسي فلسفي ڏانهن لاڙي تي اثر وڌو. بعد ۾ هو [[ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا]] سان لاڳاپيل ٿيو.<ref name="MalhiOfficial"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ قيد === 1942ع ۾ مالهي برطانوي راڄ خلاف هلندڙ سياسي تحريڪ ۾ حصو ورتو. سندس سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ڪجهه مهينا قيد ڪاٽڻو پيو.<ref name="MarathiVishwakosh"/><ref name="MalhiOfficial"/> هن دور ۾ مالهي سياسي آزاديءَ سان گڏ سماجي برابري، مزدورن ۽ عام ماڻهن جي حقن ۽ ادب جي سماجي ڪردار تي زور ڏيندو رهيو. === سنڌي ترقي پسند ادبي تحريڪ === 1943ع ڌاري مالهيءَ جو واسطو ڪراچيءَ جي ''نئين دنيا ڪتاب گهر'' سان ٿيو. هي ادارو سنڌي ترقي پسند ادب جي اشاعت ۽ نون ليکڪن جي حوصلا افزائيءَ جو مرڪز بڻيو. ان سان لاڳاپيل اديبن ۾ برڪت علي آزاد، گوبند پنجابي ۽ ٻيا ترقي پسند ليکڪ شامل هئا.<ref name="HundredWriters"/> مالهيءَ ''ريگستاني ڦول'' نالي ترقي پسند ڪهاڻين جي مجموعي جي ترتيب ۾ حصو ورتو. هي مجموعو 1944ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ سنڌي ترقي پسند ڪهاڻيءَ جي اوائلي تخليقن کي گڏ ڪيو ويو.<ref name="MarathiVishwakosh"/> 1944ع ۽ 1945ع دوران هو سنڌي ترقي پسند ليکڪن جي تنظيمي سرگرمين ۾ اڳڀرو رهيو. هن ٻين هم خيال اديبن سان گڏ ادب کي سماجي تبديليءَ جو وسيلو بڻائڻ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="HundredWriters"/> == ورهاڱو ۽ ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن ئي هندو سنڌي خاندانن وانگر گوبند مالهي به سنڌ ڇڏي ڀارت هليو ويو ۽ [[ممبئي]] ۾ آباد ٿيو.<ref name="MarathiVishwakosh"/> ورهاڱي سبب سنڌي اديبن جي تنظيمي سرگرمين، رسالن ۽ اشاعتي ادارن ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڀارت پهچڻ کان پوءِ مالهيءَ پنهنجي ادبي ۽ ثقافتي ڪم کي جاري رکيو. هن سنڌي ٻوليءَ جي بقا، ادب جي اشاعت ۽ سنڌي ثقافت جي تحفظ کي پنهنجي سرگرمين جو مرڪز بڻايو. لڏپلاڻ، بي گهر ٿيڻ، معاشي تڪليفن ۽ نئين سماجي ماحول سان هم آهنگ ٿيڻ جا تجربا سندس ڪيترن ئي ناولن ۾ نظر اچن ٿا.<ref name="HundredWriters"/><ref name="MalhiOfficial"/> == ادبي ۽ ثقافتي تنظيمون == === نئين دنيا === مالهي سنڌ ۾ ''نئين دنيا'' سان لاڳاپيل ادبي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ورهاڱي کان پوءِ 1948ع ۾ ممبئي مان ''نئين دنيا'' رسالي جي ٻيهر اشاعت لاءِ ڪوششون ڪيائين.<ref name="HundredWriters"/> هن رسالي ترقي پسند ادب، ڪهاڻي، تنقيد ۽ نون ليکڪن جي تخليقن کي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ حصو ورتو. === نئون ساهت منڊل ۽ سنڌي ساهت منڊل === 1948ع ڌاري ممبئي ۾ ''نئون ساهت منڊل'' قائم ٿيو، جنهن ۾ گوبند مالهي سيڪريٽري طور ڪم ڪيو. بعد ۾ هن تنظيم جو نالو ''سنڌي ساهت منڊل'' رکيو ويو. تنظيم ادبي گڏجاڻيون، ڪانفرنسون ۽ ٻين سرگرمين وسيلي ڀارت ۾ سنڌي ادب کي هٿي ڏني.<ref name="HundredWriters"/> مرهٽي وشوڪوش موجب مالهي 1949ع کان 1954ع تائين سنڌي ساهت منڊل سان اهم تنظيمي حيثيت ۾ لاڳاپيل رهيو.<ref name="MarathiVishwakosh"/> === سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ === مالهي ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي سڃاڻپ ۽ واڌاري لاءِ سرگرم رهيو. هن ''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا'' سان لاڳاپيل تنظيمي ذميواريون نڀايون ۽ ڪيترن سالن تائين ان جي سيڪريٽري ۽ صدر طور ڪم ڪيو.<ref name="MalhiOfficial"/> هيءَ تحريڪ سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت ۾ ادبي، تعليمي ۽ سرڪاري سطح تي سڃاڻپ ڏيارڻ لاءِ هلندڙ وسيع جدوجهد جو حصو هئي. == ادبي خدمتون == گوبند مالهي سنڌي ادب جي ڪيترين ئي صنفن ۾ لکيو. سندس اهم ادبي سڃاڻپ ناول نگاريءَ سان وابسته آهي، پر ڪهاڻي، ناٽڪ، مضمون، سفرنامي، آتم ڪٿا، ترجمي ۽ ادبي صحافت ۾ پڻ سندس ڪم موجود آهي.<ref name="MalhiOfficial"/> === ناول نگاري === مالهيءَ جو پهريون مشهور اصلوڪو ناول ''آنسو'' 1952ع ۾ شايع ٿيو. هن ناول ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان ڀارت لڏي ويل سنڌي ماڻهن جي زندگي، پناهگير ڪئمپن، معاشي مسئلن ۽ سماجي ڏکيائين کي موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="HundredWriters"/> 1952ع ۾ سندس ٻيا ناول ''زندگيءَ جي راهه تي'' ۽ ''جيون ساٿي'' پڻ شايع ٿيا. انهن ناولن ۾ گڏيل خاندان، پيار، شادي، معاشي حالتن ۽ سماجي روايتن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تڪرارن کي پيش ڪيو ويو.<ref name="MarathiVishwakosh"/> 1953ع ۾ شايع ٿيل ''پکيئڙا ولر کان وڇڙيا'' سنڌي لڏپلاڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي سماجي حالتن سان لاڳاپيل اهم ناولن مان هڪ آهي. مالهيءَ جي ناولن ۾ حقيقت نگاري، انساني نفسيات، سماجي مسئلا ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جي عڪاسي نمايان آهي.<ref name="MalhiOfficial"/> === چونڊ ناول === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #A8C1D8; background:#FFFFFF; font-size:95%;" |+ style="background:#174A78; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | گوبند مالهيءَ جا چونڊ ناول ! style="background:#DCEBFA; color:#173A59;" | ناول ! style="background:#DCEBFA; color:#173A59;" | اشاعت ! style="background:#DCEBFA; color:#173A59;" | ادبي يا موضوعاتي اهميت |- | '''آنسو''' | 1952ع | ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي زندگي |- | زندگيءَ جي راهه تي | 1952ع | سماجي ۽ خانداني مسئلا |- | جيون ساٿي | 1952ع | پيار، شادي ۽ سماجي رڪاوٽون |- | من جو ميت | 1953ع | انساني رشتا ۽ سماجي زندگي |- | پکيئڙا ولر کان وڇڙيا | 1953ع | لڏپلاڻ ۽ وڇوڙي جا تجربا |- | عشق ناهي راند | 1955ع | پيار ۽ سماجي تعلقات |- | شرم ٻوٽي | 1950ع وارو ڏهاڪو | سماجي حقيقت نگاري |- | لوڪ آهي ٻوڪ | 1957ع | سماجي زندگيءَ جي عڪاسي |- | جي سوري ڀانئين سيج | 1959ع | سماجي ۽ انساني تڪرار |- | پريتَم ويو پرديس | 1968ع | پيار ۽ وڇوڙو |- | سونهن جا سوداگر | 1972ع | انساني تعلقات |- | style="background:#E5F4E9;" | '''پيار جي پياس''' | style="background:#E5F4E9;" | '''1972ع''' | style="background:#E5F4E9;" | '''1973ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ناول''' |- | مسوريءَ جي راڻي | 1983ع | سماجي ناول |- | ڀاڀي | 1995ع | خانداني ۽ سماجي تعلقات |} <ref name="MalhiBooks">{{Cite web |title=Books available at Gobind Malhi website |url=https://gobindmalhi.com/Books |website=Gobind Malhi Official Website |language=en |access-date=2026-10-16}}</ref> === پيار جي پياس === ''پيار جي پياس'' گوبند مالهيءَ جي اهم ناولن مان هڪ آهي. هي ناول 1972ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1973ع ۾ کيس ان تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="SahityaAward"/> ناول جو مرڪزي موضوع هڪ عورت جي زندگي، پيار جي تلاش، سماجي لاڳاپن ۽ انساني رشتن جي پيچيدگين سان لاڳاپيل آهي. ڪهاڻيءَ ۾ عورت جي نفسياتي ۽ جذباتي تجربن کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="MalhiOfficial"/> === ڪهاڻي نويسي === مالهي سنڌي ترقي پسند ڪهاڻيءَ جي اوائلي ۽ اهم ليکڪن مان هو. سندس ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقت نگاري، طبقاتي مسئلا، انساني همدردي ۽ عام ماڻهن جا تجربا اهم آهن. 1944ع ۾ هن ''ريگستاني ڦول'' نالي ترقي پسند ڪهاڻين جو مجموعو مرتب ڪيو. سندس ''هري حقدار'' ڪهاڻي 1945ع جي تخليقن ۾ شمار ٿئي ٿي.<ref name="MarathiVishwakosh"/> سندس ڪهاڻين جا مجموعا هن ريت آهن: * ''پهريون پيار ۽ ٻيون يادگيريون'' * ''اها به ڪا آکاڻي آ؟'' (1984ع) * ''اڳتي قدم'' (1986ع) * ''ترِويني'' (1995ع) <ref name="MalhiOfficial"/> == ناٽڪ ۽ سنڌي رنگمنچ == گوبند مالهي ڀارت ۾ سنڌي رنگمنچ جي ترقيءَ لاءِ سرگرم رهيو. هن ناٽڪ لکيا، ٻين ٻولين جي تخليقن کي اسٽيج لاءِ ترتيب ڏنو، ناٽڪن جي هدايتڪاري ڪئي ۽ نون فنڪارن جي تربيت ۾ حصو ورتو.<ref name="MalhiOfficial"/> === ڪلاڪار منڊل === 1951ع ۾ مالهيءَ ''ڪلاڪار منڊل'' قائم ڪيو، جنهن جو مقصد سنڌي ناٽڪ، موسيقي ۽ ثقافتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ هو. هن اداري سان [[ڀڳونتي ناواڻي]]، مدن جماڻي، ايشور ناواڻي، سترام روهڙا ۽ ٻيا فنڪار لاڳاپيل رهيا.<ref name="MalhiOfficial"/> مالهي انڊين پيپلز ٿيئٽر ايسوسيئيشن (IPTA) سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هن سنڌي ناٽڪن کي ڀارت جي مختلف شهرن ۾ پيش ڪرڻ ۽ سنڌي ثقافتي پروگرامن کي منظم ڪرڻ ۾ حصو ورتو. === نمايان ناٽڪ === سندس اصلوڪن ۽ ترتيب ڏنل ناٽڪن ۾ هيٺيان نالا شامل آهن: * ''گهوٽ ڪنوار راضي'' * ''گستاخي معاف'' * ''سنڌوءَ جو سوڳنڌ'' * ''ڪفن'' — [[منشي پريمچند]] جي ڪهاڻيءَ تي ٻڌل ناٽڪي پيشڪش * ''سسئي پنهون'' * ''جوهوءَ جي ڪناري'' * ''مان موٽي ايندس'' سندس ناٽڪن جا مجموعا ''گهوٽ ڪنوار راضي'' (1974ع)، ''گستاخي معاف'' (1988ع) ۽ ''سنڌوءَ جو سوڳنڌ'' (1966ع) جي نالن سان شايع ٿيا.<ref name="MalhiOfficial"/> == فلم ۽ موسيقيءَ ۾ خدمتون == گوبند مالهي سنڌي ثقافتي موسيقيءَ ۽ فلم جي شعبي ۾ پڻ حصو ورتو. هن سنڌي فلم '''''سنڌوءَ جي ڪناري''''' (''Sindhu-a-Je Kinare'') جي تياري ۽ هدايتڪاريءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhiSangat"/> هن فلم سان ڀڳونتي ناواڻي، مدن جماڻي ۽ ٻين سنڌي فنڪارن جا نالا لاڳاپيل هئا. فلم جي موسيقي سي. ارجن ترتيب ڏني ۽ گيتن سان سنڌي موسيقيءَ جا مشهور فنڪار وابسته هئا.<ref name="MalhiOfficial"/> مالهيءَ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي پروگرامن کي ڀارت جي مختلف شهرن ۽ پرڏيهه ۾ آباد سنڌين تائين پهچائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. == ترجما ۽ سنڌيڪاري == گوبند مالهي ٻين ٻولين جي ادب کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ترجمي جو ڪم پڻ ڪيو. هن روسي، بنگالي، هندي ۽ ٻين ٻولين جي مشهور ليکڪن جون تخليقون سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيون. سندس ترجمن ۾ هيٺيان ڪتاب نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; background:#FFFFFF; border:1px solid #B4C8DA;" |+ style="background:#345F89; color:#FFFFFF; padding:9px;" | گوبند مالهيءَ جا چونڊ ترجما ! style="background:#E4EFF9;" | سنڌي عنوان ! style="background:#E4EFF9;" | اصل ليکڪ ! style="background:#E4EFF9;" | اصل ٻولي يا تخليق |- | ماءُ | [[مئڪسم گورڪي]] | روسي ناول ''Mother'' |- | ڌرتي ماتا | [[تاراشنڪر بندوپاڌياي]] | بنگالي ادب |- | سنيتا | [[جينندر ڪمار]] | هندي ناول |- | ساٿي | [[يشپال]] | هندي ادب |- | تاني | [[لن يو تانگ]] | چيني ليکڪ جي تخليق |} <ref name="HundredWriters"/><ref name="SindhiSangat"/> == آتم ڪٿا ۽ ٻيون لکڻيون == گوبند مالهيءَ پنهنجي زندگيءَ، ادبي تجربن ۽ سماجي سرگرمين بابت آتم ڪٿائي ادب پڻ لکيو. سندس پنجن جلدن تي مشتمل آتم ڪٿا '''''ادب ۽ اديب''''' 1989ع کان 1992ع جي وچ ۾ شايع ٿي. ان ۾ سندس ننڍپڻ، تعليم، سياسي زندگي، ادبي سرگرمين، سنڌ جي سماجي ماحول ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي تجربن جو ذڪر آهي.<ref name="MalhiOfficial"/> سندس ٻين ڪتابن ۾: * ''سنڌي ويا سنڌ ڏسڻ'' — سفرنامو، 1993ع * ''رهبر منهنجي راهه جا'' — مضمون، 1996ع * ''سادھو هيرانند'' — انگريزي ڪتاب، 1951ع شامل آهن.<ref name="MalhiOfficial"/> == ادبي انعام ۽ اعزاز == گوبند مالهيءَ کي سندس ادبي ۽ ثقافتي خدمتن تي مختلف اعزاز مليا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #A9C3D9; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#205C86; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | گوبند مالهيءَ جا ادبي اعزاز ! style="background:#DDECF7;" | سال ! style="background:#DDECF7;" | انعام ! style="background:#DDECF7;" | سبب يا ادارو |- | style="text-align:center; background:#E7F3E8;" | '''1973ع''' | '''[[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]''' | ناول ''پيار جي پياس'' |- | 1990ع | مهاراشٽر گورو پرسڪار | مهاراشٽر حڪومت |- | 1991ع | بين الاقوامي لطيف انعام | دبئي، گڏيل عرب امارات |- | 1993ع | ادبي اعزاز | ڀارتيه ڀاشا پريشد، ڪلڪتو |- | 1996ع | لائف ٽائيم اچيومينٽ اعزاز | سنڌي ساهتيه اڪيڊمي |} <ref name="SahityaAward"/><ref name="SindhiSangat"/> == ادبي اسلوب ۽ اهميت == گوبند مالهيءَ جي لکڻين ۾ ترقي پسند فڪر سان گڏ انساني احساسن، سماجي رشتن ۽ روزمره جي زندگيءَ جي حقيقتن کي اهميت ڏني وئي آهي. سندس ڪهاڻين ۽ ناولن جا ڪردار اڪثر عام سماجي ماحول سان تعلق رکن ٿا. هن سنڌي نثر ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ کي هٿي ڏني ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي سماج جي تجربن کي ادبي صورت ۾ محفوظ ڪيو. سندس ادبي ڪم سنڌي ٻوليءَ جي تسلسل ۽ هندستان ۾ سنڌي سڃاڻپ جي تحفظ جي حوالي سان پڻ اهميت رکي ٿو.<ref name="MalhiOfficial"/> سنڌي ادب ۾ گوبند مالهي، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] ۽ اي. جي. اتم کي ترقي پسند ادب ۽ سنڌيت جي تحريڪ سان لاڳاپيل اهم شخصيتن طور ياد ڪيو ويندو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == وفات == گوبند مالهي 10 فيبروري 2001ع تي 79 ورهين جي ڄمار ۾ ممبئيءَ جي ڪانديولي واري رهائشگاهه تي وفات ڪئي.<ref name="KiratBabani"/> سندس وفات کان پوءِ به سنڌي ادب، ناٽڪ ۽ ثقافت ۾ سندس خدمتن کي ياد ڪيو ويندو رهيو. 2021ع ۾ سندس جنم جي سئو سالا موقعي تي ادبي ۽ ثقافتي تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="MalhiOfficial"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] * [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] * [[سوڀو گيانچنداڻي]] * [[ڀڳونتي ناواڻي]] * [[هندستان ۾ سنڌي ٻولي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite encyclopedia |last=Lal |first=Ananda |title=Malhi, Gobind |encyclopedia=The Oxford Companion to Indian Theatre |publisher=Oxford University Press |year=2004 |language=en}} * {{Cite web |title=گوبند مالهي – سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15964 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd}} * {{Cite web |title=माल्ही, गोबिंद |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/29022/ |website=मराठी विश्वकोश |language=mr |access-date=2026-10-16 |archive-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419030150/https://vishwakosh.marathi.gov.in/29022/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Gobind Malhi |url=https://gobindmalhi.com/ |website=Gobind Malhi Official Website |language=en}} * {{Cite web |title=Gobind Malhi (1921–2001): Illumination of Love |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_01_01a.html |website=Sindhishaan |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://gobindmalhi.com/ گوبند مالهيءَ بابت ويب سائيٽ] * [https://gobindmalhi.com/Books گوبند مالهيءَ جي ڪتابن جو آن لائين ذخيرو] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/ ساهتيه اڪيڊمي] * [https://www.sindhiadabiboard.org/ سنڌي ادبي بورڊ] {{Authority control}} [[زمرو:1921ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2001ع جون فوتگيون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي ترقي پسند اديب]] [[زمرو:سنڌي نسل جا ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام حاصل ڪندڙ سنڌي اديب]] [[زمرو:ٺاروشاهه جا ماڻهو]] a8oaup8mu9kjrrst45jlclhtovigvqk 0 76879 426121 339189 2026-10-29T16:05:53Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426121 wikitext text/x-wiki مديني ۾ پنهنجي زندگيءَ جي ڏهن سالن ۾ رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم 27 ڀيرا گهر کان ٻاهر نڪتا.عمره القضا ۽ حج جو اضافو ڪرڻ سان اهو تعداد 29 ٿي وڃي ٿو.سؤ کان وڌيڪ ڀيرا اصحابن کي موڪلائين.ڪي سوانح نگار ان جو تعداد هڪ سئو پنجويهه ٻڌائين ٿا.پاڻ سڳورن صلي الله عليه وآله وسلم ست سئو ڇهه 766 ڏينهن گهر کان ٻاهر رهيا. اهو ساليانو ٻه ۽ اڌ مهينن جو ٺهيل آهي. ڪجھ ماخذ لفظ غزوه ۽ ان سان لاڳاپيل جمع مغازيءَ کي تنگ فني معنى ۾ استعمال ڪن ٿا انهن مهمن جو حوالو ڏيڻ لاءِ جن ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم حصو ورتو هو، جڏهن ته لفظ سريا (جمع:سرایا) استعمال ڪيو ويو آهي انهن ابتدائي مسلمان مهمن لاءِ جتي هو ذاتي طور تي موجود نه هو. ٻيا ماخذ غزوه ۽ مغازي اصطلاحن کي عام طور تي استعمال ڪن ٿا ته جيئن ٻنهي قسمن جي سفرن جو حوالو ڏنو وڃي. ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ مهمن جي تاريخ ۾ اهم اختلاف موجود آهن. جيستائين ٻي صورت ۾ ذڪر نه ڪيو وڃي، هن فهرست ۾ ڏنل تاريخون مونٽگومري واٽ جي "مديني ۾ محمد" تي ٻڌل آهن، جيڪو بدلي ۾ ليون ڪيٽاني جي تجويز ڪيل تاريخ جي پيروي ڪري ٿو. ==مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]] 6ekjhw5pju2naljuukbfi9cjtuocf7v 426122 426121 2026-10-29T16:10:42Z Memon2025 21315 426122 wikitext text/x-wiki مديني ۾ پنهنجي زندگيءَ جي ڏهن سالن ۾ رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم 27 ڀيرا گهر کان ٻاهر نڪتا.عمره القضا ۽ حج جو اضافو ڪرڻ سان اهو تعداد 29 ٿي وڃي ٿو.سؤ کان وڌيڪ ڀيرا اصحابن کي موڪلائين.ڪي سوانح نگار ان جو تعداد هڪ سئو پنجويهه ٻڌائين ٿا.پاڻ سڳورن صلي الله عليه وآله وسلم ست سئو ڇهه 766 ڏينهن گهر کان ٻاهر رهيا. اهو ساليانو ٻه ۽ اڌ مهينن جو ٺهيل آهي. ڪجھ ماخذ لفظ غزوه ۽ ان سان لاڳاپيل جمع مغازيءَ کي تنگ فني معنى ۾ استعمال ڪن ٿا انهن مهمن جو حوالو ڏيڻ لاءِ جن ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم حصو ورتو هو، جڏهن ته لفظ سريا (جمع:سرایا) استعمال ڪيو ويو آهي انهن ابتدائي مسلمان مهمن لاءِ جتي هو ذاتي طور تي موجود نه هو. ٻيا ماخذ غزوه ۽ مغازي اصطلاحن کي عام طور تي استعمال ڪن ٿا ته جيئن ٻنهي قسمن جي سفرن جو حوالو ڏنو وڃي. ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ مهمن جي تاريخ ۾ اهم اختلاف موجود آهن. جيستائين ٻي صورت ۾ ذڪر نه ڪيو وڃي، هن فهرست ۾ ڏنل تاريخون مونٽگومري واٽ جي "مديني ۾ محمد" تي ٻڌل آهن، جيڪو بدلي ۾ ليون ڪيٽاني جي تجويز ڪيل تاريخ جي پيروي ڪري ٿو. ==مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]] eqbg36h2dv2hk4fl0ikz3y5h39iveqd 0 80064 426129 358277 2026-10-29T16:19:51Z Memon2025 21315 426129 wikitext text/x-wiki {{Short description|Failed siege of Medina in 627 CE}} {{Good article}} {{Infobox military conflict | conflict = Battle of the Trench | partof = جنگ خندق<br>مديني جي اسلامي رياست-مڪي جي مشرڪن وچ جنگيون | image = Battle of Trench 627 CE.png | caption = خندق جي جنگ جو نقشو | date = 31 مارچ کان 14 اپريل، 627ع {{sfn|Watt|1956|p=35–36}} | place = Surrounding perimeter of [[Medina]] | coordinates = {{WikidataCoord|display=it}} | map_type = Saudi Arabia | map_relief = yes | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | casus = مڪي جا مشرڪ ٻين مشرڪ قبيلن کي ملائي 10000 جي لشڪر سان مديني تي حملو ڪيا جئين مديني جي اسلامي رياست کي ختم ڪري چڏن. ان لاء مديني ۾ رهندڙ يهودي قبيلي، بنو قريظه، جنهن جو مسلمانن سان مديني جو گڏ ٿي دفاع ڪرڻ جو معاهدو هو، کي غداري لاء تيار ڪيا ۽ خيبر ۾ رهندڙ يهودي قبيلي جا سردار انهن سان گڏ آيا هئا. | territory = [[مدينو|مديني جي چوڌاري]] | result = * احزاب ناڪام ٿي موٽي ويا{{sfn|Brockopp|2010|p=9}}{{sfn|Lapidus|2012|p=42}}{{Sfn|Buhl|Welch|1993|p=370}}{{sfn|Watt|1961|pp=167–174}} * مسلمان يهودين جي غدار قبيلي تي حملو ڪيا ۽ سڀني کي قتل ڪري ڇڏيا. | combatant1 = مسلمان بشمول؛ * خزرج ۽ اوس جا انصار * مختلف نسلن جا مهاجر جن ۾ قريش ۽ بنو قيس جي مهاجرن جا اهم حصا شامل هئا. | combatant2 = احزاب، اتحادي لشڪر بشمول؛ * مڪي جي قريش قبيلي جا مشرڪ * بنو قريظه ۽ بنو نضير جا يهودي قبيلا * ٻيا عرب قبيلا جهڙوڪ بنو مره، خيبر، حئي بن عوف مري، بنو غطفان، بني اسد، بنو شجاع ۽ وڌيڪ (ڏسو: احزاب) | commander1 = '''[[محمد|محمد صلي الله عليه وسلم]]'''<br />[[علي ابن ابي طالب|حضرت علي ابن ابي طالب رضي الله تعالي عنه]]<br />[[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضي الله تعالي عنه]]<br />[[عباده بن صامت|حضرت عباده بن صامت رضي الله تعالي عنه]]<ref>{{cite book |last1=Gil |first1=Moshe |title=Ibn Sa'd, 1(1), 147 VII(2), 113f, Baladhuri, Tarikh Tabari, 1 2960, Muqaddasi, Muthir, 25f; Ibn Hisham, 311 |publisher=Cambridge University press |isbn=0521599849 |page=119 |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&q=ubada+samit+&pg=PA40 |access-date=26 January 2020 |date=1997-02-27 }}</ref><br/>[[سعد بن معاذ|حضرت سعد بن معاذ رضي الله تعالي عنه]]{{KIA}} | commander2 = '''ابو سفيان ابن حرب'''<br />عمرو ابن عبدود<br />طليحه اسدي{{KIA}} | strength1 = 3,000{{sfn|Rodinson|2002|p=208}} | strength2 = 10,000 | casualties1 = 5{{sfn|Hazleton|2014|p=259}} – 6{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} | casualties2 = 3{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} }} [[File:Battle of trench site.JPG|thumb|مديني شريف ۾ خندق جي جنگ جو ماڳ]] '''غزوه خندق''' يا خندق جي جنگ ([[عربي ٻولي|عربي]]: غزوة الخندق)، جنهن کي اتحادي گروهن جي جنگ (عربي: غزوة الاحزاب) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[پهرين اسلامي رياست|مسلمانن]] ۽ [[قريش]] جي وچ ۾ لڙائي جو حصو هئي، جتي هن ڀيري قريش جارحيت اختيار ڪئي ۽ بني غطفان سان گڏ 10,000 جي لشڪر سان اڳتي وڌيا ۽ [[مدينو|مديني شريف]] جو محاصرو ڪيو. مسلمانن، جن مديني ۾ پنهنجو بچاءُ ڪيو ۽ پنهنجي بستيءَ جي چوڌاري، [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسيءَ رضي الله تعالي عنه]] جي تجويز تي خندق کوٽيا.{{Sfn|Watt|1961|p=168}} اها جنگ، جيڪا 627ع ۾ ٿي ۽ اٽڪل ٻه هفتا هلي.{{Sfn|Watt|1961|p=169}} [[احد جي جنگ]] ۾ شڪست جي باوجود [[محمد|پيغمبر اسلام ﷺ]] جن کي طاقت ۽ شهرت ۽ اسلام جي پکڙجڻ کي جاري رکندي ڏسي قريش تنگ ٿي پنهنجي شهر مديني تي قبضو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. اهو محسوس ڪندي ته انهن وٽ فوجي صلاحيت گهٽ هئي، ڇاڪاڻ ته هن صرف واپاري هئا، انهن بدوين (بنو غطفان) سان زور ڀريو ته جيئن انهن کي مهم ۾ شامل ڪيو وڃي. بنو نضير، جن کي محمد ﷺ پهريان مديني مان نيڪالي ڏني هئي، اهي به انهيءَ ڪوشش جو حصو هئا، ايتري قدر جو انهن بدوين کي پنهنجو اڌ فصل خيبر ۾ پيش ڪيو ته جيئن کين حصو وٺڻ لاءِ قائل ڪيو وڃي. آخر ۾، هنن مبينا طور تي 10,000 مردن (جيمز واٽ جي اندازي مطابق 7,500 کان به گهٽ) جي اتحادي فوج گڏ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جن ۾ بنو غطفان، بنو سليم ۽ بنو اسد شامل هئا. ٻئي طرف جڏهن محمد صلي الله عليه وسلم کي قريش جي اڳڀرائي جي خبر پئجي، حضرت سلمان فارسي، انهن جي حرڪت کي روڪڻ لاء سندس پوئلڳن کي هڪ اونهي خندق ٺاهن جي صلاح ڏني. بنو قريظه جو يهودي قبيلو خندق کوٽڻ ۽ اوزارن کي قرض ڏئي مسلمانن جي ان ڪوشش ۾ مدد ڪئي، پر پوء قريش ۽ بنو نضير جي يهودي سردارن جي اڪسائڻ تي غداري ڪيا. قريش جڏهن ويجهو پهتا ته اهي ان حڪمت عمليءَ کان ناواقف هئا ۽ خندق کان اڳتي وڌڻ لاءِ جدوجهد ڪرڻ لڳا. جيئن ئي گهيرو وڌندو ويو، نبي صلي الله عليه وسلم بنو غطفان سان ڳجهي ڳالهه ٻولهه ڪرڻ لاءِ وقت استعمال ڪيا ۽ پنهنجي مخالفن ۾ بي اعتمادي پيدا ڪيا. اٽڪل ٻن هفتن کان پوء، موسم خراب ٿي ويو ۽ حملي ڪندڙ پارٽي واپس ورتو. جنگ سبب مڪي وارن کي شام ڏانهن واپار ۽ سندن عزت جو گهڻو نقصان ٿيو. جڏهن ته مسلمانن جو رعب سڃي عرب تي پيو. احزاب جي موٽڻ کان پوءِ مٿس جبرائيل آيا، جنهن کيس بنو قريظه تي حملو ڪرڻ جي هدايت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ مسلمانن طرفان ان جي آبادي کي قتل ۽ غلام بڻائي ڇڏيو. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} *[https://web.archive.org/web/20180916195358/http://www.thewaytotruth.org/prophetmuhammad/trench.html The Battle Of The Trench] *[https://web.archive.org/web/20110727061504/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s9.html Al-Ahzab (the Confederates) Invasion] *[http://www.al-islam.org/restatement/26.htm A Restatement of the History of Islam and Muslims;The Battle of the Trench] by Sayed Ali *[http://lasjan.page.tl/Al-Ahzab.htm Battle of ''Ahzab'' '''(غزوة الاحزاب)'''] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Battle Of The Trench}} [[Category:Campaigns led by Muhammad|Trench]] [[زمرو:غزوه|غزوه خندق]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:مدني دور]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:اسلام ۽ يھوديت]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:يھوديت جي تاريخ]] 17ovbga92ir7lyj80gz96nycipm4zgw 426130 426129 2026-10-29T16:21:20Z Memon2025 21315 426130 wikitext text/x-wiki {{Short description|Failed siege of Medina in 627 CE}} {{Good article}} {{Infobox military conflict | conflict = Battle of the Trench | partof = جنگ خندق<br>مديني جي اسلامي رياست-مڪي جي مشرڪن وچ جنگيون | image = Battle of Trench 627 CE.png | caption = خندق جي جنگ جو نقشو | date = 31 مارچ کان 14 اپريل، 627ع {{sfn|Watt|1956|p=35–36}} | place = Surrounding perimeter of [[Medina]] | coordinates = {{WikidataCoord|display=it}} | map_type = Saudi Arabia | map_relief = yes | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | casus = مڪي جا مشرڪ ٻين مشرڪ قبيلن کي ملائي 10000 جي لشڪر سان مديني تي حملو ڪيا جئين مديني جي اسلامي رياست کي ختم ڪري چڏن. ان لاء مديني ۾ رهندڙ يهودي قبيلي، بنو قريظه، جنهن جو مسلمانن سان مديني جو گڏ ٿي دفاع ڪرڻ جو معاهدو هو، کي غداري لاء تيار ڪيا ۽ خيبر ۾ رهندڙ يهودي قبيلي جا سردار انهن سان گڏ آيا هئا. | territory = [[مدينو|مديني جي چوڌاري]] | result = * احزاب ناڪام ٿي موٽي ويا{{sfn|Brockopp|2010|p=9}}{{sfn|Lapidus|2012|p=42}}{{Sfn|Buhl|Welch|1993|p=370}}{{sfn|Watt|1961|pp=167–174}} * مسلمان يهودين جي غدار قبيلي تي حملو ڪيا ۽ سڀني کي قتل ڪري ڇڏيا. | combatant1 = مسلمان بشمول؛ * خزرج ۽ اوس جا انصار * مختلف نسلن جا مهاجر جن ۾ قريش ۽ بنو قيس جي مهاجرن جا اهم حصا شامل هئا. | combatant2 = احزاب، اتحادي لشڪر بشمول؛ * مڪي جي قريش قبيلي جا مشرڪ * بنو قريظه ۽ بنو نضير جا يهودي قبيلا * ٻيا عرب قبيلا جهڙوڪ بنو مره، خيبر، حئي بن عوف مري، بنو غطفان، بني اسد، بنو شجاع ۽ وڌيڪ (ڏسو: احزاب) | commander1 = '''[[محمد|محمد صلي الله عليه وسلم]]'''<br />[[علي ابن ابي طالب|حضرت علي ابن ابي طالب رضي الله تعالي عنه]]<br />[[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضي الله تعالي عنه]]<br />[[عباده بن صامت|حضرت عباده بن صامت رضي الله تعالي عنه]]<ref>{{cite book |last1=Gil |first1=Moshe |title=Ibn Sa'd, 1(1), 147 VII(2), 113f, Baladhuri, Tarikh Tabari, 1 2960, Muqaddasi, Muthir, 25f; Ibn Hisham, 311 |publisher=Cambridge University press |isbn=0521599849 |page=119 |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&q=ubada+samit+&pg=PA40 |access-date=26 January 2020 |date=1997-02-27 }}</ref><br/>[[سعد بن معاذ|حضرت سعد بن معاذ رضي الله تعالي عنه]]{{KIA}} | commander2 = '''ابو سفيان ابن حرب'''<br />عمرو ابن عبدود<br />طليحه اسدي{{KIA}} | strength1 = 3,000{{sfn|Rodinson|2002|p=208}} | strength2 = 10,000 | casualties1 = 5{{sfn|Hazleton|2014|p=259}} – 6{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} | casualties2 = 3{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} }} [[File:Battle of trench site.JPG|thumb|مديني شريف ۾ خندق جي جنگ جو ماڳ]] '''غزوه خندق''' يا خندق جي جنگ ([[عربي ٻولي|عربي]]: غزوة الخندق)، جنهن کي اتحادي گروهن جي جنگ (عربي: غزوة الاحزاب) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[پهرين اسلامي رياست|مسلمانن]] ۽ [[قريش]] جي وچ ۾ لڙائي جو حصو هئي، جتي هن ڀيري قريش جارحيت اختيار ڪئي ۽ بني غطفان سان گڏ 10,000 جي لشڪر سان اڳتي وڌيا ۽ [[مدينو|مديني شريف]] جو محاصرو ڪيو. مسلمانن، جن مديني ۾ پنهنجو بچاءُ ڪيو ۽ پنهنجي بستيءَ جي چوڌاري، [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسيءَ رضي الله تعالي عنه]] جي تجويز تي خندق کوٽيا.{{Sfn|Watt|1961|p=168}} اها جنگ، جيڪا 627ع ۾ ٿي ۽ اٽڪل ٻه هفتا هلي.{{Sfn|Watt|1961|p=169}} [[احد جي جنگ]] ۾ شڪست جي باوجود [[محمد|پيغمبر اسلام ﷺ]] جن کي طاقت ۽ شهرت ۽ اسلام جي پکڙجڻ کي جاري رکندي ڏسي قريش تنگ ٿي پنهنجي شهر مديني تي قبضو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. اهو محسوس ڪندي ته انهن وٽ فوجي صلاحيت گهٽ هئي، ڇاڪاڻ ته هن صرف واپاري هئا، انهن بدوين (بنو غطفان) سان زور ڀريو ته جيئن انهن کي مهم ۾ شامل ڪيو وڃي. بنو نضير، جن کي محمد ﷺ پهريان مديني مان نيڪالي ڏني هئي، اهي به انهيءَ ڪوشش جو حصو هئا، ايتري قدر جو انهن بدوين کي پنهنجو اڌ فصل خيبر ۾ پيش ڪيو ته جيئن کين حصو وٺڻ لاءِ قائل ڪيو وڃي. آخر ۾، هنن مبينا طور تي 10,000 مردن (جيمز واٽ جي اندازي مطابق 7,500 کان به گهٽ) جي اتحادي فوج گڏ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جن ۾ بنو غطفان، بنو سليم ۽ بنو اسد شامل هئا. ٻئي طرف جڏهن محمد صلي الله عليه وسلم کي قريش جي اڳڀرائي جي خبر پئجي، حضرت سلمان فارسي، انهن جي حرڪت کي روڪڻ لاء سندس پوئلڳن کي هڪ اونهي خندق ٺاهن جي صلاح ڏني. بنو قريظه جو يهودي قبيلو خندق کوٽڻ ۽ اوزارن کي قرض ڏئي مسلمانن جي ان ڪوشش ۾ مدد ڪئي، پر پوء قريش ۽ بنو نضير جي يهودي سردارن جي اڪسائڻ تي غداري ڪيا. قريش جڏهن ويجهو پهتا ته اهي ان حڪمت عمليءَ کان ناواقف هئا ۽ خندق کان اڳتي وڌڻ لاءِ جدوجهد ڪرڻ لڳا. جيئن ئي گهيرو وڌندو ويو، نبي صلي الله عليه وسلم بنو غطفان سان ڳجهي ڳالهه ٻولهه ڪرڻ لاءِ وقت استعمال ڪيا ۽ پنهنجي مخالفن ۾ بي اعتمادي پيدا ڪيا. اٽڪل ٻن هفتن کان پوء، موسم خراب ٿي ويو ۽ حملي ڪندڙ پارٽي واپس ورتو. جنگ سبب مڪي وارن کي شام ڏانهن واپار ۽ سندن عزت جو گهڻو نقصان ٿيو. جڏهن ته مسلمانن جو رعب سڃي عرب تي پيو. احزاب جي موٽڻ کان پوءِ مٿس جبرائيل آيا، جنهن کيس بنو قريظه تي حملو ڪرڻ جي هدايت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ مسلمانن طرفان ان جي آبادي کي قتل ۽ غلام بڻائي ڇڏيو. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} *[https://web.archive.org/web/20180916195358/http://www.thewaytotruth.org/prophetmuhammad/trench.html The Battle Of The Trench] *[https://web.archive.org/web/20110727061504/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s9.html Al-Ahzab (the Confederates) Invasion] *[http://www.al-islam.org/restatement/26.htm A Restatement of the History of Islam and Muslims;The Battle of the Trench] by Sayed Ali *[http://lasjan.page.tl/Al-Ahzab.htm Battle of ''Ahzab'' '''(غزوة الاحزاب)'''] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Battle Of The Trench}} [[Category:Campaigns led by Muhammad|Trench]] [[زمرو:غزوه خندق]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:مدني دور]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:اسلام ۽ يھوديت]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:يھوديت جي تاريخ]] nrq2nwx1z6oodsyt08t87y3avfj2o9b 426131 426130 2026-10-29T16:22:28Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426131 wikitext text/x-wiki {{Short description|Failed siege of Medina in 627 CE}} {{Good article}} {{Infobox military conflict | conflict = Battle of the Trench | partof = جنگ خندق<br>مديني جي اسلامي رياست-مڪي جي مشرڪن وچ جنگيون | image = Battle of Trench 627 CE.png | caption = خندق جي جنگ جو نقشو | date = 31 مارچ کان 14 اپريل، 627ع {{sfn|Watt|1956|p=35–36}} | place = Surrounding perimeter of [[Medina]] | coordinates = {{WikidataCoord|display=it}} | map_type = Saudi Arabia | map_relief = yes | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | casus = مڪي جا مشرڪ ٻين مشرڪ قبيلن کي ملائي 10000 جي لشڪر سان مديني تي حملو ڪيا جئين مديني جي اسلامي رياست کي ختم ڪري چڏن. ان لاء مديني ۾ رهندڙ يهودي قبيلي، بنو قريظه، جنهن جو مسلمانن سان مديني جو گڏ ٿي دفاع ڪرڻ جو معاهدو هو، کي غداري لاء تيار ڪيا ۽ خيبر ۾ رهندڙ يهودي قبيلي جا سردار انهن سان گڏ آيا هئا. | territory = [[مدينو|مديني جي چوڌاري]] | result = * احزاب ناڪام ٿي موٽي ويا{{sfn|Brockopp|2010|p=9}}{{sfn|Lapidus|2012|p=42}}{{Sfn|Buhl|Welch|1993|p=370}}{{sfn|Watt|1961|pp=167–174}} * مسلمان يهودين جي غدار قبيلي تي حملو ڪيا ۽ سڀني کي قتل ڪري ڇڏيا. | combatant1 = مسلمان بشمول؛ * خزرج ۽ اوس جا انصار * مختلف نسلن جا مهاجر جن ۾ قريش ۽ بنو قيس جي مهاجرن جا اهم حصا شامل هئا. | combatant2 = احزاب، اتحادي لشڪر بشمول؛ * مڪي جي قريش قبيلي جا مشرڪ * بنو قريظه ۽ بنو نضير جا يهودي قبيلا * ٻيا عرب قبيلا جهڙوڪ بنو مره، خيبر، حئي بن عوف مري، بنو غطفان، بني اسد، بنو شجاع ۽ وڌيڪ (ڏسو: احزاب) | commander1 = '''[[محمد|محمد صلي الله عليه وسلم]]'''<br />[[علي ابن ابي طالب|حضرت علي ابن ابي طالب رضي الله تعالي عنه]]<br />[[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضي الله تعالي عنه]]<br />[[عباده بن صامت|حضرت عباده بن صامت رضي الله تعالي عنه]]<ref>{{cite book |last1=Gil |first1=Moshe |title=Ibn Sa'd, 1(1), 147 VII(2), 113f, Baladhuri, Tarikh Tabari, 1 2960, Muqaddasi, Muthir, 25f; Ibn Hisham, 311 |publisher=Cambridge University press |isbn=0521599849 |page=119 |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&q=ubada+samit+&pg=PA40 |access-date=26 January 2020 |date=1997-02-27 }}</ref><br/>[[سعد بن معاذ|حضرت سعد بن معاذ رضي الله تعالي عنه]]{{KIA}} | commander2 = '''ابو سفيان ابن حرب'''<br />عمرو ابن عبدود<br />طليحه اسدي{{KIA}} | strength1 = 3,000{{sfn|Rodinson|2002|p=208}} | strength2 = 10,000 | casualties1 = 5{{sfn|Hazleton|2014|p=259}} – 6{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} | casualties2 = 3{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} }} [[File:Battle of trench site.JPG|thumb|مديني شريف ۾ خندق جي جنگ جو ماڳ]] '''غزوه خندق''' يا خندق جي جنگ ([[عربي ٻولي|عربي]]: غزوة الخندق)، جنهن کي اتحادي گروهن جي جنگ (عربي: غزوة الاحزاب) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[پهرين اسلامي رياست|مسلمانن]] ۽ [[قريش]] جي وچ ۾ لڙائي جو حصو هئي، جتي هن ڀيري قريش جارحيت اختيار ڪئي ۽ بني غطفان سان گڏ 10,000 جي لشڪر سان اڳتي وڌيا ۽ [[مدينو|مديني شريف]] جو محاصرو ڪيو. مسلمانن، جن مديني ۾ پنهنجو بچاءُ ڪيو ۽ پنهنجي بستيءَ جي چوڌاري، [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسيءَ رضي الله تعالي عنه]] جي تجويز تي خندق کوٽيا.{{Sfn|Watt|1961|p=168}} اها جنگ، جيڪا 627ع ۾ ٿي ۽ اٽڪل ٻه هفتا هلي.{{Sfn|Watt|1961|p=169}} [[احد جي جنگ]] ۾ شڪست جي باوجود [[محمد|پيغمبر اسلام ﷺ]] جن کي طاقت ۽ شهرت ۽ اسلام جي پکڙجڻ کي جاري رکندي ڏسي قريش تنگ ٿي پنهنجي شهر مديني تي قبضو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. اهو محسوس ڪندي ته انهن وٽ فوجي صلاحيت گهٽ هئي، ڇاڪاڻ ته هن صرف واپاري هئا، انهن بدوين (بنو غطفان) سان زور ڀريو ته جيئن انهن کي مهم ۾ شامل ڪيو وڃي. بنو نضير، جن کي محمد ﷺ پهريان مديني مان نيڪالي ڏني هئي، اهي به انهيءَ ڪوشش جو حصو هئا، ايتري قدر جو انهن بدوين کي پنهنجو اڌ فصل خيبر ۾ پيش ڪيو ته جيئن کين حصو وٺڻ لاءِ قائل ڪيو وڃي. آخر ۾، هنن مبينا طور تي 10,000 مردن (جيمز واٽ جي اندازي مطابق 7,500 کان به گهٽ) جي اتحادي فوج گڏ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جن ۾ بنو غطفان، بنو سليم ۽ بنو اسد شامل هئا. ٻئي طرف جڏهن محمد صلي الله عليه وسلم کي قريش جي اڳڀرائي جي خبر پئجي، حضرت سلمان فارسي، انهن جي حرڪت کي روڪڻ لاء سندس پوئلڳن کي هڪ اونهي خندق ٺاهن جي صلاح ڏني. بنو قريظه جو يهودي قبيلو خندق کوٽڻ ۽ اوزارن کي قرض ڏئي مسلمانن جي ان ڪوشش ۾ مدد ڪئي، پر پوء قريش ۽ بنو نضير جي يهودي سردارن جي اڪسائڻ تي غداري ڪيا. قريش جڏهن ويجهو پهتا ته اهي ان حڪمت عمليءَ کان ناواقف هئا ۽ خندق کان اڳتي وڌڻ لاءِ جدوجهد ڪرڻ لڳا. جيئن ئي گهيرو وڌندو ويو، نبي صلي الله عليه وسلم بنو غطفان سان ڳجهي ڳالهه ٻولهه ڪرڻ لاءِ وقت استعمال ڪيا ۽ پنهنجي مخالفن ۾ بي اعتمادي پيدا ڪيا. اٽڪل ٻن هفتن کان پوء، موسم خراب ٿي ويو ۽ حملي ڪندڙ پارٽي واپس ورتو. جنگ سبب مڪي وارن کي شام ڏانهن واپار ۽ سندن عزت جو گهڻو نقصان ٿيو. جڏهن ته مسلمانن جو رعب سڃي عرب تي پيو. احزاب جي موٽڻ کان پوءِ مٿس جبرائيل آيا، جنهن کيس بنو قريظه تي حملو ڪرڻ جي هدايت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ مسلمانن طرفان ان جي آبادي کي قتل ۽ غلام بڻائي ڇڏيو. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} *[https://web.archive.org/web/20180916195358/http://www.thewaytotruth.org/prophetmuhammad/trench.html The Battle Of The Trench] *[https://web.archive.org/web/20110727061504/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s9.html Al-Ahzab (the Confederates) Invasion] *[http://www.al-islam.org/restatement/26.htm A Restatement of the History of Islam and Muslims;The Battle of the Trench] by Sayed Ali *[http://lasjan.page.tl/Al-Ahzab.htm Battle of ''Ahzab'' '''(غزوة الاحزاب)'''] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Battle Of The Trench}} [[Category:Campaigns led by Muhammad|Trench]] [[زمرو:غزوه خندق]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:جنگيون]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:مدني دور]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:اسلام ۽ يھوديت]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:يھوديت جي تاريخ]] op5vpkpxgqwq52xkxdkwzljjlte5qeg 426132 426131 2026-10-29T16:23:28Z Memon2025 21315 426132 wikitext text/x-wiki {{Short description|Failed siege of Medina in 627 CE}} {{Good article}} {{Infobox military conflict | conflict = Battle of the Trench | partof = جنگ خندق<br>مديني جي اسلامي رياست-مڪي جي مشرڪن وچ جنگيون | image = Battle of Trench 627 CE.png | caption = خندق جي جنگ جو نقشو | date = 31 مارچ کان 14 اپريل، 627ع {{sfn|Watt|1956|p=35–36}} | place = Surrounding perimeter of [[Medina]] | coordinates = {{WikidataCoord|display=it}} | map_type = Saudi Arabia | map_relief = yes | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | casus = مڪي جا مشرڪ ٻين مشرڪ قبيلن کي ملائي 10000 جي لشڪر سان مديني تي حملو ڪيا جئين مديني جي اسلامي رياست کي ختم ڪري چڏن. ان لاء مديني ۾ رهندڙ يهودي قبيلي، بنو قريظه، جنهن جو مسلمانن سان مديني جو گڏ ٿي دفاع ڪرڻ جو معاهدو هو، کي غداري لاء تيار ڪيا ۽ خيبر ۾ رهندڙ يهودي قبيلي جا سردار انهن سان گڏ آيا هئا. | territory = [[مدينو|مديني جي چوڌاري]] | result = * احزاب ناڪام ٿي موٽي ويا{{sfn|Brockopp|2010|p=9}}{{sfn|Lapidus|2012|p=42}}{{Sfn|Buhl|Welch|1993|p=370}}{{sfn|Watt|1961|pp=167–174}} * مسلمان يهودين جي غدار قبيلي تي حملو ڪيا ۽ سڀني کي قتل ڪري ڇڏيا. | combatant1 = مسلمان بشمول؛ * خزرج ۽ اوس جا انصار * مختلف نسلن جا مهاجر جن ۾ قريش ۽ بنو قيس جي مهاجرن جا اهم حصا شامل هئا. | combatant2 = احزاب، اتحادي لشڪر بشمول؛ * مڪي جي قريش قبيلي جا مشرڪ * بنو قريظه ۽ بنو نضير جا يهودي قبيلا * ٻيا عرب قبيلا جهڙوڪ بنو مره، خيبر، حئي بن عوف مري، بنو غطفان، بني اسد، بنو شجاع ۽ وڌيڪ (ڏسو: احزاب) | commander1 = '''[[محمد|محمد صلي الله عليه وسلم]]'''<br />[[علي ابن ابي طالب|حضرت علي ابن ابي طالب رضي الله تعالي عنه]]<br />[[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضي الله تعالي عنه]]<br />[[عباده بن صامت|حضرت عباده بن صامت رضي الله تعالي عنه]]<ref>{{cite book |last1=Gil |first1=Moshe |title=Ibn Sa'd, 1(1), 147 VII(2), 113f, Baladhuri, Tarikh Tabari, 1 2960, Muqaddasi, Muthir, 25f; Ibn Hisham, 311 |publisher=Cambridge University press |isbn=0521599849 |page=119 |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&q=ubada+samit+&pg=PA40 |access-date=26 January 2020 |date=1997-02-27 }}</ref><br/>[[سعد بن معاذ|حضرت سعد بن معاذ رضي الله تعالي عنه]]{{KIA}} | commander2 = '''ابو سفيان ابن حرب'''<br />عمرو ابن عبدود<br />طليحه اسدي{{KIA}} | strength1 = 3,000{{sfn|Rodinson|2002|p=208}} | strength2 = 10,000 | casualties1 = 5{{sfn|Hazleton|2014|p=259}} – 6{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} | casualties2 = 3{{Sfn|Rodgers|2012|p=148}}{{Sfn|Watt|1961|p=169}} }} [[File:Battle of trench site.JPG|thumb|مديني شريف ۾ خندق جي جنگ جو ماڳ]] '''غزوه خندق''' يا خندق جي جنگ ([[عربي ٻولي|عربي]]: غزوة الخندق)، جنهن کي اتحادي گروهن جي جنگ (عربي: غزوة الاحزاب) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[پهرين اسلامي رياست|مسلمانن]] ۽ [[قريش]] جي وچ ۾ لڙائي جو حصو هئي، جتي هن ڀيري قريش جارحيت اختيار ڪئي ۽ بني غطفان سان گڏ 10,000 جي لشڪر سان اڳتي وڌيا ۽ [[مدينو|مديني شريف]] جو محاصرو ڪيو. مسلمانن، جن مديني ۾ پنهنجو بچاءُ ڪيو ۽ پنهنجي بستيءَ جي چوڌاري، [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسيءَ رضي الله تعالي عنه]] جي تجويز تي خندق کوٽيا.{{Sfn|Watt|1961|p=168}} اها جنگ، جيڪا 627ع ۾ ٿي ۽ اٽڪل ٻه هفتا هلي.{{Sfn|Watt|1961|p=169}} [[احد جي جنگ]] ۾ شڪست جي باوجود [[محمد|پيغمبر اسلام ﷺ]] جن کي طاقت ۽ شهرت ۽ اسلام جي پکڙجڻ کي جاري رکندي ڏسي قريش تنگ ٿي پنهنجي شهر مديني تي قبضو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. اهو محسوس ڪندي ته انهن وٽ فوجي صلاحيت گهٽ هئي، ڇاڪاڻ ته هن صرف واپاري هئا، انهن بدوين (بنو غطفان) سان زور ڀريو ته جيئن انهن کي مهم ۾ شامل ڪيو وڃي. بنو نضير، جن کي محمد ﷺ پهريان مديني مان نيڪالي ڏني هئي، اهي به انهيءَ ڪوشش جو حصو هئا، ايتري قدر جو انهن بدوين کي پنهنجو اڌ فصل خيبر ۾ پيش ڪيو ته جيئن کين حصو وٺڻ لاءِ قائل ڪيو وڃي. آخر ۾، هنن مبينا طور تي 10,000 مردن (جيمز واٽ جي اندازي مطابق 7,500 کان به گهٽ) جي اتحادي فوج گڏ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جن ۾ بنو غطفان، بنو سليم ۽ بنو اسد شامل هئا. ٻئي طرف جڏهن محمد صلي الله عليه وسلم کي قريش جي اڳڀرائي جي خبر پئجي، حضرت سلمان فارسي، انهن جي حرڪت کي روڪڻ لاء سندس پوئلڳن کي هڪ اونهي خندق ٺاهن جي صلاح ڏني. بنو قريظه جو يهودي قبيلو خندق کوٽڻ ۽ اوزارن کي قرض ڏئي مسلمانن جي ان ڪوشش ۾ مدد ڪئي، پر پوء قريش ۽ بنو نضير جي يهودي سردارن جي اڪسائڻ تي غداري ڪيا. قريش جڏهن ويجهو پهتا ته اهي ان حڪمت عمليءَ کان ناواقف هئا ۽ خندق کان اڳتي وڌڻ لاءِ جدوجهد ڪرڻ لڳا. جيئن ئي گهيرو وڌندو ويو، نبي صلي الله عليه وسلم بنو غطفان سان ڳجهي ڳالهه ٻولهه ڪرڻ لاءِ وقت استعمال ڪيا ۽ پنهنجي مخالفن ۾ بي اعتمادي پيدا ڪيا. اٽڪل ٻن هفتن کان پوء، موسم خراب ٿي ويو ۽ حملي ڪندڙ پارٽي واپس ورتو. جنگ سبب مڪي وارن کي شام ڏانهن واپار ۽ سندن عزت جو گهڻو نقصان ٿيو. جڏهن ته مسلمانن جو رعب سڃي عرب تي پيو. احزاب جي موٽڻ کان پوءِ مٿس جبرائيل آيا، جنهن کيس بنو قريظه تي حملو ڪرڻ جي هدايت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ مسلمانن طرفان ان جي آبادي کي قتل ۽ غلام بڻائي ڇڏيو. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} *[https://web.archive.org/web/20180916195358/http://www.thewaytotruth.org/prophetmuhammad/trench.html The Battle Of The Trench] *[https://web.archive.org/web/20110727061504/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s9.html Al-Ahzab (the Confederates) Invasion] *[http://www.al-islam.org/restatement/26.htm A Restatement of the History of Islam and Muslims;The Battle of the Trench] by Sayed Ali *[http://lasjan.page.tl/Al-Ahzab.htm Battle of ''Ahzab'' '''(غزوة الاحزاب)'''] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Battle Of The Trench}} [[Category:Campaigns led by Muhammad|Trench]] [[زمرو:غزوه خندق]] [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] 8vbm3am1y2asd4fnwj6meqtefxkbr36 0 80823 426221 367076 2026-10-30T09:41:02Z Memon2025 21315 426221 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=محمد شفيع عباسي قريشي|image=File:Mohammad Shafi Qureshi, Governor of Madhya Pradesh (cropped).jpg|order=11هون|office=مڌيه پرديش جو گورنر|term_start=24 جون 1993|term_end=21 اپريل 1998|1blankname=وڏو وزير|1namedata=[[ديگ وجي سنگهه]]|predecessor=[[ايم. الف خان]]|successor=[[ڀائي مهاوير]]|office1=[[اتر پرديش جو گورنر]]<br />{{small|(آرضي)}}|term_start1=3 مئي 1996|term_end1=19 جولاءِ 1996|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=''خالي''|predecessor1=[[موتي لال وورا]]|successor1=[[روميش ڀنڊاري]]|order2=16هون|office2=بهار جو گورنر|term_start2=19 مارچ 1991|term_end2=13 آگسٽ 1993|1blankname2=وڏو وزير|1namedata2=[[لالو پرساد ياديو]]|predecessor2=[[بي ستيا نارائن ريڊي]] {{small|(آرضي)}}|successor2=[[اخلاق الرحمان قدوائي]]|office3=5th [[وزارت سياحت (ڀارت)|وزير سياحت]]|primeminister3=[[چارن سنگهه]]|term_start3=30 جولاءِ 1979ع|term_end3=14 جنوري 1980|predecessor3=[[پورشوتم ڪوشڪ]]|successor3=[[جانڪي بلڀ پتنائڪ]]|office4=ريلوي جو ڊپٽي وزير|term_start4=10 آڪٽوبر 1974|term_end4=مارچ 1977ع|primeminister4=[[اندرا گانڌي]]|office5=اسٽيل ۽ ڳري صنعت جو نائب وزير|term_start5=15 مئي 1969ع|term_end5=2 مئي 1971ع|primeminister5=اندرا گانڌي|office6=واپار جو نائب وزير|term_start6=28 جنوري 1966ع|term_end6=14 فيبروري 1969|primeminister6=اندرا گانڌي|birth_date={{Birth date|1928|11|24|df=y}}|birth_place=[[ڄمون ۽ ڪشمير(ڇپيل رياست)|ڄمون ۽ ڪشمير]], [[برطانوي هندستان]]|residence=|death_date={{death date and age |2016|8|28|1928|11|24|df=yes}}|death_place=[[نئين دهلي]]، [[ڀارت]]|spouse=|children=|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|website=}} '''محمد شفيع عباسي قريشي''' (24 نومبر 1928 – 28 آگسٽ 2016) ڪشمير جو هڪ ڀارتي سياستدان ۽ مدبر هو ۽ هندستاني رياست ڄمون ۽ ڪشمير ۾ [[ڪانگريس پارٽي]] جو باني هو.<ref name="State">{{cite news|url=http://news.statetimes.in/former-union-minister-shafi-qureshi-passes-away/|title=Former Union Minister Shafi Qureshi passes away|date=29 August 2016|work=State Times|accessdate=29 August 2016|location=Jammu}}</ref> == زندگي == هو 24 نومبر 1928ع تي ڪشمير ۾ ڪانٽريڪٽر حاجي محمد امين عباسي جي گهر پيدا ٿيو، جيڪو 1947ع کان اڳ يونين ڪائونسل بيروٽ، ڪوهالا پل ضلعي ايبٽ آباد جي ويجهو، پاڪستان جو پهريون ٽرانسپورٽر هو. هن ٽينڊل بسڪو اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي.<ref>{{Cite news|url=https://m.greaterkashmir.com/news/news/schooling-excellence-biscoe-since-1880/23130.html|title=Schooling excellence, Biscoe since 1880|work=[[Greater Kashmir]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401105217/https://m.greaterkashmir.com/news/news/schooling-excellence-biscoe-since-1880/23130.html|archive-date=2019-04-01|lang=en|accessdate=2024-11-30|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401105217/https://m.greaterkashmir.com/news/news/schooling-excellence-biscoe-since-1880/23130.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|title=About Shri Mohammad Shafi Qureshi|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712100731/http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|archive-date=12 July 2016|access-date=16 September 2015|url-status=dead}}</ref> هن پنهنجي ڊگهي ۽ سرگرم سياسي ڪيريئر ۾ مختلف عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون. هو 1965ع ۾ ڄمون ۽ ڪشمير مان راجيه سڀا لاءِ چونڊيو ويو ۽ بعد ۾ 1971ع ۽ 1977ع جي چونڊن ۾ اننت ناگ مان لوڪ سڀا لاءِ چونڊيو ويو.<ref name="governor">{{cite web|url=http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|title=About Shri Mohammad Shafi Quresi|publisher=Governor of Uttar Pradesh|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712100731/http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|archive-date=12 July 2016|accessdate=8 August 2011|url-status=dead}}</ref> هو 28 جنوري 1966ع کان 14 فيبروري 1969ع تائين واپار جو يونين ڊپٽي وزير، 15 فيبروري 1969ع کان 2 مئي 1971ع تائين اسٽيل ۽ هيوي انجنيئرنگ جو يونين ڊپٽي وزير، 10 آڪٽوبر 1974ع کان مارچ 1977ع تائين ريلوي جو يونين ڊپٽي وزير، سياحت جو وزير رهيو. ۽ سول ايوي ايشن (31 جولاءِ 1979).[4] هن 19 مارچ 1991ع کان 13 آگسٽ 1993ع تائين بهار جي گورنر جو عهدو سنڀاليو ۽ 24 جون 1993ع تي مڌيا پرديش جي گورنر طور حلف کنيو، <ref name="governor2">{{cite web|url=http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|title=About Shri Mohammad Shafi Quresi|publisher=Governor of Uttar Pradesh|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712100731/http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|archive-date=12 July 2016|accessdate=8 August 2011|url-status=dead}}</ref> 3 مئي 1996ع کان 19 جولاءِ 1996ع تائين اتر پرديش جي گورنر طور حلف کنيو. <ref name="governor3">{{cite web|url=http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|title=About Shri Mohammad Shafi Quresi|publisher=Governor of Uttar Pradesh|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712100731/http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|archive-date=12 July 2016|accessdate=8 August 2011|url-status=dead}}</ref> هو 1953ع ۾ علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جي فيڪلٽي آف لا جو سيڪريٽري رهيو.<ref name="governor4">{{cite web|url=http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|title=About Shri Mohammad Shafi Quresi|publisher=Governor of Uttar Pradesh|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712100731/http://upgovernor.gov.in/upgovernor.gov.in/qureshibio1.htm|archive-date=12 July 2016|accessdate=8 August 2011|url-status=dead}}</ref> هو 3 سيپٽمبر 2007ع کان اقليتن بابت قومي ڪميشن جو چيئرپرسن رهيو، جيستائين وجاهت حبيب الله اقتدار سنڀاليو. هن 28 آگسٽ 2016 تي دهلي جي بترا اسپتال ۾ وفات ڪئي. ڄمون ۽ ڪشمير جي وڏي وزير محبوبه مفتي، گورنر اين اين ووهرا سندس وفات تي تعزيت ڪئي.[1] == حوالو == [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:1928ع جون پيدائشون]] 4993cmf9iaar40vvku5ukmtxk768ctl 0 80824 426220 298172 2026-10-30T09:40:00Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 426220 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} '''محمد يونس سليم''' (1912 - 15 جنوري 2004) هڪ هندستاني سياستدان، عالم ۽ وڪيل هو، جيڪو مذهبي ميدان ۾ پڻ سرگرم هو. هو هڪ اهڙو شاعر به هو جنهن اردو کي ٻي سرڪاري ٻولي بنائڻ لاءِ مهم هلائي. هو هڪ ديندار مسلمان پڻ هو، جيڪو باقاعده نماز پڙهندو هو ۽ روزو نه ڇڏيندو هو. محمد يونس سليم ميموريل ايجوڪيشن ٽرسٽ سندس پٽ جنيد عبدالرحمان پاران قرآن جي مطالعي جي فروغ لاءِ قائم ڪيو ويو. == شروعاتي زندگي == 1912ع ۾ مهونا، ضلعي [[لکنئو]] ۾ ڄائو، سليم [[لکنئو]] جي ڪرسچن مشن ڪاليج مان پڙهيو، ان کان پوءِ بي اي ڪيائين. ۽ L.L.B. حيدرآباد جي عثمانيه يونيورسٽي ۾. حيدرآباد وڃڻ کان اڳ يونس پنهنجي والد سان گڏ لکنؤ جي هڪ مسجد ۾ رهندو هو. جڏهن حيدرآباد جو نظام مير عثمان علي خان هندستان جي گورنر جنرل جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جي گهر واري ميمبر وليم ميلڪم هيلي کي ڏسڻ لاءِ رياستي دوري تي لکنؤ ۾ هو، تڏهن يونس نظام سان ملڻ ويو ۽ کيس هڪ نادر نسخو پيش ڪيو. قرآن. متاثر ٿي، نظام پنهنجي وزير اعظم مير يوسف علي خان، سالار جنگ III کي چيو ته کيس اسڪالرشپ لاءِ نامزد ڪيو وڃي ته جيئن هو پنهنجي پڙهائي جاري رکي. يونس صاحب اميد ۾ حيدرآباد ويو، پر کيس اسڪالرشپ نه ملي. هن هر حال ۾ حيدرآباد ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو ۽ يونيورسٽي ۾ داخلا ورتي، ٽيوشن ذريعي پنهنجي پڙهائيءَ جو خرچ پورو ڪيو. کيس اردوءَ سان تمام گهڻي دلچسپي هئي ۽ ننڍي هوندي کان شعر لکندو رهيو. حيدرآباد ۾ هن پنهنجي نالي سان پنهنجو قلمي نالو سليم شامل ڪيو. پنهنجي شروعاتي ڪيريئر دوران هڪ وڪيل جي حيثيت سان، هن حيدرآباد هاءِ ڪورٽ ۾ وڪيل محمد واسي جي اسسٽنٽ طور ڪم ڪيو. هو حيدرآباد ۾ رام ڪرشن ٿيئٽر جي پويان اردو گلي ۾ ايڊووڪيٽ محمد واسي جي گهر ۾ رهندو هو. هن بعد ۾ آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ ۽ سپريم ڪورٽ ۾ به ڪم ڪيو. == سياسي ڪيريئر == يونس جي سياسي ڪيريئر جي شروعات 1967ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ لوڪ سبھا جي نلگنڊا حلقي مان پارليامينٽ جي ميمبر جي حيثيت سان ٿي. 1967ع کان 1971ع تائين هو قانون، انصاف ۽ وقف جو وزير ۽ ريلوي جو ڊپٽي وزير رهيو. 1971ع ۾ علي ڳڙهه جي تڪ تان چونڊ وڙهيو پر هارائي ويو. 1974ع ۾ هو آنڌرا پرديش مان راجيه سڀا لاءِ چونڊيو ويو. جڏهن ڪانگريس پارٽي 1970ع جي آخر ۾ ورهائجي وئي ته هو ڪانگريس جي پارلياماني بورڊ (عرس) جو ميمبر هو ۽ شرد پوار جي ماتحت مهاراشٽرا ۾ پارٽيءَ جي مقامي طور تي، هو چوڌري چرن سنگهه جي لوڪ دل ۾ شامل ٿيو. هو لوڪ دل جو نائب صدر ۽ ان جي پارلياماني بورڊ جو ميمبر پڻ هو. 1987ع ۾ ڪانگريس پارٽيءَ مان وي پي سنگهه جي برطرفي ۽ جن مورچا جي قيام دوران، هو نئين ٺهندڙ پارٽيءَ ۾ شامل ٿيو. هن پارٽين کي گڏ ڪرڻ ۽ جنتا دل جي قيام ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1990ع ۾ هو بهار جو گورنر ٿيو. 1991ع ۾ وري کٽيهار اسيمبليءَ مان ايم پي اي ٿيو. 1996ع ۾ ٻيهر ڪانگريس ۾ شامل ٿيو ۽ وفات تائين ميمبر رهيو. هن 14 جنوري 2004ع تي مختصر علالت بعد دهليءَ ۾ پنهنجي رهائشگاهه تي وفات ڪئي. کيس ٻه ڌيئرون زيبا ۽ شهلا ۽ پٽ جنيد عبدالرحمان هو، جيڪو آمريڪا ۾ رهي ٿو. == پبليڪيشن == * ''[[Allah Noorus Samawaat wal ard|الله نورس سماوات والارد]]'' "خدا آسمانن ۽ زمين جو نور آهي" قرآن جي سڀني آيتن جو مجموعو ۽ تفسير آهي جيڪو الله سان لاڳاپيل آهي. الله نورس سماوات اسلام جي تصور خدا، سندس افعال ۽ صفات جي باري ۾ هڪ بصيرت مهيا ڪري ٿو. هن ڪتاب جو پيش لفظ نيم سوانح عمري آهي ۽ هتي پڙهي سگهجي ٿو. * ''نور المبين'' سندس ٻيو ڪتاب آهي، جيڪو قرآن جي سڀني آيتن جو مجموعو ۽ تفسير آهي، جنهن ۾ قرآن پنهنجي باري ۾ ڇا ٿو چوي. * هن ايوان غالب سوسائٽيءَ جو باني ميمبر، ٽرسٽي ۽ جنرل سيڪريٽري طور خدمتون سرانجام ڏنيون. هو آل انڊيا خسرو سوسائٽيءَ جو باني ميمبر ۽ صدر هو * هن [[مرزا غالب|غالب]] تي هڪ ڪتاب لکيو آهي، جنهن جو عنوان آهي ''”لوغت غالب“'' ديوان غالب تي هڪ حوالو آهي، جنهن ۾ غير معمولي ۽ ڏکيا لفظ، محاورا ۽ محاورا بيان ڪيا ويا آهن، ان سان گڏ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته اهي ساڳيا لفظ ڪيئن استعمال ڪيا ويا آهن. شاعر اهو خدا بخش لئبرريءَ، پٽنا، بهار پاران ڇپايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-29Feb04-Print-Edition/1602200408.htm|title=Mohammad Yunus Saleem, The Milli Gazette, Vol.5 No.04, MG98 (16-29 Feb04)|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512223200/http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-29Feb04-Print-Edition/1602200408.htm|archive-date=12 May 2008|access-date=15 January 2008}}</ref> == حوالو == == خارجي لنڪس == * [https://web.archive.org/web/20080512223200/http://www.milligazette.com/Archives/2004/16-29Feb04-Print-Edition/1602200408.htm milligazette.com] * [https://web.archive.org/web/20080616055451/http://www.islamicvoice.com/august.99/book.htm islamicvoice.com] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:1912ع جون پيدائشون]] 0bqy69ocalo29kp9o7rs3rz4pkob258 0 80842 426246 421594 2026-10-30T10:21:35Z Memon2025 21315 /* */ 426246 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=رحيق المختوم<br />الرحيق المختوم|image=Ar-Raheeq Al-Makhtum.jpg|author=[[صفي الرحمان مبارڪپوري]]|language={{bulleted list|عربي | اردو}}|published=1976ع|publisher=[[دارالسلام پبلشر]]<ref name=":0">{{Cite book|last=Mubārakfūrī|first=Ṣafī al-Raḥmān|url=https://books.google.com/books?id=r_80rJHIaOMC&dq=first+Islamic+Conference+on+Seerah+1976&pg=PA6|title=الرحيق المختوم: بحث في السيرة النبوية على صاحبها افضل الصلاة و السلام|date=2002|publisher=Darussalam|isbn=978-9960-899-55-8|language=en}}</ref>|country=[[سعودي عرب]]<ref name=":0" />|isbn=978-1-59144-070-3|genre=سوانح حيات|awards=[[مسلم ورلڊ ليگ]]<br />(1976ع ۾ 50,000 سعودي ريال جو پهريون انعام)|audio_read_by=[https://www.audible.com/pd/The-Sealed-Nectar-Audiobook/B01N8Q0LS5 www.audible.com]|subject=سيرت|media_type=پيپر بيڪ}} [[File:Ar-Raheeq Al-Makhtum.jpg|thumb|الرحيق المختوم جو ٽائيٽل صفحو]] '''الرحيق المختوم''' (<small>The Sealed Nectar</small>)، [[صفي الرحمان مبارڪپوري]] جي لکيل هڪ سيرت جي ڪتاب (نبي سڳوري صلي الله عليه وآله وسلم جي سوانح حيات) آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.quranandscience.com/discover-islam/prophet-muhammad/his-biography/218-ar-raheeq-al-makhtum-the-sealed-nectar|title=Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar)[I]|last=Prophethood|first=Before Commissioning of the|website=Quran and Science|language=en-gb|access-date=2021-09-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.icsbook.info/1582/shibir|title=আর রাহীকুল মাখতূম {{!}} Shibir Online Library|date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228032845/http://www.icsbook.info/1582/shibir|archive-date=2016-12-28|access-date=2021-09-20}}</ref> سال 1979ع ۾ [[مڪه مڪرمه]] ۾ ٿيل [[محمد|نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم]] جي سوانح حيات جي عالمي مقابلي ۾ مسلم ورلڊ ليگ پاران پهريون انعام ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.universitypressbooks.com/book/9798714126345|title=Ar-Raheeq al-makhtum (the sealed nectar): Biography of the Noble prophet (Paperback) {{!}} University Press Books/ Berkeley|website=www.universitypressbooks.com|language=en|access-date=2021-09-20|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212855/https://www.universitypressbooks.com/book/9798714126345|url-status=dead}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://dailytimes.com.pk/104619/love-leaves-a-mark/|title=Love leaves a mark|date=2014-05-22|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2021-09-20}}</ref> ڪتاب جي عنوان جو معنيٰ آهي ”مُهر بند امرت“، جيڪو [[قرآن]] مجيد جي سوره 83 جي آيت نمبر 25 جي حوالي سان آهي. هي ڪتاب مسلم دنيا ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو آهي.<ref name=":1">{{Citation|last=Rehman|first=Sofia|title=The Woman, the Man, the Text|date=2024-02-20|journal=Gendering the Ḥadīth Tradition|pages=17–51|url=https://academic.oup.com/book/56172/chapter/443182662|access-date=2024-07-12|edition=1|publisher=Oxford University PressOxford|language=en|doi=10.1093/oso/9780192865984.003.0002|isbn=978-0-19-286598-4}}</ref> ==تاريخ== [[محمد|نبي ڪريم ﷺ]] جي دعوت جون مختلف حڪمت عمليون ۽ مرحلا بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ مختلف جنگون (غزوہ) شامل آهن، جن ۾ بدر، احد، مڪي جي فتح، حج الوداعي ۽ [[محمد|نبي ڪريم]] ﷺ جي وصال تائين جا سڀ تاريخي واقعا شامل آهن. هن سوانح عمري ۾ حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي مختلف مرحلن تي واقعن کي بيان ڪيو ويو آهي. تدوين رياض جي هڪ ڪمپني، "قرآن پبلشنگ اينڊ پرنٽنگ" جي نگراني هيٺ ڪئي وئي. پندرهن سالن ۾ هن ڪتاب جا 21 ايڊيشن شايع ٿي چڪا آهن، جن ۾ ڪتاب جو ٻيو ڇاپو صرف پنجاهه ڏينهن ۾ ڇپيو آهي. "توحيد پبليڪيشن" بعد ۾ ڪتاب جو ترجمو شايع ڪيو. هن رسالي جو ترجمو عبدالخالق رحماني ڪيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪتاب اٽڪل 600 صفحن جو آهي، بنگالي ترجمي ۾ 530 صفحا آهن. ==استقبال== هي ڪتاب مسلم دنيا ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو آهي. ان جا ترجما انگريزي، فرانسيسي، جرمن، بنگالي، هندي، مليالم ۽ تامل سميت ڪيترن ئي ٻولين ۾ ڇپيل آهن. ==پڻ ڏسو== {{Portal|اسلام|ڪتابون}} * [[قرآن|قرآن مجيد: متن، ترجمو ۽ تفسير]] * [[نبي محمد جي مهمن جي فهرست|نبي سڳوري ﷺ جي فوجي مهمن جي فهرست]] * [[اسان ڇو مسلمان ٿياسين؟ (ڪتاب)]] * [[سيرت سرور عالم ﷺ]] * [[شمائل ترمذي]] * [[الخصائص الکبري]] * [[سيرت النبي ﷺ]] * [[سيرِ نبي ﷺ]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.audible.com/pd/The-Sealed-Nectar-Audiobook/B01N8Q0LS5 Audiobook] on [[audible.com]] * See [[The Online Books Page]]: [https://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupid?key=olbp44914 Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar): Memoirs of the Noble Prophet] * [https://www.muslim-library.com/dl/books/English_ArRaheeq_AlMakhtum_THE_SEALED_NECTAR.pdf Seerah (Pdf)] {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:اسلامي ڪتابون]] 1923d0637pnzk3pri5sjb4q1occrrtq 3 81841 426137 307040 2026-10-29T17:10:06Z Neriah 13619 Neriah صفحي [[واپرائيندڙ بحث:Bruhpedia]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Estoppel]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Bruhpedia|Bruhpedia]]" to "[[Special:CentralAuth/Estoppel|Estoppel]]" 307040 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 07:35, 26 فيبروري 2025 ( يو.ٽي.سي) cdywms7e95zqtj5vrmlg0dal9994top 0 82359 426067 352382 2026-10-29T12:13:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 426067 wikitext text/x-wiki {{short description|Building at the center of Islam's most important mosque, the Masjid al-Haram}} {{About|مسجد الحرام جي وچ ۾ موجود عمارت||}} {{Infobox religious building | building_name = ڪعبه | native_name ={{lang|ar|ٱلْكَعْبَة}} (عربي) | native_name_lang = ar | image = Al Kaba.jpg | caption = ڪعبه، بيت الله شريف | map_type = | map_size = | map_caption = Location of the Kaaba in Saudi Arabia | relief = yes | location = [[مسجد الحرام]]، [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]] (هاڻي [[سعودي عرب]] جو هڪ علائقو) | coordinates = | religious_affiliation = [[اسلام]] | rite = [[اسلام ۾ طواف|طواف]] | region = [[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]] | municipality = [[مڪو|مڪه شهر]] | leadership = عبد الرحمن السديس | website = | architecture = | architect = | architecture_type = عبادت گاهه {{sfn|Wensinck|Jomier|1978|p=319}} | established = ابراهيم عليه السلام جي دور ۾ | administration = حرمين شريفين (مسجد الحرام ۽ مسجد نبوي) جو انتظام ڪندڙ ادارو | founded_by = [[ابراهيم عليه السلام]] (پهريون ڀيرا) | groundbreaking = | year_completed = | specifications = | length = 14 گز | width = 12 گز | height_max = 17 گز | materials = پٿر جون سرون، سنگ مرمر ۽ چوني جي ڀرائي }} '''ڪعبه شريف''' (عربي: ٱلْكَعْبَة)، جنهن کي "بيت الله" (الله جو گھر) به چيو ويندو آهي، مسجد الحرام جي وچ ۾ هڪ عمارت آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/15/explosives-detectors-mecca-holy-mosque |title=Explosives detectors to be installed at gates of Mecca's Holy Mosque |access-date=23 May 2021 |date=15 August 2011 |website=[[The Guardian]] |first=Riazat |last=Butt}}</ref><ref name="Al-Azraqi-2003">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GydWAAAAYAAJ&q=%D8%A8%D9%83%D9%87 |title=Akhbar Mecca: History of Mecca |last=Al-Azraqi |year=2003 |isbn=9773411273 |page=262}}</ref>{{sfn|Wensinck|Jomier|1978|p=317}} قران مطابق، پهرين عمارت، جيڪا خالص الله جي عبادت لاء، مڪي جي وادي (بڪه) ۾ ٺاهي وئي. هن عمارت کي مسلمانن لاء قبلو (نماز لاء رخ) ٺهرايو ويو آهي. اسلامي ذريعن موجب، ڪعبي کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر تعمير ڪيو ويو. پهريون ڀيرو ابراهيم عليه السلام ۽ سندس پٽ اسماعيل عليه السلام پاران تعمير ڪيو ويو،<ref>  Ayoub, M. (2013) Islam. [edition unavailable]. Oneworld Publications. Available at: <nowiki>https://www.perlego.com/book/949928</nowiki> (Accessed: 7 February 2025).</ref> جڏهن نبي ابراهيم عليه السلام الله جي حڪم موجب پنهنجي زال هاجره ۽ اسماعيل کي ڇڏڻ کان ڪيترائي سال پوءِ، "بڪه" (مڪي جي وادي) ڏانهن موٽيا. موجوده عمارت جو اصل جوڙجڪ سال 683 عيسوي جي تعمير جو آهي. ڪعبي جو ست ڀيرا چڪر لڳائڻ، جن کي طواف جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، حج ۽ عمري جو فرض (لازمي رڪن) آھي.{{sfn|Wensinck|Jomier|1978|p=317}} ڪعبي جي چوڌاري علائقو، جتي حاجي طواف ڪندا آهن، کي مطاف سڏيو ويندو آهي. اها سال جي 365 ڏينهن حاجين سان گھريل هوندو آهي، سواءِ ذي الحجه جي 9 تاريخ جي جيڪو "يوم عرفه" (عرفه جو ڏينهن) جي نالي سان سڃاڻو وجھي ٿو. هن ڏينهن تي "ڪسوه" (ڪعبي جو غلاف) تبديل ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هتان زائرين جي تعداد ۾ سڀ کان اهم اضافو رمضان جي مهيني ۽ حج دوران ٿيندو آهي، جڏهن لکين حاجي ڪعبي جي طواف لاءِ گڏ ٿيندا آهن.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_pictures/7769689.stm|title=In pictures: Hajj pilgrimage|date=7 December 2008|work=[[BBC News]]|access-date=8 December 2008}}</ref> سعودي عرب جي وزارت برائي حج ۽ عمره موجب، اسلامي سال 1439 هجري (2017/2018) ۾ عمري جي زيارت لاءِ 67,91,100 پرڏيهي زائرين پهتا.<ref>{{cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/umrah_statistics_bulletin_2018_en.pdf|title=Umrah Statistics Bulletin 2018|website=General Authority for Statistics|publisher=Kingdom of Saudi Arabia|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606070450/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/umrah_statistics_bulletin_2018_en.pdf|archive-date=6 June 2023|access-date=28 May 2022|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== ==فن تعمير ۽ اندروني ڊيزائن== ==ڪعبي جي اندريان لکيل دستاويز== ==اسلام ۾ اهميت== ==انتظام ۽ صفائي== ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Saudi Arabia}} [[:باب:سعودي عرب]] * [[:باب:اسلام]] * [[مسجد الحرام]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجر اسود]] * [[ابراهيم عليه السلام]] * [[مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sisterlinks|d=Q29466|c=Category:Kaaba|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}} *[http://kabahinfo.net Ka'bah info: Everything you want to know about the Holy Ka'bah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501200859/http://www.kabahinfo.net/ |date=1 May 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20080423174338/http://live.gph.gov.sa/ SA's Official Live Webcam of the Kaaba] *[https://web.archive.org/web/20140809215043/http://www.roadsofarabia.com/exhibition/artifact_11.html Former door of the Kaaba (ca. 1635)] *[https://www.britannica.com/topic/Kaaba-shrine-Mecca-Saudi-Arabia Kaaba | Definition, Interior, Black Stone, & Fact] *[https://www.khanacademy.org/humanities/ap-art-history/introduction-cultures-religions-apah/islam-apah/a/the-kaaba The Kaaba (article) | Islam] *[https://smarthistory.org/the-kaaba/ The Kaaba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410162140/https://smarthistory.org/the-kaaba/ |date=2025-04-10 }} *[https://www.lemonde.fr/en/religions/article/2022/07/07/mecca-pilgrimage-10-things-to-know-about-the-kaaba_5989372_63.html Mecca pilgrimage: 10 things to know about the Kaaba] *[https://www.islamic-relief.org.uk/resources/knowledge-base/five-pillars-of-islam/hajj/the-kaaba/ About The Ka'aba] *[https://www.umrahservices.in/blog/history-and-evolution-of-the-kaaba/ The History Of Kaaba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410162142/https://www.umrahservices.in/blog/history-and-evolution-of-the-kaaba/ |date=2025-04-10 }} *[https://web.archive.org/web/20250410162140/https://www.hajinformation.com/main/j1091.htm Kaaba - Hajj] {{Authority control}} [[Category:Kaaba| ]] [[Category:Articles containing video clips]] [[Category:Religious buildings and structures converted into mosques]] [[Category:Geography in the medieval Islamic world]] [[Category:Hajj]] [[Category:Masjid al-Haram]] [[Category:Islamic architecture]] [[Category:Arabic architecture]] [[Category:Mecca]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:حج]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] hvwehjpszxfyeovwcw316le471220i8 0 85986 426235 350882 2026-10-30T10:10:02Z Intisar Ali 8681 426235 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{مک|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{مک|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{مک|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{مک|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{مک|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{مک|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{مک|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{مک|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{مک|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{مک|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{مک|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> {{multiple image|header_background = #f8eaba | header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ | image1 = Islam by country.png|width1=340 | caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ ---- {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }}{{div col end}}}} اسلامي مڪتبه فڪر ۽ شاخن جي مختلف طريقن سان تشريح ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اسلامي دينيات جا مذهب يا عقيده، اسلامي فقه جا مڪتب ۽ طريقا شامل آهن. اسلام جي ٻن وڏي شاخن، شيعه ۽ سني اسلام ۾ پڻ ڪيترائي ذيلي فرقا آهن، جهڙوڪ سني اسلام ۾، تصوف ۾ مختلف سلسلا، دينيات جا مختلف مڪتب، آثاري، اشعري، ماتريدي، ۽ فقه جا مڪتب، حنفي، مالڪي، شافعي، حنبلي مڪتب شامل آھن. اهڙي طرح مسلمانن جي ٻئي وڏي شاخ، شيعه اسلام ۾ ڪيترائي گروهه آهن. سني مسلمان سڀني مسلمانن جو 87 کان 90 سيڪڙو ٺاهيندا آهن. سائز ۾ نسبتاً ننڍا گروهه عباضي، اسماعيلي، زيدي پڻ موجود آهن. گروپن جي وچ ۾ فرق شايد عالمن جي حلقن کان ٻاهر مسلمانن کي چڱي طرح معلوم نه هجي. خيالن جي ذريعي هلائيل غير رسمي تحريڪون، جهڙوڪ اسلامي جدت پسند، ترقي پسند ۽ اهل قرآن، انهي سان گڏ منظم گروپ، "نيشن آف اسلام" موجود آهن. == جائزو == مکيه شاخون يا فرقا: اسلامي فقه جا اسڪول: اسلامي دينيات جا اسڪول تصوف: بعد ۾ تحريڪون: شاخن جي آبادي: پڻ ڏسو: حوالا: ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] eiuy1sr7jp46jxoq7fshvqb0m44fpf0 426239 426235 2026-10-30T10:15:57Z Intisar Ali 8681 426239 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{مک|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{مک|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{مک|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{مک|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{مک|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{مک|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{مک|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{مک|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{مک|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{مک|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{مک|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> {{multiple image|header_background = #f8eaba | header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ | image1 = Islam by country.png|width1=340 | caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ ---- {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }}{{div col end}}}} اسلامي مڪتبه فڪر ۽ شاخن جي مختلف طريقن سان تشريح ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اسلامي دينيات جا مذهب يا عقيده، اسلامي فقه جا مڪتب ۽ طريقا شامل آهن. اسلام جي ٻن وڏي شاخن، شيعه ۽ سني اسلام ۾ پڻ ڪيترائي ذيلي فرقا آهن، جهڙوڪ سني اسلام ۾، تصوف ۾ مختلف سلسلا، دينيات جا مختلف مڪتب، آثاري، اشعري، ماتريدي، ۽ فقه جا مڪتب، حنفي، مالڪي، شافعي، حنبلي مڪتب شامل آھن. اهڙي طرح مسلمانن جي ٻئي وڏي شاخ، شيعه اسلام ۾ ڪيترائي گروهه آهن. سني مسلمان سڀني مسلمانن جو 87 کان 90 سيڪڙو ٺاهيندا آهن. سائز ۾ نسبتاً ننڍا گروهه عباضي، اسماعيلي، زيدي پڻ موجود آهن. گروپن جي وچ ۾ فرق شايد عالمن جي حلقن کان ٻاهر مسلمانن کي چڱي طرح معلوم نه هجي. خيالن جي ذريعي هلائيل غير رسمي تحريڪون، جهڙوڪ اسلامي جدت پسند، ترقي پسند ۽ اهل قرآن، انهي سان گڏ منظم گروپ، "نيشن آف اسلام" موجود آهن. == جائزو == مکيه شاخون يا فرقا: اسلامي فقه جا اسڪول: اسلامي دينيات جا اسڪول تصوف: بعد ۾ تحريڪون: شاخن جي آبادي: پڻ ڏسو: حوالا: ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] i0qziory5mcz1iefioruy7yadqhk1bx 426241 426239 2026-10-30T10:18:02Z Intisar Ali 8681 426241 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> == جائزو == {{مک|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{مک|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{مک|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{مک|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{مک|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{مک|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{مک|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{مک|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{مک|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{مک|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{مک|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> {{multiple image|header_background = #f8eaba | header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ | image1 = Islam by country.png|width1=340 | caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ ---- {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }}{{div col end}}}} اسلامي مڪتبه فڪر ۽ شاخن جي مختلف طريقن سان تشريح ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اسلامي دينيات جا مذهب يا عقيده، اسلامي فقه جا مڪتب ۽ طريقا شامل آهن. اسلام جي ٻن وڏي شاخن، شيعه ۽ سني اسلام ۾ پڻ ڪيترائي ذيلي فرقا آهن، جهڙوڪ سني اسلام ۾، تصوف ۾ مختلف سلسلا، دينيات جا مختلف مڪتب، آثاري، اشعري، ماتريدي، ۽ فقه جا مڪتب، حنفي، مالڪي، شافعي، حنبلي مڪتب شامل آھن. اهڙي طرح مسلمانن جي ٻئي وڏي شاخ، شيعه اسلام ۾ ڪيترائي گروهه آهن. سني مسلمان سڀني مسلمانن جو 87 کان 90 سيڪڙو ٺاهيندا آهن. سائز ۾ نسبتاً ننڍا گروهه عباضي، اسماعيلي، زيدي پڻ موجود آهن. گروپن جي وچ ۾ فرق شايد عالمن جي حلقن کان ٻاهر مسلمانن کي چڱي طرح معلوم نه هجي. خيالن جي ذريعي هلائيل غير رسمي تحريڪون، جهڙوڪ اسلامي جدت پسند، ترقي پسند ۽ اهل قرآن، انهي سان گڏ منظم گروپ، "نيشن آف اسلام" موجود آهن. == جائزو == مکيه شاخون يا فرقا: اسلامي فقه جا اسڪول: اسلامي دينيات جا اسڪول تصوف: بعد ۾ تحريڪون: شاخن جي آبادي: پڻ ڏسو: حوالا: ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] o2mcfwff7729xerfhcvfpnmzzsynqtc 426242 426241 2026-10-30T10:18:38Z Intisar Ali 8681 426242 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{مک|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{مک|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{مک|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{مک|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{مک|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{مک|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{مک|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{مک|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{مک|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{مک|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> {{multiple image|header_background = #f8eaba | header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ | image1 = Islam by country.png|width1=340 | caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ ---- {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }}{{div col end}}}} اسلامي مڪتبه فڪر ۽ شاخن جي مختلف طريقن سان تشريح ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اسلامي دينيات جا مذهب يا عقيده، اسلامي فقه جا مڪتب ۽ طريقا شامل آهن. اسلام جي ٻن وڏي شاخن، شيعه ۽ سني اسلام ۾ پڻ ڪيترائي ذيلي فرقا آهن، جهڙوڪ سني اسلام ۾، تصوف ۾ مختلف سلسلا، دينيات جا مختلف مڪتب، آثاري، اشعري، ماتريدي، ۽ فقه جا مڪتب، حنفي، مالڪي، شافعي، حنبلي مڪتب شامل آھن. اهڙي طرح مسلمانن جي ٻئي وڏي شاخ، شيعه اسلام ۾ ڪيترائي گروهه آهن. سني مسلمان سڀني مسلمانن جو 87 کان 90 سيڪڙو ٺاهيندا آهن. سائز ۾ نسبتاً ننڍا گروهه عباضي، اسماعيلي، زيدي پڻ موجود آهن. گروپن جي وچ ۾ فرق شايد عالمن جي حلقن کان ٻاهر مسلمانن کي چڱي طرح معلوم نه هجي. خيالن جي ذريعي هلائيل غير رسمي تحريڪون، جهڙوڪ اسلامي جدت پسند، ترقي پسند ۽ اهل قرآن، انهي سان گڏ منظم گروپ، "نيشن آف اسلام" موجود آهن. == جائزو == مکيه شاخون يا فرقا: اسلامي فقه جا اسڪول: اسلامي دينيات جا اسڪول تصوف: بعد ۾ تحريڪون: شاخن جي آبادي: پڻ ڏسو: حوالا: ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] egpr6r1pf2n44kr5wocob5v39qf980a 426243 426242 2026-10-30T10:19:27Z Intisar Ali 8681 426243 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> == جائزو == مکيه شاخون يا فرقا: اسلامي فقه جا اسڪول: اسلامي دينيات جا اسڪول تصوف: بعد ۾ تحريڪون: شاخن جي آبادي: پڻ ڏسو: حوالا: ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] fo1ct9xjtbjyrm4zn66gsxs97ps9bcn 426245 426243 2026-10-30T10:19:52Z Intisar Ali 8681 426245 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== بهائي مذهب ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] q8uyw3zme68b2tiys6e3xv90dvx8di0 426250 426245 2026-10-30T11:01:22Z Intisar Ali 8681 426250 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] erqngicq4d2lrilggqkbmo1ebkbqmf5 426251 426250 2026-10-30T11:03:38Z Intisar Ali 8681 426251 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] nrx5ojvbu8u3nglj9j05ibkscwlss7o 426252 426251 2026-10-30T11:11:57Z Intisar Ali 8681 426252 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] 4xbepm0bom0mltbv49th412m1qp3taz 426253 426252 2026-10-30T11:24:24Z Intisar Ali 8681 426253 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] ccfpf03t7aqczv7r8lpgxps8bt9p6dp 426254 426253 2026-10-30T11:31:57Z Intisar Ali 8681 426254 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اص == پڻ ڏسو == * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] idk33zruhuzayh0xqwhc4aevpddsi8w 426255 426254 2026-10-30T11:33:09Z Intisar Ali 8681 426255 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] 1gxa3wu4o3ippcpids93j86s4acpgc4 426256 426255 2026-10-30T11:41:42Z Intisar Ali 8681 426256 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[اسلامي فقه]] == پڻ ڏسو == * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] n0igryv70ef1ejdqkvx7dkjuzzrephy 426259 426256 2026-10-30T11:42:06Z Intisar Ali 8681 426259 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[اسلامي فقه]] * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] m7kp0zse3q49i5xp0djv260p805x9tp 426260 426259 2026-10-30T11:46:57Z Intisar Ali 8681 426260 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == اسلامي مڪتبن ۽ فرقن جي جاگرافيائي ورڇ == {{وڌيڪ|اسلام جي آبادي|مسلمانن جي عالمي آبادي|اسلام جي تاريخ}} اسلام جون مختلف مذهبي، فقهي، عقيدتي ۽ روحاني روايتون دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ موجود آهن. انهن جي جاگرافيائي ورڇ تي اسلامي سلطنتن جي توسيع، واپار، هجرت، مذهبي تعليم، صوفي سلسلن، رياستي سرپرستي ۽ مقامي سماجي حالتن جو اثر رهيو آهي. اسلامي فرقن جي ورڇ کي صرف ملڪ يا علائقي جي بنياد تي سمجهڻ ممڪن نه آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ئي ملڪ ۾ ڪيترن مذهبي مڪتبن جا پيروڪار آباد ٿي سگهن ٿا. ساڳيءَ ريت هڪ مسلمان جي مذهبي سڃاڻپ فقهي، عقيدتي ۽ روحاني لحاظ کان هڪ کان وڌيڪ روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. === عالمي مسلمان آبادي === [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2009ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب ان وقت دنيا ۾ مسلمانن جو اندازي موجب تعداد 1.57 ارب هو. مطالعي ۾ مسلمانن جي عالمي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني ۽ 10 کان 13 سيڪڙو شيعه قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Pew2009Mapping">{{cite web |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> اهي انگ 2009ع جي مطالعي جا تاريخي اندازا آهن، نه ڪي موجوده دور جي آباديءَ جي قطعي ماپ. مطالعي جي محققن واضح ڪيو هو ته سني ۽ شيعه وابستگيءَ بابت ڪيترن ملڪن ۾ سڌا آدمشماري انگ موجود نه هئا، تنهنڪري اندازن ۾ غيريقينيءَ جو عنصر شامل آهي.<ref name="Pew2009Method">{{cite web |title=Methodology for Sunni-Shia Estimates |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population20/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> 2009ع جي مطالعي موجب دنيا جي مسلمانن جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ايشيا ۾ رهندو هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ پنجون حصو وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ آباد هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مسلمان آباديءَ جي اڪثريت رڳو عرب ملڪن تائين محدود نه آهي.<ref name="Pew2009Mapping"/> === سني اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|سني اسلام}} سني اسلام دنيا جي گهڻن مسلمان اڪثريتي ملڪن ۾ وڏي مذهبي روايت آهي. سني فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۾ تاريخي فرق موجود رهيا آهن. [[حنفي مذهب]] ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، ترڪي ۽ عثماني تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[مالڪي مذهب]] اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ اهم فقهي روايت آهي. [[شافعي مذهب]] ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر آفريڪا، يمن ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[حنبلي مذهب]] تاريخي طور عرب جزيري، خاص طور موجوده سعودي عرب جي مذهبي ۽ فقهي ماحول ۾ اهم رهيو آهي. اهي جاگرافيائي نسبتُون ڪنهن علائقي ۾ ٻين فقهي مڪتبن جي غيرموجودگيءَ جو ثبوت نه آهن. === شيعه اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|شيعه اسلام}} شيعه مسلمان دنيا جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن، پر سندن آباديءَ جا وڏا مرڪز ايران، عراق، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ڪجهه ٻين ملڪن ۾ آهن. پيو ريسرچ سينٽر جي 2009ع واري مطالعي موجب دنيا جي شيعه مسلمانن مان اندازي موجب 68 کان 80 سيڪڙو ايران، پاڪستان، ڀارت ۽ عراق ۾ رهندا هئا.<ref name="Pew2009Mapping"/> [[ايران]] ۾ اثنا عشري شيعه اسلام کي تاريخي ۽ رياستي سطح تي خاص اهميت حاصل آهي. [[عراق]] ۾ پڻ اثنا عشري شيعه مسلمانن جي وڏي آبادي موجود آهي، ۽ [[نجف]] ۽ [[ڪربلا]] شيعه مذهبي تعليم ۽ زيارت جا اهم مرڪز آهن. [[آذربائيجان]] ۽ [[بحرين]] ۾ پڻ شيعه مسلمانن جي نمايان آبادي موجود آهي. [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ [[زيدي]] شيعه روايت تاريخي طور اهم رهي آهي. [[اسماعيلي]] برادريون ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر آفريڪا ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ موجود آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن جي مذهبي قيادت، فقهي طريقن ۽ تاريخي ادارن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي هڪجهڙي مذهبي جماعت طور بيان ڪرڻ درست نه آهي. === اباضي اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|اباضي اسلام}} [[اباضي اسلام]] هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت آهي، جنهن جو اهم جديد مرڪز [[عمان]] آهي. اباضي برادريون اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ الجزائر جو [[مزاب]] علائقو، ليبيا جو [[نفوسه جبل]] ۽ تيونس جو [[جربه]] ٻيٽ شامل آهن. اباضي روايت جا تاريخي لاڳاپا اوڀر آفريڪا سان پڻ رهيا آهن. اباضي اسلام کي سني يا شيعه اسلام جي ذيلي شاخ قرار ڏيڻ بدران هڪ الڳ تاريخي مذهبي روايت طور بيان ڪيو ويندو آهي. === ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتون === {{وڌيڪ|ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|پاڪستان ۾ اسلام|ڀارت ۾ اسلام|بنگلاديش ۾ اسلام}} ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتن جي ترقيءَ تي واپار، صوفي سلسلن، سلطنتن، مذهبي مدرسن ۽ جديد اصلاحي تحريڪن جو اثر رهيو آهي. [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ سني اسلام جي حنفي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون سني مذهبي ۽ اصلاحي روايتون موجود آهن. انهن تحريڪن جي وچ ۾ مذهبي عملن، حديث جي تشريح، فقهي تقليد، تصوف ۽ مذهبي اختيار بابت اختلاف موجود رهيا آهن. ڏکڻ ايشيا ۾ اثنا عشري شيعه، اسماعيلي، بوهرا ۽ ٻين مذهبي برادرين جي پڻ تاريخي موجودگي رهي آهي. [[سنڌ]] ۾ اسلامي مذهبي تاريخ جي ترقيءَ ۾ صوفي روايتن، مڪاني مذهبي ادارن ۽ مختلف فقهي ۽ مذهبي جماعتن جو ڪردار رهيو آهي. سنڌ جي اسلامي تاريخ کي صرف ڪنهن هڪ مذهبي تحريڪ يا فقهي مڪتب سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === وچ ايشيا ۽ ترڪي === {{وڌيڪ|وچ ايشيا ۾ اسلام|ترڪي ۾ اسلام}} وچ ايشيا ۾ حنفي فقهي ۽ ماتريدي عقيدتي روايتن کي تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] اسلامي علم، فقه ۽ علم ڪلام جا اهم تاريخي مرڪز رهيا آهن. [[ترڪي]] ۾ عثماني دور دوران حنفي فقه کي سرڪاري ۽ عدالتي ادارن ۾ اهم حيثيت حاصل هئي. ترڪي جي مذهبي تاريخ ۾ صوفي سلسلن، مذهبي مدرسن ۽ علوي سڃاڻپ سان لاڳاپيل روايتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. === اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا === {{وڌيڪ|آفريڪا ۾ اسلام}} اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ مالڪي فقه تاريخي طور اهم رهي آهي. مراڪش، الجزائر، تيونس، موريتانيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مالڪي فقهي روايت جا اثر موجود آهن. انهن علائقن ۾ اشعري علم ڪلام ۽ مختلف صوفي سلسلن کي پڻ تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[قادريه]] ۽ [[تيجانيه]] جهڙا صوفي سلسلا آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ موجود رهيا آهن. === ڏکڻ اوڀر ايشيا === {{وڌيڪ|انڊونيشيا ۾ اسلام|ملائيشيا ۾ اسلام}} [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلمان معاشرن ۾ شافعي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. هن خطي ۾ اسلامي تعليم جي ترقيءَ تي سامونڊي واپار، مذهبي عالمن، مقامي تعليمي ادارن ۽ صوفي روايتن جو اثر رهيو آهي. جديد دور ۾ انڊونيشيا جي مذهبي زندگيءَ ۾ [[نهضة العلماء]] ۽ [[محمديه]] جهڙيون وڏيون اسلامي تنظيمون پڻ اهم آهن. انهن تنظيمن جي مذهبي تعليم، اصلاحي طريقن ۽ سماجي ڪردار ۾ فرق موجود آهي. == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص سني، شيعه يا ٻي مذهبي شاخ سان وابسته ڪرڻ بدران رڳو مسلمان طور سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ لازمي طور ڪنهن منظم مذهبي تحريڪ يا هڪجهڙي عقيدتي نظام جي نمائندگي نٿي ڪري. پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب سروي ۾ شامل 38 ملڪن مان 22 ملڪن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنجن مان هڪ مسلمان پنهنجي سڃاڻپ ڪنهن مخصوص سني يا شيعه شاخ بدران رڳو مسلمان طور ظاهر ڪئي.<ref name="Pew2012Identity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity – Chapter 1: Religious Affiliation |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> اهڙي سڃاڻپ جا سماجي ۽ مذهبي سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. ان مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهڙا مسلمان فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل طور لاتعلق آهن. == اسلامي فرقن ۽ مذهبي روايتن جي جامع درجابندي == اسلامي مذهبي روايتن جي درجابنديءَ ۾ مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي مڪتب، صوفي سلسلي ۽ جديد مذهبي تحريڪ جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable sortable" ! درجو ! اهم روايتون يا مثال ! بنيادي موضوع ! تاريخي ۽ مذهبي حيثيت |- | مکيه مذهبي شاخ | [[سني اسلام]] | خلافت، سنت، فقهي ۽ عقيدتي روايتون | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | مکيه مذهبي شاخ | [[شيعه اسلام]] | امامت، اهل بيت، مذهبي قيادت | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | الڳ اسلامي روايت | [[اباضي اسلام]] | امامت، عقيدو ۽ فقه | الڳ تاريخي مذهبي روايت |- | سني فقهي مڪتب | [[حنفي مذهب]]، [[مالڪي مذهب]]، [[شافعي مذهب]]، [[حنبلي مذهب]] | اسلامي قانون ۽ فقهي استدلال | سني فقه جا اهم مڪتب |- | شيعه فقهي روايتون | [[جعفري فقه]]، [[زيدي فقه]]، اسماعيلي فقهي روايتون | فقهي احڪام ۽ مذهبي اختيار | مختلف شيعه شاخن سان لاڳاپيل |- | سني عقيدتي مڪتب | [[اشعريه]]، [[ماتريديه]]، [[اثري عقيدو]] | ايمان، خدا جون صفتون، تقدير، عقل ۽ وحي | سني علم ڪلام ۽ عقيدي جون روايتون |- | تاريخي ڪلامي مڪتب | [[معتزله]]، [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] | ايمان، عدل، اختيار ۽ تقدير | ابتدائي اسلامي علم ڪلام سان لاڳاپيل |- | شيعه مذهبي شاخون | [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]]، [[زيدي]] | امامت ۽ مذهبي قيادت | شيعه اسلام جون اهم شاخون |- | روحاني سلسلا | [[قادريه]]، [[چشتيه]]، [[نقشبنديه]]، [[سهرورديه]] | تصوف، روحاني تربيت ۽ ذڪر | مختلف اسلامي مذهبي ماحولن ۾ موجود |- | جديد سني تحريڪون | [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]]، [[اهل حديث]] | مذهبي اصلاح، تعليم، فقهي ۽ روحاني عمل | مختلف تاريخي ۽ تنظيمي پسمنظر |- | غير فرقيوار سڃاڻپ | [[غير فرقيوار مسلمان]] | مخصوص فرقيوار وابستگيءَ کان سواءِ مسلمان سڃاڻپ | مختلف سماجي ۽ مذهبي صورتون |- | تاريخي طور اسلامي ماحول مان پيدا ٿيل الڳ مذهب | [[بهائي مذهب]]، [[دروز]] | مخصوص مذهبي عقيدا ۽ الڳ مذهبي سڃاڻپ | انهن جي موجوده مذهبي حيثيت کي اسلامي فرقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي |} == اسلامي مذهبي روايتن جا باهمي لاڳاپا == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|اسلامي اتحاد|مذهبي رواداري}} اسلامي تاريخ ۾ مختلف مذهبي شاخن ۽ مڪتبن جي وچ ۾ علمي مباحثا، مذهبي اختلاف، گڏيل سماجي زندگي، سياسي تعاون ۽ تڪرار جا مختلف مثال موجود آهن. سني ۽ شيعه روايتن جي وچ ۾ تاريخي اختلافن جو بنيادي تعلق حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مذهبي ۽ سياسي قيادت جي سوال سان رهيو، پر وقت سان گڏ اهي اختلاف امامت، حديث جي روايت، فقه ۽ مذهبي تاريخ جي تشريح تائين وڌيا. اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ پڻ اختلاف موجود رهيا آهن، پر اهي اختلاف هميشه الڳ مذهبي جماعتن جي قيام جو سبب نه بڻيا. مختلف اسلامي معاشرن ۾ ڪيترن فقهي مڪتبن جا عالم گڏيل تعليمي ۽ مذهبي ماحولن ۾ ڪم ڪندا رهيا آهن. === مذهبي اختلاف ۽ سياسي تڪرار === اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه سياسي تڪرارن مذهبي سڃاڻپ کي وڌيڪ نمايان ڪيو. بنو اميه، عباسي، فاطمي، صفوي ۽ عثماني دورن ۾ مذهبي ۽ سياسي اختيار جا لاڳاپا مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا. انهن دورن جي مذهبي پاليسين ۽ تڪرارن کي صرف عقيدتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته رياستي طاقت، علائقائي مقابلي، سماجي حالتن ۽ معاشي مفادن جو پڻ اثر رهيو. جديد دور ۾ پڻ ڪجهه علائقائي ۽ سياسي تڪرارن ۾ مذهبي سڃاڻپ کي استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن تڪرارن جي وضاحت ۾ مذهبي اختلافن ۽ سياسي سببن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === تڪفير ۽ مذهبي سڃاڻپ === {{Main|تڪفير}} '''تڪفير''' اسلامي مذهبي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن شخص يا گروهه کي ڪافر قرار ڏيڻ آهي. اسلامي تاريخ ۾ تڪفير بابت مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه تاريخي ۽ جديد گروهن ٻين مسلمانن خلاف تڪفيري موقف اختيار ڪيا، جڏهن ته ڪيترن مذهبي عالمن تڪفير جي استعمال لاءِ سخت شرطن ۽ احتياط تي زور ڏنو. تڪفير جي مذهبي تصور ۽ ان جي سياسي يا تشدد واري استعمال جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === مذهبي سڃاڻپ بابت عوامي رويا === پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع واري عالمي سروي ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ، فرقيوارانه اختلافن ۽ ٻين مذهبي گروهن بابت روين ۾ علائقائي فرق سامهون آيا. مطالعي موجب وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ سني ۽ شيعه سڃاڻپ جو فرق وڌيڪ نمايان هو، جڏهن ته وچ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ مسلمانن پاڻ کي رڳو مسلمان طور سڃاتو.<ref name="Pew2012Unity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته مختلف ملڪن ۾ ٻين اسلامي مذهبي شاخن جي قبوليت بابت عوامي رايا هڪجهڙا نه هئا. اهي نتيجا مخصوص وقت ۽ سروي ۾ شامل ملڪن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي دنيا جي سڀني مسلمانن جي مستقل يا گڏيل راءِ قرار ڏيڻ درست نه آهي. == اسلامي فرقن جي مطالعي جا مسئلا == اسلامي فرقن ۽ مڪتبن جي تاريخ جو مطالعو ڪيترن علمي مسئلن سان لاڳاپيل آهي. === تاريخي ماخذن جي نوعيت === اسلامي فرقن بابت ڪيترائي قديم ڪتاب اهڙن عالمن لکيا، جيڪي پاڻ ڪنهن مخصوص مذهبي روايت سان وابسته هئا. انهن ڪتابن ۾ ٻين گروهن جي عقيدن جي وضاحت ڪڏهن تنقيدي يا مناظراتي انداز ۾ ڪئي وئي. ان ڪري ڪنهن مذهبي جماعت جي عقيدن کي بيان ڪرڻ وقت ان جماعت جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي. === مذهبي اصطلاحن ۾ تبديلي === سني، شيعه، خوارج، مرجئه، سلفي ۽ ٻين اصطلاحن جا مفهوم مختلف تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪن اصطلاحن کي هڪ دور ۾ مخصوص مذهبي جماعت لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ٻئي دور ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ وسيع يا مختلف ٿي ويو. تنهنڪري قديم اصطلاحن کي جديد مذهبي سڃاڻپن سان سڌيءَ ريت برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. === آباديءَ جي اندازن جون حدون === مذهبي وابستگيءَ بابت عالمي انگ اکر مختلف سببن ڪري غيريقينيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿا. ڪيترن ملڪن جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي شاخ يا فقهي مڪتب بابت سوال شامل نه هوندا آهن. ڪجهه مسلمان هڪ کان وڌيڪ مذهبي روايتن سان وابستگي ظاهر ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيا پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي سان منسوب نه ڪندا آهن. ان ڪري فقهي، عقيدتي، روحاني ۽ فرقيوارانه درجابندين کي هڪ ٻئي کان آزاد آباديءَ جا درجا سمجهي انهن جا سيڪڙا گڏ ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Pew2009Method"/><ref name="Pew2012Identity"/> == نتيجو == اسلامي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدتي روايتن ۽ روحاني سلسلن جي تاريخ اسلام جي اندر مذهبي فڪر ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. سني، شيعه ۽ اباضي روايتن جي وچ ۾ مذهبي قيادت، عقيدي ۽ فقهي تشريح بابت اختلاف موجود آهن، جڏهن ته هر روايت جي اندر پڻ مختلف مڪتب ۽ علمي رجحان پيدا ٿيا آهن. اسلامي فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ جديد مذهبي تحريڪن جي درجابندي هڪ ٻئي کان مختلف بنيادن تي ٿيندي آهي. انهن روايتن جو تاريخي مطالعو انهن جي پنهنجي ماخذن، علمي پسمنظر، مذهبي اصطلاحن ۽ سماجي حالتن کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلام]] * [[اسلام جي تاريخ]] * [[سني اسلام]] * [[شيعه اسلام]] * [[اباضي اسلام]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[تصوف]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سني ۽ شيعه لاڳاپا]] * [[اسلامي اتحاد]] * [[غير فرقيوار مسلمان]] * [[اسلام جي آبادي]] * [[مذهبي رواداري]] == پڻ ڏسو == * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[اسلامي فقه]] * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] d93qnnd4rwktd7ui6926qyr6t2hltwg 426261 426260 2026-10-30T11:47:40Z Intisar Ali 8681 426261 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == اسلامي مڪتبن ۽ فرقن جي جاگرافيائي ورڇ == {{وڌيڪ|اسلام جي آبادي|مسلمانن جي عالمي آبادي|اسلام جي تاريخ}} اسلام جون مختلف مذهبي، فقهي، عقيدتي ۽ روحاني روايتون دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ موجود آهن. انهن جي جاگرافيائي ورڇ تي اسلامي سلطنتن جي توسيع، واپار، هجرت، مذهبي تعليم، صوفي سلسلن، رياستي سرپرستي ۽ مقامي سماجي حالتن جو اثر رهيو آهي. اسلامي فرقن جي ورڇ کي صرف ملڪ يا علائقي جي بنياد تي سمجهڻ ممڪن نه آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ئي ملڪ ۾ ڪيترن مذهبي مڪتبن جا پيروڪار آباد ٿي سگهن ٿا. ساڳيءَ ريت هڪ مسلمان جي مذهبي سڃاڻپ فقهي، عقيدتي ۽ روحاني لحاظ کان هڪ کان وڌيڪ روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. === عالمي مسلمان آبادي === [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2009ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب ان وقت دنيا ۾ مسلمانن جو اندازي موجب تعداد 1.57 ارب هو. مطالعي ۾ مسلمانن جي عالمي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني ۽ 10 کان 13 سيڪڙو شيعه قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Pew2009Mapping">{{cite web |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> اهي انگ 2009ع جي مطالعي جا تاريخي اندازا آهن، نه ڪي موجوده دور جي آباديءَ جي قطعي ماپ. مطالعي جي محققن واضح ڪيو هو ته سني ۽ شيعه وابستگيءَ بابت ڪيترن ملڪن ۾ سڌا آدمشماري انگ موجود نه هئا، تنهنڪري اندازن ۾ غيريقينيءَ جو عنصر شامل آهي.<ref name="Pew2009Method">{{cite web |title=Methodology for Sunni-Shia Estimates |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population20/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> 2009ع جي مطالعي موجب دنيا جي مسلمانن جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ايشيا ۾ رهندو هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ پنجون حصو وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ آباد هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مسلمان آباديءَ جي اڪثريت رڳو عرب ملڪن تائين محدود نه آهي.<ref name="Pew2009Mapping"/> === سني اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|سني اسلام}} سني اسلام دنيا جي گهڻن مسلمان اڪثريتي ملڪن ۾ وڏي مذهبي روايت آهي. سني فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۾ تاريخي فرق موجود رهيا آهن. [[حنفي مذهب]] ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، ترڪي ۽ عثماني تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[مالڪي مذهب]] اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ اهم فقهي روايت آهي. [[شافعي مذهب]] ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر آفريڪا، يمن ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[حنبلي مذهب]] تاريخي طور عرب جزيري، خاص طور موجوده سعودي عرب جي مذهبي ۽ فقهي ماحول ۾ اهم رهيو آهي. اهي جاگرافيائي نسبتُون ڪنهن علائقي ۾ ٻين فقهي مڪتبن جي غيرموجودگيءَ جو ثبوت نه آهن. === شيعه اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|شيعه اسلام}} شيعه مسلمان دنيا جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن، پر سندن آباديءَ جا وڏا مرڪز ايران، عراق، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ڪجهه ٻين ملڪن ۾ آهن. پيو ريسرچ سينٽر جي 2009ع واري مطالعي موجب دنيا جي شيعه مسلمانن مان اندازي موجب 68 کان 80 سيڪڙو ايران، پاڪستان، ڀارت ۽ عراق ۾ رهندا هئا.<ref name="Pew2009Mapping"/> [[ايران]] ۾ اثنا عشري شيعه اسلام کي تاريخي ۽ رياستي سطح تي خاص اهميت حاصل آهي. [[عراق]] ۾ پڻ اثنا عشري شيعه مسلمانن جي وڏي آبادي موجود آهي، ۽ [[نجف]] ۽ [[ڪربلا]] شيعه مذهبي تعليم ۽ زيارت جا اهم مرڪز آهن. [[آذربائيجان]] ۽ [[بحرين]] ۾ پڻ شيعه مسلمانن جي نمايان آبادي موجود آهي. [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ [[زيدي]] شيعه روايت تاريخي طور اهم رهي آهي. [[اسماعيلي]] برادريون ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر آفريڪا ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ موجود آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن جي مذهبي قيادت، فقهي طريقن ۽ تاريخي ادارن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي هڪجهڙي مذهبي جماعت طور بيان ڪرڻ درست نه آهي. === اباضي اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|اباضي اسلام}} [[اباضي اسلام]] هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت آهي، جنهن جو اهم جديد مرڪز [[عمان]] آهي. اباضي برادريون اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ الجزائر جو [[مزاب]] علائقو، ليبيا جو [[نفوسه جبل]] ۽ تيونس جو [[جربه]] ٻيٽ شامل آهن. اباضي روايت جا تاريخي لاڳاپا اوڀر آفريڪا سان پڻ رهيا آهن. اباضي اسلام کي سني يا شيعه اسلام جي ذيلي شاخ قرار ڏيڻ بدران هڪ الڳ تاريخي مذهبي روايت طور بيان ڪيو ويندو آهي. === ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتون === {{وڌيڪ|ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|پاڪستان ۾ اسلام|ڀارت ۾ اسلام|بنگلاديش ۾ اسلام}} ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتن جي ترقيءَ تي واپار، صوفي سلسلن، سلطنتن، مذهبي مدرسن ۽ جديد اصلاحي تحريڪن جو اثر رهيو آهي. [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ سني اسلام جي حنفي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون سني مذهبي ۽ اصلاحي روايتون موجود آهن. انهن تحريڪن جي وچ ۾ مذهبي عملن، حديث جي تشريح، فقهي تقليد، تصوف ۽ مذهبي اختيار بابت اختلاف موجود رهيا آهن. ڏکڻ ايشيا ۾ اثنا عشري شيعه، اسماعيلي، بوهرا ۽ ٻين مذهبي برادرين جي پڻ تاريخي موجودگي رهي آهي. [[سنڌ]] ۾ اسلامي مذهبي تاريخ جي ترقيءَ ۾ صوفي روايتن، مڪاني مذهبي ادارن ۽ مختلف فقهي ۽ مذهبي جماعتن جو ڪردار رهيو آهي. سنڌ جي اسلامي تاريخ کي صرف ڪنهن هڪ مذهبي تحريڪ يا فقهي مڪتب سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === وچ ايشيا ۽ ترڪي === {{وڌيڪ|وچ ايشيا ۾ اسلام|ترڪي ۾ اسلام}} وچ ايشيا ۾ حنفي فقهي ۽ ماتريدي عقيدتي روايتن کي تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] اسلامي علم، فقه ۽ علم ڪلام جا اهم تاريخي مرڪز رهيا آهن. [[ترڪي]] ۾ عثماني دور دوران حنفي فقه کي سرڪاري ۽ عدالتي ادارن ۾ اهم حيثيت حاصل هئي. ترڪي جي مذهبي تاريخ ۾ صوفي سلسلن، مذهبي مدرسن ۽ علوي سڃاڻپ سان لاڳاپيل روايتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. === اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا === {{وڌيڪ|آفريڪا ۾ اسلام}} اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ مالڪي فقه تاريخي طور اهم رهي آهي. مراڪش، الجزائر، تيونس، موريتانيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مالڪي فقهي روايت جا اثر موجود آهن. انهن علائقن ۾ اشعري علم ڪلام ۽ مختلف صوفي سلسلن کي پڻ تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[قادريه]] ۽ [[تيجانيه]] جهڙا صوفي سلسلا آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ موجود رهيا آهن. === ڏکڻ اوڀر ايشيا === {{وڌيڪ|انڊونيشيا ۾ اسلام|ملائيشيا ۾ اسلام}} [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلمان معاشرن ۾ شافعي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. هن خطي ۾ اسلامي تعليم جي ترقيءَ تي سامونڊي واپار، مذهبي عالمن، مقامي تعليمي ادارن ۽ صوفي روايتن جو اثر رهيو آهي. جديد دور ۾ انڊونيشيا جي مذهبي زندگيءَ ۾ [[نهضة العلماء]] ۽ [[محمديه]] جهڙيون وڏيون اسلامي تنظيمون پڻ اهم آهن. انهن تنظيمن جي مذهبي تعليم، اصلاحي طريقن ۽ سماجي ڪردار ۾ فرق موجود آهي. == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص سني، شيعه يا ٻي مذهبي شاخ سان وابسته ڪرڻ بدران رڳو مسلمان طور سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ لازمي طور ڪنهن منظم مذهبي تحريڪ يا هڪجهڙي عقيدتي نظام جي نمائندگي نٿي ڪري. پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب سروي ۾ شامل 38 ملڪن مان 22 ملڪن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنجن مان هڪ مسلمان پنهنجي سڃاڻپ ڪنهن مخصوص سني يا شيعه شاخ بدران رڳو مسلمان طور ظاهر ڪئي.<ref name="Pew2012Identity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity – Chapter 1: Religious Affiliation |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> اهڙي سڃاڻپ جا سماجي ۽ مذهبي سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. ان مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهڙا مسلمان فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل طور لاتعلق آهن. == اسلامي فرقن ۽ مذهبي روايتن جي جامع درجابندي == اسلامي مذهبي روايتن جي درجابنديءَ ۾ مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي مڪتب، صوفي سلسلي ۽ جديد مذهبي تحريڪ جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable sortable" ! درجو ! اهم روايتون يا مثال ! بنيادي موضوع ! تاريخي ۽ مذهبي حيثيت |- | مکيه مذهبي شاخ | [[سني اسلام]] | خلافت، سنت، فقهي ۽ عقيدتي روايتون | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | مکيه مذهبي شاخ | [[شيعه اسلام]] | امامت، اهل بيت، مذهبي قيادت | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | الڳ اسلامي روايت | [[اباضي اسلام]] | امامت، عقيدو ۽ فقه | الڳ تاريخي مذهبي روايت |- | سني فقهي مڪتب | [[حنفي مذهب]]، [[مالڪي مذهب]]، [[شافعي مذهب]]، [[حنبلي مذهب]] | اسلامي قانون ۽ فقهي استدلال | سني فقه جا اهم مڪتب |- | شيعه فقهي روايتون | [[جعفري فقه]]، [[زيدي فقه]]، اسماعيلي فقهي روايتون | فقهي احڪام ۽ مذهبي اختيار | مختلف شيعه شاخن سان لاڳاپيل |- | سني عقيدتي مڪتب | [[اشعريه]]، [[ماتريديه]]، [[اثري عقيدو]] | ايمان، خدا جون صفتون، تقدير، عقل ۽ وحي | سني علم ڪلام ۽ عقيدي جون روايتون |- | تاريخي ڪلامي مڪتب | [[معتزله]]، [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] | ايمان، عدل، اختيار ۽ تقدير | ابتدائي اسلامي علم ڪلام سان لاڳاپيل |- | شيعه مذهبي شاخون | [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]]، [[زيدي]] | امامت ۽ مذهبي قيادت | شيعه اسلام جون اهم شاخون |- | روحاني سلسلا | [[قادريه]]، [[چشتيه]]، [[نقشبنديه]]، [[سهرورديه]] | تصوف، روحاني تربيت ۽ ذڪر | مختلف اسلامي مذهبي ماحولن ۾ موجود |- | جديد سني تحريڪون | [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]]، [[اهل حديث]] | مذهبي اصلاح، تعليم، فقهي ۽ روحاني عمل | مختلف تاريخي ۽ تنظيمي پسمنظر |- | غير فرقيوار سڃاڻپ | [[غير فرقيوار مسلمان]] | مخصوص فرقيوار وابستگيءَ کان سواءِ مسلمان سڃاڻپ | مختلف سماجي ۽ مذهبي صورتون |- | تاريخي طور اسلامي ماحول مان پيدا ٿيل الڳ مذهب | [[بهائي مذهب]]، [[دروز]] | مخصوص مذهبي عقيدا ۽ الڳ مذهبي سڃاڻپ | انهن جي موجوده مذهبي حيثيت کي اسلامي فرقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي |} == اسلامي مذهبي روايتن جا باهمي لاڳاپا == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|اسلامي اتحاد|مذهبي رواداري}} اسلامي تاريخ ۾ مختلف مذهبي شاخن ۽ مڪتبن جي وچ ۾ علمي مباحثا، مذهبي اختلاف، گڏيل سماجي زندگي، سياسي تعاون ۽ تڪرار جا مختلف مثال موجود آهن. سني ۽ شيعه روايتن جي وچ ۾ تاريخي اختلافن جو بنيادي تعلق حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مذهبي ۽ سياسي قيادت جي سوال سان رهيو، پر وقت سان گڏ اهي اختلاف امامت، حديث جي روايت، فقه ۽ مذهبي تاريخ جي تشريح تائين وڌيا. اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ پڻ اختلاف موجود رهيا آهن، پر اهي اختلاف هميشه الڳ مذهبي جماعتن جي قيام جو سبب نه بڻيا. مختلف اسلامي معاشرن ۾ ڪيترن فقهي مڪتبن جا عالم گڏيل تعليمي ۽ مذهبي ماحولن ۾ ڪم ڪندا رهيا آهن. === مذهبي اختلاف ۽ سياسي تڪرار === اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه سياسي تڪرارن مذهبي سڃاڻپ کي وڌيڪ نمايان ڪيو. بنو اميه، عباسي، فاطمي، صفوي ۽ عثماني دورن ۾ مذهبي ۽ سياسي اختيار جا لاڳاپا مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا. انهن دورن جي مذهبي پاليسين ۽ تڪرارن کي صرف عقيدتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته رياستي طاقت، علائقائي مقابلي، سماجي حالتن ۽ معاشي مفادن جو پڻ اثر رهيو. جديد دور ۾ پڻ ڪجهه علائقائي ۽ سياسي تڪرارن ۾ مذهبي سڃاڻپ کي استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن تڪرارن جي وضاحت ۾ مذهبي اختلافن ۽ سياسي سببن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === تڪفير ۽ مذهبي سڃاڻپ === {{Main|تڪفير}} '''تڪفير''' اسلامي مذهبي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن شخص يا گروهه کي ڪافر قرار ڏيڻ آهي. اسلامي تاريخ ۾ تڪفير بابت مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه تاريخي ۽ جديد گروهن ٻين مسلمانن خلاف تڪفيري موقف اختيار ڪيا، جڏهن ته ڪيترن مذهبي عالمن تڪفير جي استعمال لاءِ سخت شرطن ۽ احتياط تي زور ڏنو. تڪفير جي مذهبي تصور ۽ ان جي سياسي يا تشدد واري استعمال جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === مذهبي سڃاڻپ بابت عوامي رويا === پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع واري عالمي سروي ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ، فرقيوارانه اختلافن ۽ ٻين مذهبي گروهن بابت روين ۾ علائقائي فرق سامهون آيا. مطالعي موجب وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ سني ۽ شيعه سڃاڻپ جو فرق وڌيڪ نمايان هو، جڏهن ته وچ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ مسلمانن پاڻ کي رڳو مسلمان طور سڃاتو.<ref name="Pew2012Unity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته مختلف ملڪن ۾ ٻين اسلامي مذهبي شاخن جي قبوليت بابت عوامي رايا هڪجهڙا نه هئا. اهي نتيجا مخصوص وقت ۽ سروي ۾ شامل ملڪن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي دنيا جي سڀني مسلمانن جي مستقل يا گڏيل راءِ قرار ڏيڻ درست نه آهي. == اسلامي فرقن جي مطالعي جا مسئلا == اسلامي فرقن ۽ مڪتبن جي تاريخ جو مطالعو ڪيترن علمي مسئلن سان لاڳاپيل آهي. === تاريخي ماخذن جي نوعيت === اسلامي فرقن بابت ڪيترائي قديم ڪتاب اهڙن عالمن لکيا، جيڪي پاڻ ڪنهن مخصوص مذهبي روايت سان وابسته هئا. انهن ڪتابن ۾ ٻين گروهن جي عقيدن جي وضاحت ڪڏهن تنقيدي يا مناظراتي انداز ۾ ڪئي وئي. ان ڪري ڪنهن مذهبي جماعت جي عقيدن کي بيان ڪرڻ وقت ان جماعت جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي. === مذهبي اصطلاحن ۾ تبديلي === سني، شيعه، خوارج، مرجئه، سلفي ۽ ٻين اصطلاحن جا مفهوم مختلف تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪن اصطلاحن کي هڪ دور ۾ مخصوص مذهبي جماعت لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ٻئي دور ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ وسيع يا مختلف ٿي ويو. تنهنڪري قديم اصطلاحن کي جديد مذهبي سڃاڻپن سان سڌيءَ ريت برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. === آباديءَ جي اندازن جون حدون === مذهبي وابستگيءَ بابت عالمي انگ اکر مختلف سببن ڪري غيريقينيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿا. ڪيترن ملڪن جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي شاخ يا فقهي مڪتب بابت سوال شامل نه هوندا آهن. ڪجهه مسلمان هڪ کان وڌيڪ مذهبي روايتن سان وابستگي ظاهر ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيا پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي سان منسوب نه ڪندا آهن. ان ڪري فقهي، عقيدتي، روحاني ۽ فرقيوارانه درجابندين کي هڪ ٻئي کان آزاد آباديءَ جا درجا سمجهي انهن جا سيڪڙا گڏ ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Pew2009Method"/><ref name="Pew2012Identity"/> == نتيجو == اسلامي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدتي روايتن ۽ روحاني سلسلن جي تاريخ اسلام جي اندر مذهبي فڪر ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. سني، شيعه ۽ اباضي روايتن جي وچ ۾ مذهبي قيادت، عقيدي ۽ فقهي تشريح بابت اختلاف موجود آهن، جڏهن ته هر روايت جي اندر پڻ مختلف مڪتب ۽ علمي رجحان پيدا ٿيا آهن. اسلامي فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ جديد مذهبي تحريڪن جي درجابندي هڪ ٻئي کان مختلف بنيادن تي ٿيندي آهي. انهن روايتن جو تاريخي مطالعو انهن جي پنهنجي ماخذن، علمي پسمنظر، مذهبي اصطلاحن ۽ سماجي حالتن کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلام]] * [[اسلام جي تاريخ]] * [[سني اسلام]] * [[شيعه اسلام]] * [[اباضي اسلام]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[تصوف]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سني ۽ شيعه لاڳاپا]] * [[اسلامي اتحاد]] * [[غير فرقيوار مسلمان]] * [[اسلام جي آبادي]] * [[مذهبي رواداري]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[اسلامي فقه]] * [[اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون]] * [[تصوف]] * [[صوفي سلسلا]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] 5o8lt4hyyvqy7lkz5le62yix24n88rd 426262 426261 2026-10-30T11:51:13Z Intisar Ali 8681 426262 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == اسلامي مڪتبن ۽ فرقن جي جاگرافيائي ورڇ == {{وڌيڪ|اسلام جي آبادي|مسلمانن جي عالمي آبادي|اسلام جي تاريخ}} اسلام جون مختلف مذهبي، فقهي، عقيدتي ۽ روحاني روايتون دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ موجود آهن. انهن جي جاگرافيائي ورڇ تي اسلامي سلطنتن جي توسيع، واپار، هجرت، مذهبي تعليم، صوفي سلسلن، رياستي سرپرستي ۽ مقامي سماجي حالتن جو اثر رهيو آهي. اسلامي فرقن جي ورڇ کي صرف ملڪ يا علائقي جي بنياد تي سمجهڻ ممڪن نه آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ئي ملڪ ۾ ڪيترن مذهبي مڪتبن جا پيروڪار آباد ٿي سگهن ٿا. ساڳيءَ ريت هڪ مسلمان جي مذهبي سڃاڻپ فقهي، عقيدتي ۽ روحاني لحاظ کان هڪ کان وڌيڪ روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. === عالمي مسلمان آبادي === [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2009ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب ان وقت دنيا ۾ مسلمانن جو اندازي موجب تعداد 1.57 ارب هو. مطالعي ۾ مسلمانن جي عالمي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني ۽ 10 کان 13 سيڪڙو شيعه قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Pew2009Mapping">{{cite web |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> اهي انگ 2009ع جي مطالعي جا تاريخي اندازا آهن، نه ڪي موجوده دور جي آباديءَ جي قطعي ماپ. مطالعي جي محققن واضح ڪيو هو ته سني ۽ شيعه وابستگيءَ بابت ڪيترن ملڪن ۾ سڌا آدمشماري انگ موجود نه هئا، تنهنڪري اندازن ۾ غيريقينيءَ جو عنصر شامل آهي.<ref name="Pew2009Method">{{cite web |title=Methodology for Sunni-Shia Estimates |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population20/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> 2009ع جي مطالعي موجب دنيا جي مسلمانن جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ايشيا ۾ رهندو هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ پنجون حصو وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ آباد هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مسلمان آباديءَ جي اڪثريت رڳو عرب ملڪن تائين محدود نه آهي.<ref name="Pew2009Mapping"/> === سني اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|سني اسلام}} سني اسلام دنيا جي گهڻن مسلمان اڪثريتي ملڪن ۾ وڏي مذهبي روايت آهي. سني فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۾ تاريخي فرق موجود رهيا آهن. [[حنفي مذهب]] ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، ترڪي ۽ عثماني تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[مالڪي مذهب]] اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ اهم فقهي روايت آهي. [[شافعي مذهب]] ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر آفريڪا، يمن ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[حنبلي مذهب]] تاريخي طور عرب جزيري، خاص طور موجوده سعودي عرب جي مذهبي ۽ فقهي ماحول ۾ اهم رهيو آهي. اهي جاگرافيائي نسبتُون ڪنهن علائقي ۾ ٻين فقهي مڪتبن جي غيرموجودگيءَ جو ثبوت نه آهن. === شيعه اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|شيعه اسلام}} شيعه مسلمان دنيا جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن، پر سندن آباديءَ جا وڏا مرڪز ايران، عراق، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ڪجهه ٻين ملڪن ۾ آهن. پيو ريسرچ سينٽر جي 2009ع واري مطالعي موجب دنيا جي شيعه مسلمانن مان اندازي موجب 68 کان 80 سيڪڙو ايران، پاڪستان، ڀارت ۽ عراق ۾ رهندا هئا.<ref name="Pew2009Mapping"/> [[ايران]] ۾ اثنا عشري شيعه اسلام کي تاريخي ۽ رياستي سطح تي خاص اهميت حاصل آهي. [[عراق]] ۾ پڻ اثنا عشري شيعه مسلمانن جي وڏي آبادي موجود آهي، ۽ [[نجف]] ۽ [[ڪربلا]] شيعه مذهبي تعليم ۽ زيارت جا اهم مرڪز آهن. [[آذربائيجان]] ۽ [[بحرين]] ۾ پڻ شيعه مسلمانن جي نمايان آبادي موجود آهي. [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ [[زيدي]] شيعه روايت تاريخي طور اهم رهي آهي. [[اسماعيلي]] برادريون ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر آفريڪا ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ موجود آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن جي مذهبي قيادت، فقهي طريقن ۽ تاريخي ادارن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي هڪجهڙي مذهبي جماعت طور بيان ڪرڻ درست نه آهي. === اباضي اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|اباضي اسلام}} [[اباضي اسلام]] هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت آهي، جنهن جو اهم جديد مرڪز [[عمان]] آهي. اباضي برادريون اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ الجزائر جو [[مزاب]] علائقو، ليبيا جو [[نفوسه جبل]] ۽ تيونس جو [[جربه]] ٻيٽ شامل آهن. اباضي روايت جا تاريخي لاڳاپا اوڀر آفريڪا سان پڻ رهيا آهن. اباضي اسلام کي سني يا شيعه اسلام جي ذيلي شاخ قرار ڏيڻ بدران هڪ الڳ تاريخي مذهبي روايت طور بيان ڪيو ويندو آهي. === ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتون === {{وڌيڪ|ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|پاڪستان ۾ اسلام|ڀارت ۾ اسلام|بنگلاديش ۾ اسلام}} ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتن جي ترقيءَ تي واپار، صوفي سلسلن، سلطنتن، مذهبي مدرسن ۽ جديد اصلاحي تحريڪن جو اثر رهيو آهي. [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ سني اسلام جي حنفي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون سني مذهبي ۽ اصلاحي روايتون موجود آهن. انهن تحريڪن جي وچ ۾ مذهبي عملن، حديث جي تشريح، فقهي تقليد، تصوف ۽ مذهبي اختيار بابت اختلاف موجود رهيا آهن. ڏکڻ ايشيا ۾ اثنا عشري شيعه، اسماعيلي، بوهرا ۽ ٻين مذهبي برادرين جي پڻ تاريخي موجودگي رهي آهي. [[سنڌ]] ۾ اسلامي مذهبي تاريخ جي ترقيءَ ۾ صوفي روايتن، مڪاني مذهبي ادارن ۽ مختلف فقهي ۽ مذهبي جماعتن جو ڪردار رهيو آهي. سنڌ جي اسلامي تاريخ کي صرف ڪنهن هڪ مذهبي تحريڪ يا فقهي مڪتب سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === وچ ايشيا ۽ ترڪي === {{وڌيڪ|وچ ايشيا ۾ اسلام|ترڪي ۾ اسلام}} وچ ايشيا ۾ حنفي فقهي ۽ ماتريدي عقيدتي روايتن کي تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] اسلامي علم، فقه ۽ علم ڪلام جا اهم تاريخي مرڪز رهيا آهن. [[ترڪي]] ۾ عثماني دور دوران حنفي فقه کي سرڪاري ۽ عدالتي ادارن ۾ اهم حيثيت حاصل هئي. ترڪي جي مذهبي تاريخ ۾ صوفي سلسلن، مذهبي مدرسن ۽ علوي سڃاڻپ سان لاڳاپيل روايتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. === اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا === {{وڌيڪ|آفريڪا ۾ اسلام}} اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ مالڪي فقه تاريخي طور اهم رهي آهي. مراڪش، الجزائر، تيونس، موريتانيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مالڪي فقهي روايت جا اثر موجود آهن. انهن علائقن ۾ اشعري علم ڪلام ۽ مختلف صوفي سلسلن کي پڻ تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[قادريه]] ۽ [[تيجانيه]] جهڙا صوفي سلسلا آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ موجود رهيا آهن. === ڏکڻ اوڀر ايشيا === {{وڌيڪ|انڊونيشيا ۾ اسلام|ملائيشيا ۾ اسلام}} [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلمان معاشرن ۾ شافعي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. هن خطي ۾ اسلامي تعليم جي ترقيءَ تي سامونڊي واپار، مذهبي عالمن، مقامي تعليمي ادارن ۽ صوفي روايتن جو اثر رهيو آهي. جديد دور ۾ انڊونيشيا جي مذهبي زندگيءَ ۾ [[نهضة العلماء]] ۽ [[محمديه]] جهڙيون وڏيون اسلامي تنظيمون پڻ اهم آهن. انهن تنظيمن جي مذهبي تعليم، اصلاحي طريقن ۽ سماجي ڪردار ۾ فرق موجود آهي. == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص سني، شيعه يا ٻي مذهبي شاخ سان وابسته ڪرڻ بدران رڳو مسلمان طور سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ لازمي طور ڪنهن منظم مذهبي تحريڪ يا هڪجهڙي عقيدتي نظام جي نمائندگي نٿي ڪري. پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب سروي ۾ شامل 38 ملڪن مان 22 ملڪن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنجن مان هڪ مسلمان پنهنجي سڃاڻپ ڪنهن مخصوص سني يا شيعه شاخ بدران رڳو مسلمان طور ظاهر ڪئي.<ref name="Pew2012Identity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity – Chapter 1: Religious Affiliation |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> اهڙي سڃاڻپ جا سماجي ۽ مذهبي سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. ان مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهڙا مسلمان فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل طور لاتعلق آهن. == اسلامي فرقن ۽ مذهبي روايتن جي جامع درجابندي == اسلامي مذهبي روايتن جي درجابنديءَ ۾ مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي مڪتب، صوفي سلسلي ۽ جديد مذهبي تحريڪ جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable sortable" ! درجو ! اهم روايتون يا مثال ! بنيادي موضوع ! تاريخي ۽ مذهبي حيثيت |- | مکيه مذهبي شاخ | [[سني اسلام]] | خلافت، سنت، فقهي ۽ عقيدتي روايتون | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | مکيه مذهبي شاخ | [[شيعه اسلام]] | امامت، اهل بيت، مذهبي قيادت | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | الڳ اسلامي روايت | [[اباضي اسلام]] | امامت، عقيدو ۽ فقه | الڳ تاريخي مذهبي روايت |- | سني فقهي مڪتب | [[حنفي مذهب]]، [[مالڪي مذهب]]، [[شافعي مذهب]]، [[حنبلي مذهب]] | اسلامي قانون ۽ فقهي استدلال | سني فقه جا اهم مڪتب |- | شيعه فقهي روايتون | [[جعفري فقه]]، [[زيدي فقه]]، اسماعيلي فقهي روايتون | فقهي احڪام ۽ مذهبي اختيار | مختلف شيعه شاخن سان لاڳاپيل |- | سني عقيدتي مڪتب | [[اشعريه]]، [[ماتريديه]]، [[اثري عقيدو]] | ايمان، خدا جون صفتون، تقدير، عقل ۽ وحي | سني علم ڪلام ۽ عقيدي جون روايتون |- | تاريخي ڪلامي مڪتب | [[معتزله]]، [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] | ايمان، عدل، اختيار ۽ تقدير | ابتدائي اسلامي علم ڪلام سان لاڳاپيل |- | شيعه مذهبي شاخون | [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]]، [[زيدي]] | امامت ۽ مذهبي قيادت | شيعه اسلام جون اهم شاخون |- | روحاني سلسلا | [[قادريه]]، [[چشتيه]]، [[نقشبنديه]]، [[سهرورديه]] | تصوف، روحاني تربيت ۽ ذڪر | مختلف اسلامي مذهبي ماحولن ۾ موجود |- | جديد سني تحريڪون | [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]]، [[اهل حديث]] | مذهبي اصلاح، تعليم، فقهي ۽ روحاني عمل | مختلف تاريخي ۽ تنظيمي پسمنظر |- | غير فرقيوار سڃاڻپ | [[غير فرقيوار مسلمان]] | مخصوص فرقيوار وابستگيءَ کان سواءِ مسلمان سڃاڻپ | مختلف سماجي ۽ مذهبي صورتون |- | تاريخي طور اسلامي ماحول مان پيدا ٿيل الڳ مذهب | [[بهائي مذهب]]، [[دروز]] | مخصوص مذهبي عقيدا ۽ الڳ مذهبي سڃاڻپ | انهن جي موجوده مذهبي حيثيت کي اسلامي فرقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي |} == اسلامي مذهبي روايتن جا باهمي لاڳاپا == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|اسلامي اتحاد|مذهبي رواداري}} اسلامي تاريخ ۾ مختلف مذهبي شاخن ۽ مڪتبن جي وچ ۾ علمي مباحثا، مذهبي اختلاف، گڏيل سماجي زندگي، سياسي تعاون ۽ تڪرار جا مختلف مثال موجود آهن. سني ۽ شيعه روايتن جي وچ ۾ تاريخي اختلافن جو بنيادي تعلق حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مذهبي ۽ سياسي قيادت جي سوال سان رهيو، پر وقت سان گڏ اهي اختلاف امامت، حديث جي روايت، فقه ۽ مذهبي تاريخ جي تشريح تائين وڌيا. اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ پڻ اختلاف موجود رهيا آهن، پر اهي اختلاف هميشه الڳ مذهبي جماعتن جي قيام جو سبب نه بڻيا. مختلف اسلامي معاشرن ۾ ڪيترن فقهي مڪتبن جا عالم گڏيل تعليمي ۽ مذهبي ماحولن ۾ ڪم ڪندا رهيا آهن. === مذهبي اختلاف ۽ سياسي تڪرار === اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه سياسي تڪرارن مذهبي سڃاڻپ کي وڌيڪ نمايان ڪيو. بنو اميه، عباسي، فاطمي، صفوي ۽ عثماني دورن ۾ مذهبي ۽ سياسي اختيار جا لاڳاپا مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا. انهن دورن جي مذهبي پاليسين ۽ تڪرارن کي صرف عقيدتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته رياستي طاقت، علائقائي مقابلي، سماجي حالتن ۽ معاشي مفادن جو پڻ اثر رهيو. جديد دور ۾ پڻ ڪجهه علائقائي ۽ سياسي تڪرارن ۾ مذهبي سڃاڻپ کي استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن تڪرارن جي وضاحت ۾ مذهبي اختلافن ۽ سياسي سببن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === تڪفير ۽ مذهبي سڃاڻپ === {{Main|تڪفير}} '''تڪفير''' اسلامي مذهبي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن شخص يا گروهه کي ڪافر قرار ڏيڻ آهي. اسلامي تاريخ ۾ تڪفير بابت مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه تاريخي ۽ جديد گروهن ٻين مسلمانن خلاف تڪفيري موقف اختيار ڪيا، جڏهن ته ڪيترن مذهبي عالمن تڪفير جي استعمال لاءِ سخت شرطن ۽ احتياط تي زور ڏنو. تڪفير جي مذهبي تصور ۽ ان جي سياسي يا تشدد واري استعمال جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === مذهبي سڃاڻپ بابت عوامي رويا === پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع واري عالمي سروي ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ، فرقيوارانه اختلافن ۽ ٻين مذهبي گروهن بابت روين ۾ علائقائي فرق سامهون آيا. مطالعي موجب وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ سني ۽ شيعه سڃاڻپ جو فرق وڌيڪ نمايان هو، جڏهن ته وچ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ مسلمانن پاڻ کي رڳو مسلمان طور سڃاتو.<ref name="Pew2012Unity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته مختلف ملڪن ۾ ٻين اسلامي مذهبي شاخن جي قبوليت بابت عوامي رايا هڪجهڙا نه هئا. اهي نتيجا مخصوص وقت ۽ سروي ۾ شامل ملڪن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي دنيا جي سڀني مسلمانن جي مستقل يا گڏيل راءِ قرار ڏيڻ درست نه آهي. == اسلامي فرقن جي مطالعي جا مسئلا == اسلامي فرقن ۽ مڪتبن جي تاريخ جو مطالعو ڪيترن علمي مسئلن سان لاڳاپيل آهي. === تاريخي ماخذن جي نوعيت === اسلامي فرقن بابت ڪيترائي قديم ڪتاب اهڙن عالمن لکيا، جيڪي پاڻ ڪنهن مخصوص مذهبي روايت سان وابسته هئا. انهن ڪتابن ۾ ٻين گروهن جي عقيدن جي وضاحت ڪڏهن تنقيدي يا مناظراتي انداز ۾ ڪئي وئي. ان ڪري ڪنهن مذهبي جماعت جي عقيدن کي بيان ڪرڻ وقت ان جماعت جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي. === مذهبي اصطلاحن ۾ تبديلي === سني، شيعه، خوارج، مرجئه، سلفي ۽ ٻين اصطلاحن جا مفهوم مختلف تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪن اصطلاحن کي هڪ دور ۾ مخصوص مذهبي جماعت لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ٻئي دور ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ وسيع يا مختلف ٿي ويو. تنهنڪري قديم اصطلاحن کي جديد مذهبي سڃاڻپن سان سڌيءَ ريت برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. === آباديءَ جي اندازن جون حدون === مذهبي وابستگيءَ بابت عالمي انگ اکر مختلف سببن ڪري غيريقينيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿا. ڪيترن ملڪن جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي شاخ يا فقهي مڪتب بابت سوال شامل نه هوندا آهن. ڪجهه مسلمان هڪ کان وڌيڪ مذهبي روايتن سان وابستگي ظاهر ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيا پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي سان منسوب نه ڪندا آهن. ان ڪري فقهي، عقيدتي، روحاني ۽ فرقيوارانه درجابندين کي هڪ ٻئي کان آزاد آباديءَ جا درجا سمجهي انهن جا سيڪڙا گڏ ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Pew2009Method"/><ref name="Pew2012Identity"/> == نتيجو == اسلامي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدتي روايتن ۽ روحاني سلسلن جي تاريخ اسلام جي اندر مذهبي فڪر ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. سني، شيعه ۽ اباضي روايتن جي وچ ۾ مذهبي قيادت، عقيدي ۽ فقهي تشريح بابت اختلاف موجود آهن، جڏهن ته هر روايت جي اندر پڻ مختلف مڪتب ۽ علمي رجحان پيدا ٿيا آهن. اسلامي فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ جديد مذهبي تحريڪن جي درجابندي هڪ ٻئي کان مختلف بنيادن تي ٿيندي آهي. انهن روايتن جو تاريخي مطالعو انهن جي پنهنجي ماخذن، علمي پسمنظر، مذهبي اصطلاحن ۽ سماجي حالتن کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلام]] * [[اسلام جي تاريخ]] * [[سني اسلام]] * [[شيعه اسلام]] * [[اباضي اسلام]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[تصوف]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سني ۽ شيعه لاڳاپا]] * [[اسلامي اتحاد]] * [[غير فرقيوار مسلمان]] * [[اسلام جي آبادي]] * [[مذهبي رواداري]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[صوفي سلسلا]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] jdda3x7xya43gdqqahb2typ07mj9oa6 426263 426262 2026-10-30T11:51:49Z Intisar Ali 8681 426263 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص اسلامي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا مذهبي سڃاڻپ ۾ رڳو مسلمان هجڻ کي ترجيح ڏين ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ جا مختلف سبب ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مسلمان مذهبي فرقيواريت کان پاسو ڪرڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڪنهن هڪ فقهي يا عقيدتي مڪتب سان رسمي وابستگي نٿا رکن. غير فرقيوار مسلمانن کي هڪ الڳ ۽ گڏيل عقيدتي جماعت طور شمار ڪرڻ درست نه آهي. مختلف ملڪن ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ بابت سروي رپورٽن ۾ اهڙا جواب پڻ ملن ٿا، جن ۾ ماڻهو پاڻ کي رڳو مسلمان سڏين ٿا. انهن جوابن جي تشريح ڪندي اهو فرق ڪرڻ ضروري آهي ته ڪنهن شخص جو فرقي سان وابستگي ظاهر نه ڪرڻ لازمي طور فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل لاتعلقيءَ جي نشاندهي نٿو ڪري. == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == اسلامي مڪتبن ۽ فرقن جي جاگرافيائي ورڇ == {{وڌيڪ|اسلام جي آبادي|مسلمانن جي عالمي آبادي|اسلام جي تاريخ}} اسلام جون مختلف مذهبي، فقهي، عقيدتي ۽ روحاني روايتون دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ موجود آهن. انهن جي جاگرافيائي ورڇ تي اسلامي سلطنتن جي توسيع، واپار، هجرت، مذهبي تعليم، صوفي سلسلن، رياستي سرپرستي ۽ مقامي سماجي حالتن جو اثر رهيو آهي. اسلامي فرقن جي ورڇ کي صرف ملڪ يا علائقي جي بنياد تي سمجهڻ ممڪن نه آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ئي ملڪ ۾ ڪيترن مذهبي مڪتبن جا پيروڪار آباد ٿي سگهن ٿا. ساڳيءَ ريت هڪ مسلمان جي مذهبي سڃاڻپ فقهي، عقيدتي ۽ روحاني لحاظ کان هڪ کان وڌيڪ روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. === عالمي مسلمان آبادي === [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2009ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب ان وقت دنيا ۾ مسلمانن جو اندازي موجب تعداد 1.57 ارب هو. مطالعي ۾ مسلمانن جي عالمي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني ۽ 10 کان 13 سيڪڙو شيعه قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Pew2009Mapping">{{cite web |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> اهي انگ 2009ع جي مطالعي جا تاريخي اندازا آهن، نه ڪي موجوده دور جي آباديءَ جي قطعي ماپ. مطالعي جي محققن واضح ڪيو هو ته سني ۽ شيعه وابستگيءَ بابت ڪيترن ملڪن ۾ سڌا آدمشماري انگ موجود نه هئا، تنهنڪري اندازن ۾ غيريقينيءَ جو عنصر شامل آهي.<ref name="Pew2009Method">{{cite web |title=Methodology for Sunni-Shia Estimates |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population20/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> 2009ع جي مطالعي موجب دنيا جي مسلمانن جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ايشيا ۾ رهندو هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ پنجون حصو وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ آباد هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مسلمان آباديءَ جي اڪثريت رڳو عرب ملڪن تائين محدود نه آهي.<ref name="Pew2009Mapping"/> === سني اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|سني اسلام}} سني اسلام دنيا جي گهڻن مسلمان اڪثريتي ملڪن ۾ وڏي مذهبي روايت آهي. سني فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۾ تاريخي فرق موجود رهيا آهن. [[حنفي مذهب]] ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، ترڪي ۽ عثماني تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[مالڪي مذهب]] اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ اهم فقهي روايت آهي. [[شافعي مذهب]] ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر آفريڪا، يمن ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[حنبلي مذهب]] تاريخي طور عرب جزيري، خاص طور موجوده سعودي عرب جي مذهبي ۽ فقهي ماحول ۾ اهم رهيو آهي. اهي جاگرافيائي نسبتُون ڪنهن علائقي ۾ ٻين فقهي مڪتبن جي غيرموجودگيءَ جو ثبوت نه آهن. === شيعه اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|شيعه اسلام}} شيعه مسلمان دنيا جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن، پر سندن آباديءَ جا وڏا مرڪز ايران، عراق، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ڪجهه ٻين ملڪن ۾ آهن. پيو ريسرچ سينٽر جي 2009ع واري مطالعي موجب دنيا جي شيعه مسلمانن مان اندازي موجب 68 کان 80 سيڪڙو ايران، پاڪستان، ڀارت ۽ عراق ۾ رهندا هئا.<ref name="Pew2009Mapping"/> [[ايران]] ۾ اثنا عشري شيعه اسلام کي تاريخي ۽ رياستي سطح تي خاص اهميت حاصل آهي. [[عراق]] ۾ پڻ اثنا عشري شيعه مسلمانن جي وڏي آبادي موجود آهي، ۽ [[نجف]] ۽ [[ڪربلا]] شيعه مذهبي تعليم ۽ زيارت جا اهم مرڪز آهن. [[آذربائيجان]] ۽ [[بحرين]] ۾ پڻ شيعه مسلمانن جي نمايان آبادي موجود آهي. [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ [[زيدي]] شيعه روايت تاريخي طور اهم رهي آهي. [[اسماعيلي]] برادريون ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر آفريڪا ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ موجود آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن جي مذهبي قيادت، فقهي طريقن ۽ تاريخي ادارن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي هڪجهڙي مذهبي جماعت طور بيان ڪرڻ درست نه آهي. === اباضي اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|اباضي اسلام}} [[اباضي اسلام]] هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت آهي، جنهن جو اهم جديد مرڪز [[عمان]] آهي. اباضي برادريون اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ الجزائر جو [[مزاب]] علائقو، ليبيا جو [[نفوسه جبل]] ۽ تيونس جو [[جربه]] ٻيٽ شامل آهن. اباضي روايت جا تاريخي لاڳاپا اوڀر آفريڪا سان پڻ رهيا آهن. اباضي اسلام کي سني يا شيعه اسلام جي ذيلي شاخ قرار ڏيڻ بدران هڪ الڳ تاريخي مذهبي روايت طور بيان ڪيو ويندو آهي. === ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتون === {{وڌيڪ|ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|پاڪستان ۾ اسلام|ڀارت ۾ اسلام|بنگلاديش ۾ اسلام}} ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتن جي ترقيءَ تي واپار، صوفي سلسلن، سلطنتن، مذهبي مدرسن ۽ جديد اصلاحي تحريڪن جو اثر رهيو آهي. [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ سني اسلام جي حنفي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون سني مذهبي ۽ اصلاحي روايتون موجود آهن. انهن تحريڪن جي وچ ۾ مذهبي عملن، حديث جي تشريح، فقهي تقليد، تصوف ۽ مذهبي اختيار بابت اختلاف موجود رهيا آهن. ڏکڻ ايشيا ۾ اثنا عشري شيعه، اسماعيلي، بوهرا ۽ ٻين مذهبي برادرين جي پڻ تاريخي موجودگي رهي آهي. [[سنڌ]] ۾ اسلامي مذهبي تاريخ جي ترقيءَ ۾ صوفي روايتن، مڪاني مذهبي ادارن ۽ مختلف فقهي ۽ مذهبي جماعتن جو ڪردار رهيو آهي. سنڌ جي اسلامي تاريخ کي صرف ڪنهن هڪ مذهبي تحريڪ يا فقهي مڪتب سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === وچ ايشيا ۽ ترڪي === {{وڌيڪ|وچ ايشيا ۾ اسلام|ترڪي ۾ اسلام}} وچ ايشيا ۾ حنفي فقهي ۽ ماتريدي عقيدتي روايتن کي تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] اسلامي علم، فقه ۽ علم ڪلام جا اهم تاريخي مرڪز رهيا آهن. [[ترڪي]] ۾ عثماني دور دوران حنفي فقه کي سرڪاري ۽ عدالتي ادارن ۾ اهم حيثيت حاصل هئي. ترڪي جي مذهبي تاريخ ۾ صوفي سلسلن، مذهبي مدرسن ۽ علوي سڃاڻپ سان لاڳاپيل روايتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. === اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا === {{وڌيڪ|آفريڪا ۾ اسلام}} اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ مالڪي فقه تاريخي طور اهم رهي آهي. مراڪش، الجزائر، تيونس، موريتانيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مالڪي فقهي روايت جا اثر موجود آهن. انهن علائقن ۾ اشعري علم ڪلام ۽ مختلف صوفي سلسلن کي پڻ تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[قادريه]] ۽ [[تيجانيه]] جهڙا صوفي سلسلا آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ موجود رهيا آهن. === ڏکڻ اوڀر ايشيا === {{وڌيڪ|انڊونيشيا ۾ اسلام|ملائيشيا ۾ اسلام}} [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلمان معاشرن ۾ شافعي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. هن خطي ۾ اسلامي تعليم جي ترقيءَ تي سامونڊي واپار، مذهبي عالمن، مقامي تعليمي ادارن ۽ صوفي روايتن جو اثر رهيو آهي. جديد دور ۾ انڊونيشيا جي مذهبي زندگيءَ ۾ [[نهضة العلماء]] ۽ [[محمديه]] جهڙيون وڏيون اسلامي تنظيمون پڻ اهم آهن. انهن تنظيمن جي مذهبي تعليم، اصلاحي طريقن ۽ سماجي ڪردار ۾ فرق موجود آهي. == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص سني، شيعه يا ٻي مذهبي شاخ سان وابسته ڪرڻ بدران رڳو مسلمان طور سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ لازمي طور ڪنهن منظم مذهبي تحريڪ يا هڪجهڙي عقيدتي نظام جي نمائندگي نٿي ڪري. پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب سروي ۾ شامل 38 ملڪن مان 22 ملڪن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنجن مان هڪ مسلمان پنهنجي سڃاڻپ ڪنهن مخصوص سني يا شيعه شاخ بدران رڳو مسلمان طور ظاهر ڪئي.<ref name="Pew2012Identity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity – Chapter 1: Religious Affiliation |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> اهڙي سڃاڻپ جا سماجي ۽ مذهبي سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. ان مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهڙا مسلمان فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل طور لاتعلق آهن. == اسلامي فرقن ۽ مذهبي روايتن جي جامع درجابندي == اسلامي مذهبي روايتن جي درجابنديءَ ۾ مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي مڪتب، صوفي سلسلي ۽ جديد مذهبي تحريڪ جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable sortable" ! درجو ! اهم روايتون يا مثال ! بنيادي موضوع ! تاريخي ۽ مذهبي حيثيت |- | مکيه مذهبي شاخ | [[سني اسلام]] | خلافت، سنت، فقهي ۽ عقيدتي روايتون | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | مکيه مذهبي شاخ | [[شيعه اسلام]] | امامت، اهل بيت، مذهبي قيادت | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | الڳ اسلامي روايت | [[اباضي اسلام]] | امامت، عقيدو ۽ فقه | الڳ تاريخي مذهبي روايت |- | سني فقهي مڪتب | [[حنفي مذهب]]، [[مالڪي مذهب]]، [[شافعي مذهب]]، [[حنبلي مذهب]] | اسلامي قانون ۽ فقهي استدلال | سني فقه جا اهم مڪتب |- | شيعه فقهي روايتون | [[جعفري فقه]]، [[زيدي فقه]]، اسماعيلي فقهي روايتون | فقهي احڪام ۽ مذهبي اختيار | مختلف شيعه شاخن سان لاڳاپيل |- | سني عقيدتي مڪتب | [[اشعريه]]، [[ماتريديه]]، [[اثري عقيدو]] | ايمان، خدا جون صفتون، تقدير، عقل ۽ وحي | سني علم ڪلام ۽ عقيدي جون روايتون |- | تاريخي ڪلامي مڪتب | [[معتزله]]، [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] | ايمان، عدل، اختيار ۽ تقدير | ابتدائي اسلامي علم ڪلام سان لاڳاپيل |- | شيعه مذهبي شاخون | [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]]، [[زيدي]] | امامت ۽ مذهبي قيادت | شيعه اسلام جون اهم شاخون |- | روحاني سلسلا | [[قادريه]]، [[چشتيه]]، [[نقشبنديه]]، [[سهرورديه]] | تصوف، روحاني تربيت ۽ ذڪر | مختلف اسلامي مذهبي ماحولن ۾ موجود |- | جديد سني تحريڪون | [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]]، [[اهل حديث]] | مذهبي اصلاح، تعليم، فقهي ۽ روحاني عمل | مختلف تاريخي ۽ تنظيمي پسمنظر |- | غير فرقيوار سڃاڻپ | [[غير فرقيوار مسلمان]] | مخصوص فرقيوار وابستگيءَ کان سواءِ مسلمان سڃاڻپ | مختلف سماجي ۽ مذهبي صورتون |- | تاريخي طور اسلامي ماحول مان پيدا ٿيل الڳ مذهب | [[بهائي مذهب]]، [[دروز]] | مخصوص مذهبي عقيدا ۽ الڳ مذهبي سڃاڻپ | انهن جي موجوده مذهبي حيثيت کي اسلامي فرقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي |} == اسلامي مذهبي روايتن جا باهمي لاڳاپا == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|اسلامي اتحاد|مذهبي رواداري}} اسلامي تاريخ ۾ مختلف مذهبي شاخن ۽ مڪتبن جي وچ ۾ علمي مباحثا، مذهبي اختلاف، گڏيل سماجي زندگي، سياسي تعاون ۽ تڪرار جا مختلف مثال موجود آهن. سني ۽ شيعه روايتن جي وچ ۾ تاريخي اختلافن جو بنيادي تعلق حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مذهبي ۽ سياسي قيادت جي سوال سان رهيو، پر وقت سان گڏ اهي اختلاف امامت، حديث جي روايت، فقه ۽ مذهبي تاريخ جي تشريح تائين وڌيا. اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ پڻ اختلاف موجود رهيا آهن، پر اهي اختلاف هميشه الڳ مذهبي جماعتن جي قيام جو سبب نه بڻيا. مختلف اسلامي معاشرن ۾ ڪيترن فقهي مڪتبن جا عالم گڏيل تعليمي ۽ مذهبي ماحولن ۾ ڪم ڪندا رهيا آهن. === مذهبي اختلاف ۽ سياسي تڪرار === اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه سياسي تڪرارن مذهبي سڃاڻپ کي وڌيڪ نمايان ڪيو. بنو اميه، عباسي، فاطمي، صفوي ۽ عثماني دورن ۾ مذهبي ۽ سياسي اختيار جا لاڳاپا مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا. انهن دورن جي مذهبي پاليسين ۽ تڪرارن کي صرف عقيدتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته رياستي طاقت، علائقائي مقابلي، سماجي حالتن ۽ معاشي مفادن جو پڻ اثر رهيو. جديد دور ۾ پڻ ڪجهه علائقائي ۽ سياسي تڪرارن ۾ مذهبي سڃاڻپ کي استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن تڪرارن جي وضاحت ۾ مذهبي اختلافن ۽ سياسي سببن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === تڪفير ۽ مذهبي سڃاڻپ === {{Main|تڪفير}} '''تڪفير''' اسلامي مذهبي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن شخص يا گروهه کي ڪافر قرار ڏيڻ آهي. اسلامي تاريخ ۾ تڪفير بابت مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه تاريخي ۽ جديد گروهن ٻين مسلمانن خلاف تڪفيري موقف اختيار ڪيا، جڏهن ته ڪيترن مذهبي عالمن تڪفير جي استعمال لاءِ سخت شرطن ۽ احتياط تي زور ڏنو. تڪفير جي مذهبي تصور ۽ ان جي سياسي يا تشدد واري استعمال جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === مذهبي سڃاڻپ بابت عوامي رويا === پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع واري عالمي سروي ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ، فرقيوارانه اختلافن ۽ ٻين مذهبي گروهن بابت روين ۾ علائقائي فرق سامهون آيا. مطالعي موجب وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ سني ۽ شيعه سڃاڻپ جو فرق وڌيڪ نمايان هو، جڏهن ته وچ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ مسلمانن پاڻ کي رڳو مسلمان طور سڃاتو.<ref name="Pew2012Unity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته مختلف ملڪن ۾ ٻين اسلامي مذهبي شاخن جي قبوليت بابت عوامي رايا هڪجهڙا نه هئا. اهي نتيجا مخصوص وقت ۽ سروي ۾ شامل ملڪن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي دنيا جي سڀني مسلمانن جي مستقل يا گڏيل راءِ قرار ڏيڻ درست نه آهي. == اسلامي فرقن جي مطالعي جا مسئلا == اسلامي فرقن ۽ مڪتبن جي تاريخ جو مطالعو ڪيترن علمي مسئلن سان لاڳاپيل آهي. === تاريخي ماخذن جي نوعيت === اسلامي فرقن بابت ڪيترائي قديم ڪتاب اهڙن عالمن لکيا، جيڪي پاڻ ڪنهن مخصوص مذهبي روايت سان وابسته هئا. انهن ڪتابن ۾ ٻين گروهن جي عقيدن جي وضاحت ڪڏهن تنقيدي يا مناظراتي انداز ۾ ڪئي وئي. ان ڪري ڪنهن مذهبي جماعت جي عقيدن کي بيان ڪرڻ وقت ان جماعت جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي. === مذهبي اصطلاحن ۾ تبديلي === سني، شيعه، خوارج، مرجئه، سلفي ۽ ٻين اصطلاحن جا مفهوم مختلف تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪن اصطلاحن کي هڪ دور ۾ مخصوص مذهبي جماعت لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ٻئي دور ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ وسيع يا مختلف ٿي ويو. تنهنڪري قديم اصطلاحن کي جديد مذهبي سڃاڻپن سان سڌيءَ ريت برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. === آباديءَ جي اندازن جون حدون === مذهبي وابستگيءَ بابت عالمي انگ اکر مختلف سببن ڪري غيريقينيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿا. ڪيترن ملڪن جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي شاخ يا فقهي مڪتب بابت سوال شامل نه هوندا آهن. ڪجهه مسلمان هڪ کان وڌيڪ مذهبي روايتن سان وابستگي ظاهر ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيا پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي سان منسوب نه ڪندا آهن. ان ڪري فقهي، عقيدتي، روحاني ۽ فرقيوارانه درجابندين کي هڪ ٻئي کان آزاد آباديءَ جا درجا سمجهي انهن جا سيڪڙا گڏ ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Pew2009Method"/><ref name="Pew2012Identity"/> == نتيجو == اسلامي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدتي روايتن ۽ روحاني سلسلن جي تاريخ اسلام جي اندر مذهبي فڪر ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. سني، شيعه ۽ اباضي روايتن جي وچ ۾ مذهبي قيادت، عقيدي ۽ فقهي تشريح بابت اختلاف موجود آهن، جڏهن ته هر روايت جي اندر پڻ مختلف مڪتب ۽ علمي رجحان پيدا ٿيا آهن. اسلامي فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ جديد مذهبي تحريڪن جي درجابندي هڪ ٻئي کان مختلف بنيادن تي ٿيندي آهي. انهن روايتن جو تاريخي مطالعو انهن جي پنهنجي ماخذن، علمي پسمنظر، مذهبي اصطلاحن ۽ سماجي حالتن کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلام]] * [[اسلام جي تاريخ]] * [[سني اسلام]] * [[شيعه اسلام]] * [[اباضي اسلام]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[تصوف]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سني ۽ شيعه لاڳاپا]] * [[اسلامي اتحاد]] * [[غير فرقيوار مسلمان]] * [[اسلام جي آبادي]] * [[مذهبي رواداري]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[صوفي سلسلا]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * Geaves, Ronald (2021). "Sectarianism in Sunnī Islam". ''Handbook of Islamic Sects and Movements''. Brill. * Winter, Tim, ed. (2008). ''The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology''. Cambridge University Press. * Adamson, Peter (2016). ''Philosophy in the Islamic World''. Oxford University Press. * Martin, Richard C.; Woodward, Mark R.; Atmaja, Dwi S. (1997). ''Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol''. Oneworld Publications. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ Mapping the Global Muslim Population] — Pew Research Center. * [https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ The World's Muslims: Unity and Diversity] — Pew Research Center. [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] jmyi7e0cekqyx17numxe7fv7kemk2p1 426264 426263 2026-10-30T11:54:18Z Intisar Ali 8681 426264 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام جي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدن ۽ تحريڪن جو جائزو}} [[File:Islam branches and schools.png|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ مڪتبن جو خاڪو، جنهن ۾ سني، شيعه، اباضي ۽ ٻين مذهبي تحريڪن جا لاڳاپا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Madhhab_Map3.png|thumb|350px|دنيا جي مختلف علائقن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ.]] {{multiple image |header_background = #f8eaba |header = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ |image1 = Islam by country.png |width1 = 340 |caption1 = جديد دور ۾ اسلامي دنيا ۾ فرقن جي ورڇ {{div col|colwidth=30em}} {{unbulleted list |{{colour box|#036704}}{{colour box|#4b934a}}{{colour box|#80b281}} [[سني اسلام]] |{{colour box|#741a19}}{{colour box|#924c4c}}{{colour box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] |{{colour box|#32347e}} [[اباضي اسلام]] }} {{div col end}} }} '''اسلامي مڪتبِ فڪر ۽ شاخون''' اسلام جي مختلف مذهبي، عقيدتي، فقهي، فڪري ۽ روحاني روايتن کي چيو ويندو آهي، جيڪي اسلامي تعليمات جي تشريح، مذهبي قيادت، ديني قانون ۽ عقيدن بابت مختلف نظرين جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن. انهن ۾ [[اسلامي فقه]] جا مڪتب، [[اسلامي عقيدو|عقيدي]] جا مڪتب، [[علم ڪلام]] جون روايتون، [[تصوف]] جا سلسلا ۽ جديد مذهبي ۽ سياسي تحريڪون شامل آهن. [[سني اسلام]] ۽ [[شيعه اسلام]] اسلام جون ٻه وڏيون شاخون آهن. سني اسلام ۾ فقهي لحاظ کان [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] مڪتب اهم آهن، جڏهن ته عقيدتي لحاظ کان [[اثري عقيدو|اثري]]، [[اشعري]] ۽ [[ماتريدي]] مڪتب موجود آهن. تصوف ۾ پڻ مختلف روحاني سلسلا آهن، جن جي تعليمات ۽ عملن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Geaves 2021">{{cite book |last=Geaves |first=Ronald |year=2021 |chapter=Part 1: Sunnī Traditions – Sectarianism in Sunnī Islam |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_004 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=25–48}}</ref> شيعه اسلام ۾ [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]] ۽ [[زيدي]] اهم شاخون آهن. انهن کان سواءِ [[اباضي اسلام]] پڻ هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت طور موجود آهي. عالمي مسلمان آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو حصو مختلف اندازن موجب لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو آهن. ٻين مذهبي شاخن جي آبادي نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite book |last=Pawlak |first=Patryk |author2=Sebastian Kusserow |url=https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-568339-Understanding-branches-Islam-FINAL.pdf |publisher=European Parliamentary Research Service |title=Understanding the branches of Islam |date=2015}}</ref> اسلامي گروهن جي وچ ۾ موجود اختلاف ڪڏهن مذهبي عالمن ۽ علمي ادارن تائين محدود رهيا آهن، جڏهن ته ڪن تاريخي دورن ۾ انهن اختلافن مذهبي ۽ سياسي تڪرارن کي پڻ جنم ڏنو آهي. [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[وهابيت]] جهڙين روايتن بابت مذهبي سڃاڻپ ۽ نظرياتي اختلافن تي بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Poljarevic 2021">{{cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512}}</ref> مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه انتهاپسند تحريڪن پاران [[تڪفير]]، يعني ٻين مسلمانن کي اسلام کان خارج قرار ڏيڻ، کي سياسي تشدد جي جواز طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن خيالن ۽ انهن جي سياسي اثرن تي جديد علمي تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Baele 2019">{{cite journal |author-last=Baele |author-first=Stephane J. |date=October 2019 |title=Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/37355/2/ConspiratorialNarratives_MainArticle_Resubmit_FINAL_CLEAN%20.pdf |journal=Journal of Language and Social Psychology |publisher=Sage Publications |volume=38 |issue=5–6 |pages=706–734 |doi=10.1177/0261927X19868494 |doi-access=free |hdl=10871/37355 |hdl-access=free |issn=1552-6526 |s2cid=195448888}}</ref><ref name="Rickenbacher 2019">{{cite journal |last=Rickenbacher |first=Daniel |date=August 2019 |title=The Centrality of Anti-Semitism in the Islamic State's Ideology and Its Connection to Anti-Shiism |journal=Religions |publisher=MDPI |volume=10 |issue=8 |page=483 |doi=10.3390/rel10080483 |doi-access=free |issn=2077-1444}}</ref><ref name="Badar-radical-2007">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |last3=Tueni |first3=Tiphanie |date=June 2017 |title=The Radical Application of the Islamist Concept of Takfir |url=https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |journal=Arab Law Quarterly |publisher=Brill Publishers |volume=31 |issue=2 |pages=134–162 |doi=10.1163/15730255-31020044 |issn=1573-0255 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093513/https://www.geopoldia.org/images/bedas-tueni2.pdf |archive-date=July 11, 2019}}</ref> اسلام جي ڪجهه شاخن جي ابتدا ستين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿي، جن ۾ [[خوارج]]، [[معتزله]]، سني ۽ شيعه روايتون شامل آهن. ٻين تحريڪن، جهڙوڪ [[اسلامي جديديت]]، [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]]، جديد سلفيت ۽ [[نيشن آف اسلام]]، جو ظهور بعد وارن دورن ۾ ٿيو. ڪجهه تاريخي مڪتب، جهڙوڪ [[مرجئه]] ۽ خوارج جون ڪيتريون قديم شاخون، هاڻي منظم مذهبي گروهن طور موجود نه آهن. اهي مسلمان جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص مذهبي فرقي سان منسوب نٿا ڪن يا ڪنهن هڪ سڃاتل فرقي ۾ آسانيءَ سان شمار نٿا ٿي سگهن، انهن کي [[غير فرقيوار مسلمان]] چيو ويندو آهي. == جائزو == {{Main|اسلام جي تاريخ}} {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|محمد جي جانشيني}} اسلامي تاريخ ۾ اهم مذهبي ۽ سياسي اختلافن جي ابتدا [[محمد|حضرت محمد]] جي 632ع ۾ وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي ۽ مذهبي قيادت جي سوال سان لاڳاپيل هئي. انهيءَ مسئلي تي مختلف نظرين جي ارتقا سان سني، شيعه ۽ خوارج جون الڳ روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Izutsu 2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |year=2006 |orig-date=1965 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (Kāfir): The Khārijites and the origin of the problem |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PDxHG5MtLawC&pg=PA1 |location=Tokyo |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies at Keio University |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2 |via=Google Books}}</ref> سني روايت موجب حضرت محمد پنهنجي وفات کان اڳ مسلمان جماعت لاءِ ڪنهن هڪ شخص کي واضح طور سياسي جانشين مقرر نه ڪيو هو، ۽ [[ابوبڪر صديق]] کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو. ان جي ابتڙ شيعه روايت موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جو جائز جانشين ۽ پهريون امام هو. [[خوارج]] جو ظهور [[پهرين فتني]] دوران ٿيو. ابتدا ۾ اهي حضرت علي جا حامي هئا، پر پوءِ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جي ڪري انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جي ڪجهه گروهن ٻين مسلمانن بابت سخت تڪفيري موقف اختيار ڪيو، جنهن ڪري اهي سني ۽ شيعه ٻنهي روايتن کان الڳ ٿي ويا.<ref name="Izutsu 2006"/> اسلامي فرقن جي وچ ۾ اختلاف رڳو سياسي جانشيني تائين محدود نه رهيا. وقت سان گڏ مذهبي قانون، عقيدي، خدا جي صفتن، انسان جي اختيار، قرآن جي تشريح، حديث جي حجيت ۽ روحاني قيادت بابت پڻ مختلف علمي روايتون وجود ۾ آيون. سني اسلام ۾ فقهي مڪتبن جي ترقي سان گڏ اشعري، ماتريدي ۽ اثري عقيدتي روايتون اهم بڻيون. شيعه اسلام ۾ امامت جي تصور ۽ امامن جي سلسلي بابت اختلافن سبب اثنا عشري، اسماعيلي ۽ زيدي شاخون قائم ٿيون. [[اسماعيلي]] روايت اڳتي هلي [[نزاري اسماعيلي]] ۽ [[مستعلي اسماعيلي]] شاخن ۾ ورهائجي وئي. مستعلي روايت ۾ وري [[حافظي اسماعيلي]] ۽ [[طيبي اسماعيلي]] گروهه پيدا ٿيا. طيبي روايت سان [[دائودي بوهرا]]، [[سليماني بوهرا]] ۽ [[علوي بوهرا]] لاڳاپيل آهن.<ref name="Öz1">{{cite book |last=Öz |first=Mustafa |title=Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü |language=tr |trans-title=The History of madh'habs and its terminology dictionary |publisher=Ensar Publications |location=Istanbul |date=2011}}</ref> == مکيه شاخون ۽ فرقا == [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|350px|اسلام جي مختلف شاخن ۽ انهن جي تاريخي لاڳاپن جو خاڪو.]] اسلام جون مکيه مذهبي شاخون سني، شيعه ۽ اباضي روايتون آهن. انهن کان سواءِ ڪجهه آزاد مذهبي تحريڪون، فڪري گروهه ۽ اهڙا مسلمان پڻ موجود آهن جيڪي ڪنهن مخصوص فرقي سان وابستگي ظاهر نٿا ڪن. === سني اسلام === {{Main|سني اسلام}} '''سني اسلام'''، جنهن کي '''اهل سنت والجماعت''' يا مختصر طور '''اهل سنت''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلام جي سڀ کان وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف عالمي اندازن موجب دنيا جي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني آهن. لفظ ''سني'' عربي لفظ ''سنت'' مان نڪتل آهي، جنهن مان مراد حضرت محمد جي تعليمات، قول، عمل ۽ سندن طريقي جي پيروي آهي. سني مسلمانن جي روايتي عقيدي موجب حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت لاءِ حضرت ابوبڪر صديق کي پهريون خليفو تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Razwy |first1=Sayed Ali Asgher |title=A Restatement of the History of Islam & Muslims |pages=331–335}}</ref><ref>{{cite book |title=History of the Islamic Caliphate |location=Lahore |language=ur}}</ref> سني مسلمان اسلام جي پهرين چئن خليفن کي '''خلفاءِ راشدين''' چوندا آهن. اهي هي آهن: # [[ابوبڪر صديق]] (632ع–634ع) # [[عمر بن خطاب]] (634ع–644ع) # [[عثمان بن عفان]] (644ع–656ع) # [[علي بن ابي طالب]] (656ع–661ع) انهن چئن خليفن کان پوءِ [[بنو اميه]] جي دور ۾ خلافت جو نظام گهڻي حد تائين موروثي حڪمرانيءَ ۾ تبديل ٿي ويو. بعد ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ [[عثماني خلافت]] سميت مختلف اسلامي سلطنتن ۾ خلافت جو ادارو مختلف صورتن ۾ موجود رهيو. عثماني سلطنت جي خاتمي کان پوءِ 1924ع ۾ ترڪيءَ ۾ خلافت جو ادارو باضابطه طور ختم ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اهڙي ڪا گڏيل خلافت قائم نه ٿي سگهي، جنهن کي سڀ مسلمان هڪجهڙي نموني تسليم ڪن. ==== سني اسلام جا فقهي مڪتب ==== سني اسلام ۾ چار مشهور ۽ تاريخي طور قائم رهندڙ فقهي مڪتب آهن: * '''[[حنفي مذهب]]:''' [[ابو حنيفه]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[مالڪي مذهب]]:''' [[مالك بن انس]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[شافعي مذهب]]:''' [[محمد بن ادريس شافعي]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. * '''[[حنبلي مذهب]]:''' [[احمد بن حنبل]] جي نالي سان منسوب فقهي مڪتب. انهن مڪتبن ۾ اسلامي قانون جا احڪام اخذ ڪرڻ جي اصولن، حديث جي استعمال، قياس ۽ ٻين فقهي طريقن بابت اختلاف موجود آهن، پر سڀئي قرآن ۽ سنت کي اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا.<ref name="Geaves 2021"/> ==== سني اسلام جا عقيدتي مڪتب ==== سني اسلام ۾ ٽي نمايان عقيدتي روايتون آهن: * '''[[اشعري]]:''' [[ابوالحسن اشعري]] سان منسوب علم ڪلام جو مڪتب. * '''[[ماتريدي]]:''' [[ابو منصور ماتريدي]] سان منسوب عقيدتي مڪتب. * '''[[اثري عقيدو|اثري]]:''' روايتي ديني نصوص ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي عقيدتي تشريح ۾ بنيادي اهميت ڏيندڙ مڪتب. انهن روايتن ۾ خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق، انساني اختيار ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف علمي موقف موجود آهن. [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|350px|سني اسلام جي اهم فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن ۽ ٻين نمايان فڪري روايتن جو خاڪو.]] سني اسلام اندر [[سلفي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون اصلاحي تحريڪون پڻ موجود آهن. انهن تحريڪن ۾ ابتدائي اسلامي نسلن جي ديني روايتن ڏانهن واپسي ۽ قرآن ۽ حديث جي بنياد تي مذهبي عملن جي تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. سني فقهي ۽ ڪلامي روايتن جي پيروڪارن، جديد اصلاحي تحريڪن ۽ سلفي گروهن جي وچ ۾ مذهبي اختيار ۽ صحيح ديني تشريح بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Jonathan A. C. |last=Brown |year=2009 |title=Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World |publisher=Oneworld Publications |page=180}}</ref><ref>{{cite journal |first=Kasper |last=Mathiesen |title=Anglo-American 'Traditional Islam' and Its Discourse of Orthodoxy |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=13 |year=2013 |pages=191–219 |doi=10.5617/jais.4633 |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol13/v13_10_mathiesen_191-219.pdf}}</ref> === شيعه اسلام === {{Main|شيعه اسلام|شيعه عقيدي ۾ امامت}} '''شيعه اسلام''' اسلام جي ٻئي وڏي مذهبي شاخ آهي. مختلف اندازن موجب دنيا جي مسلمان آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 کان 13 سيڪڙو حصو شيعه مسلمانن تي مشتمل آهي.<ref name="Shia">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 7, 2009 |website=Pew Research Center}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |date=October 2009 |publisher=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=October 10, 2009}}</ref> شيعه مسلمان [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[آذربائيجان]] جي مسلمان آباديءَ ۾ اڪثريت رکن ٿا. [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[يمن]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[ترڪي]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف علائقن ۾ پڻ شيعه آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shi'i |website=Encyclopaedia Britannica |date=January 11, 2024}}</ref> شيعه مسلمان قرآن ۽ حضرت محمد جي تعليمات کي مذهبي عقيدي جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ [[اهل بيت]]، يعني حضرت محمد جي خاندان، کي خاص روحاني ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. شيعه عقيدي موجب [[علي بن ابي طالب]] حضرت محمد جا جائز جانشين ۽ پهريان امام هئا. شيعه روايت ۾ امامت کي رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم ادارو سمجهيو ويندو آهي. ==== شيعه اسلام جون اهم شاخون ==== شيعه اسلام جون ٽي مکيه شاخون آهن: ===== اثنا عشري شيعه ===== {{Main|اثنا عشري شيعه}} '''اثنا عشري شيعه''' يا '''امامي شيعه''' شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ آهن. انهن جي عقيدي موجب حضرت علي کان شروع ٿيندڙ ٻارهن امامن جو سلسلو مذهبي ۽ روحاني قيادت جو بنياد آهي. 2012ع جي هڪ اندازي موجب شيعه مسلمانن مان لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو اثنا عشري شيعه هئا.<ref>{{cite book |last=Guidère |first=Mathieu |title=Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism |url=https://books.google.com/books?id=tCvhzGiDMYsC&pg=PA319 |year=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7965-2 |page=319}}</ref> اثنا عشري روايت ۾ [[جعفري فقه]] کي بنيادي فقهي مڪتب جي حيثيت حاصل آهي. هي فقهي روايت ڇهين شيعه امام [[جعفر صادق]] سان منسوب آهي. ===== اسماعيلي ===== {{Main|اسماعيلي}} '''اسماعيلي''' شيعه اسلام جي هڪ اهم شاخ آهن، جن جي تاريخي سڃاڻپ امامت جي جانشينيءَ بابت اختلافن سان لاڳاپيل آهي. اسماعيلي روايت ۾ [[اسماعيل بن جعفر]] ۽ سندن سلسلي کي خاص اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي ترقيءَ تي اسلامي فلسفي ۽ [[نوافلاطونيت]] جو اثر پڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/religion/islam/early-philosophical-shiism-ismaili-neoplatonism-abu-yaqub-al-sijistani |title=Early Philosophical Shiism |publisher=Cambridge University Press |access-date=2016-04-01}}</ref> اسماعيلي اسلام جون نمايان شاخون هي آهن: * [[نزاري اسماعيلي]] * [[مستعلي اسماعيلي]] * [[حافظي اسماعيلي]] * [[طيبي اسماعيلي]] * [[دائودي بوهرا]] * [[سليماني بوهرا]] * [[علوي بوهرا]] ===== زيدي ===== {{Main|زيدي}} '''زيدي''' شيعه اسلام جي هڪ تاريخي شاخ آهي، جنهن جي ابتدا [[زيد بن علي]] جي پوئلڳن سان لاڳاپيل آهي. زيدي روايت ۾ امامت ۽ فقهي مسئلن بابت اهڙا موقف پڻ موجود آهن، جيڪي ٻين شيعه شاخن کان مختلف آهن. جديد دور ۾ زيدي مسلمان خاص طور [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ آباد آهن. ڪجهه محققن موجب زيدي فقهي روايت ۽ سني فقهي مڪتبن جي وچ ۾ ڪيترن مسئلن تي ويجهڙائي موجود آهي.<ref name="cook-5">{{cite book |publisher=Cambridge University Press |last=Cook |first=Michael |title=Forbidding Wrong in Islam, an Introduction |year=2003}}</ref> ==== غالي تحريڪون ==== {{Main|غلات}} اسلامي فرقن جي تاريخ ۾ '''غلات''' اهڙن گروهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن بابت ٻين شيعه عالمن جو خيال رهيو آهي ته انهن مذهبي شخصيتن، خاص طور اهل بيت جي ڪجهه فردن، سان غيرمعمولي يا الوهي صفتون منسوب ڪيون. هي اصطلاح تاريخي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي، تنهنڪري ان جو استعمال ڪنهن مخصوص گروهه جي عقيدي جي غيرجانبدار وضاحت کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="EoI2">{{cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill Academic Pub. |volume=2 |pages=1093–1095 |last=Hodgson |first=M. G. S. |entry=GHULĀT |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |year=1965}}</ref> ===== علوي ===== {{Main|علوي}} '''علوي'''، جن کي تاريخي طور '''نصيري''' پڻ چيو ويو آهي، شام ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل هڪ مخصوص مذهبي ۽ نسلي جماعت آهي. علوي مذهبي روايت جي ترقي نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ٿي. انهن جي عقيدن ۾ باطني تشريح، مذهبي علامتن ۽ مخصوص روحاني تعليمات کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite book |author1=Cosman, Madeleine Pelner |author2=Jones, Linda Gale |chapter=The Nusayriyya Alawis |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |publisher=Infobase Pub. |year=2009 |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=406–407 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA407}}</ref> تاريخي طور ڪجهه سني ۽ شيعه عالمن علوي عقيدن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا. ويهين صديءَ دوران علوي مذهبي سڃاڻپ ۽ اثنا عشري شيعه روايت سان انهن جي لاڳاپن بابت نوان مذهبي ۽ سياسي بحث پيدا ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Talhamy |first=Y. |title=The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria |doi=10.1080/00263200902940251 |journal=Middle Eastern Studies |volume=46 |issue=2 |pages=175–194 |date=2010 |s2cid=144709130}}</ref> ==== شيعه اسلام مان نڪتل ٻيون مذهبي روايتون ==== ===== علي الاهي ===== {{Main|علي الاهي}} '''علي الاهي''' ايران جي ڪجهه علائقن، خاص طور [[لرستان]]، سان لاڳاپيل هڪ مذهبي روايت آهي، جنهن ۾ شيعه عقيدن ۽ قديم علائقائي مذهبي تصورن جا عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا. هن روايت ۾ حضرت علي کي غيرمعمولي روحاني حيثيت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-SQe_sNtIaMC&pg=PA216 |title=Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon |last=Layard |first=Austen Henry |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108016773 |page=216}}</ref> ===== دروز ===== {{Main|دروز}} '''دروز''' هڪ الڳ توحيدي ۽ مذهبي-نسلي جماعت آهي، جنهن جي ابتدا يارهين صدي عيسويءَ ۾ اسماعيلي روايت جي تاريخي پسمنظر مان ٿي. وقت سان گڏ دروز مذهب پنهنجي مخصوص عقيدن، مذهبي رسمن ۽ روحاني تعليمات جي بنياد تي هڪ الڳ مذهبي روايت طور ترقي ڪئي.<ref name="Timani 2021">{{cite book |author-last=Timani |author-first=Hussam S. |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Druze |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_038 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=724–742}}</ref> دروز مذهب جي ڪيترن پيروڪارن جي مذهبي سڃاڻپ اسلام کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان جي تاريخي ابتدا اسلامي اسماعيلي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. ===== '''بهائي مذهب''' ===== {{Main|بهائي مذهب}} '''بهائي مذهب''' هڪ الڳ توحيدي ۽ عالمي مذهب آهي، جنهن جي ابتدا اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ ايران ۾ ٿي. هن مذهب جي تاريخي ابتدا [[بابيت]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا پاڻ اثنا عشري شيعه ماحول مان پيدا ٿي هئي. بهائي مذهب ۾ [[بهاء الله]] کي هڪ اهم مذهبي پيغامبر طور تسليم ڪيو ويندو آهي. بهائي مذهبي تعليمات ۾ مختلف مذهبن جي تاريخي وحدت ۽ انساني برابريءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHAISM i. The Faith |url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i |volume=III/4 |pages=438–446 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |publisher=Columbia University |location=New York |date=December 30, 2012 |orig-year=December 15, 1988 |doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_6391 |doi-access=free |issn=2330-4804}}</ref><ref name="Osborn 2021">{{cite book |author-last=Osborn |author-first=Lil |year=2021 |chapter=Part 5: In Between and on the Fringes of Islam – The Bahāʾī Faith |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Pub. |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_040 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=761–773}}</ref> بهائي پاڻ کي مسلمان نه، پر هڪ الڳ مذهب جا پيروڪار سمجهن ٿا. ايران ۽ ٻين ملڪن ۾ بهائي برادريءَ کي مذهبي امتياز ۽ ظلم جو پڻ سامنا رهيو آهي.<ref name="Osborn 2021"/> === خوارج === {{Main|خوارج}} {{وڌيڪ|پهرين فتنو|صفين جي جنگ|نهروان جي جنگ}} '''خوارج''' اسلامي تاريخ جي ابتدائي مذهبي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي، جنهن جو ظهور ستين صدي عيسويءَ ۾ [[پهرين فتنو|پهرين فتني]] دوران ٿيو. هن تحريڪ جي شروعات عام طور [[صفين جي جنگ]] (657ع) کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ پيدا ٿيل تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> لفظ ''خوارج'' عربي لفظ ''خارج'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٻاهر نڪرندڙ يا الڳ ٿيندڙ آهي. تاريخي روايتن موجب خوارج جا ابتدائي ميمبر حضرت علي جي لشڪر ۾ شامل هئا، پر صفين جي جنگ کان پوءِ انساني ثالثيءَ جي فيصلي تي اعتراض ڪندي انهن کان الڳ ٿي ويا. خوارج جو مشهور نعرو '''لا حكم إلا لله''' هو، جنهن جو مطلب آهي ته حڪم جو آخري اختيار الله کي حاصل آهي. ابتدائي خوارج جي نظر ۾ سياسي ۽ مذهبي اختلافن جو فيصلو خدائي حڪمن مطابق ٿيڻ گهرجي، جڏهن ته انهن جي مخالفن انساني ثالثيءَ کي جائز سياسي طريقيڪار سمجهيو. 658ع ۾ [[نهروان جي جنگ]] دوران حضرت علي جي لشڪر خوارج جي هڪ وڏي جماعت کي شڪست ڏني. تنهن هوندي به خوارج جون مختلف جماعتون ايندڙ صدين تائين عراق، عربستان، ايران ۽ اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سرگرم رهيون. 661ع ۾ حضرت علي کي [[عبدالرحمان بن ملجم]] قتل ڪيو، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ خارجي تحريڪ سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ==== خوارج جا عقيدا ۽ سياسي نظريا ==== خوارج جي مختلف جماعتن جا عقيدا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي ڪيترن گروهن ۾ ڪجهه مشترڪ نظريا موجود هئا. * '''امامت ۽ سياسي قيادت:''' ڪيترن خارجي گروهن موجب مسلمانن جي قيادت ڪنهن مخصوص خاندان يا قبيلي تائين محدود نه هئڻ گهرجي، پر ديني اهليت ۽ انصاف جي بنياد تي صالح مسلمان کي امام چونڊي سگهجي ٿو. * '''ايمان ۽ عمل:''' خوارج جي ڪيترن گروهن ايمان ۽ عملي اطاعت جي تعلق تي زور ڏنو. * '''وڏا گناهه:''' ڪجهه خارجي جماعتن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪيو، پر ان مسئلي تي سڀني خارجي گروهن جو نظريو ساڳيو نه هو. * '''حڪمران جي جوابدهي:''' ڪيترن گروهن ظالم يا ديني حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ حڪمران جي مخالفت کي جائز سمجهيو. * '''مذهبي جماعت جي سڃاڻپ:''' مختلف خارجي گروهن ۾ جماعت جي رڪنيت، مذهبي وفاداري ۽ ٻين مسلمانن سان تعلق بابت اختلاف موجود هئا. خوارج جي تاريخ بابت ڪيترائي ابتدائي احوال انهن جي مخالف مذهبي ۽ سياسي روايتن ۾ محفوظ ٿيا آهن. ان ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن ذريعن جي تنقيدي مطالعي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Izutsu 2006"/> ==== خوارج جون اهم شاخون ==== ===== '''ازارقه''' ===== {{Main|ازارقه}} '''ازارقه''' خوارج جي سخت گير تاريخي جماعت هئي، جيڪا [[نافع بن الازرق]] سان منسوب آهي. ستين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هن جماعت عراق ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون ڪيون. تاريخي فرقن بابت ڪتابن ۾ ازارقه کي ٻين مسلمانن جي مذهبي حيثيت بابت سخت موقف اختيار ڪندڙ جماعت طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري مخصوص عقيدن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي. ===== '''نجدات''' ===== {{Main|نجدات}} '''نجدات''' خوارج جي هڪ جماعت هئي، جيڪا [[نجدة بن عامر]] سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر ستين صديءَ ۾ عربستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. نجدات جا ڪجهه عقيدتي ۽ سياسي موقف ازارقه کان مختلف هئا. انهن جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي خارجي تحريڪ هڪ مڪمل طور يڪسان مذهبي جماعت نه هئي. ===== '''صفريه''' ===== {{Main|صفريه}} '''صفريه''' خوارج جي قديم شاخن مان هڪ هئي. هن جماعت جي نالي جي اصل ۽ ابتدائي قيادت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. صفريه جون جماعتون ابتدائي اسلامي صدين ۾ اتر آفريڪا سميت مختلف علائقن ۾ موجود رهيون. ڪجهه تاريخي دورن ۾ انهن سياسي حڪمرانيءَ جا مقامي نظام پڻ قائم ڪيا. ===== '''اباضيه''' ===== {{Main|اباضي اسلام}} '''اباضيه''' جي تاريخي ابتدا ابتدائي خارجي ماحول سان لاڳاپيل آهي، پر اباضي مسلمان پنهنجي مذهبي روايت کي ٻين خارجي جماعتن کان الڳ سمجهن ٿا. اباضي فڪر جي ترقيءَ ۾ ديني اعتدال، مذهبي جماعت جي تنظيم، امامت ۽ فقهي استدلال جا پنهنجا اصول اهم رهيا آهن. جديد علمي تحقيق ۾ اباضي اسلام کي هڪ مستقل اسلامي مذهبي روايت طور پڻ مطالعو ڪيو ويندو آهي. === اباضي اسلام === {{Main|اباضي اسلام}} {{وڌيڪ|عمان ۾ اسلام|اباضي امامت}} '''اباضي اسلام''' اسلام جي قديم مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي ابتدا پهرين هجري صديءَ جي سياسي ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل آهي. هن روايت جو نالو [[عبدالله بن اباض]] سان منسوب آهي، جڏهن ته [[جابر بن زيد]] کي ابتدائي اباضي علمي روايت جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اباضي اسلام جو تاريخي ارتقا عراق جي [[بصرو|بصري]] ۾ ٿيندڙ مذهبي ۽ فقهي بحثن سان جڙيل هو. بعد ۾ اباضي تعليمات عربستان، عمان، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتيون. اباضي مسلمان قرآن ۽ سنت کي ديني هدايت جا بنيادي ماخذ تسليم ڪن ٿا. انهن جي مذهبي روايت ۾ عقيدي، فقهي استدلال، اجتماعي قيادت ۽ اخلاقي ذميواري بابت پنهنجا علمي اصول موجود آهن. ==== اباضي اسلام جي تاريخ ==== ابتدائي اباضي تحريڪ جي ترقيءَ ۾ بصري جي علمي ماحول اهم ڪردار ادا ڪيو. جابر بن زيد کي اباضي روايت ۾ هڪ ابتدائي عالم طور خاص حيثيت حاصل آهي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ اباضي تعليمات عمان ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. عمان ۾ اباضي امامت جو ادارو مختلف تاريخي دورن ۾ قائم رهيو، جڏهن ته اتر آفريڪا ۾ اباضي جماعتن سياسي ۽ علمي مرڪز قائم ڪيا. [[رستمي سلطنت]]، جنهن جو مرڪز موجوده الجزائر جي [[تيهرت]] ۾ هو، اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ تائين اتر آفريڪا جي هڪ اهم اباضي سياسي رياست رهي. ==== اباضي عقيدا ==== اباضي روايت ۾ توحيد، عدل، ديني ذميواري ۽ مذهبي جماعت جي اخلاقي تنظيم کي اهميت حاصل آهي. اباضي عقيدي ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق، گناهه جي مذهبي حيثيت، امامت ۽ آخرت بابت مخصوص ڪلامي موقف موجود آهن. اباضي عالمن جي اصطلاحي استعمال ۾ ڪفر ۽ ايمان بابت ڪجهه اهڙا فرق موجود آهن، جيڪي سني ۽ شيعه علم ڪلام جي اصطلاحن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري اباضي عقيدن کي ٻين تاريخي خارجي جماعتن جي سخت گير موقف سان سڌي طرح برابر نه سمجهڻ گهرجي. ==== اباضي امامت ==== اباضي سياسي فڪر ۾ امام جي چونڊ لاءِ ديني اهليت، انصاف ۽ جماعت جي قبوليت کي اهميت ڏني ويندي آهي. اباضي روايت ۾ امامت کي ڪنهن مخصوص نسل يا خاندان جي لازمي موروثي حق طور پيش نه ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور اباضي امامت جا ادارا مختلف سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق مختلف صورتن ۾ قائم رهيا. ==== اباضي فقه ==== اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ الڳ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، سنت، علمي اتفاق ۽ فقهي استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. اباضي حديثي ادب ۾ '''مسند الربيع بن حبيب''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان مجموعي جي نسبت، تدوين ۽ تاريخي صورت بابت جديد علمي تحقيق ۾ بحث موجود آهي. اباضي فقهي روايت ۾ عبادتن، شادي، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت ۽ اجتماعي قانون بابت تفصيلي بحث ملي ٿو. ==== اباضي مسلمانن جي جاگرافيائي ورڇ ==== اباضي اسلام جو سڀ کان نمايان جديد مرڪز [[عمان]] آهي، جتي اباضي مسلمان آباديءَ جو هڪ اهم حصو آهن. اباضي برادريون ٻين علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: * [[وادي مزاب]]، الجزائر؛ * [[جبل نفوسه]]، ليبيا؛ * [[جربه]]، تيونس؛ * اوڀر آفريڪا جا ڪجهه تاريخي واپاري ۽ مذهبي مرڪز. اباضي اسلام جي تاريخ عمان، اتر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رابطن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. == اسلامي فقه جا مڪتب == {{Main|اسلامي فقه|مذهب (اسلام)}} {{وڌيڪ|اصول الفقه|شريعت}} '''اسلامي فقه جا مڪتب''' اسلامي قانون جي تشريح، ديني حڪمن جي استنباط ۽ عملي مسئلن بابت مختلف علمي روايتون آهن. لفظ '''فقه''' جي لغوي معنيٰ سمجهه يا گهري ڄاڻ آهي. اسلامي اصطلاح ۾ فقه مان مراد ديني دليلن جي بنياد تي عملي شرعي حڪمن جو علم آهي. اسلامي فقه جي تاريخي ترقي قرآن، سنت، حديث، صحابه ۽ تابعين جي علمي روايتن، اجماع، قياس ۽ ٻين قانوني استدلالي طريقن سان لاڳاپيل آهي. فقه ۽ شريعت ۾ اصطلاحي فرق پڻ ڪيو ويندو آهي. شريعت کي اسلامي مذهبي تصور ۾ خدائي هدايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته فقه ان هدايت جي انساني علمي تشريح ۽ عملي قانوني استنباط جو مجموعو آهي. اسلامي فقه ۾ عبادتن سان گڏ معاشرتي، اقتصادي ۽ قانوني معاملن بابت پڻ بحث ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نماز، روزو، زڪوات، حج، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار، ملڪيت، معاهدن، عدالتي شاهدي ۽ ٻين مسئلن جا احڪام شامل آهن. === اسلامي فقه جي تاريخي ارتقا === اسلامي فقه جي ابتدائي ترقي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران مسلمانن جي مختلف علمي مرڪزن ۾ ٿي. [[مدينو]]، [[مڪو]]، [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[دمشق]] ۽ بعد ۾ [[بغداد]] فقهي بحثن جا اهم مرڪز بڻيا. ابتدائي مسلمان عالمن قرآن ۽ پيغمبر محمد جي سنت سان گڏ صحابه ۽ تابعين جي روايتن جي بنياد تي عملي مسئلن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ فقهي استدلال جا مختلف طريقا منظم ٿيا. انهن مان ڪجهه روايتون مستقل فقهي مڪتبن ۾ تبديل ٿيون، جڏهن ته ٻيون تاريخي طور ختم ٿي ويون يا وڏن مڪتبن ۾ ضم ٿي ويون. اسلامي فقهي مڪتبن جي تدوين سندن باني عالمن جي حياتيءَ تائين محدود نه هئي. انهن جي شاگردن ۽ بعد وارن فقيهن ڪيترين صدين تائين فقهي اصولن، ڪتابن ۽ قانوني روايتن کي ترقي ڏني.<ref name="Hallaq 2009">{{cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=An Introduction to Islamic Law |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=978-0-521-67476-0}}</ref> === اسلامي قانون جا بنيادي ماخذ === اسلامي فقهي روايتن ۾ قانوني دليلن جي درجابندي ۽ استعمال بابت اختلاف موجود آهن، پر قرآن ۽ سنت کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ==== قرآن ==== {{Main|قرآن}} '''قرآن''' اسلام جو مقدس ڪتاب ۽ اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. ان ۾ عبادتن، اخلاقي اصولن، خانداني لاڳاپن، وراثت، مالي معاملن ۽ ٻين موضوعن بابت هدايتون موجود آهن. فقهي مڪتبن ۾ قرآني آيتن جي لغوي، تاريخي ۽ قانوني تشريح بابت اختلاف پيدا ٿي سگهن ٿا. ==== سنت ۽ حديث ==== {{Main|سنت|حديث}} '''سنت''' مان مراد پيغمبر محمد جي ديني تعليمات، عملن ۽ طريقن جي روايت آهي، جڏهن ته '''حديث''' انهن سان لاڳاپيل قولن، عملن ۽ تقريرن جي نقل ٿيل روايتن کي چيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه حديثي روايتن ۾ روايتن جي مجموعن، سندن راوين ۽ حديث جي قبوليت جي معيار بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. ==== اجماع ==== {{Main|اجماع}} '''اجماع''' اسلامي فقهي اصطلاح ۾ ڪنهن ديني يا قانوني مسئلي بابت اهل علم جي اتفاق لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اجماع جي تعريف، ان جي شرطن ۽ حجيت جي حدن بابت مختلف فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== قياس ==== {{Main|قياس (اسلامي فقه)}} '''قياس''' هڪ فقهي استدلالي طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن نئين مسئلي جو حڪم اڳ ۾ موجود شرعي حڪم سان گڏيل قانوني علت جي بنياد تي اخذ ڪيو ويندو آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ قياس کي مختلف حدن سان قبول ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اثنا عشري جعفري اصول الفقه ۾ روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. ==== استحسان ==== {{Main|استحسان}} '''استحسان''' فقهي استدلال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مخصوص مضبوط دليل جي بنياد تي عام قياسي نتيجي کان مختلف حڪم اختيار ڪري سگهجي ٿو. حنفي فقهي روايت ۾ استحسان کي خاص اهميت حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جي تعريف ۽ استعمال بابت فقهي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن. ==== مصلحت ==== {{Main|مصلحت مرسله}} '''مصلحت''' مان مراد اهڙي اجتماعي يا فردي ڀلائي آهي، جنهن کي اسلامي قانون جي مقصدن ۽ اصولن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. مالڪي فقهي روايت ۾ مصلحت جي استدلالي حيثيت خاص طور نمايان رهي آهي. ==== عرف ==== {{Main|عرف (اسلامي فقه)}} '''عرف''' مان مراد سماج ۾ رائج روايتون ۽ قبول ٿيل عمل آهن، جن کي مخصوص شرطن هيٺ فقهي تشريح ۽ قانوني فيصلن ۾ اهميت ڏئي سگهجي ٿي. === سني اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|سني فقهي مڪتب}} سني اسلام ۾ چار مشهور فقهي مڪتب تاريخي طور قائم رهيا آهن: حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي. انهن مڪتبن ۾ ڪيترن بنيادي ديني حڪمن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته ڪجهه عبادتي، معاشرتي ۽ قانوني مسئلن جي تشريح ۾ اختلاف ملن ٿا. ==== حنفي مذهب ==== {{Main|حنفي مذهب}} '''حنفي مذهب''' سني اسلام جي چئن مشهور فقهي مڪتبن مان هڪ آهي، جيڪو [[ابو حنيفه]] (699ع–767ع) سان منسوب آهي. ابو حنيفه عراق جي [[ڪوفو|ڪوفي]] ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا. سندن فقهي روايت جي ترقيءَ ۾ شاگردن، خاص طور [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد بن حسن شيباني]]، اهم ڪردار ادا ڪيو. حنفي فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع، قياس ۽ استحسان جهڙن دليلن کي اهميت ڏني ويندي آهي. حنفي فقهي روايت تاريخي طور عباسي، عثماني، مغل ۽ ٻين اسلامي سياسي نظامن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ حنفي مذهب پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، افغانستان، ترڪي، وچ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== مالڪي مذهب ==== {{Main|مالڪي مذهب}} '''مالڪي مذهب''' [[مالك بن انس]] (تقريباً 711ع–795ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. امام مالڪ مديني جي علمي روايت سان لاڳاپيل هئا. سندن مشهور تصنيف '''الموطأ''' حديث ۽ ابتدائي فقهي روايتن جو اهم مجموعو آهي. مالڪي فقه ۾ قرآن ۽ سنت سان گڏ مديني جي اهل علم جي عمل، قياس ۽ مصلحت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. مالڪي مذهب تاريخي طور اتر آفريڪا، اندلس ۽ اولهه آفريڪا ۾ اثرائتو رهيو. جديد دور ۾ مراڪش، الجزائر، تيونس، ليبيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ مالڪي فقه نمايان آهي. ==== شافعي مذهب ==== {{Main|شافعي مذهب}} '''شافعي مذهب''' [[محمد بن ادريس شافعي]] (767ع–820ع) سان منسوب آهي. امام شافعي اسلامي اصول الفقه جي منظم علمي تدوين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندن ڪتاب '''الرسالة''' اسلامي قانوني نظريي جي ابتدائي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. شافعي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس جي دليلن جي منظم تشريح تي زور ڏنو ويندو آهي. شافعي مذهب تاريخي طور مصر، يمن، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پکڙيو. جديد دور ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، صوماليا ۽ ٻين علائقن ۾ شافعي فقه وڏي پيماني تي رائج آهي. ==== حنبلي مذهب ==== {{Main|حنبلي مذهب}} '''حنبلي مذهب''' [[احمد بن حنبل]] (780ع–855ع) سان منسوب سني فقهي مڪتب آهي. احمد بن حنبل حديث جي علم ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي حفاظت سان لاڳاپيل اهم شخصيت هئا. سندن نالي سان منسوب '''مسند احمد''' حديثن جو هڪ وڏو مجموعو آهي. حنبلي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن کي خاص اهميت حاصل آهي. حنبلي فقهي روايت ۾ بعد وارن عالمن، خاص طور [[ابن قدامه]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]]، اهم علمي ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ حنبلي مذهب سعودي عرب ۽ عرب نار جي ڪجهه علائقن ۾ نمايان آهي. ==== ٻيا تاريخي سني فقهي مڪتب ==== سني فقهي تاريخ ۾ چئن مشهور مڪتبن کان سواءِ ٻيا فقهي مڪتب پڻ موجود رهيا آهن. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ظاهري مذهب]]:''' [[دائود ظاهري]] سان منسوب، جنهن ۾ ديني نصوص جي ظاهري معنيٰ تي خاص زور ڏنو ويندو آهي. * '''اوزاعي مذهب:''' [[عبدالرحمان اوزاعي]] سان منسوب، جيڪو ابتدائي دور ۾ شام ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو هو. * '''ثوري مذهب:''' [[سفيان ثوري]] سان منسوب فقهي روايت. * '''طبري مذهب:''' [[محمد بن جرير طبري]] سان منسوب، جنهن کي تاريخي طور جريريه پڻ چيو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي مڪتب وقت سان گڏ مستقل فقهي ادارن طور قائم نه رهي سگهيا، پر سندن علمي خيالن جو اثر اسلامي قانوني ادب ۾ محفوظ آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> === شيعه اسلام جا فقهي مڪتب === {{Main|شيعه فقه}} شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ فقهي تشريح ۽ قانوني استدلال جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن ۾ جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي فقهي روايتون نمايان آهن. ==== جعفري فقه ==== {{Main|جعفري فقه}} '''جعفري فقه''' شيعه اثنا عشري اسلام جي بنيادي فقهي روايت آهي، جيڪا [[جعفر صادق]] (تقريباً 702ع–765ع) سان منسوب آهي. جعفري فقه ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ عقل کي بنيادي قانوني دليلن طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر انهن دليلن جي حجيت ۽ استعمال بابت اثنا عشري اصول الفقه جا مخصوص ضابطا موجود آهن. جعفري روايت ۾ پيغمبر محمد سان گڏ اهل بيت جي امامن کان منقول تعليمات کي ديني قانون جي تشريح ۾ خاص اهميت حاصل آهي. جعفري فقه ۾ عبادتن، نڪاح، طلاق، وراثت، واپار ۽ ٻين قانوني مسئلن بابت تفصيلي علمي ادب موجود آهي. اثنا عشري فقهي روايت ۾ وقت سان گڏ اصولي ۽ اخباري رجحان پڻ پيدا ٿيا. ===== اصولي مکتب ===== {{Main|اصولي}} '''اصولي''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ اهم علمي روايت آهي، جنهن ۾ اصول الفقه، اجتهاد ۽ مجتهد جي قانوني استدلال کي اهميت حاصل آهي. اصولي روايت ۾ ديني قانون جي تشريح لاءِ قرآن، معتبر روايتن ۽ اصولي دليلن جي منظم استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي. جديد اثنا عشري شيعه مذهبي ادارن ۾ اصولي روايت وڏي پيماني تي اثرائتي آهي. ===== اخباري مڪتب ===== {{Main|اخباري}} '''اخباري''' اثنا عشري شيعه فقه جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ امامن کان منقول روايتن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اخباري عالمن اصولي فقه جي ڪجهه استدلالي طريقن ۽ اجتهاد جي مخصوص صورتن تي تنقيد ڪئي. اصولي ۽ اخباري اختلاف اثنا عشري فقهي تاريخ جي اهم علمي بحثن مان هڪ آهي. ==== زيدي فقه ==== {{Main|زيدي فقه}} '''زيدي فقه''' شيعه زيدي روايت سان لاڳاپيل فقهي مڪتب آهي، جنهن جي تاريخي ابتدا [[زيد بن علي]] جي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ سان جڙيل آهي. زيدي فقهي روايت ۾ قرآن، سنت ۽ قانوني استدلال جي مختلف طريقن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. زيدي فقه جا ڪجهه نتيجا سني فقهي مڪتبن سان مشابهت رکن ٿا، پر زيدي فقه کي ڪنهن سني مڪتب جي شاخ قرار ڏيڻ درست نه آهي. زيدي فقهي روايت خاص طور يمن جي تاريخي مذهبي ۽ قانوني نظام ۾ اهم رهي آهي.<ref name="cook-5"/> ==== اسماعيلي فقه ==== {{Main|اسماعيلي فقه}} '''اسماعيلي فقه''' شيعه اسماعيلي روايت سان لاڳاپيل اسلامي قانوني ۽ مذهبي فڪر جو مجموعو آهي. اسماعيلي مذهبي روايت ۾ امام جي ديني اختيار ۽ مذهبي تعليمات جي تشريح کي اهميت حاصل آهي. [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ اسماعيلي فقهي ادب کي منظم صورت ملي. فاطمي دور جي اهم عالم [[قاضي نعمان]] جي تصنيف '''دعائم الاسلام''' اسماعيلي فقهي تاريخ جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. اسماعيلي اسلام جي مختلف شاخن ۾ مذهبي قانون ۽ عملي عبادتن جا طريقا هڪجهڙا نه آهن. === اباضي فقه جي حيثيت === {{Main|اباضي فقه}} اباضي فقه اسلامي قانون جي هڪ مستقل روايت آهي، جيڪا سني ۽ شيعه فقهي مڪتبن کان تاريخي ۽ اصولي لحاظ کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. اباضي فقه ۾ قرآن، سنت ۽ ٻين فقهي دليلن جي بنياد تي عملي احڪام اخذ ڪيا ويندا آهن. اباضي فقهي روايت ۾ مختلف تاريخي عالمن عبادتن، سماجي معاملن، ملڪيت، وراثت ۽ سياسي قيادت بابت تفصيلي تصنيفون تيار ڪيون. اباضي فقه جو اثر خاص طور عمان ۽ اتر آفريڪا جي اباضي برادرين جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ ۾ نمايان رهيو آهي. == سني ۽ شيعه فقهي روايتن جا اختلاف == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|جعفري فقه|سني فقهي مڪتب}} سني ۽ شيعه فقهي روايتن جي وچ ۾ اختلاف اسلامي قانون جي ماخذن، مذهبي اختيار، حديثي روايتن جي قبوليت، اجتهاد ۽ ڪجهه عملي عبادتن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن. اهي اختلاف سڀني مسئلن ۾ هڪجهڙا نه آهن. سني اسلام جي اندر مختلف فقهي مڪتبن جا پاڻ ۾ اختلاف آهن، جڏهن ته شيعه اسلام جون جعفري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتون پڻ هڪٻئي کان مختلف آهن. هيٺ ڏنل تقابلي جائزو بنيادي طور سني فقهي مڪتبن ۽ اثنا عشري جعفري فقه بابت آهي. === قانوني ماخذن ۽ استدلال جا اختلاف === {| class="wikitable" ! موضوع ! سني فقهي روايتون ! اثنا عشري جعفري فقه |- | قرآن | بنيادي شرعي ماخذ | بنيادي شرعي ماخذ |- | سنت | پيغمبر محمد جي سنت کي بنيادي حيثيت | پيغمبر محمد جي سنت ۽ اهل بيت جي امامن جي معتبر تعليمات کي قانوني تشريح ۾ اهميت |- | حديث | مختلف سني حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا طريقا | شيعه حديثي مجموعن ۽ سندن جاچ جا مخصوص طريقا |- | اجماع | مختلف شرطن سان شرعي دليل | حجيت جو تعلق خاص طور معصوم جي قول يا موقف جي ڪشف سان |- | قياس | مختلف حدن سان قانوني دليل طور قبول | روايتي ظني قياس کي مستقل شرعي دليل طور قبول نه ڪرڻ |- | عقل | فقهي استدلال ۾ مختلف صورتن سان استعمال | اصول الفقه ۾ مستقل دليل طور مخصوص حيثيت |- | مذهبي اختيار | فقهي عالمن، مجتهدن ۽ مذهبي روايتن جو علمي اختيار | امامن جي مذهبي حيثيت ۽ غيبت جي دور ۾ مجتهدن جي علمي رهنمائي |} === عبادتن بابت اختلاف === ==== نماز جا وقت ==== {{Main|اسلام ۾ نماز}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ روزاني پنج فرض نمازن جي اهميت گڏيل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام حالتن ۾ پنجن نمازن کي الڳ وقتن تي ادا ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي، جڏهن ته سفر، بيماري يا ٻين حالتن ۾ نمازن کي گڏ ڪرڻ بابت مختلف فقهي ضابطا موجود آهن. جعفري فقه ۾ ظهر ۽ عصر، ۽ مغرب ۽ عشاء کي گڏ پڙهڻ جي نسبتاً وسيع اجازت موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن کي الڳ ادا ڪرڻ کي پڻ فضيلت ڏني ويندي آهي. ==== وضو ==== {{Main|وضو}} سني ۽ جعفري فقه ۾ وضو نماز کان اڳ پاڪيزگيءَ جو اهم عمل آهي. سني فقهي مڪتبن ۾ عام طور پيرن کي ڌوئڻ وضو جو حصو آهي، جڏهن ته جعفري فقه ۾ پيرن جي مٿئين حصي تي مسح ڪيو ويندو آهي. هن اختلاف جو تعلق وضو بابت قرآني آيت جي قراءت، تشريح ۽ روايتي دليلن سان آهي. ==== نماز ۾ هٿن جي حالت ==== نماز دوران هٿن جي حالت بابت سني فقهي مڪتبن ۾ پاڻ ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. حنفي، شافعي ۽ حنبلي روايتن ۾ نماز دوران هٿ ٻڌڻ جا مختلف طريقا رائج آهن، جڏهن ته مالڪي روايت ۾ هٿ ڇڏڻ جو عمل پڻ معتبر فقهي روايت طور موجود آهي. جعفري فقه ۾ عام طور نماز دوران هٿ پاسن کان ڇڏيا ويندا آهن. ==== اذان ==== {{Main|اذان}} سني ۽ جعفري اذان جي لفظن ۽ ترتيب ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري اذان ۾ '''حي على خير العمل''' شامل آهي، جڏهن ته عام سني اذان ۾ اهو جملو شامل نه هوندو آهي. جعفري روايت ۾ '''أشهد أن علياً ولي الله''' کي ڪجهه پيروڪار مذهبي اظهار طور چوندا آهن، پر اثنا عشري فقهي موقف موجب اهو اذان جي اصل واجب جزن مان نه آهي. === خانداني قانون بابت اختلاف === ==== نڪاح ==== {{Main|اسلام ۾ نڪاح}} سني ۽ جعفري فقه ۾ نڪاح کي قانوني ۽ مذهبي معاهدي جي حيثيت حاصل آهي. ٻنهي روايتن ۾ نڪاح جي شرطن، سرپرستي، شاهدن ۽ معاهدي جي صحيح هجڻ بابت ڪجهه فقهي اختلاف موجود آهن. ==== عارضي نڪاح ==== {{Main|متعہ نڪاح}} '''متعہ''' يا عارضي نڪاح سني ۽ اثنا عشري جعفري فقه جي وچ ۾ نمايان اختلافن مان هڪ آهي. عام سني فقهي موقف موجب عارضي نڪاح جائز نه آهي. اثنا عشري جعفري فقه ۾ مخصوص شرطن ۽ مقرر مدت جي بنياد تي عارضي نڪاح کي جائز سمجهيو ويندو آهي. ٻنهي روايتن ۾ هن مسئلي بابت قرآني تشريح، حديثي روايتن ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي مختلف دليلن تي بحث موجود آهي. ==== طلاق ==== {{Main|اسلام ۾ طلاق}} سني ۽ جعفري فقه ۾ طلاق جي شرطن، اعلان، شاهدن ۽ عدت بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جعفري فقه ۾ طلاق جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص شرطن سان ٻن عادل شاهدن جي موجودگي ضروري سمجهي ويندي آهي، جڏهن ته سني فقهي مڪتبن ۾ شاهدن جي حيثيت بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== وراثت ==== {{Main|اسلامي وراثتي قانون}} سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ وراثت جي بنيادي قرآني حصن کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه وارثن جي درجابندي، باقي بچيل ملڪيت جي ورڇ ۽ مخصوص حالتن ۾ حقن بابت اختلاف موجود آهن. اهي اختلاف قانوني حساب ۽ وارثن جي موجودگيءَ مطابق مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا. === مالي ۽ مذهبي ذميوارين بابت اختلاف === ==== زڪوات ==== {{Main|زڪوات}} زڪوات اسلامي عبادتن ۽ مالي ذميوارين مان هڪ آهي. سني ۽ جعفري فقهي روايتن ۾ زڪوات جي اهميت گڏيل آهي، پر زڪوات جي دائري، ڪجهه مالن تي ان جي لاڳو ٿيڻ ۽ وصوليءَ بابت فقهي اختلاف موجود آهن. ==== خمس ==== {{مک|خمس}} '''خمس''' اسلامي قانون ۾ مخصوص مال جي پنجين حصي سان لاڳاپيل مالي حڪم آهي. سني فقهي روايتن ۾ خمس جو بنيادي بحث جنگي غنيمت ۽ ڪجهه ٻين مخصوص مالي صورتن سان لاڳاپيل آهي، جن جي دائري بابت سني مڪتبن ۾ پڻ اختلاف موجود آهن. اثنا عشري جعفري فقه ۾ خمس جو دائرو ڪجهه اضافي آمدنين ۽ سالياني بچت تائين پڻ وڌايو ويندو آهي، مخصوص فقهي شرطن سان. === اختلافن جي تاريخي ۽ علمي اهميت === سني ۽ شيعه فقهي اختلافن جي ارتقا مختلف حديثي روايتن، قانوني استدلال جي طريقن، مذهبي اختيار جي تصور ۽ تاريخي علمي مرڪزن سان لاڳاپيل آهي. انهن اختلافن باوجود ٻنهي روايتن ۾ توحيد، قرآن، پيغمبر محمد جي رسالت، نماز، روزو، زڪوات ۽ حج جهڙا بنيادي اسلامي عقيدا ۽ عبادتون مشترڪ آهن. اسلامي فقهي تاريخ ۾ مختلف مڪتبن جي عالمن جي وچ ۾ علمي بحث، اختلاف ۽ ڪڏهن باهمي اثر پڻ موجود رهيا آهن. فقهي اختلافن کي صرف سياسي يا فرقيوار مخالفت جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران انهن جي قانوني، حديثي، تاريخي ۽ علمي پسمنظر ۾ مطالعو ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Hallaq 2009"/> == اسلامي فقهي مڪتبن جي تقابلي درجابندي == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! فقهي مڪتب ! مذهبي روايت ! منسوب شخصيت ! نمايان تاريخي مرڪز ! اهم خصوصيت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | [[سني اسلام]] | [[ابو حنيفه]] | ڪوفو، بغداد | قياس ۽ استحسان جي منظم استعمال |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | [[سني اسلام]] | [[مالك بن انس]] | مدينو | مديني جي عمل ۽ مصلحت کي اهميت |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | [[سني اسلام]] | [[محمد بن ادريس شافعي]] | مڪو، مصر | اصول الفقه جي منظم تدوين |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | [[سني اسلام]] | [[احمد بن حنبل]] | بغداد | حديث ۽ ابتدائي روايتن کي خاص اهميت |- | [[ظاهري مذهب|ظاهري]] | تاريخي سني فقهي روايت | [[دائود ظاهري]] | بغداد، اندلس | نصوص جي ظاهري معنيٰ تي زور |- | [[جعفري فقه|جعفري]] | [[اثنا عشري شيعه]] | [[جعفر صادق]] | مدينو، ڪوفو، نجف | اهل بيت جي روايتن ۽ مخصوص اصولي استدلال کي اهميت |- | [[زيدي فقه|زيدي]] | [[زيدي]] | [[زيد بن علي]] | يمن | زيدي امامت ۽ فقهي استدلال جي روايت |- | [[اسماعيلي فقه|اسماعيلي]] | [[اسماعيلي]] | مختلف امام ۽ فقيه | فاطمي مصر | امام جي مذهبي اختيار ۽ فقهي تشريح کي اهميت |- | [[اباضي فقه|اباضي]] | [[اباضي اسلام]] | ابتدائي اباضي عالمن جي روايت | بصرو، عمان، اتر آفريڪا | مستقل فقهي ۽ مذهبي اصول |} == اسلامي عقيدتي مڪتب == {{Main|اسلامي عقيدو}} {{وڌيڪ|علم ڪلام|اسلامي فلسفو}} '''اسلامي عقيدتي مڪتب''' اسلام جي بنيادي عقيدن، خدا جي ذات ۽ صفتن، نبوت، وحي، تقدير، انساني اختيار، ايمان، آخرت ۽ مذهبي علم جي بنيادن بابت پيدا ٿيل مختلف فڪري ۽ علمي روايتون آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي ۽ سياسي بحثن سان لاڳاپيل آهي. انهن بحثن ۾ مسلمان جماعت جي قيادت، ايمان ۽ عمل جي تعلق، وڏن گناهن جي حيثيت، انساني اختيار ۽ خدائي تقدير جهڙا مسئلا نمايان هئا. بعد ۾ انهن موضوعن تي منظم علمي بحثن مان '''[[علم ڪلام]]''' جي روايت ترقي ڪئي. علم ڪلام ۾ عقيدن جي تشريح ۽ دفاع لاءِ قرآني دليلن، حديثن، منطقي استدلال ۽ فلسفيانه طريقن کي مختلف حدن تائين استعمال ڪيو ويو.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-969670-3 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.001.0001 }}</ref> اسلامي تاريخ ۾ فقهي ۽ عقيدتي مڪتبن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فقهي مڪتب عبادتن ۽ عملي قانوني مسئلن جي استنباط سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب مذهبي اعتقادن ۽ انهن جي علمي تشريح سان تعلق رکن ٿا. هڪ مسلمان ڪنهن فقهي مڪتب سان گڏ ڪنهن عقيدتي روايت سان پڻ وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، تاريخي طور ڪيترائي حنفي عالم ماتريدي عقيدي سان، جڏهن ته ڪيترائي شافعي ۽ مالڪي عالم اشعري عقيدي سان لاڳاپيل رهيا آهن. تنهن هوندي به اهڙي وابستگي هر دور ۽ هر فرد لاءِ لازمي نه آهي. === علم ڪلام === {{Main|علم ڪلام}} '''علم ڪلام''' اسلامي مذهبي علمن جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ديني عقيدن جي تشريح، انهن جي منطقي بنيادن ۽ مختلف مذهبي موقفن بابت بحث ڪيو ويندو آهي. علم ڪلام جي عالمن کي '''متڪلم''' چيو ويندو آهي، جنهن جو جمع '''متڪلمون''' آهي. علم ڪلام جا اهم موضوع هي آهن: * خدا جي وجود ۽ وحدانيت؛ * خدا جي صفتن ۽ انهن جي تشريح؛ * عقل ۽ وحي جو تعلق؛ * نبوت ۽ معجزا؛ * قرآن ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت؛ * تقدير ۽ انساني اختيار؛ * ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جو تعلق؛ * آخرت، حساب ۽ جزا؛ * مذهبي قيادت ۽ امامت. علم ڪلام جي ارتقا ۾ مسلمان عالمن جي اندروني بحثن سان گڏ يوناني فلسفي، منطق ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن سان علمي رابطن پڻ ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به علم ڪلام جي شروعات کي رڳو يوناني فلسفي جي ترجمن جو نتيجو قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان جا ڪيترائي ابتدائي مسئلا اسلامي سماج جي پنهنجي مذهبي ۽ سياسي حالتن مان پيدا ٿيا هئا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== علم ڪلام جي تاريخي ارتقا ==== ابتدائي اسلامي دور ۾ مذهبي عقيدن بابت بحث اڃا مڪمل طور منظم علمي مڪتبن جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا. [[بنو اميه]] جي دور ۾ انساني اختيار، تقدير ۽ سياسي اقتدار جي مذهبي جواز بابت بحث وڌيا. [[عباسي خلافت]] جي ابتدائي دور ۾ بغداد ۽ بصرو علم ڪلام جا اهم مرڪز بڻيا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ معتزلي فڪر منظم ٿيو. بعد ۾ اشعري ۽ ماتريدي روايتن جي ترقيءَ سان سني علم ڪلام جون نيون صورتون قائم ٿيون. شيعه، زيدي، اسماعيلي ۽ اباضي عالمن پڻ علم ڪلام جي مختلف موضوعن تي پنهنجون علمي روايتون ترقي ڏنيون. ڏهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا. ان دور ۾ [[ابو حامد غزالي]]، [[فخرالدين رازي]] ۽ ٻين عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ فلسفيانه ۽ منطقي طريقن کي مختلف اندازن سان استعمال ڪيو. === اشعري عقيدو === {{Main|اشعري}} '''اشعري عقيدو''' سني اسلام جي اهم عقيدتي ۽ ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري بصري جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. تاريخي روايتن موجب سندن ابتدائي علمي وابستگي معتزلي فڪر سان هئي، پر بعد ۾ انهن معتزلي عقيدن جي ڪجهه بنيادي اصولن کان اختلاف ڪندي هڪ الڳ ڪلامي موقف اختيار ڪيو. اشعري روايت ۾ وحي کي مذهبي علم جو بنيادي ماخذ تسليم ڪندي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ عقلي استدلال کي پڻ اهميت ڏني وئي. اشعري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخرالدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Heinen1987">{{cite encyclopedia |last=Heinen |first=Anton |title=AŠʿARĪYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=703–705 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ashariya/ }}</ref> ==== اشعري عقيدي جا بنيادي اصول ==== اشعري عقيدي ۾ خدا جي وحدانيت ۽ سندس مخلوق کان بي مثال هجڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جي حقيقت کي تسليم ڪيو ويندو آهي، پر انهن کي انساني صفتن جهڙو نه سمجهيو ويندو آهي. اشعري عالمن خدا جي صفتن جي تشريح ۾ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جن ۾ ڪجهه نصوص جي معنى کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ ڪن حالتن ۾ انهن جي تاويل ڪرڻ شامل آهن. اشعري علم ڪلام ۾ خدائي قدرت ۽ انساني عمل جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ '''ڪسب''' جو تصور اهم آهي. هن تصور جي مختلف تشريحن موجب انسان پنهنجي عمل جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو، جڏهن ته عمل جي تخليق کي خدا جي قدرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اشعري روايت ۾ قرآن کي خدائي ڪلام طور تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني تلاوت يا لکيل صورت جي وچ ۾ ڪلامي فرق تي بحث ڪيو ويندو آهي. ==== اشعري فڪر جي جاگرافيائي ۽ علمي ورڇ ==== اشعري عقيدو تاريخي طور شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن ۽ تعليمي ادارن ۾ اثرائتو رهيو. مصر، شام، عراق، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ اشعري علم ڪلام جا اهم علمي مرڪز موجود رهيا. اشعري روايت اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم جي تاريخ ۾ پڻ اهم اثر ڇڏيو. === ماتريدي عقيدو === {{Main|ماتريدي}} '''ماتريدي عقيدو''' سني اسلام جي اهم ڪلامي روايتن مان هڪ آهي، جيڪا [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي [[سمرقند]] جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هئا. سندن فڪر جو تعلق حنفي فقهي ۽ عقيدتي روايت سان رهيو. ماتريدي عقيدي جي ترقي وچ ايشيا جي علمي مرڪزن ۾ ٿي، جتان اهو ٻين علائقن تائين پکڙيو. ماتريدي فڪر جي اهم تصنيفن ۾ '''كتاب التوحيد''' شامل آهي، جنهن ۾ خدا جي وحدانيت، علم جي ذريعن، انساني اختيار ۽ ٻين عقيدتي موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ==== ماتريدي عقيدي جا بنيادي اصول ==== ماتريدي عقيدي ۾ عقل ۽ وحي ٻنهي کي مذهبي علم جي بحث ۾ اهميت حاصل آهي. ماتريدي عالمن موجب انساني عقل ڪجهه بنيادي حقيقتن، خاص طور خدا جي وجود ۽ وحدانيت بابت، وحي کان سواءِ پڻ استدلال ڪري سگهي ٿو. هن روايت ۾ خدا جي صفتن کي تسليم ڪندي خدا جي ذات کي مخلوق جي صفتن کان مٿانهون سمجهيو ويندو آهي. ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي اهميت ڏني ويندي آهي، پر ان سان گڏ خدائي قدرت ۽ ارادي کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي. ماتريدي ۽ اشعري روايتن ۾ ڪيترن بنيادي عقيدن بابت اتفاق موجود آهي، جڏهن ته عقل جي صلاحيت، انساني عمل، خدائي صفتن ۽ ڪجهه ٻين ڪلامي مسئلن بابت تفصيلي اختلاف ملن ٿا.<ref name="Schmidtke2016"/> ==== ماتريدي فڪر جي تاريخي اثر ==== ماتريدي عقيدو تاريخي طور حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو. وچ ايشيا، عثماني سلطنت، افغانستان، هندستان ۽ ٻين علائقن جي ڪيترن مذهبي ادارن ۾ ماتريدي علم ڪلام پڙهايو ويو. [[ابو المعين نسفي]] ۽ [[نجم الدين عمر نسفي]] ماتريدي روايت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. === اثري عقيدو === {{Main|اثري عقيدو}} '''اثري عقيدو''' سني اسلام جي هڪ نصوص تي ٻڌل عقيدتي روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمانن جي مذهبي روايتن کي عقيدن جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. لفظ ''اثري'' عربي لفظ ''اثر'' مان نڪتل آهي، جيڪو مذهبي روايت يا نقل ٿيل خبر جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي. اثري فڪر جو تاريخي تعلق اهل حديث جي ابتدائي علمي ماحول ۽ [[احمد بن حنبل]] سان منسوب مذهبي روايت سان رهيو آهي. ==== اثري عقيدي جون خصوصيتون ==== اثري روايت ۾ مذهبي نصوص کي بنيادي حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته عقيدن بابت پيچيده ڪلامي استدلال جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي ويندي آهي. اثري عالمن خدا جي صفتن بابت قرآني ۽ حديثي بيانن کي تسليم ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ کان انڪار ڪيو آهي. اثري روايت ۾ '''بلا كيف'''، يعني صفتن جي ڪيفيت مقرر ڪرڻ کان سواءِ انهن کي تسليم ڪرڻ، هڪ اهم اصطلاح آهي. هن روايت جي مختلف عالمن ۾ نصوص جي تشريح، تاويل جي حدن ۽ عقل جي استعمال بابت پڻ اختلاف موجود رهيا آهن. ==== اثري عقيدو ۽ حنبلي روايت ==== اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي روايت جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو مضبوط رهيو آهي، پر ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. حنبلي فقه اسلامي قانون جو هڪ مڪتب آهي، جڏهن ته اثري عقيدو مذهبي اعتقادن جي تشريح سان لاڳاپيل آهي. [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] اثري عقيدتي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيتون آهن. جديد دور جي ڪيترين سلفي تحريڪن ۾ پڻ اثري عقيدتي تصورن کي اهميت حاصل آهي، پر جديد سلفيت کي قديم اثري روايت سان هر لحاظ کان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === معتزله === {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جي قديم ۽ اثرائتي عقيدتي روايت هئي، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري ۽ بعد ۾ بغداد جي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي روايت جي ابتدائي تاريخ ۾ [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] اهم شخصيتون آهن. معتزله مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي استدلال ۽ منطقي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. معتزلي فڪر جي ترقيءَ ۾ [[ابو الهذيل علاف]]، [[نظام معتزلي]]، [[جاحظ]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Robinson1998">{{cite encyclopedia |last=Robinson |first=Neal |title=Ash‘ariyya and Mu‘tazila |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-H052-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila }}</ref> ==== معتزله جا پنج بنيادي اصول ==== معتزلي علم ڪلام ۾ پنج مشهور اصول بيان ڪيا ويندا آهن. ===== '''توحيد''' ===== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول آهي. معتزلي عالمن خدا جي مطلق وحدانيت تي زور ڏنو ۽ خدا جي صفتن بابت اهڙي تشريح اختيار ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. ===== '''عدل''' ===== '''عدل''' مان مراد خدائي انصاف آهي. معتزلي عالمن موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختياري عملن جي اخلاقي ذميواري رکي ٿو. هن اصول جي بنياد تي معتزله انساني اختيار کي اهميت ڏني. ===== '''وعد ۽ وعيد''' ===== '''وعد ۽ وعيد''' مان مراد خدائي ثواب ۽ عذاب جا وعدا آهن. معتزلي فڪر ۾ خدا جي وعدن ۽ وعيدن جي سچائي ۽ انصاف کي اهميت حاصل آهي. ===== '''منزلت بين المنزلتين''' ===== '''منزلت بين المنزلتين''' معتزلي عقيدي جو هڪ مشهور اصول آهي. هن تصور موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن جي حيثيت رکي ٿو ۽ نه ئي عام ڪافر جي، پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو. ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' ===== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي روايت ۾ هن اصول کي مذهبي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو. ==== قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ==== {{وڌيڪ|خلق قرآن|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي نمايان موقفن مان هڪ قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو هو. معتزلي عالمن جي نظر ۾ قرآن خدا جو ڪلام آهي، پر ان جي ازلي هجڻ بابت سندن موقف اشعري، ماتريدي ۽ اثري روايتن کان مختلف هو. عباسي خليفو [[مامون رشيد]] جي دور ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت هڪ سرڪاري مذهبي آزمائش شروع ٿي، جيڪا '''محنه''' جي نالي سان مشهور آهي. محنه 833ع ۾ شروع ٿي ۽ 848–849ع جي لڳ ڀڳ خليفو [[متوڪل عباسي]] جي دور ۾ ختم ٿي. ان دوران ڪجهه عالمن، خاص طور احمد بن حنبل، سرڪاري عقيدتي موقف قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. محنه اسلامي تاريخ ۾ مذهبي علم، رياستي اقتدار ۽ عقيدتي اختلافن جي تعلق جو هڪ اهم واقعو سمجهيو ويندو آهي. ==== معتزلي فڪر جو اثر ==== معتزلي فڪر اسلامي علم ڪلام، فلسفي ۽ تفسير جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. جيتوڻيڪ معتزله بعد وارن دورن ۾ هڪ وڏي مستقل مذهبي جماعت طور برقرار نه رهيا، پر سندن ڪيترائي ڪلامي تصور زيدي ۽ ڪجهه اثنا عشري شيعه علمي روايتن سميت ٻين مذهبي بحثن ۾ اثرائتا رهيا.<ref name="Schmidtke2016"/> === مرجئه === {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي هڪ مذهبي فڪري رجحان جو نالو آهي، جنهن جو بنيادي تعلق ايمان، عمل ۽ وڏن گناهن جي مسئلي سان هو. لفظ ''مرجئه'' عربي لفظ ''ارجاء'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي هڪ معنيٰ فيصلي کي ملتوي ڪرڻ يا پوئتي رکڻ آهي. مرجئه جي مختلف جماعتن موجب ڪنهن مسلمان جي آخري مذهبي حيثيت بابت فيصلو خدا تي ڇڏڻ گهرجي، خاص طور جڏهن مسئلو وڏن گناهن يا ابتدائي سياسي اختلافن سان لاڳاپيل هجي. مرجئه جي تاريخي موقفن کي خوارج جي ڪجهه سخت گير نظرين جي مقابلي ۾ سمجهيو ويندو آهي. ==== ايمان ۽ عمل جو تعلق ==== مرجئه جي مختلف گروهن ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلاف موجود هئا. ڪجهه مرجئي روايتن ايمان ۽ عملي عملن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. تنهن هوندي به مرجئه کي هڪ مڪمل طور يڪسان جماعت سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي مختلف مفهومن ۾ استعمال ڪيو ويو. مرجئه جي تاريخي بحثن جو اثر بعد وارن سني علم ڪلام ۾ ايمان جي تعريف ۽ گناهه جي مذهبي حيثيت بابت مباحثن تي پڻ رهيو. === قدريه === {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي دور جي هڪ فڪري تحريڪ هئي، جنهن ۾ انساني اختيار ۽ عملن جي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو. قدريه سان منسوب ابتدائي شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] شامل آهن. قدريه جي فڪر جو ظهور بنو اميه جي دور ۾ تقدير، سياسي اقتدار ۽ انساني ذميواريءَ بابت بحثن سان لاڳاپيل هو. هن روايت جي ڪجهه حامين موجب انسان پنهنجي اختياري عملن جو ذميوار آهي ۽ انهن کي مڪمل طور اڳواٽ مقرر ٿيل مجبور عملن طور نه سمجهڻ گهرجي. بعد ۾ انساني اختيار بابت ڪجهه قدري تصورن جو تعلق معتزلي علم ڪلام جي ترقيءَ سان جڙيو.<ref name="Judd2014">{{cite book |last=Judd |first=Steven C. |chapter=The Early Qadariyya |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=44–54 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.002 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> ==== قدريه ۽ سياسي تاريخ ==== قدريه بابت ابتدائي روايتن ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ سياسي مخالفت ۽ رياستي اقتدار جا مسئلا پڻ موجود آهن. ڪجهه تاريخي ذريعن ۾ قدريه جي حامين کي اموي سياسي نظام جي مذهبي جواز تي تنقيد ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به سڀني قدري عالمن کي هڪ منظم سياسي جماعت جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي. === جبريه === {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن جي تعين ۾ خدائي قدرت ۽ تقدير تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو آهي. لفظ ''جبر'' مان مراد مجبوري يا اختيار جي محدوديت آهي. ابتدائي اسلامي مذهبي ڪتابن ۾ جبريه جي اصطلاح کي مختلف گروهن ۽ شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب جبري موقفن ۾ انسان جي آزاد اختيار کي تمام محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. پر جبريه بابت محفوظ روايتن جو وڏو حصو مخالف مذهبي ذريعن مان ملي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مخصوص عالم کي مڪمل جبري نظريي جو حامي قرار ڏيڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهن. === جهميه === {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي عقيدتي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 745ع يا 746ع) سان منسوب آهي. ابتدائي مذهبي ڪتابن ۾ جهميه سان خدا جي صفتن، انساني اختيار ۽ ايمان جي تعريف بابت ڪجهه مخصوص نظريا منسوب ڪيا ويا آهن. جهميه جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ اهو سوال اهم آهي ته بعد وارن مذهبي مصنفن طرفان هن اصطلاح هيٺ بيان ڪيل سڀئي عقيدا واقعي جهم بن صفوان يا سندن ابتدائي پوئلڳن جا هئا يا نه. ان ڪري جهميه کي هڪ مستقل ۽ مڪمل طور منظم عقيدتي مڪتب طور پيش ڪرڻ ۾ تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> === ڪراميه === {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جي هڪ عقيدتي جماعت هئي، جيڪا [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن جماعت جو اثر خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ رهيو. ڪراميه سان ايمان جي تعريف، خدا جي صفتن ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مخصوص موقف منسوب ڪيا ويا آهن. ڪراميه بابت تاريخي معلومات جو هڪ حصو انهن جي مخالفن جي تصنيفن مان حاصل ٿئي ٿو، تنهنڪري سندن عقيدن جي وضاحت ۾ مختلف ذريعن جي تقابلي مطالعي کي اهميت حاصل آهي. === شيعه علم ڪلام === {{Main|شيعه علم ڪلام}} {{وڌيڪ|شيعه عقيدي ۾ امامت}} شيعه علم ڪلام اسلامي مذهبي فڪر جي هڪ اهم روايت آهي، جنهن ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ آخرت بابت مختلف علمي بحث شامل آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ عقيدتي اصول ۽ سندن تشريح هڪجهڙي نه آهي. اثنا عشري، زيدي ۽ اسماعيلي روايتن ۾ امام جي مذهبي حيثيت، عقل ۽ وحي جي تعلق، ۽ مذهبي علم جي ذريعن بابت مختلف موقف موجود آهن. ==== اثنا عشري علم ڪلام ==== {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري علم ڪلام ۾ توحيد، عدل، نبوت، امامت ۽ معاد کي عام طور اصول دين طور بيان ڪيو ويندو آهي. امامت اثنا عشري عقيدي جو اهم موضوع آهي، جنهن ۾ ٻارهن امامن جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت کي بنيادي اهميت حاصل آهي. اثنا عشري روايت ۾ [[عصمت]]، امام جي علمي اختيار ۽ ٻارهين امام جي غيبت بابت تفصيلي ڪلامي بحث موجود آهن. [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضي]] ۽ [[شيخ طوسي]] اثنا عشري علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم عالمن مان آهن. ==== زيدي علم ڪلام ==== {{Main|زيدي}} زيدي علم ڪلام ۾ توحيد، عدل ۽ امامت بابت مخصوص موقف موجود آهن. زيدي عالمن جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي ڪلامي فڪر جو اثر نمايان رهيو. زيدي امامت جو تصور اثنا عشري امامت جي تصور کان مختلف آهي. ==== اسماعيلي علم ڪلام ==== {{Main|اسماعيلي}} اسماعيلي علم ڪلام ۾ توحيد، نبوت، امامت ۽ مذهبي علم جي باطني تشريح کي اهميت حاصل آهي. اسماعيلي فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ فلسفيانه استدلال ۽ نوافلاطوني تصورن جو پڻ اثر رهيو. [[ابو يعقوب سجستاني]]، [[حميد الدين ڪرماني]] ۽ [[ناصر خسرو]] اسماعيلي فڪري تاريخ جون اهم شخصيتون آهن. === اباضي علم ڪلام === {{Main|اباضي اسلام}} اباضي علم ڪلام اسلامي عقيدتي تاريخ جي هڪ مستقل روايت آهي. ابتدائي اباضي عالمن خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان، گناهه ۽ امامت بابت پنهنجا علمي موقف ترقي ڏنا. اباضي فڪر جي تاريخي ارتقا ۾ بصري، عمان ۽ اتر آفريڪا جي علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. اباضي عقيدن کي قديم خوارج جي سڀني جماعتن جي نظرين سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung2016">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |chapter=Early Ibāḍī Theology |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=242–251 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.004 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> == اسلامي عقيدتي اختلافن جا اهم موضوع == اسلامي علم ڪلام ۾ مختلف مڪتبن جا اختلاف ڪيترن بنيادي سوالن سان لاڳاپيل رهيا آهن. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} خدا جي صفتن بابت اسلامي علم ڪلام ۾ اهم بحث اهو رهيو آهي ته علم، قدرت، ارادي ۽ ٻين صفتن جو خدا جي ذات سان ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي محفوظ رکڻ لاءِ صفتن جي مخصوص تشريح اختيار ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي حقيقي صفتن کي تسليم ڪندي انهن جي مخلوق جي صفتن کان مختلف هجڻ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ قرآني ۽ حديثي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي خدا جي شان مطابق تسليم ڪرڻ ۽ انهن جي ڪيفيت مقرر نه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو. === تقدير ۽ انساني اختيار === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} اسلامي عقيدتي تاريخ ۾ تقدير ۽ انساني اختيار جو مسئلو اهم بحثن مان هڪ آهي. قدريه ۽ معتزله جي ڪجهه روايتن انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انساني عملن جي تعين بابت خدائي قدرت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدائي قدرت ۽ انساني ذميواريءَ جي تعلق کي مختلف ڪلامي طريقن سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلام ۾ وڏا گناهه}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ عملي عملن سان ان جي تعلق بابت مختلف موقف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه جماعتن وڏن گناهن بابت سخت موقف اختيار ڪيو. مرجئه جي ڪجهه روايتن ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. معتزله وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لاءِ منزلت بين المنزلتين جو تصور پيش ڪيو. سني علم ڪلام جي مختلف روايتن ۾ ايمان، عمل ۽ گناهه جي تعلق بابت وڌيڪ تفصيلي موقف موجود آهن. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|وحي}} اسلامي علم ڪلام ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اختلاف اهم رهيا آهن. معتزلي فڪر ۾ عقلي استدلال کي وڏي اهميت حاصل هئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن عقل ۽ وحي جي تعلق بابت پنهنجا منظم نظريا ترقي ڏنا. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص جي بنيادي حيثيت ۽ انهن جي تشريح بابت مخصوص اصولن تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن باوجود مختلف مڪتبن جي عالمن عقل جي ڪردار کي مڪمل طور هڪجهڙي انداز ۾ نه سمجهيو. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي روايت ! تاريخي وابستگي ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[اشعري]] | سني اسلام | خدائي صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجوده عقيدتي روايت |- | [[ماتريدي]] | سني اسلام | عقل، ايمان، انساني ذميواري | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو|اثري]] | سني اسلام | نصوص، خدائي صفتون، بلا كيف | موجوده عقيدتي روايت |- | [[معتزله]] | تاريخي علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار | تاريخي مڪتب؛ فڪري اثر برقرار |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | ايمان ۽ عمل جو تعلق | تاريخي فڪري رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي اسلامي فڪر | انساني اختيار ۽ تقدير | تاريخي تحريڪ |- | [[جبريه]] | ابتدائي ڪلامي بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي عقيدتي اصطلاح |- | [[جهميه]] | ابتدائي اسلامي علم ڪلام | خدائي صفتون ۽ ايمان | تاريخي نسبت ۽ درجابنديءَ بابت اختلاف |- | [[ڪراميه]] | خراسان جي تاريخي روايت | ايمان ۽ خدائي صفتون | تاريخي جماعت |- | [[اثنا عشري شيعه]] | شيعه اسلام | امامت، عصمت، عدل | موجوده عقيدتي روايت |- | [[زيدي]] | شيعه اسلام | عدل ۽ امامت | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اسماعيلي]] | شيعه اسلام | امامت، باطني تشريح | موجوده عقيدتي روايت |- | [[اباضي اسلام]] | اباضي روايت | توحيد، ايمان، امامت | موجوده عقيدتي روايت |} == علم ڪلام جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي فڪر جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ ٿيل بحثن ذريعي مذهبي عقيدن جي تشريح، منطقي استدلال، فلسفيانه اصطلاحن ۽ علمي دليلن جا مختلف طريقا ترقي ڪندا رهيا. اسلامي علم ڪلام جو اثر رڳو مذهبي عقيدن تائين محدود نه رهيو، پر ان جا لاڳاپا تفسير، حديث، اصول الفقه، اسلامي فلسفي، تصوف ۽ مذهبي تعليم سان پڻ قائم ٿيا. جديد علمي تحقيق ۾ اسلامي عقيدتي مڪتبن کي انهن جي تاريخي، سماجي، سياسي ۽ فڪري پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويندو آهي، ۽ قديم فرقيوار تصنيفن ۾ موجود دعوائن کي تنقيدي انداز سان جانچيو ويندو آهي.<ref name="Schmidtke2016"/> == تصوف ۽ اسلامي روحاني سلسلا == {{Main|تصوف}} {{وڌيڪ|اسلامي روحانيت|صوفي سلسلا|اسلامي فلسفو}} '''تصوف''' اسلام جي روحاني، اخلاقي ۽ عرفاني روايتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ باطني اصلاح، نفس جي تربيت، خدا جي ياد، اخلاقي پاڪيزگي ۽ روحاني معرفت تي زور ڏنو ويندو آهي. تصوف جي پيروڪارن کي عام طور '''صوفي''' چيو ويندو آهي. تصوف اسلامي تاريخ ۾ مختلف فڪري، مذهبي ۽ سماجي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. صوفي روايتن ۾ [[قرآن]]، [[حديث]]، عبادت، [[ذڪر]]، توبه، توڪل، صبر، محبت ۽ احسان کي روحاني زندگيءَ جا اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي. تصوف ڪنهن هڪ الڳ فقهي يا عقيدتي مڪتب جو نالو نه آهي. تاريخي طور صوفي روايتون سني ۽ شيعه ٻنهي اسلامي ماحولن ۾ موجود رهيون آهن. ڪيترائي صوفي عالم حنفي، مالڪي، شافعي يا حنبلي فقهي مڪتبن سان وابسته رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه صوفي روايتن شيعه مذهبي فڪر سان پڻ لاڳاپا قائم ڪيا آهن.<ref name="Knysh2017">{{cite book |last=Knysh |first=Alexander |title=Sufism: A New History of Islamic Mysticism |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691139098 }}</ref> صوفي روايت ۾ روحاني تربيت عام طور استاد ۽ شاگرد جي تعلق، يعني '''مرشد''' ۽ '''مريد''' جي نسبت، سان لاڳاپيل رهي آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ روحاني مشقن، ذڪر، مراقبي، اجتماعي رسمن ۽ مذهبي تعليم جا طريقا مختلف آهن. تصوف جي تاريخ ۾ انفرادي زهد کان منظم روحاني سلسلن تائين هڪ ڊگهي ارتقا ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان ڪري سڀني صوفي روايتن کي هڪجهڙي عقيدي، تنظيم يا مذهبي عمل جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Ernst2011">{{cite book |last=Ernst |first=Carl W. |title=Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam |publisher=Shambhala Publications |year=2011 |isbn=9781590308844 }}</ref> === تصوف جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|تصوف جي تاريخ}} اسلامي تصوف جون ابتدائي صورتون ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مسلمان زاهدن، عبادت گذارن ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن جي روايتن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ابتدائي مسلمان زاهد دنياوي آسائشن کان پرهيز، عبادت، تقويٰ ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏيندا هئا. انهن شخصيتن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع) ۽ [[رابعه بصري]] (وفات 801ع) جا نالا صوفي تاريخي روايتن ۾ نمايان آهن. رابعه بصري سان خاص طور خدا سان بي لوث محبت جو تصور منسوب ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي تفصيل بعد وارن صوفي تذڪرن مان ملن ٿا، تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي طور احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي. نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ ۾ تصوف هڪ وڌيڪ منظم روحاني ۽ علمي روايت طور ترقي ڪئي. بغداد، بصرو، خراسان ۽ ٻين اسلامي علمي مرڪزن ۾ صوفي استادن ۽ سندن شاگردن جون جماعتون قائم ٿيون.<ref name="Knysh2017"/> ==== ابتدائي صوفي شخصيتون ==== تصوف جي ابتدائي تاريخ ۾ هي شخصيتون اهم سمجهيون وڃن ٿيون: * '''[[حسن بصري]]:''' ابتدائي اسلامي زهد ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل عالم. * '''[[رابعه بصري]]:''' خدا سان محبت ۽ بي لوث عبادت جي صوفي تصور سان منسوب شخصيت. * '''[[ذوالنون مصري]]:''' ابتدائي صوفي معرفت ۽ روحاني تجربي بابت روايتن سان لاڳاپيل شخصيت. * '''[[بايزيد بسطامي]]:''' صوفي وجد ۽ روحاني تجربن بابت مشهور شخصيت. * '''[[جنيد بغدادي]]:''' بغداد جي صوفي روايت جو اهم عالم، جنهن سان اعتدال ۽ روحاني ضبط تي ٻڌل تصوف جو تصور منسوب آهي. * '''[[حسين بن منصور حلاج]]:''' صوفي تاريخ جي هڪ متنازع شخصيت، جنهن کي 922ع ۾ بغداد ۾ قتل ڪيو ويو. انهن شخصيتن جا عقيدا، روحاني طريقا ۽ تاريخي حالتون هڪجهڙيون نه هيون. بعد وارن صوفي مصنفن انهن کي مختلف سلسلن ۽ فڪري روايتن جي تاريخ سان ڳنڍيو.<ref name="Schimmel1975">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 }}</ref> === تصوف جي علمي ۽ ادبي ارتقا === ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ دوران صوفي عالمن روحاني تجربن، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي تعليم بابت منظم ڪتاب لکيا. انهن تصنيفن تصوف کي اسلامي مذهبي علمن سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ابو نصر سراج]] جي '''اللمع'''، [[ابو طالب مڪي]] جي '''قوت القلوب'''، [[ابو القاسم قشيري]] جي '''الرسالة القشيرية''' ۽ [[علي هجويري]] جي '''ڪشف المحجوب''' صوفي فڪر جي تاريخي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم تصنيفون آهن. [[ابو حامد غزالي]] (1058ع–1111ع) پنهنجي تصنيف '''إحياء علوم الدين''' ۾ مذهبي عبادتن، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني زندگيءَ جي تعلق تي تفصيلي بحث ڪيو. غزالي جي تصنيفن تصوف ۽ سني مذهبي علمن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ernst2011"/> ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[ابن عربي]]، [[فريدالدين عطار]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جهڙن مصنفن تصوف جي فلسفيانه ۽ ادبي اظهار کي وڌيڪ ترقي ڏني. انهن جي تصنيفن عربي، فارسي، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. === تصوف جا بنيادي تصور === ==== شريعت، طريقت، حقيقت ۽ معرفت ==== {{وڌيڪ|شريعت|طريقت|معرفت}} صوفي فڪر جي ڪيترين روايتن ۾ '''شريعت'''، '''طريقت'''، '''حقيقت''' ۽ '''معرفت''' جا اصطلاح روحاني زندگيءَ جي مختلف پهلوئن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. '''شريعت''' مان مراد اسلامي مذهبي قانون ۽ عملي ديني احڪام آهن. '''طريقت''' روحاني تربيت ۽ باطني اصلاح جي منظم طريقي کي چيو ويندو آهي. '''حقيقت''' جو اصطلاح صوفي روايتن ۾ مذهبي ۽ روحاني حقيقت جي گهري سمجهه سان لاڳاپيل آهي. '''معرفت''' مان مراد خدا جي روحاني سڃاڻپ يا عرفاني علم آهي. انهن اصطلاحن جون معنائون مختلف صوفي مصنفن ۽ سلسلن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. ڪيترن صوفي عالمن شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته انهن جي باهمي تعلق بابت مختلف تاريخي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Schimmel1975"/> ==== ذڪر ==== {{Main|ذڪر}} '''ذڪر''' اسلامي عبادت ۽ روحاني زندگيءَ ۾ خدا کي ياد ڪرڻ جي عمل کي چيو ويندو آهي. صوفي سلسلن ۾ ذڪر انفرادي يا اجتماعي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو آهي. ذڪر جا مختلف طريقا آهن، جن ۾ بلند آواز سان ذڪر، خاموش ذڪر، مذهبي لفظن جي ورجاءَ ۽ مخصوص روحاني مشقن کي شامل ڪيو ويندو آهي. مختلف سلسلن ۾ ذڪر جي طريقن، وقتن ۽ اجتماعي رسمن بابت فرق موجود آهي. ==== مراقبو ۽ محاسبو ==== {{وڌيڪ|مراقبو}} '''مراقبو''' صوفي روايتن ۾ روحاني توجهه، باطني آگاهي ۽ خدا جي ياد سان لاڳاپيل عمل آهي. '''محاسبو''' پنهنجي عملن، نيتن ۽ اخلاقي حالتن جو جائزو وٺڻ کي چيو ويندو آهي. صوفي تربيت ۾ نفس جي اصلاح، اخلاقي ذميواري ۽ اندروني ضبط کي اهميت حاصل آهي. ==== فنا ۽ بقا ==== {{وڌيڪ|فنا (تصوف)}} '''فنا''' ۽ '''بقا''' صوفي فڪر جا اهم اصطلاح آهن. فنا جو تصور ڪيترين صوفي روايتن ۾ نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيت جي گهٽجڻ يا روحاني طور انهن کان مٿانهون ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. بقا جو اصطلاح روحاني تربيت کان پوءِ خدا جي ياد ۽ اخلاقي ذميواريءَ سان قائم رهڻ جي حالت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن تصورن جي تشريح مختلف صوفي مڪتبن ۾ مختلف آهي، ۽ انهن کي هر صوفي روايت ۾ هڪجهڙي فلسفيانه معنيٰ ۾ استعمال نٿو ڪيو وڃي. === وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود === {{Main|وحدت الوجود}} {{وڌيڪ|وحدت الشهود|ابن عربي|احمد سرهندي}} '''وحدت الوجود''' صوفي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل هڪ مشهور اصطلاح آهي، جنهن کي خاص طور ابن عربي سان منسوب فڪري روايت جي تشريح ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن عربي (1165ع–1240ع) اسلامي عرفان ۽ فلسفي جي تاريخ جي اهم شخصيتن مان آهي. سندس تصنيفن ۾ '''الفتوحات المكية''' ۽ '''فصوص الحكم''' شامل آهن. ابن عربي جي فڪر ۾ خدا، وجود، مخلوق ۽ روحاني معرفت جي تعلق بابت پيچيده فلسفيانه بحث موجود آهن. جيتوڻيڪ وحدت الوجود جو اصطلاح عام طور ابن عربي جي فڪر سان لاڳاپيل آهي، پر هن اصطلاح جي بعد واري منظم استعمال ۽ ابن عربي جي پنهنجي لفظن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Chittick1989">{{cite book |last=Chittick |first=William C. |title=The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination |publisher=State University of New York Press |year=1989 |isbn=9780887068850 }}</ref> '''وحدت الشهود''' صوفي تجربي جي هڪ ٻي تشريحي روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روحاني مشاهدي ۽ وجود جي مابعدالطبيعاتي دعوائن جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[احمد سرهندي]] (1564ع–1624ع) سان وحدت الشهود جي تشريح خاص طور لاڳاپيل آهي. احمد سرهندي ابن عربي سان منسوب ڪجهه تصورن تي تنقيدي بحث ڪيو ۽ پنهنجي روحاني تعليم ۾ شريعت جي پابنديءَ کي اهميت ڏني. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جي وچ ۾ اختلاف کي رڳو ٻن مڪمل طور مخالف صوفي جماعتن جي تڪرار طور بيان ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اصطلاحن جون تشريحون مختلف دورن ۽ عالمن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. === صوفي سلسلا === {{Main|صوفي سلسلا}} '''صوفي سلسلو''' يا '''طريقت''' روحاني تربيت جي اهڙي منظم روايت کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ استاد ۽ شاگرد جو تعلق، روحاني تعليم، مخصوص عمل ۽ تاريخي جانشينيءَ جو تصور اهم هوندو آهي. صوفي سلسلن جي تاريخ ۾ '''سلسله''' يا '''سلسلو''' روحاني استادن جي اهڙي نسبت کي چيو ويندو آهي، جنهن ذريعي ڪنهن روحاني روايت کي اڳين استادن سان ڳنڍيو ويندو آهي. صوفي سلسلن جون روايتي نسب نامائون مذهبي ۽ روحاني سڃاڻپ جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي کي آزاد تاريخي ثبوت سان تصديق ٿيل سمجهڻ ضروري نه آهي. ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ کان پوءِ ڪيترائي صوفي سلسلا وڌيڪ منظم ادارن جي صورت ۾ ترقي ڪرڻ لڳا.<ref name="Trimingham1971">{{cite book |last=Trimingham |first=J. Spencer |title=The Sufi Orders in Islam |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=9780198265246 }}</ref> === قادريه سلسلو === {{Main|قادريه}} '''قادريه''' اسلامي دنيا جي مشهور صوفي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو [[عبدالقادر جيلاني]] (1077ع يا 1078ع–1166ع) سان منسوب آهي. عبدالقادر جيلاني بغداد سان لاڳاپيل حنبلي عالم، واعظ ۽ روحاني شخصيت هئا. قادريه سلسلي جي منظم صورت سندن وفات کان پوءِ مختلف علائقن ۾ ترقي ڪئي. قادريه روايت ۾ ذڪر، اخلاقي تربيت، مذهبي تعليم ۽ روحاني استاد جي رهنمائيءَ کي اهميت حاصل آهي. قادريه سلسلو عراق، شام، ترڪي، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيو. مختلف علائقن ۾ قادريه سلسلي جون الڳ مقامي شاخون ۽ روحاني روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="Trimingham1971"/> === چشتيه سلسلو === {{Main|چشتيه}} '''چشتيه''' صوفي سلسلو تاريخي طور افغانستان جي چشت واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ هن سلسلي جي ترقيءَ سان [[معين الدين چشتي]] (وفات 1236ع) جو نالو خاص طور وابسته آهي. معين الدين چشتي اجمير ۾ پنهنجي روحاني سرگرمين جي ڪري مشهور ٿيا. چشتيه سلسلي جي اهم شخصيتن ۾ [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[فريدالدين گنج شڪر]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] شامل آهن. چشتيه روايت جي ڪجهه تاريخي شاخن ۾ سماع، صوفي موسيقي، اجتماعي مذهبي محفلن ۽ عوامي خدمت کي اهميت حاصل رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ چشتيه سلسلي جي ترقيءَ سان فارسي، هندي، پنجابي ۽ ٻين علائقائي ٻولين جي روحاني ادب کي پڻ هٿي ملي.<ref name="Nizami1991">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |title=The Life and Times of Shaikh Nizam-u'd-din Auliya |publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli |year=1991 }}</ref> ==== چشتيه جون اهم شاخون ==== چشتيه سلسلي جي تاريخ ۾ مختلف شاخون ۽ مقامي روايتون موجود آهن. انهن ۾ چشتيه نظاميه ۽ چشتيه صابريه جا نالا نمايان آهن. مختلف شاخن ۾ روحاني جانشيني، ذڪر ۽ سماع جي طريقن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. === سهرورديه سلسلو === {{Main|سهرورديه}} '''سهرورديه''' صوفي سلسلو [[ابو النجيب سهروردي]] (وفات 1168ع) ۽ سندس ڀائٽي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (1145ع–1234ع) سان لاڳاپيل آهي. شهاب الدين عمر سهروردي جي تصنيف '''عوارف المعارف''' صوفي آداب، روحاني تربيت ۽ خانقاهي زندگيءَ بابت اهم تاريخي ڪتاب آهي. سهرورديه سلسلي جي ترقي عراق، ايران ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بهاء الدين زڪريا]] (وفات 1262ع) ملتان ۾ سهرورديه روايت جي اهم شخصيتن مان هو. سهرورديه سلسلي جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، خانقاهي تنظيم ۽ سماجي رابطن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Trimingham1971"/> === نقشبنديه سلسلو === {{Main|نقشبنديه}} '''نقشبنديه''' صوفي سلسلو وچ ايشيا جي روحاني روايتن سان لاڳاپيل آهي ۽ [[بهاء الدين نقشبند]] (1318ع–1389ع) جي نالي سان مشهور ٿيو. نقشبنديه روايت ۾ خاموش ذڪر، روحاني توجهه، استاد جي صحبت ۽ مذهبي عمل جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقي وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، ترڪي ۽ ٻين علائقن ۾ ٿي. نقشبنديه سلسلي جي اهم تاريخي شاخن ۾ '''نقشبنديه مجدديه''' شامل آهي، جيڪا احمد سرهندي سان لاڳاپيل آهي. بعد وارن دورن ۾ نقشبنديه خالدّيه پڻ هڪ نمايان شاخ طور ترقي ڪئي. نقشبنديه سلسلي جي مختلف شاخن ۾ روحاني تعليم، سماجي ڪردار ۽ سياسي لاڳاپن بابت فرق موجود رهيو آهي.<ref name="Buehler1998">{{cite book |last=Buehler |first=Arthur F. |title=Sufi Heirs of the Prophet: The Indian Naqshbandiyya and the Rise of the Mediating Sufi Shaykh |publisher=University of South Carolina Press |year=1998 }}</ref> === شاذليه سلسلو === {{Main|شاذليه}} '''شاذليه''' اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ هڪ اهم صوفي سلسلو آهي، جيڪو [[ابوالحسن شاذلي]] (وفات 1258ع) سان منسوب آهي. شاذليه روايت ۾ خدا جي ياد، توڪل، روحاني تربيت ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ مذهبي ذميواريءَ تي زور ڏنو ويندو آهي. هن سلسلي جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[ابوالعباس مرسي]] ۽ [[ابن عطاء الله اسڪندري]] اهم شخصيتون آهن. ابن عطاء الله جي تصنيف '''الحكم العطائية''' صوفي اخلاقي ۽ روحاني ادب ۾ مشهور آهي. شاذليه سلسلي جون مختلف شاخون مصر، مراڪش، تيونس ۽ ٻين علائقن ۾ موجود رهيون آهن. === مولويه سلسلو === {{Main|مولويه}} '''مولويه''' صوفي سلسلو [[جلال الدين رومي]] (1207ع–1273ع) جي روحاني ۽ ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي. هن سلسلي جي منظم ترقي رومي جي وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ پوئلڳن جي ذريعي ٿي. مولويه سلسلو خاص طور اناطوليه ۽ عثماني سلطنت جي ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن سلسلي جي مشهور روحاني رسمن ۾ '''سماع''' شامل آهي، جنهن ۾ مخصوص موسيقي، نظم ۽ گردش ڪندڙ درويشن جي حرڪتن کي روحاني اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مولويه روايت ۾ رومي جي '''مثنوي معنوي''' کي اهم ادبي ۽ روحاني حيثيت حاصل آهي.<ref name="Schimmel1975"/> === رفاعيه سلسلو === {{Main|رفاعيه}} '''رفاعيه''' صوفي سلسلو [[احمد رفاعي]] (وفات 1182ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا عراق جي مذهبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل آهي. رفاعيه سلسلي ۾ اجتماعي ذڪر ۽ روحاني تربيت جا مختلف طريقا موجود رهيا آهن. بعد وارن دورن ۾ رفاعيه سلسلي جون شاخون وچ اوڀر، اناطوليه ۽ ٻين علائقن ۾ پکڙيون. === تيجانيه سلسلو === {{Main|تيجانيه}} '''تيجانيه''' صوفي سلسلو [[احمد التيجاني]] (1737ع–1815ع) سان منسوب آهي. هن سلسلي جي ابتدا اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ پوءِ اولهه آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو. تيجانيه سلسلي جي تاريخ ۾ سينيگال، مالي، نائيجيريا ۽ ٻين اولهه آفريقي علائقن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان اهم لاڳاپا رهيا آهن. تيجانيه جي مختلف شاخن ۾ مذهبي تعليم، روحاني جانشيني ۽ سماجي تنظيم جا الڳ نمونا موجود آهن. === ٻيا صوفي سلسلا === اسلامي دنيا ۾ ٻين ڪيترن صوفي سلسلن ۽ انهن جي شاخن پڻ ترقي ڪئي. انهن ۾ هي سلسلا شامل آهن: * '''[[خلوتيه]]:''' عثماني ۽ وچ اوڀر جي روحاني تاريخ سان لاڳاپيل سلسلو. * '''[[بڪتاشيه]]:''' اناطوليه ۽ بلقان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل روايت. * '''[[ڪبرويه]]:''' [[نجم الدين ڪبرى]] سان منسوب وچ ايشيائي صوفي سلسلو. * '''[[نعمت اللهيه]]:''' [[شاه نعمت الله ولي]] سان منسوب صوفي روايت. * '''[[سنوسيه]]:''' اڻويهين صديءَ ۾ اتر آفريڪا ۾ ترقي ڪندڙ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ. * '''[[يسويه]]:''' [[احمد يسوي]] سان منسوب ترڪستان جي روحاني روايت. انهن سلسلن جي تاريخي ۽ مذهبي خصوصيتن ۾ اهم فرق موجود آهن. ڪجهه سلسلن جا سياسي ۽ سماجي ڪردار پڻ مختلف دورن ۾ بدلجندا رهيا آهن. === صوفي سلسلن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable sortable" ! سلسلو ! تاريخي شخصيت ! اهم تاريخي مرڪز ! نمايان خصوصيتون |- | [[قادريه]] | [[عبدالقادر جيلاني]] | بغداد | ذڪر، مذهبي تعليم، روحاني تربيت |- | [[چشتيه]] | [[معين الدين چشتي]]؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهم شخصيت | اجمير ۽ دهلي | روحاني تربيت، سماع جون ڪجهه روايتون |- | [[سهرورديه]] | [[شهاب الدين عمر سهروردي]] | بغداد ۽ ملتان | خانقاهي تنظيم، مذهبي تعليم |- | [[نقشبنديه]] | [[بهاء الدين نقشبند]] | بخارا ۽ وچ ايشيا | خاموش ذڪر، روحاني توجهه |- | [[شاذليه]] | [[ابوالحسن شاذلي]] | اتر آفريڪا ۽ مصر | ذڪر، توڪل، اخلاقي تربيت |- | [[مولويه]] | [[جلال الدين رومي]] | قونيه | سماع، صوفي شاعري |- | [[رفاعيه]] | [[احمد رفاعي]] | عراق | اجتماعي ذڪر، روحاني تربيت |- | [[تيجانيه]] | [[احمد التيجاني]] | اتر ۽ اولهه آفريڪا | مخصوص اوراد، روحاني تنظيم |- | [[ڪبرويه]] | [[نجم الدين ڪبرى]] | خوارزم | روحاني تربيت، عرفاني تعليم |- | [[بڪتاشيه]] | [[حاجي بڪتاش ولي]] سان منسوب | اناطوليه ۽ بلقان | مخصوص روحاني ۽ ثقافتي روايتون |} == خانقاهي نظام == {{وڌيڪ|خانقاه|درگاه}} '''خانقاه''' صوفي روحاني تربيت، مذهبي تعليم ۽ اجتماعي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ ادارو آهي. مختلف اسلامي علائقن ۾ اهڙن ادارن لاءِ خانقاه، زاويه، تڪيه، رباط ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ٿيندو رهيو آهي. خانقاهن ۾ صوفي استاد پنهنجن شاگردن کي مذهبي تعليم، ذڪر، اخلاقي تربيت ۽ روحاني مشقن جي رهنمائي ڏيندا هئا. ڪجهه خانقاهون مسافرن، غريبن ۽ ضرورتمندن لاءِ کاڌي ۽ رهائش جي سهولت سان پڻ لاڳاپيل رهيون. خانقاهي ادارن جي مالي مدد جا ذريعا مختلف هئا، جن ۾ وقف، عطيا، مقامي سرپرستي ۽ ڪڏهن رياستي مدد شامل هئي. خانقاهن جو سماجي ۽ سياسي ڪردار هر دور ۽ هر علائقي ۾ هڪجهڙو نه هو.<ref name="Trimingham1971"/> === مرشد ۽ مريد === صوفي سلسلن ۾ '''مرشد''' روحاني استاد ۽ '''مريد''' ان جي تربيت هيٺ رهندڙ شاگرد کي چيو ويندو آهي. مرشد ۽ مريد جو تعلق روحاني تعليم، اخلاقي تربيت ۽ مذهبي مشقن سان لاڳاپيل هوندو آهي. ڪجهه سلسلن ۾ '''بيعت''' کي روحاني وابستگيءَ جي رسمي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مختلف صوفي سلسلن ۾ مرشد جي اختيار، جانشيني ۽ مريد جي ذميوارين بابت الڳ روايتون موجود آهن. === درگاهون ۽ زيارت === {{وڌيڪ|درگاه|زيارت}} صوفي شخصيتن جي مزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل مذهبي مرڪزن کي ڏکڻ ايشيا ۾ عام طور '''درگاه''' چيو ويندو آهي. ڪيترين درگاهن تي زائرين دعا، قرآن خواني، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن لاءِ ايندا آهن. ڪجهه درگاهن سان سالياني عرس، مذهبي محفلون ۽ علائقائي ثقافتي سرگرميون پڻ لاڳاپيل آهن. درگاهن تي ٿيندڙ عملن بابت مسلمان عالمن جا مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود آهن. ڪجهه عالمن اهڙين زيارتن کي مذهبي تاريخ، دعا ۽ نيڪ شخصيتن جي ياد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن قبرن سان لاڳاپيل مخصوص رسمن تي تنقيد ڪئي آهي. انهن اختلافن ۾ قبرن جي زيارت، توسل، استغاثي، نذر ۽ مذهبي عبادت جي حدن بابت الڳ الڳ فقهي مسئلا شامل آهن. == سنڌ ۾ تصوف == {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} {{وڌيڪ|سنڌي صوفي شاعري|سنڌ جي ثقافت}} [[سنڌ]] جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ تصوف کي اهم مقام حاصل رهيو آهي. سنڌ ۾ صوفي روايتن جي ترقي مختلف تاريخي دورن ۾ ٿي، جن ۾ مقامي مذهبي ماحول، فارسي ۽ عربي علمي روايتن، ڏکڻ ايشيائي روحاني تحريڪن ۽ علائقائي سماجي لاڳاپن جو اثر شامل هو. سنڌ جي صوفي روايتن ۾ قادريه، سهرورديه، چشتيه ۽ نقشبنديه سلسلن سان لاڳاپيل شخصيتون ۽ ادارا موجود رهيا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خدا سان محبت، انساني اخلاق، روحاني ڳولا، فراق، وصال ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Schimmel1975"/> === لعل شهباز قلندر === {{Main|لعل شهباز قلندر}} '''[[لعل شهباز قلندر]]''' (وفات 1274ع) سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن مان آهي، جنهن جي مزار [[سيوهڻ شريف]] ۾ واقع آهي. لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل مذهبي روايتون سنڌ جي صوفي ثقافت ۽ درگاهي زندگيءَ ۾ اهم مقام رکن ٿيون. سيوهڻ جي درگاهه تي عرس ۽ ٻين مذهبي تقريبن ۾ مختلف علائقن جا زائرين شرڪت ڪندا آهن. === شاهه عبداللطيف ڀٽائي === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' (1689ع–1752ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر ۽ صوفي فڪر سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''[[شاهه جو رسالو]]''' سنڌي ادب جي اهم تصنيفن مان آهي. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين، انساني جذبن ۽ روحاني تصورن کي علامتي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، سهڻي ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، وفاداري، جدوجهد ۽ روحاني ڳولا جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. شاهه عبداللطيف جي فڪر بابت مختلف ادبي ۽ مذهبي تشريحون موجود آهن. === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} '''[[سچل سرمست]]''' (1739ع–1829ع) سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان آهي. سچل سرمست سنڌي ۽ سرائڪي سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ مذهبي رسم پرستيءَ تي تنقيد جا موضوع ملن ٿا. سچل سرمست جي فڪر کي اڪثر وحدت الوجود جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس شاعريءَ جون مختلف علمي تشريحون موجود آهن. === ٻيون صوفي شخصيتون === سنڌ جي صوفي ۽ روحاني تاريخ سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]]، [[مخدوم نوح]]، [[عبدالرحيم گرهوڙي]] ۽ [[بيدل فقير]] شامل آهن. انهن شخصيتن جا مذهبي، ادبي ۽ سماجي ڪردار مختلف هئا. سنڌ جي صوفي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ مقامي تذڪرن، تاريخي دستاويزن، ادبي تصنيفن ۽ جديد علمي تحقيق جو تقابلي مطالعو اهم آهي. == تصوف ۽ صوفي موسيقي == {{وڌيڪ|قوالي|سماع|صوفي موسيقي}} صوفي روايتن جي ڪجهه شاخن ۾ شاعري، موسيقي ۽ اجتماعي سماع کي روحاني اظهار جي ذريعن طور استعمال ڪيو ويو آهي. '''سماع''' جو اصطلاح صوفي تاريخ ۾ روحاني توجهه سان ٻڌڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ '''[[قوالي]]''' صوفي موسيقيءَ جي هڪ مشهور صورت آهي، جنهن جي تاريخ خاص طور چشتيه سلسلي جي ڪجهه روايتن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ صوفي ڪلام جي ڳائڻ جون مختلف روايتون موجود آهن، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي مخصوص موسيقيائي ادائيگي پڻ شامل آهي. موسيقي ۽ سماع جي مذهبي حيثيت بابت اسلامي عالمن ۽ صوفي سلسلن ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مخصوص شرطن سان سماع کي قبول ڪيو، جڏهن ته ٻين عالمن ان جي ڪجهه صورتن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Ernst2011"/> == تصوف بابت مذهبي اختلاف == {{وڌيڪ|سلفي تحريڪ|وهابيت|اسلامي جديديت}} تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي ۽ علمي بحثن جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪيترن سني ۽ شيعه عالمن تصوف جي اخلاقي ۽ روحاني تعليم کي اسلامي مذهبي زندگيءَ جو حصو سمجهيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه عالمن مخصوص صوفي عقيدن، روحاني رسمن، قبرن سان لاڳاپيل عملن ۽ مرشد جي اختيار بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيا آهن. انهن اختلافن ۾ تصوف جي سموري روايت ۽ ان جي مخصوص عملن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === سلفي ۽ اثري تنقيد === ڪجهه اثري ۽ سلفي عالمن صوفي روايتن جي مخصوص عملن، خاص طور قبرن سان لاڳاپيل عبادتي رسمن، ڪجهه صورتن جي توسل ۽ روحاني شخصيتن کي غيرمعمولي اختيار ڏيڻ بابت تنقيد ڪئي آھي. تنهن هوندي به سلفي يا اثري روايت جي سڀني عالمن جو تصوف جي هر تاريخي صورت بابت هڪجهڙو موقف نه رهيو آهي. [[ابن تيميه]] جي تصنيفن ۾ ڪجهه صوفي شخصيتن جي روحاني تعليم جي قبوليت سان گڏ مخصوص عقيدن ۽ عملن تي تنقيد پڻ موجود آهي. === تصوف جي اندروني اصلاح === صوفي تاريخ ۾ روحاني روايتن جي اندر پڻ اصلاح جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن. ڪجهه صوفي عالمن مذهبي قانون جي پابندي، اخلاقي تربيت ۽ روحاني عملن جي اصلاح تي زور ڏنو. احمد سرهندي ۽ ٻين عالمن جي فڪر ۾ تصوف ۽ شريعت جي تعلق بابت اهڙا بحث نمايان آهن. === جديد دور ۾ تصوف === جديد دور ۾ صوفي سلسلا مختلف مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي صورتن ۾ موجود آهن. ڪجهه سلسلا روايتي خانقاهي ادارن ۽ روحاني جانشينيءَ ذريعي سرگرم آهن، جڏهن ته ٻين سلسلن جديد تعليمي ادارن، ڇپائي، انٽرنيٽ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ذريعي پنهنجون سرگرميون وڌايون آهن. جديد دور ۾ تصوف جي تشريح ڪڏهن اسلامي روحاني روايت طور، ڪڏهن ثقافتي ورثي طور ۽ ڪڏهن عالمي روحاني تحريڪ طور ڪئي ويندي آهي. انهن تشريحن ۾ تاريخي ۽ مذهبي فرق موجود آهن، تنهنڪري تصوف جي سڀني جديد صورتن کي هڪجهڙي مذهبي سڃاڻپ تحت بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Knysh2017"/> == تصوف جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == تصوف اسلامي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، اخلاقي فڪر، ادب، موسيقي، فن تعمير ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. صوفي سلسلن مختلف علائقن ۾ مذهبي علم، مقامي ٻولين ۽ روحاني ادب جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. صوفي شاعريءَ عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ٻولين جي ادبي روايتن تي اثر ڇڏيو. خانقاهن، درگاهن ۽ ٻين صوفي ادارن جي ذريعي ڪيترن علائقن ۾ مذهبي ۽ سماجي رابطن جا مستقل مرڪز قائم ٿيا. تصوف جي تاريخي اثرن جو مطالعو ڪندي مذهبي روايتن، عقيدتي دعوائن ۽ تاريخي طور تصديق ٿيل واقعن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == جديد اسلامي مذهبي ۽ اصلاحي تحريڪون == {{وڌيڪ|اسلامي اصلاحي تحريڪون|اسلامي جديديت|اسلاميت}} ارڙهين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي، تعليمي، سماجي ۽ سياسي اصلاح جون ڪيتريون تحريڪون وجود ۾ آيون. انهن تحريڪن جي ترقيءَ جو تعلق مقامي مذهبي روايتن، نوآبادياتي حڪمراني، جديد تعليم، رياستي ادارن جي تبديلي، مذهبي اختيار ۽ اسلامي قانون جي تشريح بابت بحثن سان رهيو آهي. انهن تحريڪن جا مقصد ۽ طريقا هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه تحريڪن قرآن ۽ سنت جي سڌي مطالعي ۽ ابتدائي اسلامي روايتن ڏانهن واپسيءَ تي زور ڏنو، ڪجهه روايتي مذهبي تعليم ۽ فقهي مڪتبن جي تحفظ کي اهميت ڏني، جڏهن ته ٻين جديد سياسي، تعليمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين تشريح پيش ڪئي.<ref name="Voll1982">{{cite book |last=Voll |first=John O. |title=Islam: Continuity and Change in the Modern World |publisher=Westview Press |year=1982 }}</ref> انهن تحريڪن کي سني، شيعه ۽ اباضي جهڙين بنيادي مذهبي شاخن جي برابر درجي ۾ رکڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين تحريڪن جا پيروڪار اڳ ئي ڪنهن فقهي يا عقيدتي مڪتب سان وابسته هوندا آهن. === سلفي تحريڪ === {{Main|سلفي تحريڪ}} {{وڌيڪ|سلف صالحين|اثري عقيدو|اهل حديث}} '''سلفيت''' سني اسلام سان لاڳاپيل مذهبي فڪر ۽ اصلاحي رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ابتدائي مسلمان نسلن، يعني '''سلف صالحين'''، جي مذهبي فهم ۽ عمل کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. سلفي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث کي مذهبي عقيدي ۽ عمل جا بنيادي ماخذ سمجهيو ويندو آهي. سلفي عالمن جي ڪيترين روايتن ۾ توحيد، سنت جي پيروي ۽ انهن مذهبي عملن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي، جن کي هو غيرمستند بدعت سمجهن ٿا. سلفيت جي فڪري تاريخ ۾ [[احمد بن حنبل]]، [[ابن تيميه]] ۽ [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن عالمن جي تصنيفن کي اهميت حاصل آهي. تنهن هوندي به جديد سلفي تحريڪن کي انهن قديم عالمن جي دور سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي. جديد سلفيت مختلف ملڪن ۽ مذهبي ماحولن ۾ الڳ صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. ان ۾ مذهبي تعليم ۽ دعوت تي ڌيان ڏيندڙ، سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ ۽ سياسي تشدد کي جائز قرار ڏيندڙ انتهاپسند رجحانن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. انهن سڀني رجحانن کي هڪجهڙي سياسي يا مذهبي موقف جو نمائندو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Meijer2009">{{cite book |editor-last=Meijer |editor-first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Columbia University Press |year=2009 |isbn=9780231154208 }}</ref> ==== سلفيت جون مختلف صورتون ==== جديد سلفيت جي مطالعي ۾ ڪجهه محقق مذهبي ۽ تعليمي سرگرمين تي ڌيان ڏيندڙ سلفي رجحانن، سياسي سلفيت ۽ جهادي سلفيت جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. '''دعوتي يا غيرسياسي سلفيت''' ۾ مذهبي تعليم، عقيدي جي اصلاح ۽ انفرادي مذهبي عمل تي زور ڏنو ويندو آهي. '''سياسي سلفيت''' ۾ مذهبي اصولن جي بنياد تي سياسي سرگرمين ۽ رياستي پاليسين ۾ حصو وٺڻ جا مختلف طريقا شامل آهن. '''جهادي سلفيت''' جي اصطلاح کي جديد تحقيق ۾ اهڙن انتهاپسند گروهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي مخصوص مذهبي ۽ سياسي تشريح جي بنياد تي هٿياربند جدوجهد يا تشدد کي جائز قرار ڏين ٿا. هي درجابندي تحقيقي سهولت لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ مختلف تحريڪن جون حدون ۽ تاريخي حالتون هميشه واضح يا مستقل نه هونديون آهن.<ref name="Meijer2009"/> === وهابيت === {{Main|وهابيت}} {{وڌيڪ|محمد بن عبدالوهاب|سعودي عرب جي تاريخ}} '''وهابيت''' هڪ اصطلاح آهي، جيڪو عام طور ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ عربستان جي نجد واري علائقي ۾ [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703ع–1792ع) سان لاڳاپيل مذهبي اصلاحي تحريڪ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. محمد بن عبدالوهاب توحيد جي مخصوص تشريح، مذهبي عملن جي اصلاح ۽ انهن رسمن جي مخالفت تي زور ڏنو، جن کي هو شرڪ يا بدعت سان لاڳاپيل سمجهندو هو. 1744ع جي لڳ ڀڳ محمد بن عبدالوهاب ۽ [[محمد بن سعود]] جي وچ ۾ قائم ٿيل اتحاد نجد جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيو. هن اتحاد جي نتيجي ۾ سعودي سياسي طاقت ۽ مذهبي اصلاحي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ ڊگهي تاريخي تعلق جي ابتدا ٿي. وهابيت جي اصطلاح کي مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم پنهنجي فڪر لاءِ سلفي يا توحيدي سڃاڻپ کي ترجيح ڏيندا آهن. وهابيت ۽ جديد سلفيت جي وچ ۾ تاريخي ۽ فڪري لاڳاپا موجود آهن، پر ٻنهي اصطلاحن کي هر حوالي سان مترادف سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Commins2006">{{cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=9781845110802 }}</ref> === ديوبندي تحريڪ === {{Main|ديوبندي تحريڪ}} {{وڌيڪ|دارالعلوم ديوبند|حنفي مذهب}} '''ديوبندي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ آهي، جنهن جي اداري واري ابتدا 1866ع ۾ اتر هندستان جي شهر [[ديوبند]] ۾ [[دارالعلوم ديوبند]] جي قيام سان ٿي. هن تحريڪ جي ابتدائي عالمن ۾ [[محمد قاسم نانوتوي]] ۽ [[رشيد احمد گنگوهي]] اهم شخصيتون هيون. ديوبندي تحريڪ عام طور حنفي فقه سان وابسته آهي ۽ ان جي روايتي عقيدتي تعليم جو اهم تعلق ماتريدي علم ڪلام سان رهيو آهي. ديوبندي عالمن اسلامي مذهبي تعليم، حديث، فقه، فتويٰ ۽ ديني مدرسن جي نظام کي اهميت ڏني. هن تحريڪ ۾ روحاني تربيت ۽ تصوف جون پڻ روايتون موجود رهيون آهن، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ڪجهه مقامي مذهبي رسمن ۽ عقيدن تي تنقيد ڪئي. ديوبندي تحريڪ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، نوآبادياتي حڪمرانيءَ بابت موقف، سماجي اصلاح ۽ بعد ۾ سياسي سرگرمين جا مختلف رجحان موجود رهيا آهن.<ref name="Metcalf1982">{{cite book |last=Metcalf |first=Barbara D. |title=Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900 |publisher=Princeton University Press |year=1982 |isbn=9780691054765 }}</ref> ==== ديوبندي تحريڪ جي جاگرافيائي توسيع ==== ديوبندي تعليمي ۽ مذهبي روايت هندستان کان ٻاهر پاڪستان، بنگلاديش، افغانستان، ڏکڻ آفريڪا، برطانيا ۽ ٻين ملڪن تائين پکڙي. مختلف ملڪن ۾ ديوبندي مدرسن، مذهبي تنظيمن ۽ سياسي جماعتن جون سرگرميون مقامي حالتن موجب مختلف رهيون آهن. ديوبندي سڃاڻپ رکندڙ سڀني ادارن يا جماعتن کي هڪجهڙي سياسي موقف سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === بريلوي تحريڪ === {{Main|بريلوي تحريڪ}} {{وڌيڪ|احمد رضا خان بريلوي|اهل سنت والجماعت}} '''بريلوي تحريڪ''' ڏکڻ ايشيا جي سني اسلامي مذهبي روايت آهي، جيڪا اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[احمد رضا خان بريلوي]] (1856ع–1921ع) جي مذهبي تعليم ۽ تصنيفن سان خاص طور لاڳاپيل ٿي. بريلوي تحريڪ جا پيروڪار عام طور حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن. هن روايت ۾ حضرت محمد جي مذهبي ۽ روحاني حيثيت، صوفي بزرگن سان عقيدت، ميلاد ۽ ڪجهه درگاهي روايتن کي اهميت حاصل آهي. بريلوي عالمن جي مذهبي فڪر ۾ سنت جي پيروي، فقهي روايتن جي تسلسل ۽ صوفي روحانيت جي مختلف صورتن جو دفاع نمايان رهيو آهي. بريلوي ۽ ديوبندي عالمن جي وچ ۾ حضرت محمد جي صفتن، مذهبي رسمن، توسل ۽ ڪجهه ڪلامي مسئلن بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. انهن اختلافن جي تشريح ڪندي ٻنهي روايتن جي پنهنجي مذهبي موقفن ۽ غيرجانبدار تاريخي مطالعي جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Sanyal1996">{{cite book |last=Sanyal |first=Usha |title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920 |publisher=Oxford University Press |year=1996 }}</ref> === اهل حديث تحريڪ === {{Main|اهل حديث}} {{وڌيڪ|حديث|اجتهاد|تقليد}} '''اهل حديث''' جي اصطلاح کي اسلامي تاريخ ۾ مختلف معنائن سان استعمال ڪيو ويو آهي. ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ اهل حديث جو اصطلاح اهڙن عالمن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي حديث ۽ روايتي مذهبي نصوص کي خاص اهميت ڏيندا هئا. جديد ڏکڻ ايشيائي '''اهل حديث تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ هڪ مخصوص مذهبي اصلاحي رجحان طور ترقي ڪئي. هن تحريڪ ۾ قرآن ۽ صحيح حديث جي بنياد تي مذهبي احڪام اخذ ڪرڻ ۽ ڪنهن هڪ فقهي امام جي لازمي تقليد کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيائي اهل حديث عالمن جي فڪر ۾ توحيد، حديث جي حجيت ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح اهم موضوع آهن. جديد اهل حديث تحريڪ ۽ سلفيت جي وچ ۾ فڪري ويجهڙائي موجود آهي، پر انهن جون تاريخي ۽ اداري واريون شروعاتون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Metcalf1982"/> === تبليغي جماعت === {{Main|تبليغي جماعت}} '''تبليغي جماعت''' هڪ سني اسلامي دعوتي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدا 1920ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي هندستان جي ميوات واري علائقي ۾ [[محمد الياس ڪانڌلوي]] (1885ع–1944ع) جي ڪوششن سان ٿي. تبليغي جماعت جي تاريخي پسمنظر جو تعلق ديوبندي مذهبي ۽ تعليمي روايت سان آهي. هن جماعت جي سرگرمين ۾ انفرادي مذهبي عمل، نماز، ديني تعليم، دعوت ۽ جماعتن جي صورت ۾ مذهبي سفر کي اهميت ڏني ويندي آهي. تبليغي جماعت پنهنجي دعوتي طريقي ۾ عام طور سڌي جماعت وار سياسي مقابلي کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندي رهي آهي، جيتوڻيڪ ان جا سماجي ۽ سياسي اثر تحقيقي بحث جو موضوع رهيا آهن. تبليغي جماعت جي سرگرمين جو دائرو ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن علائقن تائين پکڙيو آهي.<ref name="Masud2000">{{cite book |editor-last=Masud |editor-first=Muhammad Khalid |title=Travellers in Faith: Studies of the Tablighi Jama'at as a Transnational Islamic Movement for Faith Renewal |publisher=Brill |year=2000 }}</ref> === جماعت اسلامي === {{Main|جماعت اسلامي}} {{وڌيڪ|ابوالاعليٰ مودودي|اسلاميت}} '''جماعت اسلامي''' هڪ اسلامي مذهبي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1941ع ۾ برطانوي هندستان جي شهر لاهور ۾ [[ابوالاعليٰ مودودي]] (1903ع–1979ع) جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿي. مودودي جي فڪر ۾ اسلام کي انفرادي عبادتن سان گڏ سماجي، قانوني ۽ سياسي زندگيءَ لاءِ هڪ جامع نظام طور پيش ڪيو ويو. جماعت اسلاميءَ جي تاريخ ۾ مذهبي تعليم، سماجي تنظيم، سياسي سرگرمين ۽ اسلامي رياست جي تصور کي اهميت حاصل رهي آهي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ جماعت اسلاميءَ سان لاڳاپيل تنظيمون مختلف ملڪن ۾ الڳ اداري وارين صورتن ۾ ترقي ڪنديون رهيون. جماعت اسلاميءَ کي ڪنهن الڳ فقهي مذهب جي حيثيت ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته اها بنيادي طور مذهبي-سياسي تنظيم ۽ فڪري تحريڪ آهي.<ref name="Nasr1994">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Vali Reza |title=The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama'at-i Islami of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1994 |isbn=9780520083691 }}</ref> === اخوان المسلمين === {{Main|اخوان المسلمين}} {{وڌيڪ|حسن البنا|سيد قطب}} '''اخوان المسلمين'''، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Muslim Brotherhood'' چيو ويندو آهي، هڪ اسلامي مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ آهي، جيڪا 1928ع ۾ مصر جي شهر اسماعيليه ۾ [[حسن البنا]] (1906ع–1949ع) قائم ڪئي. هن تحريڪ جي ابتدائي سرگرمين ۾ مذهبي تعليم، سماجي خدمت، اخلاقي اصلاح ۽ سياسي تنظيم شامل هئا. اخوان المسلمين جي تاريخ ۾ اسلامي قانون، رياستي نظام ۽ جديد سياسي ادارن جي تعلق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. [[سيد قطب]] (1906ع–1966ع) اخوان المسلمين سان لاڳاپيل اهم فڪري شخصيتن مان هو، جنهن جي تصنيفن جديد اسلامي سياسي فڪر جي ڪجهه رجحانن تي اثر ڇڏيو. اخوان المسلمين ۽ ان سان لاڳاپيل يا ان مان متاثر مختلف ملڪن جي تنظيمن جا سياسي طريقا ۽ موقف هڪجهڙا نه رهيا آهن. هن تحريڪ جي تاريخ ۾ سياسي شرڪت، رياستي پابندين، جبر ۽ مختلف اندروني فڪري رجحانن جا دور شامل آهن.<ref name="Mitchell1969">{{cite book |last=Mitchell |first=Richard P. |title=The Society of the Muslim Brothers |publisher=Oxford University Press |year=1969 }}</ref> == اسلامي جديديت == {{Main|اسلامي جديديت}} '''اسلامي جديديت''' اڻويهين ۽ ويهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪندڙ اسلامي فڪري رجحانن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ جديد تعليم، سائنسي علم، سماجي تبديلي، سياسي ادارن ۽ اسلامي مذهبي روايتن جي تعلق بابت نوان بحث پيدا ٿيا. اسلامي جديديت سان لاڳاپيل مفڪرن مذهبي نصوص جي تشريح، اجتهاد، تعليم جي اصلاح ۽ جديد سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ اسلامي فڪر جي نئين مطالعي تي زور ڏنو. اسلامي جديديت هڪ منظم ۽ واحد مذهبي جماعت نه آهي، پر مختلف ملڪن ۽ فڪري ماحولن ۾ پيدا ٿيل رجحانن جو مجموعو آهي.<ref name="Hourani1962">{{cite book |last=Hourani |first=Albert |title=Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939 |publisher=Oxford University Press |year=1962 }}</ref> === جمال الدين افغاني === {{Main|جمال الدين افغاني}} '''[[جمال الدين افغاني]]''' (1838ع يا 1839ع–1897ع) جديد اسلامي سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. سندس فڪر ۾ مسلمان معاشرن جي سياسي ڪمزوري، نوآبادياتي مداخلت، تعليم ۽ اسلامي اتحاد جا موضوع نمايان هئا. جمال الدين افغاني مختلف اسلامي ملڪن ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس مذهبي ۽ سياسي فڪر جي تشريح بابت جديد محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن. === محمد عبده === {{Main|محمد عبده}} '''[[محمد عبده]]''' (1849ع–1905ع) مصري عالم ۽ اسلامي اصلاحي مفڪر هو. محمد عبده مذهبي تعليم، عقل ۽ وحي جي تعلق، اجتهاد ۽ اسلامي قانون جي جديد حالتن سان مطابقت بابت بحثن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس فڪر مصر ۽ ٻين اسلامي علائقن جي مذهبي ۽ تعليمي اصلاح سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Hourani1962"/> === رشيد رضا === {{Main|رشيد رضا}} '''[[رشيد رضا]]''' (1865ع–1935ع) اسلامي اصلاحي فڪر جو اهم مصنف ۽ صحافي هو. سندس رسالي '''المنار''' جديد اسلامي فڪري بحثن جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. رشيد رضا جي فڪر ۾ مذهبي اصلاح، اسلامي سياسي نظام، خلافت ۽ ابتدائي اسلامي روايتن جي اهميت بابت بحث موجود آهن. سندس فڪري موقف وقت سان گڏ تبديل ٿيندا رهيا، تنهنڪري سندس سموري فڪري زندگيءَ کي هڪ مستقل نظريي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. === سر سيد احمد خان === {{Main|سر سيد احمد خان}} '''[[سر سيد احمد خان]]''' (1817ع–1898ع) برطانوي هندستان جي مسلمانن جي تعليمي ۽ سماجي اصلاح سان لاڳاپيل اهم شخصيت هو. سر سيد جديد سائنسي تعليم، انگريزي تعليم ۽ مسلمان معاشري جي تعليمي ترقيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليمي ڪوششن جو اهم نتيجو [[علي ڳڙهه تحريڪ]] جي ترقي هئي. سر سيد جي مذهبي تشريحن، خاص طور عقل، فطرت ۽ مذهبي نصوص جي تعلق بابت نظرين، تي سندس دور ۾ مذهبي عالمن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. === محمد اقبال === {{Main|محمد اقبال}} '''[[محمد اقبال]]''' (1877ع–1938ع) شاعر ۽ فلسفي هو، جنهن جديد اسلامي فڪر ۾ خودي، اجتهاد، مذهبي تجربي ۽ مسلمان معاشرن جي فڪري تجديد بابت بحث پيش ڪيا. سندس انگريزي خطبن جو مجموعو '''The Reconstruction of Religious Thought in Islam''' جديد اسلامي فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو ويندو آهي. اقبال جي فڪر ۾ اسلامي فلسفي، جديد مغربي فلسفي ۽ مسلمان معاشرن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن جو باهمي تعلق نمايان آهي. == اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي == {{Main|اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي}} '''لبرل ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر''' مختلف جديد مذهبي ۽ سماجي تشريحن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني حقن، مذهبي آزادي، صنفي انصاف، جمهوريت، جديد قانوني ادارن ۽ اسلامي نصوص جي تشريح بابت بحث شامل آهن. هن فڪر سان لاڳاپيل مفڪر اسلامي تاريخي روايتن ۽ جديد سماجي حالتن جي وچ ۾ تعلق کي مختلف طريقن سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انهن رجحانن ۾ هڪجهڙو مذهبي عقيدو، فقهي طريقو يا سياسي پروگرام موجود نه آهي. ڪجهه مفڪر قرآن جي تاريخي ۽ لساني تشريح تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا اسلامي اخلاقي اصولن جي روشنيءَ ۾ جديد سماجي ۽ قانوني مسئلن جو مطالعو ڪن ٿا. === فضل الرحمان ملڪ === {{Main|فضل الرحمان ملڪ}} '''[[فضل الرحمان ملڪ]]''' (1919ع–1988ع) پاڪستاني ڄائو اسلامي مفڪر هو، جنهن قرآن جي تشريح، اسلامي اخلاقيات ۽ جديد اسلامي فڪر بابت اهم تصنيفون لکيون. سندس فڪر ۾ قرآن جي تاريخي پسمنظر ۽ ان مان اخلاقي اصول اخذ ڪرڻ جي طريقن کي اهميت حاصل هئي. سندس مشهور ڪتاب '''Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition''' جديد اسلامي فڪر جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Rahman1982">{{cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1982 |isbn=9780226702841 }}</ref> === اسلامي نسائيت === {{Main|اسلامي نسائيت}} '''اسلامي نسائيت''' اهڙن فڪري رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي اسلامي مذهبي نصوص، تاريخ ۽ قانوني روايتن جي روشنيءَ ۾ عورتن جي حيثيت، حقن ۽ صنفي انصاف بابت بحث ڪن ٿا. هن فڪر سان لاڳاپيل مصنفن ۾ [[آمنه ودود]]، [[اسماء برلاس]] ۽ ٻين محققن جا نالا شامل آهن. اسلامي نسائيت هڪ واحد منظم مذهبي تحريڪ نه آهي. ان جي مختلف رجحانن ۾ مذهبي تشريح، سماجي اصلاح ۽ سياسي حقن بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Wadud1999">{{cite book |last=Wadud |first=Amina |title=Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195128369 }}</ref> == قرآنيت == {{Main|قرآنيت}} {{وڌيڪ|حديث|قرآن}} '''قرآنيت''' اهڙن اسلامي مذهبي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي قرآن کي مذهبي هدايت ۽ قانون جو واحد يا بنيادي فيصلائتو ماخذ سمجهن ٿا ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت سني ۽ شيعه فقهي روايتن کان مختلف موقف اختيار ڪن ٿا. قرآني فڪر سان لاڳاپيل گروهن ۽ مفڪرن جا حديث، سنت، نماز، مذهبي قانون ۽ اسلامي تاريخ بابت موقف هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه قرآني رجحان حديث جي روايتي مذهبي حجيت کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا حديث کي تاريخي مواد طور استعمال ڪن ٿا، پر ان کي قرآن جي برابر قانوني اختيار نٿا ڏين. قرآنيت کي هڪ واحد منظم مذهبي فرقي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان لاڳاپيل مختلف تحريڪن جون تاريخون ۽ مذهبي تشريحون مختلف آهن. === ڏکڻ ايشيا ۾ قرآني رجحان === ڏکڻ ايشيا ۾ جديد دور دوران قرآن جي سڌي تشريح ۽ حديث جي روايتي قانوني حيثيت بابت مختلف فڪري تحريڪون پيدا ٿيون. انهن بحثن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[غلام احمد پرويز]] (1903ع–1985ع) شامل آهي، جنهن قرآن جي تشريح ۽ اسلامي سماجي نظام بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. سندس فڪر ۽ روايتي سني مذهبي علمن جي وچ ۾ حديث جي حجيت ۽ مذهبي قانون بابت اختلاف موجود رهيا. == احمديه تحريڪ == {{Main|احمديه}} {{وڌيڪ|مرزا غلام احمد|ختم نبوت}} '''احمديه تحريڪ''' اڻويهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ برطانوي هندستان جي پنجاب واري علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ مذهبي تحريڪ آهي، جيڪا [[مرزا غلام احمد]] (1835ع–1908ع) سان لاڳاپيل آهي. مرزا غلام احمد پنهنجي مذهبي دعوائن ۾ مسيح موعود ۽ مهدي هجڻ جو تصور پيش ڪيو. احمديه جماعت جي مذهبي تشريح ۽ اڪثر سني ۽ شيعه عالمن جي عقيدي جي وچ ۾ خاص طور ختم نبوت جي مفهوم بابت بنيادي اختلاف موجود آهن. احمديه تحريڪ جون ٻه نمايان تنظيمي روايتون آهن: * '''احمديه مسلم جماعت:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت ۽ خلافت جي اداري بابت پنهنجي مخصوص عقيدي جي پيروي ڪري ٿي. * '''لاهور احمديه تحريڪ:''' مرزا غلام احمد جي مذهبي حيثيت بابت مختلف تشريح رکي ٿي ۽ پنهنجي الڳ تنظيمي تاريخ رکي ٿي. احمدي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ مسلمان طور بيان ڪن ٿا، جڏهن ته ڪيترائي سني ۽ شيعه مذهبي ادارا سندن عقيدن کي اسلامي عقيدي کان ٻاهر سمجهن ٿا. پاڪستان جي آئين ۾ احمدين کي قانوني مقصدن لاءِ غيرمسلم قرار ڏنو ويو آهي. هي رياستي قانوني درجابندي آهي، جنهن کي جماعت جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ کان الڳ بيان ڪرڻ ضروري آهي. احمديه تحريڪ جي مذهبي حيثيت، قانوني درجابندي ۽ انساني حقن بابت بحث مختلف ملڪن ۾ الڳ صورتن ۾ موجود آهن.<ref name="Friedmann1989">{{cite book |last=Friedmann |first=Yohanan |title=Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and Its Medieval Background |publisher=University of California Press |year=1989 |isbn=9780520057722 }}</ref> == نيشن آف اسلام == {{Main|نيشن آف اسلام}} '''نيشن آف اسلام''' آمريڪا ۾ 1930ع ۾ قائم ٿيندڙ هڪ مذهبي ۽ سماجي تحريڪ آهي، جنهن جي ابتدائي تاريخ [[والس فرد محمد]] سان لاڳاپيل آهي. هن تحريڪ جي ترقيءَ ۾ [[ايلايجا محمد]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيشن آف اسلام جي تاريخ ۾ آفريقي آمريڪي سڃاڻپ، نسلي امتياز جي مخالفت، سماجي تنظيم ۽ مخصوص مذهبي عقيدن کي اهميت حاصل رهي آهي. هن تحريڪ جا ڪجهه تاريخي عقيدا روايتي سني ۽ شيعه اسلامي عقيدن کان مختلف رهيا آهن. [[مالڪم ايڪس]] هن تحريڪ جي تاريخ جي مشهور شخصيتن مان هو، پر بعد ۾ هن نيشن آف اسلام کان علحدگي اختيار ڪئي ۽ سني اسلام سان وابستگي اختيار ڪئي. 1975ع ۾ ايلايجا محمد جي وفات کان پوءِ تحريڪ اندر اهم تنظيمي ۽ مذهبي تبديليون پيدا ٿيون. [[وارث الدين محمد]] سان لاڳاپيل پيروڪارن جو هڪ وڏو حصو وڌيڪ روايتي سني اسلامي عقيدن ڏانهن وڌيو، جڏهن ته [[لوئس فرخان]] نيشن آف اسلام جي الڳ تنظيم کي ٻيهر سرگرم ڪيو.<ref name="Curtis2002">{{cite book |last=Curtis |first=Edward E. |title=Islam in Black America: Identity, Liberation, and Difference in African-American Islamic Thought |publisher=State University of New York Press |year=2002 }}</ref> == جديد تحريڪن جو تقابلي جائزو == هي جدول جديد اسلامي مذهبي، اصلاحي ۽ سياسي تحريڪن جي تاريخي ۽ تنظيمي فرقن جو مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. انهن مان گهڻيون تحريڪون الڳ اسلامي فرقا نه آهن. {| class="wikitable sortable" ! تحريڪ يا روايت ! تاريخي ابتدا ! نمايان شخصيت يا ادارو ! بنيادي نوعيت |- | [[سلفي تحريڪ]] | جديد صورتون، خاص طور اڻويهين ۽ ويهين صدي | مختلف عالم ۽ ادارا | مذهبي ۽ عقيدتي اصلاحي رجحان |- | [[وهابيت]] | ارڙهين صدي، نجد | [[محمد بن عبدالوهاب]] | مذهبي اصلاحي تحريڪ |- | [[ديوبندي تحريڪ]] | 1866ع، ديوبند | [[دارالعلوم ديوبند]] | سني مذهبي ۽ تعليمي تحريڪ |- | [[بريلوي تحريڪ]] | اڻويهين صديءَ جي آخر، برطانوي هندستان | [[احمد رضا خان بريلوي]] | سني مذهبي روايت |- | [[اهل حديث]] | اڻويهين صدي، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد تحريڪ | مختلف اهل حديث عالم | مذهبي ۽ فقهي اصلاحي تحريڪ |- | [[تبليغي جماعت]] | 1920ع وارو ڏهاڪو، ميوات | [[محمد الياس ڪانڌلوي]] | دعوتي تحريڪ |- | [[جماعت اسلامي]] | 1941ع، لاهور | [[ابوالاعليٰ مودودي]] | مذهبي-سياسي تنظيم |- | [[اخوان المسلمين]] | 1928ع، مصر | [[حسن البنا]] | مذهبي، سماجي ۽ سياسي تحريڪ |- | [[اسلامي جديديت]] | اڻويهين صديءَ کان جديد صورتون | مختلف اصلاحي مفڪر | فڪري ۽ اصلاحي رجحان |- | [[اسلام ۾ لبرلزم ۽ ترقي پسندي]] | جديد دور | مختلف مفڪر ۽ تحريڪون | مذهبي ۽ سماجي فڪري رجحان |- | [[قرآنيت]] | مختلف تاريخي پسمنظر؛ جديد منظم صورتون | مختلف مفڪر | مذهبي تشريحي رجحان |- | [[احمديه]] | 1889ع، برطانوي هندستان | [[مرزا غلام احمد]] | مخصوص مذهبي عقيدن ۽ تنظيمن واري تحريڪ |- | [[نيشن آف اسلام]] | 1930ع، آمريڪا | [[والس فرد محمد]] | مذهبي ۽ سماجي تحريڪ |- | [[غير فرقيوار مسلمان]] | ڪنهن هڪ تاريخي ابتدا سان محدود نه | ڪا واحد مرڪزي شخصيت نه | مذهبي خودسڃاڻپ |} == جديد مذهبي تحريڪن جا باهمي اختلاف == جديد اسلامي تحريڪن جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن الڳ موضوعن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ مذهبي اختيار، حديث جي حجيت، فقهي تقليد، اجتهاد، تصوف، توسل، مذهبي رسمن، اسلامي رياست، سياسي شرڪت ۽ جديد سماجي مسئلن جي تشريح شامل آهن. === تقليد ۽ اجتهاد === {{وڌيڪ|تقليد|اجتهاد}} فقهي تقليد ۽ اجتهاد بابت مختلف اسلامي تحريڪن جا موقف مختلف آهن. ديوبندي ۽ بريلوي روايتن جا گهڻا پيروڪار حنفي فقهي مڪتب سان وابسته آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيائي اهل حديث تحريڪ ڪنهن هڪ فقهي مڪتب جي لازمي تقليد جي مخالفت ڪري ٿي. ان هوندي به تقليد ۽ اجتهاد بابت اختلاف صرف انهن تحريڪن تائين محدود نه آهن، پر اسلامي فقهي تاريخ جو هڪ پراڻو موضوع آهن. === مذهبي رسمن ۽ تصوف بابت اختلاف === تصوف، ميلاد، عرس، توسل ۽ درگاهن سان لاڳاپيل ڪجهه عملن بابت مختلف اسلامي تحريڪن ۾ اختلاف موجود آهن. بريلوي روايت جا ڪيترائي عالم مخصوص صوفي ۽ مذهبي رسمن جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ديوبندي ۽ سلفي روايتن جا ڪيترائي عالم انهن مان ڪجهه عملن تي تنقيد ڪن ٿا. انهن اختلافن ۾ هر رسم، عقيدي ۽ فقهي مسئلي کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سڀني تحريڪن جا موقف هڪجهڙا نه آهن. === اسلام ۽ سياست بابت اختلاف === اسلامي رياست، جمهوريت، شريعت جي نفاذ ۽ سياسي جماعتن جي ڪردار بابت پڻ مختلف تحريڪن جا موقف موجود آهن. جماعت اسلامي ۽ اخوان المسلمين جهڙين تحريڪن جي تاريخ ۾ سياسي تنظيم ۽ رياستي نظام بابت بحث نمايان رهيا آهن. ان جي ابتڙ تبليغي جماعت جي دعوتي روايت ۾ انفرادي مذهبي عمل ۽ ديني تربيت تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. انهن تحريڪن جا سياسي ۽ سماجي طريقا مختلف ملڪن ۽ تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. === جديديت ۽ مذهبي تشريح === اسلامي جديديت ۽ ترقي پسند اسلامي فڪر سان لاڳاپيل مفڪرن جديد تعليم، سائنس، انساني حقن ۽ سماجي تبديلين جي روشنيءَ ۾ مذهبي نصوص جي تشريح بابت بحث پيش ڪيا. روايتي مذهبي عالمن ۽ جديديت پسند مفڪرن جي وچ ۾ مذهبي اختيار، تاريخي تشريح ۽ اجتهاد جي حدن بابت اختلاف رهيا آهن. انهن اختلافن کي هڪ ئي مذهبي يا سياسي تڪرار تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == مذهبي سڃاڻپ ۽ درجابنديءَ جون حدون == اسلامي مڪتبن ۽ تحريڪن جي درجابندي ڪندي مختلف سڃاڻپن جي هڪٻئي سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت سني، حنفي، ماتريدي، ديوبندي ۽ ڪنهن صوفي سلسلي سان وابسته ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح هڪ شخص ڪنهن فقهي مڪتب سان وابسته هوندي به ڪنهن مذهبي-سياسي تنظيم جو ميمبر ٿي سگهي ٿو. ان ڪري مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي روايت، روحاني سلسلي ۽ سياسي تنظيم کي هڪٻئي کان الڳ تصوراتي درجن ۾ رکڻ گهرجي. انهن سڃاڻپن جي وچ ۾ ڪڏهن تاريخي ۽ فڪري ويجهڙائي موجود هوندي آهي، پر اهي لازمي طور هڪٻئي جا متبادل يا مخالف نه هونديون آهن. == اسلامي عقيدتي ۽ ڪلامي مڪتب == {{Main|علم ڪلام}} {{وڌيڪ|اسلامي عقيدو|اسلامي فلسفو|اسلامي مڪتب فڪر ۽ شاخون}} '''اسلامي علم ڪلام''' اسلامي عقيدن جي وضاحت، دفاع ۽ عقلي بحث سان لاڳاپيل هڪ علمي روايت آهي. هن علم ۾ خدا جي وجود ۽ صفتن، وحي، نبوت، ايمان، انساني اختيار، تقدير، قيامت ۽ ٻين عقيدتي مسئلن تي بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي تاريخ ۾ علم ڪلام جي ترقيءَ سان مختلف عقيدتي مڪتب وجود ۾ آيا، جن ۾ [[معتزله]]، [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثري عقيدو|اثريه]] نمايان آهن. انهن کان سواءِ ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] ۽ ٻين گروهن سان لاڳاپيل عقيدتي بحث پڻ اهم رهيا آهن. اسلامي عقيدتي مڪتبن کي فقهي مڪتبن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. فقهي مڪتب بنيادي طور مذهبي قانون ۽ عملي احڪامن جي تشريح سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عقيدتي مڪتب ايمان، خدا جي صفتن، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ٻين ڪلامي مسئلن بابت مختلف طريقا اختيار ڪن ٿا. هڪ مسلمان هڪ ئي وقت ڪنهن فقهي ۽ ڪنهن عقيدتي مڪتب سان وابسته ٿي سگهي ٿو. مثال طور، حنفي فقهي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي عالم ماتريدي عقيدتي مڪتب جا پيروڪار رهيا آهن، جڏهن ته شافعي ۽ مالڪي فقهي روايتن ۾ اشعري علم ڪلام کي تاريخي طور اهم مقام حاصل رهيو آهي.<ref name="Winter2008">{{cite book |editor-last=Winter |editor-first=Tim |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521780582 }}</ref> === علم ڪلام جي تاريخي ابتدا === {{وڌيڪ|اسلام جي تاريخ|پهرين فتني|ٻي فتني}} اسلامي عقيدتي اختلافن جي ابتدائي ترقيءَ جو تعلق ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جي مذهبي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان رهيو. حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي قيادت، خلافت، مذهبي اختيار ۽ ايمان جي مفهوم بابت مختلف سوال پيدا ٿيا. [[عثمان بن عفان]] جي خلافت جي آخري دور ۽ [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پيدا ٿيل سياسي تڪرارن، خاص طور پهرين فتني، مسلمان جماعت جي وحدت ۽ مذهبي سڃاڻپ بابت بحثن کي وڌيڪ اهميت ڏني. انهن اختلافن مان هڪ اهم سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان پنهنجي ايمان جي حيثيت برقرار رکي ٿو يا نه. ٻين بحثن ۾ انسان جي عملن جي ذميواري، خدا جي تقدير، مذهبي قيادت ۽ قرآن جي تشريح شامل هئا. اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ انهن مسئلن بابت بحث وڌيڪ منظم علمي صورت اختيار ڪرڻ لڳا، جنهن سان علم ڪلام جي مختلف روايتن جي ترقي ٿي.<ref name="VanEss2017">{{cite book |last=van Ess |first=Josef |title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra |publisher=Brill |year=2017 |volume=1 }}</ref> === علم ڪلام جا بنيادي موضوع === اسلامي علم ڪلام ۾ هي مسئلا خاص اهميت رکن ٿا: * خدا جي وحدانيت ۽ صفتن جي نوعيت؛ * عقل ۽ وحي جي باهمي تعلق؛ * انساني اختيار ۽ خدائي تقدير؛ * ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جو تعلق؛ * ڪبيره گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت؛ * قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو؛ * نبوت، معجزن ۽ وحي جي حجيت؛ * آخرت، حساب ۽ جزا ۽ سزا؛ * خدا جي عدل ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري. انهن موضوعن بابت مختلف ڪلامي مڪتبن جا موقف تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪنهن هڪ مڪتب جي سموري تاريخ کي هڪ مختصر ۽ مستقل عقيدي تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == معتزله == {{Main|معتزله}} '''معتزله''' اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم تاريخي مڪتب هو، جنهن جي منظم ترقي اٺين صدي عيسويءَ ۾ خاص طور بصري ۽ بعد ۾ بغدادي علمي ماحول ۾ ٿي. معتزلي عالمن مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ عقلي دليل، خدا جي وحدانيت ۽ عدل کي خاص اهميت ڏني. معتزله جي ابتدا روايتي طور [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع) ۽ [[عمرو بن عبيد]] (وفات 761ع) سان منسوب ڪئي ويندي آهي. واصل بن عطا جي [[حسن بصري]] جي مجلس کان الڳ ٿيڻ بابت مشهور روايت اسلامي فرقن جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر جديد محقق ان روايت جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط ڪن ٿا. معتزله هڪجهڙي راءِ رکندڙ عالمن جو مڪمل طور متحد گروهه نه هو. بصري ۽ بغدادي معتزلي روايتن جي وچ ۾ پڻ مختلف ڪلامي مسئلن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="VanEss2017"/> === معتزله جا پنج اصول === معتزلي ڪلامي روايت ۾ پنج بنيادي اصول مشهور آهن، جن کي '''الأصول الخمسة''' چيو ويندو آهي. ==== توحيد ==== '''توحيد''' معتزلي عقيدي جو بنيادي اصول هو. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت تي زور ڏيندي خدا جي صفتن جي اهڙي تشريح پيش ڪئي، جنهن سان سندن نظر ۾ خدا جي ذات جي وحدت برقرار رهي. انهن خدا جي ذات ۽ صفتن بابت اهڙن تصورن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت کي متاثر ڪري سگهيا ٿي. ==== عدل ==== '''عدل''' جي اصول موجب خدا عادل آهي ۽ انسان پنهنجي اختيار سان ڪيل عملن جو اخلاقي طور ذميوار آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ ذميواريءَ تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندن نظر ۾ جزا ۽ سزا جي انصاف لاءِ انساني عملن جي اخلاقي نسبت اهم هئي. ==== وعد ۽ وعيد ==== '''وعد ۽ وعيد''' جو اصول خدا جي ثواب ۽ عذاب بابت ڪيل واعدن سان لاڳاپيل آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي وعدن ۽ وعيدن ۾ سچو آهي، ۽ جزا ۽ سزا بابت خدائي انصاف کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ==== منزلت بين المنزلتين ==== '''منزلت بين المنزلتين''' جو مطلب ٻن منزلتن جي وچ واري حيثيت آهي. معتزلي روايت موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان دنياوي مذهبي درجابنديءَ ۾ نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ئي عام معنيٰ ۾ ڪافر، پر هڪ وچين حيثيت رکي ٿو، جنهن کي فاسق چيو ويندو آهي. هي موقف خوارج ۽ مرجئه سان منسوب مختلف نظرين کان الڳ هو. ==== امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر ==== '''امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر''' مان مراد نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ آهي. معتزلي عالمن هن اصول کي اخلاقي ۽ اجتماعي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو. ان جي عملي حدن ۽ سياسي استعمال بابت معتزلي عالمن جا موقف هڪجهڙا نه رهيا.<ref name="MartinWoodwardAtmaja1997">{{cite book |last1=Martin |first1=Richard C. |last2=Woodward |first2=Mark R. |last3=Atmaja |first3=Dwi S. |title=Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol |publisher=Oneworld Publications |year=1997 }}</ref> === معتزله ۽ قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو === {{وڌيڪ|محنه}} معتزلي علم ڪلام جي تاريخ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت بحث کي اهم حيثيت حاصل آهي. معتزلي عالمن جي هڪ اهم روايت موجب قرآن، خدا جي ڪلام جي حيثيت سان، خدا جو پيدا ڪيل فعل آهي ۽ خدا جي ذات وانگر ازلي ۽ مستقل وجود رکندڙ شيءِ نه آهي. ان جي ابتڙ ڪيترن روايتي سني عالمن قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏنو. عباسي خليفو [[مامون الرشيد]] 833ع ۾ مذهبي عالمن ۽ سرڪاري عهديدارن جي عقيدي جي جاچ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جنهن کي '''محنه''' چيو ويندو آهي. هن جاچ ۾ قرآن جي مخلوق هجڻ بابت سرڪاري موقف کي قبول ڪرڻ جو سوال اهم هو. [[احمد بن حنبل]] انهن عالمن مان هو، جن هن سرڪاري عقيدتي موقف جي مخالفت ڪئي. محنه جو خاتمو عباسي خليفو [[متوڪل]] جي دور ۾ ٿيو. محنه جي تاريخ ۾ معتزلي علم ڪلام، عباسي رياستي اختيار ۽ مذهبي عالمن جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿيا.<ref name="Nawas1994">{{cite journal |last=Nawas |first=John A. |title=A Reexamination of Three Current Explanations for al-Ma'mun's Introduction of the Mihna |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=26 |issue=4 |pages=615–629 |year=1994 }}</ref> === معتزله جو بعد وارو اثر === معتزلي علم ڪلام جو اثر صرف ابتدائي عباسي دور تائين محدود نه رهيو. معتزلي تصورات اسلامي فلسفي، اصول فقه، قرآن جي تفسير ۽ ڪجهه شيعه ڪلامي روايتن جي تاريخ ۾ پڻ اهم رهيا. خاص طور زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي صورتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي آهي. معتزله جي ڪيترين تصنيفن جو تحفظ بعد وارن علمي مجموعن ۽ ٻين مذهبي روايتن جي ڪتابن ذريعي ٿيو. جديد دور ۾ معتزلي فڪر کي عقل ۽ وحي جي تعلق بابت اسلامي تاريخي بحثن جي مطالعي ۾ ٻيهر اهميت حاصل ٿي آهي. == اشعريه == {{Main|اشعريه}} '''اشعريه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابوالحسن اشعري]] (تقريباً 874ع–936ع) سان منسوب آهي. ابوالحسن اشعري جي فڪري زندگيءَ جو ابتدائي تعلق معتزلي علم ڪلام سان رهيو، پر بعد ۾ هن معتزلي فڪر جي ڪيترن بنيادي نظرين کان اختلاف ڪيو. اشعري علم ڪلام ۾ قرآن ۽ سنت جي مذهبي حجيت سان گڏ عقلي دليلن کي پڻ عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويو. اشعريه جي تاريخي ترقيءَ ۾ [[باقلاني]]، [[امام الحرمين جويني]]، [[ابو حامد غزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. اشعري علم ڪلام خاص طور شافعي ۽ مالڪي فقهي ماحولن ۾ اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ ان جي پيروڪارن کي انهن ٻن فقهي مڪتبن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Winter2008"/> === خدا جون صفتون === اشعري علم ڪلام ۾ خدا جي ذات ۽ صفتن جي تعلق کي اهميت حاصل آهي. اشعري عالمن خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات ۽ ٻين صفتن جي اثبات سان گڏ خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏنو. خدا جي صفتن بابت قرآني عبارتن جي تشريح ۾ اشعري عالمن جا مختلف طريقا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه عبارتن جي تأويل ۽ انهن جي حقيقي ڪيفيت کي خدا جي علم ڏانهن موڪلڻ شامل آهن. انهن طريقن جي استعمال ۾ اشعري علم ڪلام جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرق موجود رهيو آهي. === انساني عمل ۽ ڪسب === {{وڌيڪ|ڪسب}} اشعري علم ڪلام ۾ '''ڪسب''' جو تصور انساني عمل ۽ خدائي قدرت جي تعلق کي سمجهائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن تصور جي مختلف اشعري تشريحن موجب خدا عملن جو خالق آهي، جڏهن ته انسان کي پنهنجي عملن سان هڪ مخصوص نسبت ۽ ذميواري حاصل آهي. ڪسب جي مفهوم بابت اشعري عالمن جون تشريحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. اشعري موقف کي رڳو مطلق جبر جي نظريي سان برابر قرار ڏيڻ ان جي تاريخي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪري ٿو. === عقل ۽ وحي === اشعري علم ڪلام ۾ عقلي دليلن کي مذهبي عقيدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر وحي کي بنيادي مذهبي اختيار حاصل رهيو. مختلف اشعري عالمن عقل جي حدن، اخلاقي علم ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت مختلف موقف اختيار ڪيا. == ماتريديه == {{Main|ماتريديه}} '''ماتريديه''' سني اسلامي علم ڪلام جو هڪ اهم عقيدتي مڪتب آهي، جيڪو [[ابو منصور ماتريدي]] (وفات تقريباً 944ع) سان منسوب آهي. ابو منصور ماتريدي سمرقند جي علمي ماحول سان لاڳاپيل هو. ماتريدي علم ڪلام جي تاريخي ترقيءَ جو گهرو تعلق حنفي فقهي روايت سان رهيو آهي. هن مڪتب ۾ خدا جي وحدانيت، نبوت، انساني اختيار، عقل ۽ وحي جي تعلق ۽ ايمان جي مفهوم بابت منظم ڪلامي بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن عقيدي جي وضاحت ۾ عقلي دليلن کي اهميت ڏني، پر قرآن ۽ سنت کي مذهبي علم جا بنيادي ماخذ تسليم ڪيو.<ref name="Rudolph2015">{{cite book |last=Rudolph |first=Ulrich |title=Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand |publisher=Brill |year=2015 }}</ref> === ماتريدي فڪر ۾ عقل جي حيثيت === ماتريدي علم ڪلام ۾ عقل جي ذريعي خدا جي وجود ۽ ڪجهه بنيادي اخلاقي حقيقتن جي سڃاڻپ بابت بحث اهم آهي. ماتريدي عالمن موجب عقل مذهبي علم جي ڪجهه پهلوئن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته وحي انساني هدايت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عقل جي ذريعي اخلاقي قدرن جي سڃاڻپ بابت ماتريدي ۽ اشعري روايتن جي وچ ۾ ڪجهه تاريخي اختلاف موجود آهن. تنهن هوندي به ٻنهي مڪتبن کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل انڪار جي ٻن مخالف صورتن طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === انساني اختيار ۽ تقدير === ماتريدي علم ڪلام ۾ انساني عملن جي ذميواري ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت مختلف بحث موجود آهن. ماتريدي عالمن انسان جي ارادي ۽ اختيار کي اخلاقي ذميواريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته خدائي قدرت ۽ علم کي پڻ بنيادي عقيدتي حيثيت ڏني. انهن مسئلن بابت ماتريدي ۽ اشعري عالمن جي تشريحن ۾ فرق موجود آهي، پر ٻنهي روايتن ۾ خدا جي قدرت ۽ انسان جي جوابدهيءَ کي تسليم ڪيو ويندو آهي. === ماتريديه جي جاگرافيائي توسيع === ماتريدي عقيدتي روايت وچ ايشيا، اناطوليه، عثماني سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حنفي علمي ماحولن ۾ اثرائتي رهي. جديد دور ۾ پڻ حنفي مذهبي تعليم سان لاڳاپيل ڪيترن ادارن ۾ ماتريدي عقيدي کي اهميت حاصل آهي. == اثري عقيدو == {{Main|اثري عقيدو}} {{وڌيڪ|اهل حديث|حنبلي مذهب|سلفي تحريڪ}} '''اثري عقيدو''' سني اسلامي عقيدي جي هڪ روايتي نصوص تي زور ڏيندڙ روايت آهي، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ ابتدائي مسلمان عالمن جي روايتن کي عقيدي جي تشريح ۾ خاص اهميت ڏني ويندي آهي. اثري فڪر جي تاريخي ترقيءَ ۾ احمد بن حنبل ۽ ٻين ابتدائي روايتي عالمن جو اهم ڪردار رهيو. اثري عالمن مان ڪيترن علم ڪلام جي مخصوص جدلياتي طريقن تي تنقيد ڪئي ۽ مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي عبارتن کي بنيادي حيثيت ڏني. هن روايت ۾ خدا جي صفتن بابت مذهبي نصوص کي قبول ڪندي خدا کي مخلوق سان مشابهت کان پاڪ قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. اثري عالمن جي وچ ۾ پڻ مختلف عبارتن جي تشريح ۽ ڪلامي دليلن جي استعمال بابت تاريخي اختلاف موجود رهيا آهن. اثري عقيدي ۽ حنبلي فقهي مڪتب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن ٻنهي کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. جديد سلفي فڪر جي ڪيترين صورتن ۾ اثري عقيدي جي روايت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Winter2008"/> === علم ڪلام بابت اثري موقف === اثري روايت جي ڪيترن عالمن علم ڪلام جي انهن طريقن تي تنقيد ڪئي، جيڪي سندن خيال ۾ مذهبي نصوص کان ٻاهر فلسفيانه مفروضن تي وڌيڪ ڀاڙيندا هئا. ان هوندي به اثري روايت جي مختلف عالمن عقيدي جي دفاع لاءِ عقلي دليلن جو استعمال مختلف حدن تائين ڪيو آهي. [[ابن تيميه]] (1263ع–1328ع) جي تصنيفن ۾ فلسفيانه علم ڪلام جي تنقيد سان گڏ عقلي استدلال جا تفصيلي نمونا پڻ موجود آهن. == مرجئه == {{Main|مرجئه}} '''مرجئه''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهڙن مذهبي ۽ عقيدتي رجحانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ ايمان، عمل ۽ وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت مخصوص موقف موجود هئا. مرجئه جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ '''ارجاء''' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن فيصلي کي مؤخر ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. ابتدائي اسلامي تڪرارن ۾ مرجئه سان منسوب ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان جي آخري مذهبي فيصلي کي خدا جي حوالي ڪرڻ تي زور ڏنو. مرجئه جي مختلف تاريخي صورتن ۾ ايمان جي تعريف ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت اختلاف موجود هئا. مرجئه کي هڪ واحد منظم ۽ مستقل مذهبي جماعت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. بعد وارن فرقيوارانه ڪتابن ۾ مرجئه جي اصطلاح کي ڪڏهن مخالفن لاءِ تنقيدي لقب طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Izutsu2006">{{cite book |last=Izutsu |first=Toshihiko |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |year=2006 |orig-year=1965 |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies }}</ref> === مرجئه ۽ ايمان جو تصور === مرجئه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ ايمان ۽ عمل جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. انهن نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان لازمي طور اسلام کان خارج نٿو ٿئي. هي موقف خوارج جي ڪجهه سخت تڪفيري نظرين کان مختلف هو. مرجئه جي مختلف گروهن جي وچ ۾ ايمان جي تعريف بابت اختلافن سبب انهن کي هڪجهڙي عقيدتي موقف تحت بيان ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == قدريه == {{Main|قدريه}} '''قدريه''' ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ انساني اختيار ۽ تقدير بابت بحثن سان لاڳاپيل هڪ اصطلاح آهي. قدريه سان منسوب ڪجهه ابتدائي عالمن انسان جي عملن ۾ اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏنو. هن فڪري رجحان سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[معبد جهني]] ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا. قدريه جي اصطلاح جي استعمال ۾ تاريخي پيچيدگيون موجود آهن، ڇاڪاڻ ته مختلف مذهبي مصنفن ان کي مختلف مخالف گروهن لاءِ استعمال ڪيو. انساني اختيار بابت قدريه سان لاڳاپيل ڪجهه تصورات بعد ۾ معتزلي علم ڪلام جي بحثن سان پڻ لاڳاپيل رهيا. تنهن هوندي به ابتدائي قدريه ۽ بعد وارن معتزله کي مڪمل طور هڪجهڙي مذهبي جماعت قرار ڏيڻ درست نه آهي.<ref name="VanEss2017"/> == جبريه == {{Main|جبريه}} '''جبريه''' اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ اهڙن نظرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جن ۾ انساني عملن بابت خدائي تقدير يا جبر کي تمام گهڻي اهميت ڏني ويندي هئي. هن اصطلاح کي مختلف تاريخي مذهبي مصنفن مخالف نظرين جي تنقيد لاءِ پڻ استعمال ڪيو. جبريه سان منسوب ڪجهه نظرين ۾ انسان جي آزاد اختيار کي محدود يا غيرمؤثر سمجهيو ويو. تاريخي فرقيوارانه ادب ۾ [[جهم بن صفوان]] سان لاڳاپيل ڪجهه تصورن کي جبريه سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انهن نسبتُن جي تاريخي درستي ۽ تفصيلن بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. جبريه جي اصطلاح کي ڪنهن هڪ منظم ۽ مسلسل مذهبي جماعت جو نالو سمجهڻ هميشه درست نه آهي. == جهميه == {{Main|جهميه}} '''جهميه''' هڪ تاريخي اصطلاح آهي، جيڪو [[جهم بن صفوان]] (وفات 746ع) سان منسوب عقيدتي نظرين ۽ انهن جي بعد وارين تشريحن لاءِ استعمال ٿيو. جهم بن صفوان بابت معلومات جو وڏو حصو بعد وارن مذهبي مصنفن جي ڪتابن مان ملي ٿو، جن مان ڪيترائي سندس نظرين جا مخالف هئا. جهميه سان منسوب بحثن ۾ خدا جي صفتن، انساني اختيار، ايمان ۽ قرآن جي نوعيت بابت مسئلا شامل آهن. تاريخي ماخذن ۾ جهميه جي اصطلاح کي ڪڏهن هڪ مخصوص گروهه لاءِ ۽ ڪڏهن ٻين ڪلامي مخالفن لاءِ وسيع تنقيدي لقب طور استعمال ڪيو ويو. ان ڪري جهميه سان منسوب هر عقيدي کي جهم بن صفوان جي پنهنجي مستند تعليم قرار ڏيڻ کان اڳ تاريخي ماخذن جي جاچ ضروري آهي. == ڪرّاميه == {{Main|ڪراميه}} '''ڪراميه''' اسلامي تاريخ جو هڪ عقيدتي ۽ مذهبي رجحان هو، جيڪو [[محمد بن ڪرام]] (وفات 869ع) سان منسوب آهي. هن روايت جي تاريخي ترقي خاص طور خراسان ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ٿي. ڪراميه سان لاڳاپيل عالمن جي عقيدن ۾ ايمان جي تعريف ۽ خدا جي صفتن بابت مخصوص موقف موجود هئا. ڪراميه بابت معلومات جو وڏو حصو ٻين مذهبي مڪتبن جي تصنيفن مان ملي ٿو، تنهنڪري انهن جي عقيدن بابت تاريخي بيانن ۾ ماخذن جي نوعيت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == اسلامي علم ڪلام جا اهم اختلاف == === ايمان ۽ عمل جو تعلق === {{وڌيڪ|ايمان|اسلامي عقيدو}} ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ ايمان جي تعريف ۽ مذهبي عملن سان ان جي تعلق بابت اختلاف پيدا ٿيا. خوارج جي ڪجهه گروهن وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان بابت سخت موقف اختيار ڪيو. معتزله اهڙي شخص لاءِ دنياوي درجابنديءَ ۾ فاسق جي وچين حيثيت جو تصور پيش ڪيو. مرجئه سان منسوب مختلف رجحانن ۾ ايمان ۽ عمل جي تعلق بابت وڌيڪ نرم موقف موجود هئا. سني عقيدتي روايتن ۾ پڻ ايمان جي تعريف، ان جي واڌ ۽ گهٽتائي ۽ عمل سان ان جي تعلق بابت مختلف ڪلامي تشريحون موجود آهن. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي اصطلاحن ۽ تاريخي پسمنظر جو مطالعو ضروري آهي. === انساني اختيار ۽ خدائي تقدير === {{Main|اسلام ۾ تقدير}} انساني اختيار ۽ خدائي تقدير اسلامي علم ڪلام جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته انسان پنهنجي عملن ۾ ڪيترو اختيار رکي ٿو ۽ خدائي علم، ارادي ۽ قدرت سان انساني عملن جو ڪهڙو تعلق آهي. معتزلي عالمن انسان جي اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي خاص زور ڏنو. اشعري علم ڪلام ۾ ڪسب جو تصور انساني عملن ۽ خدائي قدرت جي تعلق جي وضاحت لاءِ استعمال ٿيو. ماتريدي عالمن پڻ انساني اختيار ۽ خدائي قدرت جي تعلق بابت پنهنجون ڪلامي تشريحون پيش ڪيون. قدريه ۽ جبريه جهڙا تاريخي اصطلاح هن بحث جي ابتدائي صورتن سان لاڳاپيل رهيا. === خدا جون صفتون === {{وڌيڪ|اسلام ۾ خدا|توحيد}} اسلامي علم ڪلام ۾ خدا جي صفتن بابت اختلافن کي اهم حيثيت حاصل آهي. انهن بحثن ۾ خدا جي علم، قدرت، ارادي، حيات، ڪلام ۽ ٻين صفتن جي نوعيت بابت سوال شامل آهن. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت کي بنيادي اهميت ڏيندي صفتن جي مخصوص عقلي تشريح پيش ڪئي. اشعري ۽ ماتريدي عالمن خدا جي صفتن جي اثبات سان گڏ خدا جي مخلوق کان بي مثاليءَ تي زور ڏنو. اثري روايت ۾ مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل صفتن کي قبول ڪندي انهن جي ڪيفيت ۽ خدا جي بي مثاليءَ بابت مخصوص اصول اختيار ڪيا ويا. انهن موقفن جي اندر پڻ تاريخي ۽ فڪري اختلاف موجود آهن. === قرآن جي مخلوق يا غيرمخلوق هجڻ جو مسئلو === قرآن جي نوعيت بابت بحث عباسي دور جي علم ڪلام ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. معتزلي علم ڪلام جي هڪ اهم روايت قرآن کي مخلوق قرار ڏنو. اشعري ۽ ماتريدي روايتن ۾ خدا جي ازلي ڪلام ۽ ان جي انساني ادائيگيءَ يا لکت سان تعلق بابت تفصيلي ڪلامي تشريحون پيش ڪيون ويون. اثري روايت ۾ قرآن کي خدا جو غيرمخلوق ڪلام قرار ڏيڻ تي زور ڏنو ويو. انهن اختلافن ۾ خدا جي ڪلام، انساني آواز، لکيل متن ۽ تلاوت جي عمل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ اهم آهي. === عقل ۽ وحي جو تعلق === {{وڌيڪ|عقل|وحي|اسلامي فلسفو}} اسلامي علم ڪلام جي تاريخ ۾ عقل ۽ وحي جي تعلق بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. معتزلي عالمن عقلي استدلال کي عقيدن جي وضاحت ۾ وڏي اهميت ڏني. اشعري ۽ ماتريدي عالمن پڻ عقلي دليلن کي استعمال ڪيو، پر انهن جي مذهبي ۽ اخلاقي علم بابت طريقن ۾ فرق موجود هو. اثري روايت جي ڪيترن عالمن عقيدي جي تشريح ۾ قرآن ۽ حديث جي نصوص کي اوليت ڏني ۽ فلسفيانه ڪلام جي ڪجهه طريقن تي تنقيد ڪئي. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلاف کي عقل جي مڪمل قبوليت ۽ مڪمل مخالفت جي سادي تقسيم تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. == اهم عقيدتي مڪتبن جو تقابلي جائزو == هي جدول اسلامي علم ڪلام جي مختلف تاريخي روايتن جو مختصر تقابلي جائزو پيش ڪري ٿو. هر خاني ۾ بيان ڪيل موقف ان مڪتب جي سڀني عالمن جي هر دور جي راءِ جي نمائندگي نٿو ڪري. {| class="wikitable sortable" ! عقيدتي مڪتب ! تاريخي شخصيت يا پسمنظر ! نمايان موضوع ! تاريخي حيثيت |- | [[معتزله]] | [[واصل بن عطا]] ۽ ابتدائي بصري علم ڪلام | توحيد، عدل، انساني اختيار، قرآن جي مخلوق هجڻ | تاريخي ڪلامي مڪتب؛ بعد وارين روايتن تي اثر |- | [[اشعريه]] | [[ابوالحسن اشعري]] | خدا جون صفتون، ڪسب، عقل ۽ وحي | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[ماتريديه]] | [[ابو منصور ماتريدي]] | عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جون صفتون | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[اثري عقيدو]] | ابتدائي اهل حديث ۽ روايتي عالم | مذهبي نصوص، خدا جون صفتون، علم ڪلام جي تنقيد | موجود سني عقيدتي روايت |- | [[مرجئه]] | ابتدائي اسلامي مذهبي تڪرار | ايمان، عمل، ڪبيره گناهه | تاريخي اصطلاح ۽ مختلف رجحان |- | [[قدريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | انساني اختيار ۽ ذميواري | تاريخي ڪلامي رجحان |- | [[جبريه]] | ابتدائي تقدير بابت بحث | جبر ۽ انساني عمل | تاريخي اصطلاح |- | [[جهميه]] | [[جهم بن صفوان]] سان منسوب | خدا جون صفتون، ايمان، تقدير | تاريخي ۽ فرقيوارانه اصطلاح |- | [[ڪراميه]] | [[محمد بن ڪرام]] | ايمان ۽ خدا جون صفتون | تاريخي مذهبي ۽ ڪلامي رجحان |} == سني ۽ شيعه علم ڪلام جو تعلق == {{وڌيڪ|شيعه عقيدو|شيعه عقيدي ۾ امامت}} اسلامي علم ڪلام جي ترقي صرف سني مذهبي روايتن تائين محدود نه رهي. شيعه اسلام جي مختلف شاخن ۾ پڻ خدا جي صفتن، عدل، نبوت، امامت، انساني اختيار ۽ مذهبي علم بابت منظم ڪلامي بحث پيدا ٿيا. اثنا عشري شيعه علم ڪلام ۾ [[شيخ مفيد]]، [[شريف مرتضيٰ]] ۽ [[نصير الدين طوسي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. زيدي علم ڪلام جي ڪجهه تاريخي روايتن ۾ معتزلي فڪر سان ويجهڙائي موجود رهي. اسماعيلي فڪر ۾ مذهبي علم، امامت، فلسفي ۽ باطني تشريح بابت مخصوص روايتون ترقي ڪيون. انهن سڀني شيعه ڪلامي روايتن کي هڪجهڙي عقيدتي نظام طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. === امامت بابت اختلاف === سني ۽ شيعه علم ڪلام جي وچ ۾ هڪ اهم تاريخي اختلاف مذهبي قيادت ۽ امامت جي مفهوم بابت آهي. سني علم ڪلام ۾ خلافت ۽ سياسي قيادت بابت مختلف تاريخي ۽ قانوني نظريا موجود رهيا آهن. اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ امامت کي خدائي هدايت سان لاڳاپيل هڪ بنيادي مذهبي ادارو سمجهيو ويندو آهي. اسماعيلي ۽ زيدي روايتن ۾ امامت جي تشريح ۽ جانشينيءَ جا اصول اثنا عشري روايت کان مختلف آهن. امامت بابت اختلافن جو اثر مذهبي اختيار، حديث جي روايت، فقهي استدلال ۽ اسلامي تاريخ جي تشريح تي پڻ پيو. == علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفو == {{وڌيڪ|اسلامي فلسفو|ابن سينا|الغزالي|ابن رشد}} علم ڪلام ۽ اسلامي فلسفي جي وچ ۾ تاريخي طور ويجها فڪري لاڳاپا موجود رهيا آهن. اسلامي فلسفي جي ترقيءَ ۾ يوناني فلسفي جي عربي ترجمن، منطق ۽ مابعدالطبيعات جي مطالعي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جهڙن فلسفين وجود، عقل، نفس، نبوت ۽ خدا جي علم بابت فلسفيانه نظام پيش ڪيا. ڪلامي عالمن انهن فلسفيانه نظرين سان مختلف صورتن ۾ بحث ڪيو. [[ابو حامد غزالي]] پنهنجي تصنيف '''تهافت الفلاسفة''' ۾ ڪجهه فلسفيانه نظرين تي تنقيد ڪئي. [[ابن رشد]] پنهنجي تصنيف '''تهافت التهافت''' ۾ غزالي جي ڪيترن اعتراضن جو جواب ڏنو. اسلامي علم ڪلام ۽ فلسفي جي وچ ۾ تعلق صرف مخالفت تائين محدود نه رهيو، ڇاڪاڻ ته بعد وارن ڪيترن ڪلامي عالمن فلسفيانه منطق ۽ اصطلاحن کي پنهنجي تصنيفن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Adamson2016">{{cite book |last=Adamson |first=Peter |title=Philosophy in the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780199577491 }}</ref> == علم ڪلام جي بعد واري ترقي == عباسي دور کان پوءِ علم ڪلام اسلامي دنيا جي مختلف تعليمي ۽ مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪندو رهيو. اشعري ۽ ماتريدي مڪتبن جي تصنيفن جو مطالعو مختلف مدرسن ۽ علمي مرڪزن ۾ ٿيندو رهيو. شيعه علم ڪلام پڻ عراق، ايران ۽ ٻين علائقن جي مذهبي ادارن ۾ ترقي ڪئي. بعد وارن دورن ۾ علم ڪلام جو تعلق منطق، فلسفي، اصول فقه ۽ مذهبي تفسير سان وڌيڪ گهرو ٿيو. جديد دور ۾ اسلامي عقيدي بابت بحثن ۾ سائنس، فلسفي، مذهبي تنوع، جديد تعليم ۽ انساني علم جي حدن جهڙا موضوع پڻ شامل ٿيا آهن. مختلف جديد مسلمان مفڪرن علم ڪلام جي تاريخي روايتن کي نون علمي ۽ سماجي مسئلن جي روشنيءَ ۾ ٻيهر پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. == اسلامي عقيدتي مڪتبن جي تاريخي اهميت == اسلامي علم ڪلام جي مختلف مڪتبن اسلامي مذهبي فڪر، تفسير، اصول فقه، فلسفي ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن مذهبي نصوص جي تشريح، عقل جي استعمال، انساني ذميواري ۽ خدا جي صفتن بابت تفصيلي علمي ادب پيدا ڪيو. انهن اختلافن کي سمجهڻ لاءِ هر مڪتب جي پنهنجي تصنيفن، تاريخي پسمنظر ۽ مخالفن پاران لکيل فرقيوارانه ڪتابن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. اسلامي فرقن جي تاريخ بابت ڪيترائي قديم ماخذ مخالف مذهبي روايتن جي عالمن لکيا هئا. تنهنڪري انهن ۾ بيان ڪيل عقيدن جي تصديق لاءِ ممڪن حد تائين متعلق مڪتب جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي جو مقابلو ڪرڻ گهرجي. == اسلامي مڪتبن ۽ فرقن جي جاگرافيائي ورڇ == {{وڌيڪ|اسلام جي آبادي|مسلمانن جي عالمي آبادي|اسلام جي تاريخ}} اسلام جون مختلف مذهبي، فقهي، عقيدتي ۽ روحاني روايتون دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ موجود آهن. انهن جي جاگرافيائي ورڇ تي اسلامي سلطنتن جي توسيع، واپار، هجرت، مذهبي تعليم، صوفي سلسلن، رياستي سرپرستي ۽ مقامي سماجي حالتن جو اثر رهيو آهي. اسلامي فرقن جي ورڇ کي صرف ملڪ يا علائقي جي بنياد تي سمجهڻ ممڪن نه آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ئي ملڪ ۾ ڪيترن مذهبي مڪتبن جا پيروڪار آباد ٿي سگهن ٿا. ساڳيءَ ريت هڪ مسلمان جي مذهبي سڃاڻپ فقهي، عقيدتي ۽ روحاني لحاظ کان هڪ کان وڌيڪ روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. === عالمي مسلمان آبادي === [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2009ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب ان وقت دنيا ۾ مسلمانن جو اندازي موجب تعداد 1.57 ارب هو. مطالعي ۾ مسلمانن جي عالمي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 87 کان 90 سيڪڙو سني ۽ 10 کان 13 سيڪڙو شيعه قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Pew2009Mapping">{{cite web |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> اهي انگ 2009ع جي مطالعي جا تاريخي اندازا آهن، نه ڪي موجوده دور جي آباديءَ جي قطعي ماپ. مطالعي جي محققن واضح ڪيو هو ته سني ۽ شيعه وابستگيءَ بابت ڪيترن ملڪن ۾ سڌا آدمشماري انگ موجود نه هئا، تنهنڪري اندازن ۾ غيريقينيءَ جو عنصر شامل آهي.<ref name="Pew2009Method">{{cite web |title=Methodology for Sunni-Shia Estimates |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population20/ |publisher=Pew Research Center |date=7 October 2009 |language=en }}</ref> 2009ع جي مطالعي موجب دنيا جي مسلمانن جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ايشيا ۾ رهندو هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ پنجون حصو وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ آباد هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مسلمان آباديءَ جي اڪثريت رڳو عرب ملڪن تائين محدود نه آهي.<ref name="Pew2009Mapping"/> === سني اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|سني اسلام}} سني اسلام دنيا جي گهڻن مسلمان اڪثريتي ملڪن ۾ وڏي مذهبي روايت آهي. سني فقهي مڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۾ تاريخي فرق موجود رهيا آهن. [[حنفي مذهب]] ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، ترڪي ۽ عثماني تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[مالڪي مذهب]] اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ اهم فقهي روايت آهي. [[شافعي مذهب]] ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر آفريڪا، يمن ۽ ٻين علائقن ۾ اثرائتو رهيو آهي. [[حنبلي مذهب]] تاريخي طور عرب جزيري، خاص طور موجوده سعودي عرب جي مذهبي ۽ فقهي ماحول ۾ اهم رهيو آهي. اهي جاگرافيائي نسبتُون ڪنهن علائقي ۾ ٻين فقهي مڪتبن جي غيرموجودگيءَ جو ثبوت نه آهن. === شيعه اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|شيعه اسلام}} شيعه مسلمان دنيا جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن، پر سندن آباديءَ جا وڏا مرڪز ايران، عراق، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ڪجهه ٻين ملڪن ۾ آهن. پيو ريسرچ سينٽر جي 2009ع واري مطالعي موجب دنيا جي شيعه مسلمانن مان اندازي موجب 68 کان 80 سيڪڙو ايران، پاڪستان، ڀارت ۽ عراق ۾ رهندا هئا.<ref name="Pew2009Mapping"/> [[ايران]] ۾ اثنا عشري شيعه اسلام کي تاريخي ۽ رياستي سطح تي خاص اهميت حاصل آهي. [[عراق]] ۾ پڻ اثنا عشري شيعه مسلمانن جي وڏي آبادي موجود آهي، ۽ [[نجف]] ۽ [[ڪربلا]] شيعه مذهبي تعليم ۽ زيارت جا اهم مرڪز آهن. [[آذربائيجان]] ۽ [[بحرين]] ۾ پڻ شيعه مسلمانن جي نمايان آبادي موجود آهي. [[يمن]] جي اترين علائقن ۾ [[زيدي]] شيعه روايت تاريخي طور اهم رهي آهي. [[اسماعيلي]] برادريون ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر آفريڪا ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ موجود آهن. شيعه اسلام جي مختلف شاخن جي مذهبي قيادت، فقهي طريقن ۽ تاريخي ادارن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري انهن کي هڪجهڙي مذهبي جماعت طور بيان ڪرڻ درست نه آهي. === اباضي اسلام جي جاگرافيائي ورڇ === {{Main|اباضي اسلام}} [[اباضي اسلام]] هڪ الڳ اسلامي مذهبي روايت آهي، جنهن جو اهم جديد مرڪز [[عمان]] آهي. اباضي برادريون اتر آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ الجزائر جو [[مزاب]] علائقو، ليبيا جو [[نفوسه جبل]] ۽ تيونس جو [[جربه]] ٻيٽ شامل آهن. اباضي روايت جا تاريخي لاڳاپا اوڀر آفريڪا سان پڻ رهيا آهن. اباضي اسلام کي سني يا شيعه اسلام جي ذيلي شاخ قرار ڏيڻ بدران هڪ الڳ تاريخي مذهبي روايت طور بيان ڪيو ويندو آهي. === ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتون === {{وڌيڪ|ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|پاڪستان ۾ اسلام|ڀارت ۾ اسلام|بنگلاديش ۾ اسلام}} ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي مذهبي روايتن جي ترقيءَ تي واپار، صوفي سلسلن، سلطنتن، مذهبي مدرسن ۽ جديد اصلاحي تحريڪن جو اثر رهيو آهي. [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ سني اسلام جي حنفي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]] ۽ [[اهل حديث]] جهڙيون سني مذهبي ۽ اصلاحي روايتون موجود آهن. انهن تحريڪن جي وچ ۾ مذهبي عملن، حديث جي تشريح، فقهي تقليد، تصوف ۽ مذهبي اختيار بابت اختلاف موجود رهيا آهن. ڏکڻ ايشيا ۾ اثنا عشري شيعه، اسماعيلي، بوهرا ۽ ٻين مذهبي برادرين جي پڻ تاريخي موجودگي رهي آهي. [[سنڌ]] ۾ اسلامي مذهبي تاريخ جي ترقيءَ ۾ صوفي روايتن، مڪاني مذهبي ادارن ۽ مختلف فقهي ۽ مذهبي جماعتن جو ڪردار رهيو آهي. سنڌ جي اسلامي تاريخ کي صرف ڪنهن هڪ مذهبي تحريڪ يا فقهي مڪتب سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي. === وچ ايشيا ۽ ترڪي === {{وڌيڪ|وچ ايشيا ۾ اسلام|ترڪي ۾ اسلام}} وچ ايشيا ۾ حنفي فقهي ۽ ماتريدي عقيدتي روايتن کي تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] اسلامي علم، فقه ۽ علم ڪلام جا اهم تاريخي مرڪز رهيا آهن. [[ترڪي]] ۾ عثماني دور دوران حنفي فقه کي سرڪاري ۽ عدالتي ادارن ۾ اهم حيثيت حاصل هئي. ترڪي جي مذهبي تاريخ ۾ صوفي سلسلن، مذهبي مدرسن ۽ علوي سڃاڻپ سان لاڳاپيل روايتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. === اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا === {{وڌيڪ|آفريڪا ۾ اسلام}} اتر آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ مالڪي فقه تاريخي طور اهم رهي آهي. مراڪش، الجزائر، تيونس، موريتانيا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مالڪي فقهي روايت جا اثر موجود آهن. انهن علائقن ۾ اشعري علم ڪلام ۽ مختلف صوفي سلسلن کي پڻ تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. [[قادريه]] ۽ [[تيجانيه]] جهڙا صوفي سلسلا آفريڪا جي ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ موجود رهيا آهن. === ڏکڻ اوڀر ايشيا === {{وڌيڪ|انڊونيشيا ۾ اسلام|ملائيشيا ۾ اسلام}} [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ٻين مسلمان معاشرن ۾ شافعي فقهي روايت تاريخي طور اثرائتي رهي آهي. هن خطي ۾ اسلامي تعليم جي ترقيءَ تي سامونڊي واپار، مذهبي عالمن، مقامي تعليمي ادارن ۽ صوفي روايتن جو اثر رهيو آهي. جديد دور ۾ انڊونيشيا جي مذهبي زندگيءَ ۾ [[نهضة العلماء]] ۽ [[محمديه]] جهڙيون وڏيون اسلامي تنظيمون پڻ اهم آهن. انهن تنظيمن جي مذهبي تعليم، اصلاحي طريقن ۽ سماجي ڪردار ۾ فرق موجود آهي. == غير فرقيوار مسلمان == {{Main|غير فرقيوار مسلمان}} '''غير فرقيوار مسلمان''' اهڙن مسلمانن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پاڻ کي ڪنهن مخصوص سني، شيعه يا ٻي مذهبي شاخ سان وابسته ڪرڻ بدران رڳو مسلمان طور سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿا. غير فرقيوار سڃاڻپ لازمي طور ڪنهن منظم مذهبي تحريڪ يا هڪجهڙي عقيدتي نظام جي نمائندگي نٿي ڪري. پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع ۾ شايع ٿيل مطالعي موجب سروي ۾ شامل 38 ملڪن مان 22 ملڪن ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنجن مان هڪ مسلمان پنهنجي سڃاڻپ ڪنهن مخصوص سني يا شيعه شاخ بدران رڳو مسلمان طور ظاهر ڪئي.<ref name="Pew2012Identity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity – Chapter 1: Religious Affiliation |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> اهڙي سڃاڻپ جا سماجي ۽ مذهبي سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. ان مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهڙا مسلمان فقهي يا عقيدتي اختلافن کان مڪمل طور لاتعلق آهن. == اسلامي فرقن ۽ مذهبي روايتن جي جامع درجابندي == اسلامي مذهبي روايتن جي درجابنديءَ ۾ مذهبي شاخ، فقهي مڪتب، عقيدتي مڪتب، صوفي سلسلي ۽ جديد مذهبي تحريڪ جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable sortable" ! درجو ! اهم روايتون يا مثال ! بنيادي موضوع ! تاريخي ۽ مذهبي حيثيت |- | مکيه مذهبي شاخ | [[سني اسلام]] | خلافت، سنت، فقهي ۽ عقيدتي روايتون | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | مکيه مذهبي شاخ | [[شيعه اسلام]] | امامت، اهل بيت، مذهبي قيادت | اسلام جي وڏي مذهبي شاخ |- | الڳ اسلامي روايت | [[اباضي اسلام]] | امامت، عقيدو ۽ فقه | الڳ تاريخي مذهبي روايت |- | سني فقهي مڪتب | [[حنفي مذهب]]، [[مالڪي مذهب]]، [[شافعي مذهب]]، [[حنبلي مذهب]] | اسلامي قانون ۽ فقهي استدلال | سني فقه جا اهم مڪتب |- | شيعه فقهي روايتون | [[جعفري فقه]]، [[زيدي فقه]]، اسماعيلي فقهي روايتون | فقهي احڪام ۽ مذهبي اختيار | مختلف شيعه شاخن سان لاڳاپيل |- | سني عقيدتي مڪتب | [[اشعريه]]، [[ماتريديه]]، [[اثري عقيدو]] | ايمان، خدا جون صفتون، تقدير، عقل ۽ وحي | سني علم ڪلام ۽ عقيدي جون روايتون |- | تاريخي ڪلامي مڪتب | [[معتزله]]، [[مرجئه]]، [[قدريه]]، [[جبريه]] | ايمان، عدل، اختيار ۽ تقدير | ابتدائي اسلامي علم ڪلام سان لاڳاپيل |- | شيعه مذهبي شاخون | [[اثنا عشري شيعه]]، [[اسماعيلي]]، [[زيدي]] | امامت ۽ مذهبي قيادت | شيعه اسلام جون اهم شاخون |- | روحاني سلسلا | [[قادريه]]، [[چشتيه]]، [[نقشبنديه]]، [[سهرورديه]] | تصوف، روحاني تربيت ۽ ذڪر | مختلف اسلامي مذهبي ماحولن ۾ موجود |- | جديد سني تحريڪون | [[بريلوي تحريڪ]]، [[ديوبندي تحريڪ]]، [[سلفي تحريڪ]]، [[اهل حديث]] | مذهبي اصلاح، تعليم، فقهي ۽ روحاني عمل | مختلف تاريخي ۽ تنظيمي پسمنظر |- | غير فرقيوار سڃاڻپ | [[غير فرقيوار مسلمان]] | مخصوص فرقيوار وابستگيءَ کان سواءِ مسلمان سڃاڻپ | مختلف سماجي ۽ مذهبي صورتون |- | تاريخي طور اسلامي ماحول مان پيدا ٿيل الڳ مذهب | [[بهائي مذهب]]، [[دروز]] | مخصوص مذهبي عقيدا ۽ الڳ مذهبي سڃاڻپ | انهن جي موجوده مذهبي حيثيت کي اسلامي فرقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي |} == اسلامي مذهبي روايتن جا باهمي لاڳاپا == {{وڌيڪ|سني ۽ شيعه لاڳاپا|اسلامي اتحاد|مذهبي رواداري}} اسلامي تاريخ ۾ مختلف مذهبي شاخن ۽ مڪتبن جي وچ ۾ علمي مباحثا، مذهبي اختلاف، گڏيل سماجي زندگي، سياسي تعاون ۽ تڪرار جا مختلف مثال موجود آهن. سني ۽ شيعه روايتن جي وچ ۾ تاريخي اختلافن جو بنيادي تعلق حضرت محمد جي وفات کان پوءِ مذهبي ۽ سياسي قيادت جي سوال سان رهيو، پر وقت سان گڏ اهي اختلاف امامت، حديث جي روايت، فقه ۽ مذهبي تاريخ جي تشريح تائين وڌيا. اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ پڻ اختلاف موجود رهيا آهن، پر اهي اختلاف هميشه الڳ مذهبي جماعتن جي قيام جو سبب نه بڻيا. مختلف اسلامي معاشرن ۾ ڪيترن فقهي مڪتبن جا عالم گڏيل تعليمي ۽ مذهبي ماحولن ۾ ڪم ڪندا رهيا آهن. === مذهبي اختلاف ۽ سياسي تڪرار === اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه سياسي تڪرارن مذهبي سڃاڻپ کي وڌيڪ نمايان ڪيو. بنو اميه، عباسي، فاطمي، صفوي ۽ عثماني دورن ۾ مذهبي ۽ سياسي اختيار جا لاڳاپا مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا. انهن دورن جي مذهبي پاليسين ۽ تڪرارن کي صرف عقيدتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته رياستي طاقت، علائقائي مقابلي، سماجي حالتن ۽ معاشي مفادن جو پڻ اثر رهيو. جديد دور ۾ پڻ ڪجهه علائقائي ۽ سياسي تڪرارن ۾ مذهبي سڃاڻپ کي استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن تڪرارن جي وضاحت ۾ مذهبي اختلافن ۽ سياسي سببن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === تڪفير ۽ مذهبي سڃاڻپ === {{Main|تڪفير}} '''تڪفير''' اسلامي مذهبي اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن شخص يا گروهه کي ڪافر قرار ڏيڻ آهي. اسلامي تاريخ ۾ تڪفير بابت مختلف فقهي ۽ عقيدتي موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه تاريخي ۽ جديد گروهن ٻين مسلمانن خلاف تڪفيري موقف اختيار ڪيا، جڏهن ته ڪيترن مذهبي عالمن تڪفير جي استعمال لاءِ سخت شرطن ۽ احتياط تي زور ڏنو. تڪفير جي مذهبي تصور ۽ ان جي سياسي يا تشدد واري استعمال جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === مذهبي سڃاڻپ بابت عوامي رويا === پيو ريسرچ سينٽر جي 2012ع واري عالمي سروي ۾ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ، فرقيوارانه اختلافن ۽ ٻين مذهبي گروهن بابت روين ۾ علائقائي فرق سامهون آيا. مطالعي موجب وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ سني ۽ شيعه سڃاڻپ جو فرق وڌيڪ نمايان هو، جڏهن ته وچ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ مسلمانن پاڻ کي رڳو مسلمان طور سڃاتو.<ref name="Pew2012Unity">{{cite web |title=The World's Muslims: Unity and Diversity |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ |publisher=Pew Research Center |date=9 August 2012 |language=en }}</ref> مطالعي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته مختلف ملڪن ۾ ٻين اسلامي مذهبي شاخن جي قبوليت بابت عوامي رايا هڪجهڙا نه هئا. اهي نتيجا مخصوص وقت ۽ سروي ۾ شامل ملڪن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي دنيا جي سڀني مسلمانن جي مستقل يا گڏيل راءِ قرار ڏيڻ درست نه آهي. == اسلامي فرقن جي مطالعي جا مسئلا == اسلامي فرقن ۽ مڪتبن جي تاريخ جو مطالعو ڪيترن علمي مسئلن سان لاڳاپيل آهي. === تاريخي ماخذن جي نوعيت === اسلامي فرقن بابت ڪيترائي قديم ڪتاب اهڙن عالمن لکيا، جيڪي پاڻ ڪنهن مخصوص مذهبي روايت سان وابسته هئا. انهن ڪتابن ۾ ٻين گروهن جي عقيدن جي وضاحت ڪڏهن تنقيدي يا مناظراتي انداز ۾ ڪئي وئي. ان ڪري ڪنهن مذهبي جماعت جي عقيدن کي بيان ڪرڻ وقت ان جماعت جي پنهنجي اصل تصنيفن ۽ جديد تحقيقي مطالعي کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي. === مذهبي اصطلاحن ۾ تبديلي === سني، شيعه، خوارج، مرجئه، سلفي ۽ ٻين اصطلاحن جا مفهوم مختلف تاريخي دورن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. ڪن اصطلاحن کي هڪ دور ۾ مخصوص مذهبي جماعت لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ٻئي دور ۾ انهن جو استعمال وڌيڪ وسيع يا مختلف ٿي ويو. تنهنڪري قديم اصطلاحن کي جديد مذهبي سڃاڻپن سان سڌيءَ ريت برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. === آباديءَ جي اندازن جون حدون === مذهبي وابستگيءَ بابت عالمي انگ اکر مختلف سببن ڪري غيريقينيءَ جو شڪار ٿي سگهن ٿا. ڪيترن ملڪن جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي شاخ يا فقهي مڪتب بابت سوال شامل نه هوندا آهن. ڪجهه مسلمان هڪ کان وڌيڪ مذهبي روايتن سان وابستگي ظاهر ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيا پاڻ کي ڪنهن مخصوص فرقي سان منسوب نه ڪندا آهن. ان ڪري فقهي، عقيدتي، روحاني ۽ فرقيوارانه درجابندين کي هڪ ٻئي کان آزاد آباديءَ جا درجا سمجهي انهن جا سيڪڙا گڏ ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Pew2009Method"/><ref name="Pew2012Identity"/> == نتيجو == اسلامي مذهبي شاخن، فقهي مڪتبن، عقيدتي روايتن ۽ روحاني سلسلن جي تاريخ اسلام جي اندر مذهبي فڪر ۽ سماجي ادارن جي ترقيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. سني، شيعه ۽ اباضي روايتن جي وچ ۾ مذهبي قيادت، عقيدي ۽ فقهي تشريح بابت اختلاف موجود آهن، جڏهن ته هر روايت جي اندر پڻ مختلف مڪتب ۽ علمي رجحان پيدا ٿيا آهن. اسلامي فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ جديد مذهبي تحريڪن جي درجابندي هڪ ٻئي کان مختلف بنيادن تي ٿيندي آهي. انهن روايتن جو تاريخي مطالعو انهن جي پنهنجي ماخذن، علمي پسمنظر، مذهبي اصطلاحن ۽ سماجي حالتن کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اسلام]] * [[اسلام جي تاريخ]] * [[سني اسلام]] * [[شيعه اسلام]] * [[اباضي اسلام]] * [[اسلامي فقه]] * [[علم ڪلام]] * [[تصوف]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[سني ۽ شيعه لاڳاپا]] * [[اسلامي اتحاد]] * [[غير فرقيوار مسلمان]] * [[اسلام جي آبادي]] * [[مذهبي رواداري]] * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي عقيدو]] * [[معتزله]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثري عقيدو]] * [[مرجئه]] * [[قدريه]] * [[جبريه]] * [[محنه]] * [[تقدير]] * [[اجتهاد]] * [[شيعه عقيدي ۾ امامت]] * [[صوفي سلسلا]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[خانقاه]] * [[درگاه]] * [[سماع]] * [[قوالي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * Geaves, Ronald (2021). "Sectarianism in Sunnī Islam". ''Handbook of Islamic Sects and Movements''. Brill. * Winter, Tim, ed. (2008). ''The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology''. Cambridge University Press. * Adamson, Peter (2016). ''Philosophy in the Islamic World''. Oxford University Press. * Martin, Richard C.; Woodward, Mark R.; Atmaja, Dwi S. (1997). ''Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol''. Oneworld Publications. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ Mapping the Global Muslim Population] — Pew Research Center. * [https://www.pewresearch.org/religion/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/ The World's Muslims: Unity and Diversity] — Pew Research Center. [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:مذهبي فرقا]] gqmws2k94i7ak4ey7x3wuphom1qqboa 0 86506 426185 339673 2026-10-30T00:30:59Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:To_the_Temple_of_Gods_(30379139910).jpg|To_the_Temple_of_Gods_(30379139910).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Bahá'í House of W 426185 wikitext text/x-wiki {{short description|Capital of Samoa}} {{Infobox settlement | official_name = Apia | native_name = | other_name = | settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = | caption1 = بهائي مذهب جي عبادتگاهه | image2 = Central Bank of Samoa (2009).jpg | caption2 = سينٽرل بينڪ آف ساموآ | image3 = Samoa - flight from Apia to Niue.jpg | caption3 = فاليولو انٽرنيشنل ايئرپورٽ | image4 = Apia Mall (29687974543).jpg | caption4 = آپيا جو هڪ شاپنگ مال }} | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = لوگو | nickname = | motto = | image_map = Samoa Apia Map.png | mapsize = 250px | map_caption = آپيا جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Location in Samoa | coordinates = {{coord|13|50|S|171|45|W|region:WS|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Samoa}} | subdivision_type1 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ٽواماساگا | subdivision_type2 = انتخابي تڪ | subdivision_name2 = وائيماگا اولهه ۽ فاليٽا اوڀر | subdivision_name3 = | established_title = بنياد پيو | established_date = 1850ع | established_title2 = راڄڌاني بڻايو ويو | established_date2 = 1959ع | government_type = | government_footnotes = | leader_title = آبادي | leader_name = 35,974 (2021ع) | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 123.81 | area_urban_km2 = 51.8 | elevation_footnotes = <ref>{{cite web | url = http://www.wunderground.com/global/stations/91762.html | title = Weather Underground: Apia, Samoa }}</ref> | elevation_m = 2 | population_footnotes = | population_total = 35,974 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_urban = 35,974 | population_density_urban_km2 = auto | population_note = | timezone = [[UTC+13:00|WST]] | utc_offset = +13 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info = [[Tropical rainforest climate|Af]] | website = | footnotes = | name = آپيا }} '''آپيا''' (Apia) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي ٻيٽ واري ملڪ [[ساموا|ساموآ]] جو سڀ کان وڏو شهر ۽ [[راڄڌاني شھر|راڄڌاني]] آهي. اهو ساموآ جي ٻئي نمبر وڏي ٻيٽ اپولو جي مرڪزي اتر ساحل تي واقع آهي. آپيا تواماساگا جي سياسي ضلعي ( ''itūmālō'' ) ۾ اچي ٿو. آپيا شهري علائقو (عام طور تي آپيا شهر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) جي آبادي سال 2021ع جي آدمشماري جي مطابق 35,974 هئي. <ref name="pop">{{حوالو ويب|url=http://www.sbs.gov.ws/Portals/138/PDF/census%20survey/Table%202.%20Population%20byregion,%20faipule%20district%202006.pdf|title=Population and Housing Census Report 2006|date=July 2008|website=Samoa Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721230100/http://www.sbs.gov.ws/Portals/138/PDF/census%20survey/Table%202.%20Population%20byregion%2C%20faipule%20district%202006.pdf|archive-date=21 July 2011|access-date=16 December 2009}}</ref> ان جون جاگرافيائي حدون اوڀر کان وائيموگا جي ليٽوگو ڳوٺ کان اولهه تائين اپيا جي نئين، صنعتي علائقي ۾، جيڪو فاليٽا جي وائٽيلي ڳوٺ تائين پکڙيل آهي، تائين آهن. ==نالو== ==تاريخ== [[File:Mulinu'u by Tattersall Studios - Samoa 1893-1949.jpg|thumb|250px|A historical photo of [[Mulinuʻu]] showing oval Samoan ''[[Architecture of Samoa|fale]]''. (photo taken between 1893 and 1949)|left]] [[File:Scene.on.the.Mulinu’u.Peninsula,Upolu.Andrew.Thomas 1900.jpg|thumb|right|250px|Unveiling of the Anglo-American Monument at [[Mulinuʻu]] (1900), with [[Mount Vaea]], the burial place of [[Robert Louis Stevenson]], in the background]] ==انتظامي ورهاست== ==اباديات== ==فن تعمير== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀال== ==ثقافت== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آپيا]] [[زمرو:ساموآ]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:اوشينيا ۾ راڄڌانيون]] 8i5pucu82g3a0ohw3rqdhukkdws7ysf 0 88138 426144 424147 2026-10-29T17:50:52Z Intisar Ali 8681 426144 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت <br/> ڪوشاني سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪوشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪوشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪوشان سلطنت''' يا '''ڪشان سلطنت'''<small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪوشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪوشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪوشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪوشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪوشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوٽوهار پليٽو|پوٽوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "'''[[رباطڪ ڪتبو]]''' موجب، [[ڪنشڪ پهريون]] جي حڪومت جي پهرئين سال ۾ هندستان جي سمورن صوبن ۽ مختلف شهرن تي سندس اقتدار جو اعلان ڪيو ويو. انهن شهرن ۾ '''ڪوناديانو''' (Koonadeano؛ [[ڪندينا]])، '''اوزينو''' (Ozeno؛ [[اُجين]])، '''ڪوزامبو''' (Kozambo؛ [[ڪوشامبي]])، '''زاگيدو''' (Zagedo؛ [[ساڪيت]])، '''پالابوترو''' (Palabotro؛ [[پاٽلي پتر]]) ۽ '''زيري-تامبو''' (Ziri-Tambo؛ [[جانجگير-چمپا]]) شامل هئا. اهي شهر [[مٿرا]] جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف واقع هئا. مٿرا تائين ڪنشڪ کان اڳ [[ويما ڪڊفيسس]] (Wima Kadphises) پنهنجي ڪامياب فوجي مهمن ذريعي اقتدار قائم ڪري چڪو هو. تنهنڪري اهو نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته انهن شهرن کي خود ڪنشڪ پهرئين فتح ڪيو يا پنهنجي تابع بڻايو.</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[ٻوڌ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "ٻوڌ جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=[[بنگال]] ۾ سون جي سڪن جي حوالي سان، '''[[سمتٽ]]''' (Samatata)، يعني ڏکڻ اوڀر بنگال، اهو علائقو هو جتي سون جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا. [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] سون جي سڪن جي نقل ڪرڻ جو اهو رجحان جاري رهيو ۽ ان ڏکڻ اوڀر بنگال جي سڪن جي نظام تي گهرو اثر وڌو. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=[[اوڙيسا]] جي مختلف علائقن مان [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] ۽ '''پوري ڪوشان سڪن''' جو وڏو تعداد دريافت ٿيو آهي. محققن پوري ڪوشان سڪن کي '''اوڙيا ڪوشان سڪا''' جو نالو ڏنو آهي. جيتوڻيڪ اهي سڪا اصل ڪوشان سڪن جي نقل تي ٺاهيا ويا هئا، تنهن هوندي به اهي اوڙيسا جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليا آهن. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] 8hefujtbf2pd77euaxudkgm9dvo9oh5 0 92443 426062 426060 2026-10-29T12:06:57Z ~2026-57935-62 23089 426062 wikitext text/x-wiki {{Short description|فرانسيسي انقلاب دوران 1793-94ع جو سياسي تشدد جو دور}} {{Infobox event | title = دهشت جو دور (Reign of Terror) | partof = [[فرانسيسي انقلاب]] | image = Octobre 1793, supplice de 9 émigrés.jpg | caption = 1793ع ۾، نو (9) جلاوطن ٿيل ماڻهن کي [[گلوٽين]] (guillotine) ذريعي موت جي سزا ڏني پئي وڃي. | date = 5 سيپٽمبر 1793 – 27 جولائي 1794 | location = پهريون فرانسيسي جمهوريه | organisers = [[Committee of Public Safety|عوامي تحفظ جي ڪميٽي]] | casualties1 = گهٽ ۾ گهٽ 35,000–45,000<ref name="DG"/><ref name="JCM">{{Cite book |last=[[Jean-Clément Martin]] |title=La Terreur : vérités et legends |date=2017 |publisher=Perrin |location=Paris |pages=191–192|language=fr}}</ref> }} '''دهشت جو دور''' (فرانسيسي ۾: La Terreur) فرانسيسي انقلاب جو اهو دور هو جڏهن، پهرين فرانسيسي جمهوريه جي قيام کانپوءِ، وڏي پئماني تي قتل عام ۽ عوامي sorry guys missclickڏنيون ويون. هي سڀ ڪجهه وفاقي بغاوتن، انقلابي جوش، مذهب دشمني ۽ "عوامي تحفظ جي ڪميٽي" پاران غداري جي الزامن جي ردعمل ۾ ڪيو ويو. جيتوڻيڪ نيشنل ڪنوينشن ڪڏهن به سرڪاري طور تي دهشت کي قانوني پاليسي قرار نه ڏنو هو، پر ان کي هڪ تصور طور استعمال ڪيو پئي ويو.<ref name="RfytDwAAQBAJ p. 200">{{Cite book|title=A Natural History of Revolution|url=https://archive.org/details/naturalhistoryof00mill_0|first=Mary Ashburn|last=Miller|date=2011|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0801460845}}</ref> تاريخ نويسن ۾ ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته هي دور ڪڏهن شروع ٿيو. ڪجهه ان کي 1793ع کان شروع ٿيل سمجهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه 1792ع جي سيپٽمبر واري قتل عام کي ان جو آغاز قرار ڏين ٿا. ول ڊيورانٽ (Will Durant) جي مطابق، هي دور 17 سيپٽمبر 1793ع جي "مشڪوڪ ماڻهن بابت قانون" (Law of Suspects) کان وٺي 28 جولائي 1794ع تي [[Maximilien Robespierre|ميڪسيميلين روبسپيئر]] جي موت تائين هليو.<ref name="Story of Civilization">{{cite book |last1=Durant |first1=Will |title=The Story of Civilization: The Age of Napoleon |url=https://archive.org/details/storyofcivilizat00dura |date=1975 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1567310238 |page=[https://archive.org/details/storyofcivilizat00dura/page/62 62]}}</ref> دهشت جو هي دور جولائي 1794ع ۾ روبسپيئر جي زوال سان ختم ٿيو، جنهن کي "ٿرميڊورين ري ايڪشن" (Thermidorian Reaction) چيو ويندو آهي. ان وقت تائين پوري فرانس ۾ 16,594 سرڪاري موت جون سزائون ڏنيون ويون هيون، جن مان 2,639 سزائون رڳو پيرس ۾ ڏنيون ويون. ان کانسواءِ، هڪ اندازي موجب 10 کان 20 هزار ماڻهو بغير ڪنهن مقدمي جي ماريا ويا يا جيلن ۾ مري ويا.<ref name="DG"/><ref name="EncBrit"/> == پس منظر == === روشنيءَ جي تحريڪ (Enlightenment) جو اثر === روشن خياليءَ جي تحريڪ جي خيالن، خاص طور تي عقلي سوچ، سماج جي قانوني ۽ اخلاقي بنيادن کي چئلينج ڪيو. '''جيان جيڪس روسو''' (Jean-Jacques Rousseau) جي ڪتاب "سماجي معاهدو" (Social Contract) اها ڳالهه ڪئي ته هر انسان ڪجهه حقن سان پيدا ٿيو آهي ۽ حڪومت جو ڪم انهن حقن جي حفاظت ڪرڻ آهي. روبسپيئر جو خيال هو ته جمهوريه تڏهن ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿي جڏهن انهن ماڻهن کي ختم ڪيو وڃي جيڪي ملڪ جي مفادن (General Will) جي خلاف آهن.<ref name="sourcebooks.fordham.edu" /> === پرڏيهي حملي جو خطرو === فرانسيسي انقلاب جي شروعات ۾، يورپ جي بادشاهتن ان کي نظرانداز ڪيو، پر بعد ۾ آسٽريا ۽ پروشيا (Prussia) فرانس ۾ بادشاهت جي بحاليءَ لاءِ مداخلت شروع ڪئي. ان جي جواب ۾، فرانس 20 اپريل 1792ع تي جنگ جو اعلان ڪيو. مسلسل شڪستن ۽ پرڏيهي فوجن جي پيرس ڏانهن پيشقدمي حڪومت کي مجبور ڪيو ته هو سخت قدم کڻي ته جيئن ملڪ کي متحد رکي سگهجي. === عوامي دٻاءُ ۽ مذهبي تبديليون === پيرس جا پورهيت، جن کي "سانس ڪلوٽس" (sans-culottes) چيو ويندو هو، حڪومت تي مسلسل دٻاءُ وجهندا هئا ته هو انقلاب جي دشمنن ۽ اميرن کي سخت سزائون ڏئي. ان سان گڏوگڏ، انقلابين فرانسيسي سماج تان ميسحي مذهب جو اثر ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. چرچ جي زمينن تي قبضو ڪيو ويو، پادرين کي ملڪ مان ڪڍيو ويو ۽ روايتي ڪئلينڊر کي بدلي هڪ نئون "انقلابي ڪئلينڊر" متعارف ڪرايو ويو.<ref name="Lynn Hunt p 3"/> == دهشت جو اوزار: گلوٽين (Guillotine) == هن دور ۾ موت جي سزا ڏيڻ لاءِ گلوٽين جو استعمال تمام گهڻو عام ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کي انساني ۽ برابري وارو طريقو سمجهيو ويندو هو. == حوالا == {{حوالا}} 2561v457qqxhzc4eg5seqxmm4avwvyk 0 104007 426143 419926 2026-10-29T17:50:19Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:زنده ماڻهو]]; added [[Category:جيئرا ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426143 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل امن انعام يافته]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] kvvi2j5k8ej6w8z61woysrj2vwxoo18 426145 426143 2026-10-29T17:51:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426145 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل امن انعام يافته]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] tchb2djjffptidgl2cpgteczycc9guo 426146 426145 2026-10-29T17:52:06Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:نوبل امن انعام يافته]]; added [[Category:نوبل انعام يافته عورتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426146 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] 60b3xbjugmzx3r4elxokr7ifn77fsj2 426147 426146 2026-10-29T17:52:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426147 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] 1xstrs88gltur3zq8yhhgstiomw1qaa 426148 426147 2026-10-29T17:53:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426148 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:جج]] jww8y36hfsbbc2cu1y12mrer1bhfj9h 426149 426148 2026-10-29T17:54:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عورتون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426149 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:عورتون بلحاظ ملڪ]] buywvxf3v2rbjbkp3t74qat2xpghq7j 426151 426149 2026-10-29T17:57:34Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]]; added [[Category:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426151 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:عورتون بلحاظ ملڪ]] hdp7o0z5jyx7nx48m8nr6rx0k8jlj45 426152 426151 2026-10-29T17:58:11Z Ibne maryam 17680 426152 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:عورتون بلحاظ ملڪ]] hd7rto9x6o2ti9k2nsj3rp6taqaqt5d 426154 426152 2026-10-29T18:04:11Z Ibne maryam 17680 426154 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:ناوي پلي]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] hmiryb682sbvm1n7ydf27qtx1tetpp9 426158 426154 2026-10-29T18:08:55Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 426158 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |url-status=dead }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |archive-date=2014-08-26 |url-status=bot: unknown }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:ناوي پلي]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جو شخصيتون]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] hrbphhydsbqhl14dxr30xw54rczejai 0 104824 426198 425774 2026-10-30T07:20:36Z Ibne maryam 17680 /* گهرج ۽ رٿا بندي */ 426198 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== === گهرج ۽ رٿا بندي === <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾، [[سائبيريا]] جي ترقي ۾ رڪاوٽ جو سبب علائقي جي اندر ۽ ملڪ جي ٻين حصن سان ٽرانسپورٽ جي رابطن جو ڪمزور هجڻ هو. "گريٽ سائبيرين روٽ" (<small>Great</small> <small>Siberian</small> <small>Route</small>) کان سواءِ، اهڙا رستا تمام گهٽ هئا جيڪي ڦيٿن واري سواريءَ يا گاڏين لاءِ موزون هجن. سال جي لڳ ڀڳ پنج مهينن تائين، درياهه ئي آمد رفت جو مکيه ذريعو هوندا هئا. سياري جي موسم ۾، سامان ۽ مسافر گهوڙن سان ڇڪجندڙ "سليجز" (برف تي هلندڙ گاڏيون) ذريعي سفر ڪندا هئا؛ اهي رستا اڪثر ڪري اهي ئي [[درياھ|درياهه]] هوندا هئا جيڪي ڄمي برف بڻجي ويندا هئا. <ref>P. E. Garbutt, "The Trans-Siberian Railway." ''Journal of Transport History'' 4 (1954): 238–249.</ref> "اوب ندي" تي پهريون [[اسٽيم بوٽ]] (ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙي)، جنهن جو نالو "اوسنووا" هو ۽ ان جو مالڪ نڪيتا مياسنيڪوف هو، <small>1844</small>ع ۾ هلايو ويو. تنهن هوندي به، شروعاتي دور ۾ اهڙي نئين ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائڻ مشڪل ثابت ٿيو ۽ <small>1857</small>ع تائين "اوب واري علائقي" ۾ اسٽيم بوٽن ذريعي آمد رفت ۾ ڪا نمايان ترقي نه ٿي سگهي. <small>1863</small>ع ۾ [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياهه]] تي، ۽ <small>1870</small>ع واري ڏهاڪي ۾ [[لئنا ندي|لينا]] ۽ امور دريائن تي اسٽيم بوٽن جو سلسلو شروع ٿيو. جڏهن ته اولهه سائبيريا جي نسبتاً هموار زمين تي دريائن جو سٺو نظام موجود هو، پر اوڀر سائبيريا ۾ "اوب-ارتش-توبول-چولم<small>" (Ob–Irtysh–Tobol–Chulym)</small> جهڙن وڏن دريائن جي نظامن ۾ ڪافي مشڪلاتون هيون. ينيسي درياهه، انگارا ندي جو اهو حصو جيڪو "براٽسڪ" کان هيٺ آهي (جتي پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۽ پٿرن سبب ٻيڙيون هلائڻ ڏکيو هو)، ۽ لينا درياهه—اهي سڀ گهڻو ڪري صرف اتر کان ڏکڻ طرف ئي سفر جي قابل هئا، جنهن ڪري اولهه کان اوڀر طرف اچ وڃ ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو. هن صورتحال کي ڪجهه حد تائين بهتر بڻائڻ لاءِ اوب-ينيسي ڪينال ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ان مان ڪا خاص ڪاميابي نه ملي. علائقي ۾ موجود انهن مسئلن جي ڪري هڪ ريلوي لائين تعمير ڪرڻ جي ضرورت پيدا ٿي.<ref name="britannica" /> سائبيريا ۾ ريلوي جا پهريون منصوبا <small>1851</small>ع ۾ "سينٽ پيٽرسبرگ-ماسڪو ريلوي" جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ سامهون آيا.<ref name="problemregions">{{Cite book |title=Problem Regions of Resource Type: Economical Integration of European North-East, Ural and Siberia |publisher=IEIE |year=2002 |isbn=5-89665-060-4 |editor-last=Alexeev |editor-first=V.V. |editor-last2=Bandman |editor-first2=M.K. |editor-last3=Kuleshov–Novosibirsk |editor-first3=V. V.}}</ref> انهن مان هڪ اهم منصوبو "ارکوتسڪ -چيتا ريلوي" جو هو، جنهن جي تجويز آمريڪا جي هڪ ڪاروباري شخصيت، پيري ڪولنز ڏني هئي. ان منصوبي کي ٽرانسپورٽ واري وزير "ڪونسٽنٽين پوسيت" جي حمايت حاصل هئي، جنهن جو مقصد [[ماسڪو]] کي امور درياهه ۽ نتيجي طور [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍڻ هو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف -امورسڪي علائقي ۾، جيڪو هاڻي روس جو ”ڏور اوڀر“ (<small>Russian Far East</small>) سڏجي ٿو، روسي نوآباديات جي واڌاري لاءِ بيتاب هو. پر سندس منصوبا ان ڪري عمل جوڳا نه هئا، ڇاڪاڻ ته اتي آباد ٿيندڙ ماڻهو اناج ۽ خوراڪ چين ۽ ڪوريا مان گهرائيندا هئا. <ref>{{Cite book |last=March |first=G. Patrick |title=Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific |publisher=Praeger/Greenwood |year=1996 |isbn=0-275-95648-2 |pages=152–53}}</ref> مورايوف جي ئي ڪوششن جي نتيجي ۾، خابارووسڪ علائقي ۾ ريلوي لائين لاءِ سروي ڪرايو ويو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف امورسڪي، روسي سلطنت جي توسيع اهو موراويوف جي شروعات تي هو ته خاباروفسڪ علائقي ۾ ريلوي لاءِ سروي ڪئي وئي. سال <small>1880</small>ع کان اڳ، مرڪزي حڪومت انهن منصوبن کي عملي طور تي نظرانداز ڪيو هو، سائبيريا جي ادارن ۾ ڪمزورين، هڪ غير موثر بيوروڪريسي، ۽ مالي خطري جي ڪري. سال <small>1880</small>ع تائين، سائبيريا، پر اوڀر روس نه، کي پئسفڪ سان ڳنڍڻ لاءِ ريلوي جي تعمير جي اجازت لاءِ رد ٿيل ۽ ايندڙ درخواستن جو هڪ وڏو تعداد هو. هن حڪومت کي پريشان ڪيو ۽ سائبيريا کي وچ روس سان ڳنڍڻ کي هڪ اهم پريشاني بڻائي ڇڏيو. ڊيزائن جو عمل 10 سال هليو. تعمير ٿيل اصل رستي سان گڏ، متبادل منصوبا تجويز ڪيا ويا: * ڏاکڻي رستو: [[قازقستان]]، برنول، اباڪان ۽ [[منگوليا]] ذريعي. * اترين رستو: [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومن]]، ٽوبولسڪ، ينيسيسڪ، جديد بيڪال-امور مين لائن ۽ [[ٽومسڪ اوبلاسٽ]] ذريعي يا [[ساکا جمهوريا|ياڪوتسڪ]] ذريعي به. لائين کي ست حصن ۾ ورهايو ويو هو، جن مان گھڻا يا سڀ هڪ ئي وقت 62,000 مزدورن پاران ڪم ڪيا ويا هئا. پيرس جي بينڪرن هاٽنگر ۽ سي جي اڳواڻ يورپي فنانسر، بارون هينري هاٽنگر پاران فراهم ڪيل مالي مدد سان، پهرين حصي (چيليابنسڪ کان درياءَ اوب) سان ڪل خرچ £35 ملين جو اندازو لڳايو ويو ۽ متوقع کان £900,000 گهٽ قيمت تي ختم ٿيو.[14] ريلوي وارن فنڊ بچائڻ جي تجويزن جي خلاف بحث ڪيو، جهڙوڪ دريائن تي پلن جي بدران فيري بوٽس نصب ڪرڻ جيستائين ٽرئفڪ وڌي نه وڃي. * رد ٿيل خانگي منصوبن جي برعڪس جيڪي موجوده شهرن کي ڳنڍڻ جو ارادو رکندا هئا جن کي ٽرانسپورٽ جي ضرورت هئي، ٽرانس سائبيرين کي اهڙي ترجيح نه هئي. ان ڪري، پئسا بچائڻ ۽ زمين جي مالڪن سان ٽڪراءَ کان بچڻ لاءِ، موجوده شهرن کان ٻاهر ريلوي وڇائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. جڏهن ته، ٽامسک (ان وقت جي سڀ کان وڏي آبادي) جي ويجهو اوب نديءَ جي دلدلي ڪنارن جي ڪري، پل ٺاهڻ جو خيال رد ڪيو ويو. * ريلوي ڏکڻ ۾ 70 ڪلوميٽر (43 ميل) وڇائي وئي هئي (ان جي بدران نوونيڪولايوسڪ تي اوب کي پار ڪيو ويو، بعد ۾ نووسبيرسڪ جو نالو تبديل ڪيو ويو)؛ ٽامسک سان ڳنڍيل هڪ ڊيڊ اينڊ برانچ لائين، شهر کي امڪاني ٽرانزٽ ريلوي ٽرئفڪ ۽ واپار کان محروم ڪري ڇڏيو. line was divided into seven sections, most or all of which was simultaneously worked on by 62,000 workers. With financial support provided by leading European financier, [[Baron Henri Hottinguer]] of the Parisian bankers [[Hottinger & Cie]], the total cost estimated at £35 million was raised with the first section (Chelyabinsk to the River Ob) and finished at a cost £900,000 lower than anticipated.<ref>"The Great Siberian Iron Road", ''The Daily News'' (London), 30 December 1896, p. 7.</ref> Railwaymen argued against suggestions to save funds, such as installing ferryboats instead of bridges over the rivers until traffic increased. Unlike the rejected private projects that intended to connect the existing cities that required transport, the Trans-Siberian did not have such a priority. Thus, to save money and avoid clashes with land owners, it was decided to lay the railway outside the existing cities. However, due to the swampy banks of the Ob River near [[Tomsk]] (the largest settlement at the time), the idea to construct a bridge was rejected. The railway was laid {{convert|70|km|0|abbr=on}} to the south (instead crossing the Ob at Novonikolaevsk, later renamed [[Novosibirsk]]); a dead-end branch line connected with Tomsk, depriving the city of the prospective transit railway traffic and trade.<ref name="britannica" /> ===Construction=== [[File:Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, A LCCN2004708023 (cropped).jpg|thumb|right|Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, 1895]] [[File:Construction work on the Eastern Siberian Railway near Khabarovsk LCCN2004708079.jpg|thumb|right|Construction work being performed by convicts on the Eastern Siberian Railway near [[Khabarovsk]], 1895]] On 9 March 1891, the Russian government issued an [[imperial rescript]] in which it announced its intention to construct a railway across Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Davis |first1=Clarence B. |url=https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |title=Railway Imperialism |last2=Wilburn |first2=Kenneth E. Jr |last3=Robinson |first3=Ronald E. |publisher=Greenwood Press |year=1991 |isbn=978-0-313-25966-1 |location=Westport, Connecticut |page=140 |chapter=Russia, the Soviet Union, and the Chinese Eastern Railway |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164345/https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |archive-date=2020-04-06 |via=[[Questia]] |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Tsarevich Nicholas (later Tsar Nicholas II) inaugurated the construction of the railway in Vladivostok on 19 May that year.<ref>{{Cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |url=https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |title=The Tsar's Last Armada: The Epic Journey to the Battle of Tsushima |publisher=Basic Books |year=2002 |isbn=0-465-05792-6 |location=New York |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130123/https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |archive-date=2019-06-03 |via=Questia |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Lake Baikal is more than {{convert|640|km|abbr=off|sp=us}} long and more than {{convert|1600|m|abbr=off|sp=us}} deep. Until the [[Circum–Baikal railway]] was built the line ended on either side of the lake, the [[Icebreaker|ice-breaking]] [[train ferry]] {{SS|Baikal}} built in 1897 and smaller ferry ''SS Angara'' built in about 1900 made the four-hour crossing to link the two railheads.<ref name="BaikalTravel">{{Cite web|title=Irkutsk: Ice-Breaker "Angara" |url=http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924190950/http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |archive-date=24 September 2011 |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Travel Company}}</ref><ref name="BaikalHomepage">{{Cite web |last=Babanine |first=Fedor |year=2003 |title=Circumbaikal Railway |url=http://www.irkutsk.org/baikal/railway.htm |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Homepage |publisher=Fedor Babanine}}</ref> The Russian admiral and explorer [[Stepan Makarov]] (1849–1904) designed ''Baikal'' and ''Angara'' but they were built in [[Newcastle upon Tyne]], by [[Armstrong Whitworth]]. They were "knock down" vessels; that is, each ship was bolted together in the United Kingdom, every part of the ship was marked with a number, the ship was disassembled into many hundreds of parts and transported in kit form to [[Listvyanka, Irkutsky District, Irkutsk Oblast|Listvyanka]] where a shipyard was built especially to reassemble them.<ref name=BaikalHomepage /> Their boilers, engines and some other components were built in [[Saint Petersburg]]<ref name=BaikalHomepage /> and transported to Listvyanka to be installed. ''Baikal'' had 15 boilers, four funnels, and was {{convert|64|m|sp=us}} long. it could carry 24 railway coaches and one locomotive on the middle deck. ''Angara'' was smaller, with two funnels.<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> Completion of the Circum-Baikal Railway in 1904 bypassed the ferries, but from time to time the Circum–Baikal railway suffered from derailments or rockfalls so both ships were held in reserve until 1916. ''Baikal'' was burnt out and destroyed in the [[Russian Civil War]]<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> but ''Angara'' survives. It has been restored and is permanently moored at Irkutsk where it serves as an office and a museum.<ref name=BaikalTravel /> In winter, sleighs were used to move passengers and cargo from one side of the lake to the other until the completion of the Lake Baikal spur along the southern edge of the lake. With the Amur River Line north of the Chinese border being completed in 1916, there was a continuous railway from [[Petrograd]] to Vladivostok that, to this day, is the world's second longest railway line. Electrification of the line, begun in 1929 and completed in 2002, allowed a doubling of train weights to {{convert|6000|t|sp=us}}. There were expectations upon electrification that it would increase rail traffic on the line by 40 percent.<ref>{{Cite news |date=25 December 2002 |title=Russia's legendary Trans-Siberian railroad line completely electrified |agency=Associated Press |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |url-status=usurped |url-access=subscription |access-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904061530/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |archive-date=4 September 2015 |work=AP Worldstream |via=[[HighBeam Research]]}}</ref> The entire length of the Trans-Siberian Railway was double tracked by 1939.<ref>{{cite book |last=Manley |first=Deborah |author-link= |date=2011 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |url= |location= |publisher=Andrews UK Limited |page=xviii |isbn=}}</ref> ===Effects=== [[File:Siberian peasants watching a train at a station, (1902).jpg|thumb|Siberian peasants watching a train at a station, 1902]] Siberian agriculture began to send cheap grain westwards beginning around 1869.{{citation needed|date=April 2015}} Agriculture in Central Russia was still under economic pressure after the end of [[serfdom]], which was [[Emancipation reform of 1861 in Russia|formally abolished]] in 1861. To defend the central territory and prevent possible social destabilization, the Tsarist government introduced the [[Chelyabinsk]] [[tariff]]-break ({{lang|ru|Челябинский тарифный перелом}}) in 1896, a tariff barrier for grain passing through Chelyabinsk, and a similar barrier in [[Manchuria]]. This measure changed the nature of export: mills emerged to produce bread from grain in [[Altai Krai]], [[Novosibirsk]] and [[Tomsk]], and many farms switched to [[Maize|corn]] (maize) production. The railway immediately filled to capacity with local traffic, mostly wheat. From 1896 until 1913 Siberia exported on average {{convert|501932|t|sp=us}} (30,643,000 [[pood]]) of grain and flour annually.<ref name="hramkov">{{Cite book |last=Храмков |first=А. А. |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |title=Предприниматели и предпринимательство в Сибири. Вып.3 |publisher=Изд-во АГУ |year=2001 |isbn=5-7904-0195-3 |location=Barnaul |trans-title=Entrepreneurs and business undertakings in Siberia. 3rd issue |chapter=Железнодорожные перевозки хлеба из Сибири в западном направлении в конце XIX – начале XX вв |trans-chapter=Railroad transportation of bread from Siberia westwards in the late 19th–early 20th centuries |access-date=2006-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184610/http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead}}</ref> During the [[Russo-Japanese War]] of 1904–1905, military traffic to the east disrupted the flow of civil freight. The Trans-Siberian Railway brought with it millions of peasant-migrants from the Western regions of Russia and Ukraine.<ref>{{Cite book |last=Subtelny |first=Orest |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |title=Ukraine: a history |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=0-8020-8390-0 |page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/262 262] |url-access=registration}}</ref> Between 1906 and 1914, the peak migration years, about four million peasants arrived in Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Dronin |first1=N. M. |url=https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 |title=Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: the interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems |last2=Bellinger |first2=E. G. |publisher=Central European University Press |year=2005 |isbn=963-7326-10-3 |page=38}}</ref> Historian [[Christian Wolmar]] argues that the railroad was a failure, because it was built for narrow political reasons, with poor supervision and planning. The costs were vastly exaggerated to enrich greedy bureaucrats. The planners hoped it would stimulate settlement, but the Siberian lands were too infertile and cold and distant. There was little settlement beyond {{convert|30|mi|km}} from the line. The fragile system could not handle the heavy traffic demanded in wartime, so the Japanese in 1904 knew they were safe in [[Russo-Japanese War|their war with Russia]]. Wolmar concludes: {{blockquote|The railway, which was single track throughout, with the occasional passing loop, had, unsurprisingly, been built to a deficient standard in virtually every way. The permanent way was flimsy, with lightweight rails that broke easily, insufficient [[Track ballast|ballast]], and railroad ties often carved from green wood that rotted in the first year of use. The small bridges were made of soft pine and rotted easily. The embankments were too shallow and narrow, often just {{convert|10|ft|m}} wide instead of the {{convert|16|ft|m}} prescribed in the design, and easily washed away. There were vicious gradients and narrow curves that wore out the fringe flanges on the wheels of the rolling stock after as little as six weeks use.<ref>Christian Wolmar, ''Blood, iron, and gold: How the railroads transformed the world'' (Public Affairs, 2011), pp 169–70.</ref>}}However, some historians argue that the Manchurian section of the Trans-Siberian network, the [[Chinese Eastern Railway]], was both commercially and politically significant, stimulating trade and economic development across the region.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Суржко |first=Антон Валерьевич |date=2026-06-16 |title=Экономическая политика на КВЖД как уникальный эксперимент России на Дальнем Востоке в первой четверти XX в.: |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/%282026%292-03 |journal=Известия Алтайского государственного университета |language=ru |issue=2(148) |pages=25–33 |doi=10.14258/izvasu(2026)2-03 |issn=1561-9451}}</ref> Its annual freight traffic grew roughly sixfold between the early 1900s and early 1920s.<ref>{{Cite journal |last=Chou |first=Shun-Hsin |date=1971 |title=Railway Development and Economic Growth in Manchuria |url=https://www.cambridge.org/core/journals/china-quarterly/article/abs/railway-development-and-economic-growth-in-manchuria/6E83CF8C1FD7F50CBE2F1541EE296027 |journal=The China Quarterly |volume=45 |pages=75-80 |doi=10.1017/S0305741000010420 |via=JSTOR}}</ref> Furthermore, the concession, the agreement under which Russia built and administered the railroad, gave it extraterritorial control in part of Manchuria until the 1920s, extending Russian and later Soviet imperial and political influence in the region.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Hsu |first=Chia Yin |date=2011 |title=Railroad Technocracy, Extraterritoriality, and Imperial Lieux de Mémoire in Russian Émigrés’ Manchuria, 1920–1930s |url=https://dx.doi.org/10.1353/imp.2011.0029 |journal=Ab Imperio |issue=4 |pages=63-66 |via=Project MUSE}}</ref> ===War and revolution=== [[File:War. Russian National Dance.jpg|thumb|Trans-Siberian Railway, c. 1904]] In the [[Russo-Japanese War]] (1904–1905), the strategic importance and limitations of the Trans-Siberian Railway contributed to Russia's defeat in the war. As the line was single-track, transit was slower as trains had to wait in crossing sidings for opposing trains to cross. This limited the capacity of the line and increased transit times. A troop train or a train carrying injured personnel traveling from east to west would delay the arrival of troops or supplies and ammunition in a train traveling from west to east. The supply difficulties meant the Russian forces had limited troops and supplies while Japanese forces with shorter lines of communication were able to attack and advance. After the [[Russian Revolution]] of 1917, the railway served as the vital line of communication for the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] and the allied armies that landed troops at Vladivostok during the [[Siberian Intervention]] of the [[Russian Civil War]]. These forces supported the [[White movement|White Russian]] government of Admiral [[Alexander Kolchak]], based in [[Omsk]], and White Russian soldiers fighting the Bolsheviks on the [[Ural Mountains|Ural]] front. The intervention was weakened, and ultimately defeated, by partisan fighters who blew up bridges and sections of track, particularly in the volatile region between [[Krasnoyarsk]] and [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]].<ref name="Isitt">{{Cite journal |last=Isitt |first=Benjamin |year=2006 |title=Mutiny from Victoria to Vladivostok, December 1918 |url=http://www.utpjournals.press/doi/abs/10.3138/CHR/87.2.223 |journal=Canadian Historical Review |volume=87 |issue=2 |pages=223–64 |doi=10.3138/chr/87.2.223 |access-date=3 October 2016|url-access=subscription }}</ref> The leader of legions politician [[Milan Rastislav Štefánik|Milan Rastislav Stefanik]]<ref>{{Cite book |last=Kšiňan |first=Michal |title=Milan Rastislav Štefánik – Muž, ktorý sa rozprával s hviezdami |publisher=Slovart |year=2021 |isbn=9788055639048}}</ref> traveled from Moscow to Vladivostok in March to August 1918, on his journey to Japan and the United States of America.<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pp. 38–50, 52–102, 104–22, 124–28, 140–48, 184–90</ref> The Trans-Siberian Railway also played a very direct role during parts of Russia's history, with the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] using heavily armed and [[armored train]]s to control large amounts of the railway (and of Russia itself) during the [[Russian Civil War]] at the end of World War I.<ref name="WILLMOTT251">{{Cite book |last=Willmott |first=H.P. |title=First World War |publisher=Dorling Kindersley |year=2003 |page=251}}{{ISBN?}}</ref> As one of the few fighting forces left in the aftermath of the imperial collapse, and before the [[Red Army]] took control, the Czechoslovak Legions were able to use their organization and the resources of the railway to establish a temporary zone of control before eventually continuing onwards towards Vladivostok, from where they emigrated back to [[Czechoslovakia]]. ===World War II=== {{main|Pacific Route}} During World War II, the Trans-Siberian Railway played an important role in the supply of the powers fighting in Europe. In 1939–1941 it was a source of rubber for Germany thanks to the [[Molotov–Ribbentrop Pact|USSR-Germany pact]]. While Germany's merchant shipping was shut down, the Trans-Siberian Railway (along with its [[Chinese Eastern Railway|Trans-Manchurian branch]]) served as the essential link between Germany and Japan, especially for rubber. By March 1941, {{convert|300|t|sp=us}} of this material would, on average, traverse the Trans-Siberian Railway every day on its way to Germany.<ref>{{Citation |last=Martin |first=Bernd |title=Deutschland und Japan Im Zweiten Weltkrieg |page=155 |year=1969 |publisher=Musterschmidt Verlag}}</ref> At the same time, a number of Jews and anti-Nazis used the Trans-Siberian Railway to escape Europe, including the mathematician [[Kurt Gödel]] and Betty Ehrlich Löwenstein, mother of British actor, director and producer [[Heinz Bernard]].<ref>{{Cite journal |last=Lowenstein |first=Jonathan |date=26 April 2010 |title=The Journey of a Lifetime: my grandmother's escape on the Trans-Siberian railway |url=http://jonathanlowenstein.blogspot.co.il/2010/04/journey-of-lifetime-my-grandmother.html |journal=Telaviv1}}</ref> Several thousand Jewish refugees were able to make this trip thanks to the Curaçao visas issued by the Dutch consul [[Jan Zwartendijk]]<ref>{{Cite web |title=Jan Zwartendijk. – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1072299}}</ref> and the Japanese visas issued by the Japanese consul, [[Chiune Sugihara]], in [[Kaunas]], Lithuania. Typically, they took the TSR to [[Vladivostok]], then by ship to US. Until June 1941, pro-Nazi ethnic Germans from the Americas used the TSR to go to Germany.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20170123092603/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/GERMAN%20INTELLIGENCE%20ACTIVITIES_0001.pdf "German Intelligence Activities in China during WW I."]}} United States War Department Strategic Services Unit, March 1, 1946</ref> The situation reversed after 22 June 1941. By [[Operation Barbarossa|invading the Soviet Union]], Germany cut off its only reliable trade route to Japan. Instead, it had to use fast merchant ships and later large oceanic submarines to evade the Allied blockade. On the other hand, the USSR received [[Lend-Lease]] supplies from the US. Even after Japan went to war with the US, despite German complaints, Japan usually allowed Soviet ships to sail between the US and Vladivostok unmolested.<ref>{{harvnb|Martin|1969|p=174}}</ref> As a result, the [[Pacific Route]] – via northern Pacific Ocean and the TSR – became the safest connection between the US and the USSR.{{citation needed|date=April 2017}} Accordingly, it accounted for as much freight as the [[Arctic convoys of World War II|North Atlantic–Arctic]] and [[Persian Corridor|Iranian]] routes combined, though cargoes were limited to raw materials and non-military goods. From 1941 to 1942 the TSR also played an important role in relocating Soviet industries from European Russia to Siberia in the face of the German invasion. The TSR also transported Soviet troops west from the Far East to take part in [[Battle of Moscow|the Soviet counter-offensive in December 1941]]. In 1944–45 the TSR was used to prepare for the [[Soviet–Japanese War]] of August 1945; see [[Pacific Route]]. When an Anglo-American delegation visited Moscow in October 1944 to discuss the Soviet Union joining the war against Japan, [[Alanbrooke]] was told by General Antonov and Stalin himself that the line capacity was 36 pairs of trains per day, but only 26 could be counted on for military traffic; see [[Pacific Route]]. The capacity of each train was from 600 to 700 tons.<ref>{{cite book | last = Alanbrooke | first = Field Marshal Lord | authorlink = Alan Brooke | title = War Diaries 1939–1945 | publisher = Phoenix Press | date = 2001 | location = | pages = 607, 608| url = | doi = | id = | isbn = 1-84212-526-5 }}</ref> Although the Japanese estimated that an attack was not likely before Spring 1946, ''Stavka'' had planned for a mid-August 1945 offensive, and had concealed the buildup of a force of 90 divisions; many had crossed Siberia in their vehicles to avoid straining the rail link.<ref>{{Cite book |last=Glantz |first=David M. |url=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 |title=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |date=1995 |publisher=University Press of Kansas |isbn=0-7006-0899-0 |location=Kansas |page=[https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 278] |author-link=David M. Glantz}}</ref> ===Post World War II=== [[File:Gare de Omsk (4871704288).jpg|thumb|The Trans-Siberian is a vital link to the [[Russian Far East]].]] During the 1969 [[Sino-Soviet border conflict]], the Soviet government saw the Trans-Siberian Railway's proximity to the [[China-Russia border]] as a vulnerability during wartime.<ref name="roberts19690828">{{Cite news |last=Roberts |first=Chalmers M. |date=28 August 1969 |title=Russia Reported Eying Strikes at China A-Sites |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111060458/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |archive-date=11 January 2025 |website=[[The Washington Post]] |via=CIA}}</ref> A trainload of containers can be taken from Beijing to [[Hamburg]], via the Trans-Mongolian and Trans-Siberian lines in as little as 15 days, but typical cargo transit times are usually significantly longer<ref>{{Cite news |last=Donahue |first=Patrick |date=24 January 2008 |title=China-to-Germany Cargo Train Completes Trial Run in 15 Days |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=aqUyRa4wf95g&refer=germany}}</ref> and typical cargo transit time from Japan to major destinations in European Russia was reported as around 25 days.<ref>{{Cite news |last=Kachi |first=Hiroyuki |date=20 July 2007 |title=Mitsui talking to Russian railway operator on trans-Siberian freight service |work=MarketWatch.com |url=http://www.marketwatch.com/story/mitsui-talking-to-russian-railway-operator-on-trans-siberian-freight-service}}</ref> According to a 2009 report, the best travel times for cargo [[block train]]s from Russia's Pacific ports to the western border (of Russia, or perhaps of [[Belarus]]) were around 12 days, with trains making around {{convert|900|km|-2|abbr=on}} per day, at a maximum operating speed of {{convert|80|km/h|0|abbr=on}}. In early 2009; however, Russian Railways announced an ambitious "Trans-Siberian in Seven Days" plan. According to this plan, $11 billion will be invested over the next five years to make it possible for goods traffic to cover the same {{convert|9000|km|-3|abbr=on}} distance in just seven days. The plan will involve increasing the cargo trains' speed to {{convert|90|km/h|-1|abbr=on}} in 2010–2012, and, at least on some sections, to {{convert|100|km/h|-1|abbr=on}} by 2015. At these speeds, goods trains will be able to cover {{convert|1500|km|-2|abbr=on}} per day.<ref>{{Cite web |date=5 May 2009 |title=Trans-Siberian in seven days |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |website=[[Railway Gazette International]] |access-date=April 9, 2010 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126211935/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |url-status=dead }}</ref> ==== Crime ==== From February to May 1993, a number of [[Beijing]]-based gangs routinely robbed, beat, and raped railway passengers.<ref>{{cite news |date=20 October 1993 |title=Chinese, Russian police nab Trans-Siberian 'great train robbers' |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/20/Chinese-Russian-police-nab-Trans-Siberian-great-train-robbers/4361751089600/}}</ref> The criminals took advantage of the fact that Chinese police disembarked the train before the border crossing into Mongolia, but no Mongolian police ever boarded to replace them, and Russian authorities did not board until the train had been in Siberia for an entire day. During the interim, there was no effective security on the trains, and no practical resistance to criminals armed with knives, sticks, and cattle prods.<ref>{{cite news |date=12 December 2021 |title=In 1993, when a Chinese-Russian train was looted and raped by bandits for several days, the central authorities issued an instruction: cross-border pursuit |url=https://www.laitimes.com/en/article/18tbu_1a33c.html}}</ref> ===Developments in shipping=== {{Main article|Trans-Eurasia Logistics}} On January 11, 2008, China, Mongolia, Russia, Belarus, Poland, and Germany agreed to collaborate on a cargo train service between Beijing and Hamburg.<ref>{{Cite news |date=11 January 2008 |title=Beijing to Hamburg fast cargo rail link planned |work=The China Post |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030144503/http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |url-status=dead |archive-date=October 30, 2008 |access-date=23 April 2012}}</ref> The railway can typically deliver containers in {{frac|1|3}} to {{frac|1|2}} of the time of a sea voyage, and in late 2009 announced a 20% reduction in its container shipping rates.{{citation needed|date=May 2022}} With its 2009 rate schedule, the Trans-Siberian Railway will transport a forty-foot container to Poland from [[Yokohama]] for $2,820, or from [[Busan]] for $2,154.<ref>{{Cite journal |year=2010 |title=Chapter 4: Freight Rates |url=http://www.unctad.org/en/docs/rmt2010_en.pdf |journal=Review of Maritime Transport |publisher=United Nations Conference on Trade and Development |page=89 |issn=0566-7682 |access-date=31 December 2011}}</ref> ==گيلري== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] 04xsgwiy3yap9hbr7sza19sntl7byvt 426199 426198 2026-10-30T07:43:42Z Ibne maryam 17680 /* گهرج ۽ رٿا بندي */ 426199 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== === گهرج ۽ رٿا بندي === <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾، [[سائبيريا]] جي ترقي ۾ رڪاوٽ جو سبب علائقي جي اندر ۽ ملڪ جي ٻين حصن سان ٽرانسپورٽ جي رابطن جو ڪمزور هجڻ هو. "گريٽ سائبيرين روٽ" (<small>Great</small> <small>Siberian</small> <small>Route</small>) کان سواءِ، اهڙا رستا تمام گهٽ هئا جيڪي ڦيٿن واري سواريءَ يا گاڏين لاءِ موزون هجن. سال جي لڳ ڀڳ پنج مهينن تائين، درياهه ئي آمد رفت جو مکيه ذريعو هوندا هئا. سياري جي موسم ۾، سامان ۽ مسافر گهوڙن سان ڇڪجندڙ "سليجز" (برف تي هلندڙ گاڏيون) ذريعي سفر ڪندا هئا؛ اهي رستا اڪثر ڪري اهي ئي [[درياھ|درياهه]] هوندا هئا جيڪي ڄمي برف بڻجي ويندا هئا. <ref>P. E. Garbutt, "The Trans-Siberian Railway." ''Journal of Transport History'' 4 (1954): 238–249.</ref> "اوب ندي" تي پهريون [[اسٽيم بوٽ]] (ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙي)، جنهن جو نالو "اوسنووا" هو ۽ ان جو مالڪ نڪيتا مياسنيڪوف هو، <small>1844</small>ع ۾ هلايو ويو. تنهن هوندي به، شروعاتي دور ۾ اهڙي نئين ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائڻ مشڪل ثابت ٿيو ۽ <small>1857</small>ع تائين "اوب واري علائقي" ۾ اسٽيم بوٽن ذريعي آمد رفت ۾ ڪا نمايان ترقي نه ٿي سگهي. <small>1863</small>ع ۾ [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياهه]] تي، ۽ <small>1870</small>ع واري ڏهاڪي ۾ [[لئنا ندي|لينا]] ۽ امور دريائن تي اسٽيم بوٽن جو سلسلو شروع ٿيو. جڏهن ته اولهه سائبيريا جي نسبتاً هموار زمين تي دريائن جو سٺو نظام موجود هو، پر اوڀر سائبيريا ۾ "اوب-ارتش-توبول-چولم<small>" (Ob–Irtysh–Tobol–Chulym)</small> جهڙن وڏن دريائن جي نظامن ۾ ڪافي مشڪلاتون هيون. ينيسي درياهه، انگارا ندي جو اهو حصو جيڪو "براٽسڪ" کان هيٺ آهي (جتي پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۽ پٿرن سبب ٻيڙيون هلائڻ ڏکيو هو)، ۽ لينا درياهه—اهي سڀ گهڻو ڪري صرف اتر کان ڏکڻ طرف ئي سفر جي قابل هئا، جنهن ڪري اولهه کان اوڀر طرف اچ وڃ ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو. هن صورتحال کي ڪجهه حد تائين بهتر بڻائڻ لاءِ اوب-ينيسي ڪينال ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ان مان ڪا خاص ڪاميابي نه ملي. علائقي ۾ موجود انهن مسئلن جي ڪري هڪ ريلوي لائين تعمير ڪرڻ جي ضرورت پيدا ٿي.<ref name="britannica" /> سائبيريا ۾ ريلوي جا پهريون منصوبا <small>1851</small>ع ۾ "سينٽ پيٽرسبرگ-ماسڪو ريلوي" جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ سامهون آيا.<ref name="problemregions">{{Cite book |title=Problem Regions of Resource Type: Economical Integration of European North-East, Ural and Siberia |publisher=IEIE |year=2002 |isbn=5-89665-060-4 |editor-last=Alexeev |editor-first=V.V. |editor-last2=Bandman |editor-first2=M.K. |editor-last3=Kuleshov–Novosibirsk |editor-first3=V. V.}}</ref> انهن مان هڪ اهم منصوبو "ارکوتسڪ -چيتا ريلوي" جو هو، جنهن جي تجويز آمريڪا جي هڪ ڪاروباري شخصيت، پيري ڪولنز ڏني هئي. ان منصوبي کي ٽرانسپورٽ واري وزير "ڪونسٽنٽين پوسيت" جي حمايت حاصل هئي، جنهن جو مقصد [[ماسڪو]] کي امور درياهه ۽ نتيجي طور [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍڻ هو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف -امورسڪي علائقي ۾، جيڪو هاڻي روس جو ”ڏور اوڀر“ (<small>Russian Far East</small>) سڏجي ٿو، روسي نوآباديات جي واڌاري لاءِ بيتاب هو. پر سندس منصوبا ان ڪري عمل جوڳا نه هئا، ڇاڪاڻ ته اتي آباد ٿيندڙ ماڻهو اناج ۽ خوراڪ چين ۽ ڪوريا مان گهرائيندا هئا. <ref>{{Cite book |last=March |first=G. Patrick |title=Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific |publisher=Praeger/Greenwood |year=1996 |isbn=0-275-95648-2 |pages=152–53}}</ref> مورايوف جي ئي ڪوششن جي نتيجي ۾، خابارووسڪ علائقي ۾ ريلوي لائين لاءِ سروي ڪرايو ويو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف امورسڪي، روسي سلطنت جي توسيع اهو موراويوف جي شروعات تي هو ته خاباروفسڪ علائقي ۾ ريلوي لاءِ سروي ڪئي وئي. سال <small>1880</small>ع کان اڳ، مرڪزي حڪومت انهن منصوبن کي عملي طور تي نظرانداز ڪيو هو، سائبيريا جي ادارن ۾ ڪمزورين، هڪ غير موثر بيوروڪريسي، ۽ مالي خطري جي ڪري. سال <small>1880</small>ع تائين، سائبيريا، پر اوڀر روس نه، کي پئسفڪ سان ڳنڍڻ لاءِ ريلوي جي تعمير جي اجازت لاءِ رد ٿيل ۽ ايندڙ درخواستن جو هڪ وڏو تعداد هو. هن حڪومت کي پريشان ڪيو ۽ سائبيريا کي وچ روس سان ڳنڍڻ کي هڪ اهم پريشاني بڻائي ڇڏيو. ڊيزائن جو عمل 10 سال هليو. تعمير ٿيل اصل رستي سان گڏ، متبادل منصوبا تجويز ڪيا ويا: * ڏاکڻي رستو: [[قازقستان]]، برنول، اباڪان ۽ [[منگوليا]] ذريعي. * اترين رستو: [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومن]]، ٽوبولسڪ، ينيسيسڪ، جديد بيڪال-امور مين لائن ۽ [[ٽومسڪ اوبلاسٽ]] ذريعي يا [[ساکا جمهوريا|ياڪوتسڪ]] ذريعي به. لائين کي ست حصن ۾ ورهايو ويو هو، جن مان گھڻا يا سڀ هڪ ئي وقت <small>62,000</small> مزدورن پاران ڪم ڪيا ويا هئا. پيرس جي بينڪرن هاٽنگر ۽ سي جي اڳواڻ يورپي فنانسر، بارون هينري هاٽنگر پاران فراهم ڪيل مالي مدد سان، پهرين حصي ([[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]] کان اوب ندي) سان ڪل خرچ 3 ڪروڙ 50 لک پائونڊ (£35 ملين) جو اندازو لڳايو ويو ۽ متوقع کان 9 لک پائونڊ (<small>£900,000</small>) گهٽ قيمت تي ختم ٿيو.<ref>"The Great Siberian Iron Road", ''The Daily News'' (London), 30 December 1896, p. 7.</ref> ريلوي وارن فنڊ بچائڻ جي تجويزن، جهڙوڪ دريائن تي پلن جي بدران فيري بوٽس نصب ڪرڻ جيستائين ٽرئفڪ وڌي نه وڃي، جي خلاف بحث ڪيو. رد ٿيل خانگي منصوبن جي برعڪس جيڪي موجوده شهرن کي، جن کي ٽرانسپورٽ جي ضرورت هئي، ڳنڍڻ جو ارادو رکندا هئا، ٽرانس سائبيرين جي اهڙي ترجيح نه هئي. ان ڪري، پئسا بچائڻ ۽ زمين جي مالڪن سان ٽڪراءَ کان بچڻ لاءِ، موجوده شهرن کان ٻاهر ريلوي وڇائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. جڏهن ته، [[ٽومسڪ اوبلاسٽ|ٽومسڪ]] (ان وقت جي سڀ کان وڏي آبادي) جي ويجهو اوب نديءَ جي دلدلي ڪنارن جي ڪري، پل ٺاهڻ جو خيال رد ڪيو ويو. ريلوي ڏکڻ ۾ <small>70</small> ڪلوميٽر (<small>43</small> ميل) وڇائي وئي هئي. ان جي بدران نووونيڪولايوسڪ، پوء [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]] جو نالو ڏنو ويو، تي اوب ندي کي پار ڪيو ويو، ٽومسڪ سان ڳنڍيل هڪ ڊيڊ اينڊ برانچ لائين، شهر کي امڪاني ٽرانزٽ ريلوي ٽرئفڪ ۽ واپار کان محروم ڪري ڇڏيو.<ref name="britannica" /> ===Construction=== [[File:Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, A LCCN2004708023 (cropped).jpg|thumb|right|Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, 1895]] [[File:Construction work on the Eastern Siberian Railway near Khabarovsk LCCN2004708079.jpg|thumb|right|Construction work being performed by convicts on the Eastern Siberian Railway near [[Khabarovsk]], 1895]] On 9 March 1891, the Russian government issued an [[imperial rescript]] in which it announced its intention to construct a railway across Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Davis |first1=Clarence B. |url=https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |title=Railway Imperialism |last2=Wilburn |first2=Kenneth E. Jr |last3=Robinson |first3=Ronald E. |publisher=Greenwood Press |year=1991 |isbn=978-0-313-25966-1 |location=Westport, Connecticut |page=140 |chapter=Russia, the Soviet Union, and the Chinese Eastern Railway |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164345/https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |archive-date=2020-04-06 |via=[[Questia]] |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Tsarevich Nicholas (later Tsar Nicholas II) inaugurated the construction of the railway in Vladivostok on 19 May that year.<ref>{{Cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |url=https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |title=The Tsar's Last Armada: The Epic Journey to the Battle of Tsushima |publisher=Basic Books |year=2002 |isbn=0-465-05792-6 |location=New York |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130123/https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |archive-date=2019-06-03 |via=Questia |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Lake Baikal is more than {{convert|640|km|abbr=off|sp=us}} long and more than {{convert|1600|m|abbr=off|sp=us}} deep. Until the [[Circum–Baikal railway]] was built the line ended on either side of the lake, the [[Icebreaker|ice-breaking]] [[train ferry]] {{SS|Baikal}} built in 1897 and smaller ferry ''SS Angara'' built in about 1900 made the four-hour crossing to link the two railheads.<ref name="BaikalTravel">{{Cite web|title=Irkutsk: Ice-Breaker "Angara" |url=http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924190950/http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |archive-date=24 September 2011 |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Travel Company}}</ref><ref name="BaikalHomepage">{{Cite web |last=Babanine |first=Fedor |year=2003 |title=Circumbaikal Railway |url=http://www.irkutsk.org/baikal/railway.htm |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Homepage |publisher=Fedor Babanine}}</ref> The Russian admiral and explorer [[Stepan Makarov]] (1849–1904) designed ''Baikal'' and ''Angara'' but they were built in [[Newcastle upon Tyne]], by [[Armstrong Whitworth]]. They were "knock down" vessels; that is, each ship was bolted together in the United Kingdom, every part of the ship was marked with a number, the ship was disassembled into many hundreds of parts and transported in kit form to [[Listvyanka, Irkutsky District, Irkutsk Oblast|Listvyanka]] where a shipyard was built especially to reassemble them.<ref name=BaikalHomepage /> Their boilers, engines and some other components were built in [[Saint Petersburg]]<ref name=BaikalHomepage /> and transported to Listvyanka to be installed. ''Baikal'' had 15 boilers, four funnels, and was {{convert|64|m|sp=us}} long. it could carry 24 railway coaches and one locomotive on the middle deck. ''Angara'' was smaller, with two funnels.<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> Completion of the Circum-Baikal Railway in 1904 bypassed the ferries, but from time to time the Circum–Baikal railway suffered from derailments or rockfalls so both ships were held in reserve until 1916. ''Baikal'' was burnt out and destroyed in the [[Russian Civil War]]<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> but ''Angara'' survives. It has been restored and is permanently moored at Irkutsk where it serves as an office and a museum.<ref name=BaikalTravel /> In winter, sleighs were used to move passengers and cargo from one side of the lake to the other until the completion of the Lake Baikal spur along the southern edge of the lake. With the Amur River Line north of the Chinese border being completed in 1916, there was a continuous railway from [[Petrograd]] to Vladivostok that, to this day, is the world's second longest railway line. Electrification of the line, begun in 1929 and completed in 2002, allowed a doubling of train weights to {{convert|6000|t|sp=us}}. There were expectations upon electrification that it would increase rail traffic on the line by 40 percent.<ref>{{Cite news |date=25 December 2002 |title=Russia's legendary Trans-Siberian railroad line completely electrified |agency=Associated Press |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |url-status=usurped |url-access=subscription |access-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904061530/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |archive-date=4 September 2015 |work=AP Worldstream |via=[[HighBeam Research]]}}</ref> The entire length of the Trans-Siberian Railway was double tracked by 1939.<ref>{{cite book |last=Manley |first=Deborah |author-link= |date=2011 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |url= |location= |publisher=Andrews UK Limited |page=xviii |isbn=}}</ref> ===Effects=== [[File:Siberian peasants watching a train at a station, (1902).jpg|thumb|Siberian peasants watching a train at a station, 1902]] Siberian agriculture began to send cheap grain westwards beginning around 1869.{{citation needed|date=April 2015}} Agriculture in Central Russia was still under economic pressure after the end of [[serfdom]], which was [[Emancipation reform of 1861 in Russia|formally abolished]] in 1861. To defend the central territory and prevent possible social destabilization, the Tsarist government introduced the [[Chelyabinsk]] [[tariff]]-break ({{lang|ru|Челябинский тарифный перелом}}) in 1896, a tariff barrier for grain passing through Chelyabinsk, and a similar barrier in [[Manchuria]]. This measure changed the nature of export: mills emerged to produce bread from grain in [[Altai Krai]], [[Novosibirsk]] and [[Tomsk]], and many farms switched to [[Maize|corn]] (maize) production. The railway immediately filled to capacity with local traffic, mostly wheat. From 1896 until 1913 Siberia exported on average {{convert|501932|t|sp=us}} (30,643,000 [[pood]]) of grain and flour annually.<ref name="hramkov">{{Cite book |last=Храмков |first=А. А. |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |title=Предприниматели и предпринимательство в Сибири. Вып.3 |publisher=Изд-во АГУ |year=2001 |isbn=5-7904-0195-3 |location=Barnaul |trans-title=Entrepreneurs and business undertakings in Siberia. 3rd issue |chapter=Железнодорожные перевозки хлеба из Сибири в западном направлении в конце XIX – начале XX вв |trans-chapter=Railroad transportation of bread from Siberia westwards in the late 19th–early 20th centuries |access-date=2006-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184610/http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead}}</ref> During the [[Russo-Japanese War]] of 1904–1905, military traffic to the east disrupted the flow of civil freight. The Trans-Siberian Railway brought with it millions of peasant-migrants from the Western regions of Russia and Ukraine.<ref>{{Cite book |last=Subtelny |first=Orest |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |title=Ukraine: a history |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=0-8020-8390-0 |page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/262 262] |url-access=registration}}</ref> Between 1906 and 1914, the peak migration years, about four million peasants arrived in Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Dronin |first1=N. M. |url=https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 |title=Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: the interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems |last2=Bellinger |first2=E. G. |publisher=Central European University Press |year=2005 |isbn=963-7326-10-3 |page=38}}</ref> Historian [[Christian Wolmar]] argues that the railroad was a failure, because it was built for narrow political reasons, with poor supervision and planning. The costs were vastly exaggerated to enrich greedy bureaucrats. The planners hoped it would stimulate settlement, but the Siberian lands were too infertile and cold and distant. There was little settlement beyond {{convert|30|mi|km}} from the line. The fragile system could not handle the heavy traffic demanded in wartime, so the Japanese in 1904 knew they were safe in [[Russo-Japanese War|their war with Russia]]. Wolmar concludes: {{blockquote|The railway, which was single track throughout, with the occasional passing loop, had, unsurprisingly, been built to a deficient standard in virtually every way. The permanent way was flimsy, with lightweight rails that broke easily, insufficient [[Track ballast|ballast]], and railroad ties often carved from green wood that rotted in the first year of use. The small bridges were made of soft pine and rotted easily. The embankments were too shallow and narrow, often just {{convert|10|ft|m}} wide instead of the {{convert|16|ft|m}} prescribed in the design, and easily washed away. There were vicious gradients and narrow curves that wore out the fringe flanges on the wheels of the rolling stock after as little as six weeks use.<ref>Christian Wolmar, ''Blood, iron, and gold: How the railroads transformed the world'' (Public Affairs, 2011), pp 169–70.</ref>}}However, some historians argue that the Manchurian section of the Trans-Siberian network, the [[Chinese Eastern Railway]], was both commercially and politically significant, stimulating trade and economic development across the region.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Суржко |first=Антон Валерьевич |date=2026-06-16 |title=Экономическая политика на КВЖД как уникальный эксперимент России на Дальнем Востоке в первой четверти XX в.: |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/%282026%292-03 |journal=Известия Алтайского государственного университета |language=ru |issue=2(148) |pages=25–33 |doi=10.14258/izvasu(2026)2-03 |issn=1561-9451}}</ref> Its annual freight traffic grew roughly sixfold between the early 1900s and early 1920s.<ref>{{Cite journal |last=Chou |first=Shun-Hsin |date=1971 |title=Railway Development and Economic Growth in Manchuria |url=https://www.cambridge.org/core/journals/china-quarterly/article/abs/railway-development-and-economic-growth-in-manchuria/6E83CF8C1FD7F50CBE2F1541EE296027 |journal=The China Quarterly |volume=45 |pages=75-80 |doi=10.1017/S0305741000010420 |via=JSTOR}}</ref> Furthermore, the concession, the agreement under which Russia built and administered the railroad, gave it extraterritorial control in part of Manchuria until the 1920s, extending Russian and later Soviet imperial and political influence in the region.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Hsu |first=Chia Yin |date=2011 |title=Railroad Technocracy, Extraterritoriality, and Imperial Lieux de Mémoire in Russian Émigrés’ Manchuria, 1920–1930s |url=https://dx.doi.org/10.1353/imp.2011.0029 |journal=Ab Imperio |issue=4 |pages=63-66 |via=Project MUSE}}</ref> ===War and revolution=== [[File:War. Russian National Dance.jpg|thumb|Trans-Siberian Railway, c. 1904]] In the [[Russo-Japanese War]] (1904–1905), the strategic importance and limitations of the Trans-Siberian Railway contributed to Russia's defeat in the war. As the line was single-track, transit was slower as trains had to wait in crossing sidings for opposing trains to cross. This limited the capacity of the line and increased transit times. A troop train or a train carrying injured personnel traveling from east to west would delay the arrival of troops or supplies and ammunition in a train traveling from west to east. The supply difficulties meant the Russian forces had limited troops and supplies while Japanese forces with shorter lines of communication were able to attack and advance. After the [[Russian Revolution]] of 1917, the railway served as the vital line of communication for the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] and the allied armies that landed troops at Vladivostok during the [[Siberian Intervention]] of the [[Russian Civil War]]. These forces supported the [[White movement|White Russian]] government of Admiral [[Alexander Kolchak]], based in [[Omsk]], and White Russian soldiers fighting the Bolsheviks on the [[Ural Mountains|Ural]] front. The intervention was weakened, and ultimately defeated, by partisan fighters who blew up bridges and sections of track, particularly in the volatile region between [[Krasnoyarsk]] and [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]].<ref name="Isitt">{{Cite journal |last=Isitt |first=Benjamin |year=2006 |title=Mutiny from Victoria to Vladivostok, December 1918 |url=http://www.utpjournals.press/doi/abs/10.3138/CHR/87.2.223 |journal=Canadian Historical Review |volume=87 |issue=2 |pages=223–64 |doi=10.3138/chr/87.2.223 |access-date=3 October 2016|url-access=subscription }}</ref> The leader of legions politician [[Milan Rastislav Štefánik|Milan Rastislav Stefanik]]<ref>{{Cite book |last=Kšiňan |first=Michal |title=Milan Rastislav Štefánik – Muž, ktorý sa rozprával s hviezdami |publisher=Slovart |year=2021 |isbn=9788055639048}}</ref> traveled from Moscow to Vladivostok in March to August 1918, on his journey to Japan and the United States of America.<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pp. 38–50, 52–102, 104–22, 124–28, 140–48, 184–90</ref> The Trans-Siberian Railway also played a very direct role during parts of Russia's history, with the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] using heavily armed and [[armored train]]s to control large amounts of the railway (and of Russia itself) during the [[Russian Civil War]] at the end of World War I.<ref name="WILLMOTT251">{{Cite book |last=Willmott |first=H.P. |title=First World War |publisher=Dorling Kindersley |year=2003 |page=251}}{{ISBN?}}</ref> As one of the few fighting forces left in the aftermath of the imperial collapse, and before the [[Red Army]] took control, the Czechoslovak Legions were able to use their organization and the resources of the railway to establish a temporary zone of control before eventually continuing onwards towards Vladivostok, from where they emigrated back to [[Czechoslovakia]]. ===World War II=== {{main|Pacific Route}} During World War II, the Trans-Siberian Railway played an important role in the supply of the powers fighting in Europe. In 1939–1941 it was a source of rubber for Germany thanks to the [[Molotov–Ribbentrop Pact|USSR-Germany pact]]. While Germany's merchant shipping was shut down, the Trans-Siberian Railway (along with its [[Chinese Eastern Railway|Trans-Manchurian branch]]) served as the essential link between Germany and Japan, especially for rubber. By March 1941, {{convert|300|t|sp=us}} of this material would, on average, traverse the Trans-Siberian Railway every day on its way to Germany.<ref>{{Citation |last=Martin |first=Bernd |title=Deutschland und Japan Im Zweiten Weltkrieg |page=155 |year=1969 |publisher=Musterschmidt Verlag}}</ref> At the same time, a number of Jews and anti-Nazis used the Trans-Siberian Railway to escape Europe, including the mathematician [[Kurt Gödel]] and Betty Ehrlich Löwenstein, mother of British actor, director and producer [[Heinz Bernard]].<ref>{{Cite journal |last=Lowenstein |first=Jonathan |date=26 April 2010 |title=The Journey of a Lifetime: my grandmother's escape on the Trans-Siberian railway |url=http://jonathanlowenstein.blogspot.co.il/2010/04/journey-of-lifetime-my-grandmother.html |journal=Telaviv1}}</ref> Several thousand Jewish refugees were able to make this trip thanks to the Curaçao visas issued by the Dutch consul [[Jan Zwartendijk]]<ref>{{Cite web |title=Jan Zwartendijk. – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1072299}}</ref> and the Japanese visas issued by the Japanese consul, [[Chiune Sugihara]], in [[Kaunas]], Lithuania. Typically, they took the TSR to [[Vladivostok]], then by ship to US. Until June 1941, pro-Nazi ethnic Germans from the Americas used the TSR to go to Germany.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20170123092603/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/GERMAN%20INTELLIGENCE%20ACTIVITIES_0001.pdf "German Intelligence Activities in China during WW I."]}} United States War Department Strategic Services Unit, March 1, 1946</ref> The situation reversed after 22 June 1941. By [[Operation Barbarossa|invading the Soviet Union]], Germany cut off its only reliable trade route to Japan. Instead, it had to use fast merchant ships and later large oceanic submarines to evade the Allied blockade. On the other hand, the USSR received [[Lend-Lease]] supplies from the US. Even after Japan went to war with the US, despite German complaints, Japan usually allowed Soviet ships to sail between the US and Vladivostok unmolested.<ref>{{harvnb|Martin|1969|p=174}}</ref> As a result, the [[Pacific Route]] – via northern Pacific Ocean and the TSR – became the safest connection between the US and the USSR.{{citation needed|date=April 2017}} Accordingly, it accounted for as much freight as the [[Arctic convoys of World War II|North Atlantic–Arctic]] and [[Persian Corridor|Iranian]] routes combined, though cargoes were limited to raw materials and non-military goods. From 1941 to 1942 the TSR also played an important role in relocating Soviet industries from European Russia to Siberia in the face of the German invasion. The TSR also transported Soviet troops west from the Far East to take part in [[Battle of Moscow|the Soviet counter-offensive in December 1941]]. In 1944–45 the TSR was used to prepare for the [[Soviet–Japanese War]] of August 1945; see [[Pacific Route]]. When an Anglo-American delegation visited Moscow in October 1944 to discuss the Soviet Union joining the war against Japan, [[Alanbrooke]] was told by General Antonov and Stalin himself that the line capacity was 36 pairs of trains per day, but only 26 could be counted on for military traffic; see [[Pacific Route]]. The capacity of each train was from 600 to 700 tons.<ref>{{cite book | last = Alanbrooke | first = Field Marshal Lord | authorlink = Alan Brooke | title = War Diaries 1939–1945 | publisher = Phoenix Press | date = 2001 | location = | pages = 607, 608| url = | doi = | id = | isbn = 1-84212-526-5 }}</ref> Although the Japanese estimated that an attack was not likely before Spring 1946, ''Stavka'' had planned for a mid-August 1945 offensive, and had concealed the buildup of a force of 90 divisions; many had crossed Siberia in their vehicles to avoid straining the rail link.<ref>{{Cite book |last=Glantz |first=David M. |url=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 |title=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |date=1995 |publisher=University Press of Kansas |isbn=0-7006-0899-0 |location=Kansas |page=[https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 278] |author-link=David M. Glantz}}</ref> ===Post World War II=== [[File:Gare de Omsk (4871704288).jpg|thumb|The Trans-Siberian is a vital link to the [[Russian Far East]].]] During the 1969 [[Sino-Soviet border conflict]], the Soviet government saw the Trans-Siberian Railway's proximity to the [[China-Russia border]] as a vulnerability during wartime.<ref name="roberts19690828">{{Cite news |last=Roberts |first=Chalmers M. |date=28 August 1969 |title=Russia Reported Eying Strikes at China A-Sites |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111060458/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |archive-date=11 January 2025 |website=[[The Washington Post]] |via=CIA}}</ref> A trainload of containers can be taken from Beijing to [[Hamburg]], via the Trans-Mongolian and Trans-Siberian lines in as little as 15 days, but typical cargo transit times are usually significantly longer<ref>{{Cite news |last=Donahue |first=Patrick |date=24 January 2008 |title=China-to-Germany Cargo Train Completes Trial Run in 15 Days |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=aqUyRa4wf95g&refer=germany}}</ref> and typical cargo transit time from Japan to major destinations in European Russia was reported as around 25 days.<ref>{{Cite news |last=Kachi |first=Hiroyuki |date=20 July 2007 |title=Mitsui talking to Russian railway operator on trans-Siberian freight service |work=MarketWatch.com |url=http://www.marketwatch.com/story/mitsui-talking-to-russian-railway-operator-on-trans-siberian-freight-service}}</ref> According to a 2009 report, the best travel times for cargo [[block train]]s from Russia's Pacific ports to the western border (of Russia, or perhaps of [[Belarus]]) were around 12 days, with trains making around {{convert|900|km|-2|abbr=on}} per day, at a maximum operating speed of {{convert|80|km/h|0|abbr=on}}. In early 2009; however, Russian Railways announced an ambitious "Trans-Siberian in Seven Days" plan. According to this plan, $11 billion will be invested over the next five years to make it possible for goods traffic to cover the same {{convert|9000|km|-3|abbr=on}} distance in just seven days. The plan will involve increasing the cargo trains' speed to {{convert|90|km/h|-1|abbr=on}} in 2010–2012, and, at least on some sections, to {{convert|100|km/h|-1|abbr=on}} by 2015. At these speeds, goods trains will be able to cover {{convert|1500|km|-2|abbr=on}} per day.<ref>{{Cite web |date=5 May 2009 |title=Trans-Siberian in seven days |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |website=[[Railway Gazette International]] |access-date=April 9, 2010 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126211935/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |url-status=dead }}</ref> ==== Crime ==== From February to May 1993, a number of [[Beijing]]-based gangs routinely robbed, beat, and raped railway passengers.<ref>{{cite news |date=20 October 1993 |title=Chinese, Russian police nab Trans-Siberian 'great train robbers' |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/20/Chinese-Russian-police-nab-Trans-Siberian-great-train-robbers/4361751089600/}}</ref> The criminals took advantage of the fact that Chinese police disembarked the train before the border crossing into Mongolia, but no Mongolian police ever boarded to replace them, and Russian authorities did not board until the train had been in Siberia for an entire day. During the interim, there was no effective security on the trains, and no practical resistance to criminals armed with knives, sticks, and cattle prods.<ref>{{cite news |date=12 December 2021 |title=In 1993, when a Chinese-Russian train was looted and raped by bandits for several days, the central authorities issued an instruction: cross-border pursuit |url=https://www.laitimes.com/en/article/18tbu_1a33c.html}}</ref> ===Developments in shipping=== {{Main article|Trans-Eurasia Logistics}} On January 11, 2008, China, Mongolia, Russia, Belarus, Poland, and Germany agreed to collaborate on a cargo train service between Beijing and Hamburg.<ref>{{Cite news |date=11 January 2008 |title=Beijing to Hamburg fast cargo rail link planned |work=The China Post |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030144503/http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |url-status=dead |archive-date=October 30, 2008 |access-date=23 April 2012}}</ref> The railway can typically deliver containers in {{frac|1|3}} to {{frac|1|2}} of the time of a sea voyage, and in late 2009 announced a 20% reduction in its container shipping rates.{{citation needed|date=May 2022}} With its 2009 rate schedule, the Trans-Siberian Railway will transport a forty-foot container to Poland from [[Yokohama]] for $2,820, or from [[Busan]] for $2,154.<ref>{{Cite journal |year=2010 |title=Chapter 4: Freight Rates |url=http://www.unctad.org/en/docs/rmt2010_en.pdf |journal=Review of Maritime Transport |publisher=United Nations Conference on Trade and Development |page=89 |issn=0566-7682 |access-date=31 December 2011}}</ref> ==گيلري== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] rzc029cr7qu07puuou2b3dbabkqwb5r 0 104954 426063 426051 2026-10-29T12:10:53Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 426063 wikitext text/x-wiki [[اسرائيل]] ۾ <small>27</small> آڪٽوبر <small>2026</small>ع تي قانون ساز چونڊون منعقد ٿيون ته جيئن 26 هين ڪنيسٽ جي <small>120</small> ميمبرن کي چونڊيو وڃي ۽ وزيراعظم بنجمن نيتن ياهو جي اڳواڻي ۾ 37 هين حڪومت جي جاءِ تي ايندڙ حڪومتي اتحاد جو تعين ڪيو وڃي. 25 هين ڪنيسٽ پهرين اسرائيلي قانون ساز اسيمبلي بڻجي وئي جنهن سال 1988ع کان وٺي پنهنجي مڪمل چار سالن جي مدت کي جلد تحليل ڪرڻ کانسواءِ مڪمل ڪيو، سال 2018-2022ع جي ڊگهي سياسي بحران کي ختم ڪيو جنهن ۾ لڳاتار پنج وقت کان اڳ چونڊون ٿيون. جڏهن ته، هن حڪومت جو دور سياسي انتشار سان ڀريل هو، جن ۾ عدالتي سڌارن تي وڏي پيماني تي احتجاج، 7 آڪٽوبر جي حملي ۽ ان کان پوءِ [[اسرائيل حماس جنگ|غزه جنگ]] ۽ هريدي فوجي ڀرتي تي بار بار اتحادي بحران شامل هئا. ==تفصيل== {{Short description|none}} {{Infobox Election | country = Israel | previous_election = [[2022 Israeli legislative election|2022]] | next_election = ''Next'' | election_date = {{Start date|2026|10|27|df=y}} | opinion_polls = Opinion polling for the 2026 Israeli legislative election | seats_for_election = All 120 seats in the [[Knesset]] | ongoing = no | majority_seats = 61 | turnout = 77.7% ({{increase}} 7.07pp) | reporting = 94.45 | last_update = 11:16, 29 October 2026 | time_zone = [[Israel Standard Time|IST]] | party1 = [[Likud]]{{efn|In a vote-sharing agreement with RZP-Zehut}}{{efn|A merger deal with New Hope, which brought 4 additional seats (from the previous Knesset composition).}} | leader1 = [[Benjamin Netanyahu]] | percentage1 = 20.62 | seats1 = 26 | last_election1 = 36 | party2 = [[Yashar (political party)|Yashar]]{{efn|In a vote-sharing agreement with the Democrats}} | leader2 = [[Gadi Eisenkot]] | percentage2 = 16.14 | seats2 = 21 | last_election2 = New | party3 = Together (Israel) | leader3 = [[Naftali Bennett]]{{efn|Together is a joint list between [[Bennett 2026]], headed by Bennett, and [[Yesh Atid]], headed by [[Yair Lapid]], with Bennett heading the combined list.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/naftali-bennett-and-yair-lapid-announce-united-run-under-bennett-in-2026-elections/|title=Naftali Bennett and Yair Lapid announce united run under Bennett in 2026 elections|date=26 April 2026|access-date=25 May 2026|work=The Times of Israel|last1=Sokol|first1=Sam}}</ref>}} | percentage3 = 9.15 | seats3 = 12 | last_election3 = 24 | party4 = [[Joint List]]{{efn|The alliance includes [[Balad (political party)|Balad]], [[Hadash]], and [[Ta'al]].}} | leader4 = [[Yousef Jabareen]] | percentage4 = 9.04 | seats4 = 11 | last_election4 = 5 | party5 = [[The Democrats (Israel)|Democrats]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Yashar.}} | leader5 = [[Yair Golan]] | percentage5 = 6.47 | seats5 = 8 | last_election5 = 4 | party6 = Ra'am | leader6 = [[Mansour Abbas]] | percentage6 = 6.03 | seats6 = 8 | last_election6 = 5 | party7 = Yisrael Beiteinu | leader7 = [[Avigdor Lieberman]] | percentage7 = 5.93 | seats7 = 7 | last_election7 = 6 | party8 = Otzma Yehudit | leader8 = [[Itamar Ben-Gvir]] | percentage8 = 5.61 | seats8 = 7 | last_election8 = 7 | party9 = United Torah Judaism | leader9 = [[Ya'akov Asher]] | percentage9 = 5.58 | seats9 = 7 | last_election9 = 7 | party10 = Shas | leader10 = [[Aryeh Deri]] | percentage10 = 5.28 | seats10 = 7 | last_election10 = 11 | party11 = [[Religious Zionist Party|RZP]]–<wbr>[[Zehut]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Likud}} | leader11 = [[Bezalel Smotrich]]{{efn|Zehut is led by [[Moshe Feiglin]].}} | percentage11 = 4.86 | seats11 = 6 | last_election11 = 7 | title = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]] | before_election = [[Benjamin Netanyahu]] | before_party = [[Likud]] | after_election = | after_party = }} اسرائيل ۾ 27 آڪٽوبر 2026ع تي قانون ساز چونڊون منعقد ٿيون ته جيئن 26 هين ڪنيسٽ جي 120 ميمبرن کي چونڊيو وڃي ۽ وزيراعظم بنجمن نيتن ياهو جي اڳواڻي ۾ 37 هين حڪومت جي جاءِ تي ايندڙ حڪومتي اتحاد جو تعين ڪيو وڃي. 25 هين ڪنيسٽ پهرين اسرائيلي قانون ساز اسيمبلي بڻجي وئي جنهن سال 1988ع کان وٺي پنهنجي مڪمل چار سالن جي مدت کي جلد تحليل ڪرڻ کانسواءِ مڪمل ڪيو، سال 2018-2022ع جي ڊگهي سياسي بحران کي ختم ڪيو جنهن ۾ لڳاتار پنج وقت کان اڳ چونڊون ٿيون. جڏهن ته، هن حڪومت جو دور سياسي انتشار سان ڀريل هو، جن ۾ عدالتي سڌارن تي وڏي پيماني تي احتجاج، 7 آڪٽوبر جي حملي ۽ ان کان پوءِ غزه جنگ ۽ هريدي فوجي ڀرتي تي بار بار اتحادي بحران شامل هئا. جيئن ته ڪنهن به ڌر (بلاڪ) کي اڪثريت ملڻ جو امڪان نه هو، ان ڪري ’دي گارڊين‘ (The Guardian) اخبار لکيو ته هن چونڊ جي نتيجي ۾ هاڻي ڪيترن ئي هفتن تائين اهو طئي ڪرڻ لاءِ مقابلو هلندو ته ڪهڙو بلاڪ حڪومت ٺاهي سگهي ٿو. هن چونڊ ۾ اسرائيلي عرب ووٽرن جي رڪارڊ شرڪت ڏسڻ ۾ آئي. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جي سياسي ماهر ڊوو ويڪسمين (Dov Waxman) موجب، جيڪڏهن عرب پارٽين کي سٺيون سيٽون مليون ته اها 1993ع کان 1995ع واري يتزڪ رابين (Yitzhak Rabin) جي حڪومت کان پوءِ پهرين اهڙي حڪومت ٿي سگهي ٿي، جيڪا عرب پارٽين جي ٻاهران حمايت تي ڀاڙيندي. بي بي سي جي سفارتي معاملن جي نامه‌نگار پال ايڊمز (Paul Adams) ٻڌايو ته اسرائيلي عرب، جن جي ووٽنگ ۾ شرڪت عام طور تي يهودي اسرائيلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي، هن ڀيري نتنياهو کي شڪست ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ لاءِ متحرڪ ٿيا هئا. يشار پارٽي(Yashar) جي اڳواڻ گئدي آئزنڪوٽ (Gadi Eisenkot) چيو ته هي چونڊ وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو خلاف ’بي اعتمادي جو ووٽ‘ آهي. اڳوڻي وزيراعظم يائير ليپڊ (Yair Lapid) ان کي ’ليڪوڊ‘ (Likud) بلاڪ جي ”مڪمل تباهي“ قرار ڏنو. انتهائي ساڄي ڌر جي پارٽي ’اوتزما يهوديت‘ (Otzma Yehudit) جي اڳواڻ اتمار بين گوير (Itamar Ben-Gvir) جي مددگار، اوشر گبائي (Ushar Gabai) صحافين کي چيو: ”ظاهر آهي ته مان مايوس آهيان، اسرائيل جا ماڻهو بيوقوف آهن.“ نتنياهو چيو ته هو هن چونڊ کي پنهنجي شڪست نٿو سمجهي. هن دعويٰ ڪئي ته ”صيهوني عوام“ جي اڪثريت ساڄي ڌر جي پارٽين کي ووٽ ڏنو آهي، ۽ ڪنيسٽ (اسرائيلي پارليامينٽ) کي ”هڪ مضبوط، ساڄي ڌر واري، قومپرست حڪومت“ قائم ڪرڻ گهرجي. هن عرب پارٽين سان گڏجي اتحادي حڪومت ٺاهڻ جي خيال کي رد ڪري ڇڏيو. سياسي تجزيه نگار عابد ابو شحاده (Abed Abou Shhadeh) ان امڪان ڏانهن اشارو ڪيو ته مخالف ڌر جي بلاڪ مان ڪا هڪ پارٽي پنهنجي اتحاد کان ڌار ٿي (باغي ٿي) نتنياهو جي بلاڪ ۾ شامل ٿي سگهي ٿي. 28 آڪٽوبر 2026ع تي شام جو 5:15 وڳي (IST) تائين، نتنياهو جي اڳواڻي واري بلاڪ (جنهن ۾ ليڪوڊ، اوتزما يهوديت، يونائيٽيڊ توراه جوڊائزم، شاس ۽ ريليجس صيونيسٽ پارٽي شامل آهن) ڪنيسٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني تقريباً 53 سيٽون حاصل ڪري ورتيون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ آئزنڪوٽ جي اڳواڻي واري مخالف ڌر (جنهن ۾ يشار، ٽوگيدر، ڊيموڪريٽس ۽ اسرائيل بيتينو شامل آهن) وٽ 48 سيٽون هيون. حڪمران لِڪود پارٽي هڪ بيان ۾ دعويٰ ڪئي ته 28 آڪٽوبر 2026 تي جزوي چونڊ نتيجا جاري ٿيڻ کان پوءِ اليڪشن "عرب پارٽين پاران چوري" ڪئي وئي هئي. انهن نتيجن نتنياهو جي اتحاد کي اڪثريت کان گهٽ ڪري ڇڏيو ۽ عرب قيادت وارين پارٽين لاءِ رڪارڊ 19 سيٽون حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي ڪئي. پارٽي مطالبو ڪيو ته اسرائيل پوليس ۽ شن بيٽ فوري طور تي عرب برادرين ۾ وڏي پيماني تي بي ضابطگين جي جاچ شروع ڪن، جن ۾ نقد رشوت، ووٽر کي ڌمڪيون ڏيڻ، ٻٽي ووٽنگ، ۽ غير قانوني موبلائيزيشن سافٽ ويئر جو استعمال شامل آهي. لِڪود جي بيان ۾ الزام لڳايو ويو ته عرب اڪثريتي پارٽيون "دهشتگردي ۽ يهودي رياست جي تباهي جي حمايت ڪن ٿيون." هڪ آزاد حقيقت چيڪ ڪندڙ نشاندهي ڪئي ته لِڪود منظم جعلسازي جي الزامن جي حمايت لاءِ ڪو به عوامي ثبوت پيش نه ڪيو. الزامن کي هڪ سي اي سي آفيسر پاران رد ڪيو ويو، جنهن چيو ته وسيع بي ضابطگين يا منظم ڇڪتاڻ جو ڪو به ثبوت ناهي ۽ چونڊ عمل "صاف" هو. راعام ۽ جوائنٽ لسٽ جي نمائندن پاران بيان بازي جي مذمت ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسرائيل جي سياست]] [[زمرو:چونڊون بلحاظ ملڪ ۽ سال]] 3fzosaloufoz7wyuhio8ca8558qerod 426064 426063 2026-10-29T12:11:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 426064 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{Short description|none}} {{Infobox Election | country = Israel | previous_election = [[2022 Israeli legislative election|2022]] | next_election = ''Next'' | election_date = {{Start date|2026|10|27|df=y}} | opinion_polls = Opinion polling for the 2026 Israeli legislative election | seats_for_election = All 120 seats in the [[Knesset]] | ongoing = no | majority_seats = 61 | turnout = 77.7% ({{increase}} 7.07pp) | reporting = 94.45 | last_update = 11:16, 29 October 2026 | time_zone = [[Israel Standard Time|IST]] | party1 = [[Likud]]{{efn|In a vote-sharing agreement with RZP-Zehut}}{{efn|A merger deal with New Hope, which brought 4 additional seats (from the previous Knesset composition).}} | leader1 = [[Benjamin Netanyahu]] | percentage1 = 20.62 | seats1 = 26 | last_election1 = 36 | party2 = [[Yashar (political party)|Yashar]]{{efn|In a vote-sharing agreement with the Democrats}} | leader2 = [[Gadi Eisenkot]] | percentage2 = 16.14 | seats2 = 21 | last_election2 = New | party3 = Together (Israel) | leader3 = [[Naftali Bennett]]{{efn|Together is a joint list between [[Bennett 2026]], headed by Bennett, and [[Yesh Atid]], headed by [[Yair Lapid]], with Bennett heading the combined list.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/naftali-bennett-and-yair-lapid-announce-united-run-under-bennett-in-2026-elections/|title=Naftali Bennett and Yair Lapid announce united run under Bennett in 2026 elections|date=26 April 2026|access-date=25 May 2026|work=The Times of Israel|last1=Sokol|first1=Sam}}</ref>}} | percentage3 = 9.15 | seats3 = 12 | last_election3 = 24 | party4 = [[Joint List]]{{efn|The alliance includes [[Balad (political party)|Balad]], [[Hadash]], and [[Ta'al]].}} | leader4 = [[Yousef Jabareen]] | percentage4 = 9.04 | seats4 = 11 | last_election4 = 5 | party5 = [[The Democrats (Israel)|Democrats]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Yashar.}} | leader5 = [[Yair Golan]] | percentage5 = 6.47 | seats5 = 8 | last_election5 = 4 | party6 = Ra'am | leader6 = [[Mansour Abbas]] | percentage6 = 6.03 | seats6 = 8 | last_election6 = 5 | party7 = Yisrael Beiteinu | leader7 = [[Avigdor Lieberman]] | percentage7 = 5.93 | seats7 = 7 | last_election7 = 6 | party8 = Otzma Yehudit | leader8 = [[Itamar Ben-Gvir]] | percentage8 = 5.61 | seats8 = 7 | last_election8 = 7 | party9 = United Torah Judaism | leader9 = [[Ya'akov Asher]] | percentage9 = 5.58 | seats9 = 7 | last_election9 = 7 | party10 = Shas | leader10 = [[Aryeh Deri]] | percentage10 = 5.28 | seats10 = 7 | last_election10 = 11 | party11 = [[Religious Zionist Party|RZP]]–<wbr>[[Zehut]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Likud}} | leader11 = [[Bezalel Smotrich]]{{efn|Zehut is led by [[Moshe Feiglin]].}} | percentage11 = 4.86 | seats11 = 6 | last_election11 = 7 | title = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]] | before_election = [[Benjamin Netanyahu]] | before_party = [[Likud]] | after_election = | after_party = }} اسرائيل ۾ 27 آڪٽوبر 2026ع تي قانون ساز چونڊون منعقد ٿيون ته جيئن 26 هين ڪنيسٽ جي 120 ميمبرن کي چونڊيو وڃي ۽ وزيراعظم بنجمن نيتن ياهو جي اڳواڻي ۾ 37 هين حڪومت جي جاءِ تي ايندڙ حڪومتي اتحاد جو تعين ڪيو وڃي. 25 هين ڪنيسٽ پهرين اسرائيلي قانون ساز اسيمبلي بڻجي وئي جنهن سال 1988ع کان وٺي پنهنجي مڪمل چار سالن جي مدت کي جلد تحليل ڪرڻ کانسواءِ مڪمل ڪيو، سال 2018-2022ع جي ڊگهي سياسي بحران کي ختم ڪيو جنهن ۾ لڳاتار پنج وقت کان اڳ چونڊون ٿيون. جڏهن ته، هن حڪومت جو دور سياسي انتشار سان ڀريل هو، جن ۾ عدالتي سڌارن تي وڏي پيماني تي احتجاج، 7 آڪٽوبر جي حملي ۽ ان کان پوءِ غزه جنگ ۽ هريدي فوجي ڀرتي تي بار بار اتحادي بحران شامل هئا. جيئن ته ڪنهن به ڌر (بلاڪ) کي اڪثريت ملڻ جو امڪان نه هو، ان ڪري ’دي گارڊين‘ (The Guardian) اخبار لکيو ته هن چونڊ جي نتيجي ۾ هاڻي ڪيترن ئي هفتن تائين اهو طئي ڪرڻ لاءِ مقابلو هلندو ته ڪهڙو بلاڪ حڪومت ٺاهي سگهي ٿو. هن چونڊ ۾ اسرائيلي عرب ووٽرن جي رڪارڊ شرڪت ڏسڻ ۾ آئي. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جي سياسي ماهر ڊوو ويڪسمين (Dov Waxman) موجب، جيڪڏهن عرب پارٽين کي سٺيون سيٽون مليون ته اها 1993ع کان 1995ع واري يتزڪ رابين (Yitzhak Rabin) جي حڪومت کان پوءِ پهرين اهڙي حڪومت ٿي سگهي ٿي، جيڪا عرب پارٽين جي ٻاهران حمايت تي ڀاڙيندي. بي بي سي جي سفارتي معاملن جي نامه‌نگار پال ايڊمز (Paul Adams) ٻڌايو ته اسرائيلي عرب، جن جي ووٽنگ ۾ شرڪت عام طور تي يهودي اسرائيلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي، هن ڀيري نتنياهو کي شڪست ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ لاءِ متحرڪ ٿيا هئا. يشار پارٽي(Yashar) جي اڳواڻ گئدي آئزنڪوٽ (Gadi Eisenkot) چيو ته هي چونڊ وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو خلاف ’بي اعتمادي جو ووٽ‘ آهي. اڳوڻي وزيراعظم يائير ليپڊ (Yair Lapid) ان کي ’ليڪوڊ‘ (Likud) بلاڪ جي ”مڪمل تباهي“ قرار ڏنو. انتهائي ساڄي ڌر جي پارٽي ’اوتزما يهوديت‘ (Otzma Yehudit) جي اڳواڻ اتمار بين گوير (Itamar Ben-Gvir) جي مددگار، اوشر گبائي (Ushar Gabai) صحافين کي چيو: ”ظاهر آهي ته مان مايوس آهيان، اسرائيل جا ماڻهو بيوقوف آهن.“ نتنياهو چيو ته هو هن چونڊ کي پنهنجي شڪست نٿو سمجهي. هن دعويٰ ڪئي ته ”صيهوني عوام“ جي اڪثريت ساڄي ڌر جي پارٽين کي ووٽ ڏنو آهي، ۽ ڪنيسٽ (اسرائيلي پارليامينٽ) کي ”هڪ مضبوط، ساڄي ڌر واري، قومپرست حڪومت“ قائم ڪرڻ گهرجي. هن عرب پارٽين سان گڏجي اتحادي حڪومت ٺاهڻ جي خيال کي رد ڪري ڇڏيو. سياسي تجزيه نگار عابد ابو شحاده (Abed Abou Shhadeh) ان امڪان ڏانهن اشارو ڪيو ته مخالف ڌر جي بلاڪ مان ڪا هڪ پارٽي پنهنجي اتحاد کان ڌار ٿي (باغي ٿي) نتنياهو جي بلاڪ ۾ شامل ٿي سگهي ٿي. 28 آڪٽوبر 2026ع تي شام جو 5:15 وڳي (IST) تائين، نتنياهو جي اڳواڻي واري بلاڪ (جنهن ۾ ليڪوڊ، اوتزما يهوديت، يونائيٽيڊ توراه جوڊائزم، شاس ۽ ريليجس صيونيسٽ پارٽي شامل آهن) ڪنيسٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني تقريباً 53 سيٽون حاصل ڪري ورتيون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ آئزنڪوٽ جي اڳواڻي واري مخالف ڌر (جنهن ۾ يشار، ٽوگيدر، ڊيموڪريٽس ۽ اسرائيل بيتينو شامل آهن) وٽ 48 سيٽون هيون. حڪمران لِڪود پارٽي هڪ بيان ۾ دعويٰ ڪئي ته 28 آڪٽوبر 2026 تي جزوي چونڊ نتيجا جاري ٿيڻ کان پوءِ اليڪشن "عرب پارٽين پاران چوري" ڪئي وئي هئي. انهن نتيجن نتنياهو جي اتحاد کي اڪثريت کان گهٽ ڪري ڇڏيو ۽ عرب قيادت وارين پارٽين لاءِ رڪارڊ 19 سيٽون حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي ڪئي. پارٽي مطالبو ڪيو ته اسرائيل پوليس ۽ شن بيٽ فوري طور تي عرب برادرين ۾ وڏي پيماني تي بي ضابطگين جي جاچ شروع ڪن، جن ۾ نقد رشوت، ووٽر کي ڌمڪيون ڏيڻ، ٻٽي ووٽنگ، ۽ غير قانوني موبلائيزيشن سافٽ ويئر جو استعمال شامل آهي. لِڪود جي بيان ۾ الزام لڳايو ويو ته عرب اڪثريتي پارٽيون "دهشتگردي ۽ يهودي رياست جي تباهي جي حمايت ڪن ٿيون." هڪ آزاد حقيقت چيڪ ڪندڙ نشاندهي ڪئي ته لِڪود منظم جعلسازي جي الزامن جي حمايت لاءِ ڪو به عوامي ثبوت پيش نه ڪيو. الزامن کي هڪ سي اي سي آفيسر پاران رد ڪيو ويو، جنهن چيو ته وسيع بي ضابطگين يا منظم ڇڪتاڻ جو ڪو به ثبوت ناهي ۽ چونڊ عمل "صاف" هو. راعام ۽ جوائنٽ لسٽ جي نمائندن پاران بيان بازي جي مذمت ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسرائيل جي سياست]] [[زمرو:چونڊون بلحاظ ملڪ ۽ سال]] 5zew6qcln76rlc4d6rlmii0zk25w0m2 426065 426064 2026-10-29T12:11:36Z Ibne maryam 17680 426065 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox Election | country = Israel | previous_election = [[2022 Israeli legislative election|2022]] | next_election = ''Next'' | election_date = {{Start date|2026|10|27|df=y}} | opinion_polls = Opinion polling for the 2026 Israeli legislative election | seats_for_election = All 120 seats in the [[Knesset]] | ongoing = no | majority_seats = 61 | turnout = 77.7% ({{increase}} 7.07pp) | reporting = 94.45 | last_update = 11:16, 29 October 2026 | time_zone = [[Israel Standard Time|IST]] | party1 = [[Likud]]{{efn|In a vote-sharing agreement with RZP-Zehut}}{{efn|A merger deal with New Hope, which brought 4 additional seats (from the previous Knesset composition).}} | leader1 = [[Benjamin Netanyahu]] | percentage1 = 20.62 | seats1 = 26 | last_election1 = 36 | party2 = [[Yashar (political party)|Yashar]]{{efn|In a vote-sharing agreement with the Democrats}} | leader2 = [[Gadi Eisenkot]] | percentage2 = 16.14 | seats2 = 21 | last_election2 = New | party3 = Together (Israel) | leader3 = [[Naftali Bennett]]{{efn|Together is a joint list between [[Bennett 2026]], headed by Bennett, and [[Yesh Atid]], headed by [[Yair Lapid]], with Bennett heading the combined list.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/naftali-bennett-and-yair-lapid-announce-united-run-under-bennett-in-2026-elections/|title=Naftali Bennett and Yair Lapid announce united run under Bennett in 2026 elections|date=26 April 2026|access-date=25 May 2026|work=The Times of Israel|last1=Sokol|first1=Sam}}</ref>}} | percentage3 = 9.15 | seats3 = 12 | last_election3 = 24 | party4 = [[Joint List]]{{efn|The alliance includes [[Balad (political party)|Balad]], [[Hadash]], and [[Ta'al]].}} | leader4 = [[Yousef Jabareen]] | percentage4 = 9.04 | seats4 = 11 | last_election4 = 5 | party5 = [[The Democrats (Israel)|Democrats]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Yashar.}} | leader5 = [[Yair Golan]] | percentage5 = 6.47 | seats5 = 8 | last_election5 = 4 | party6 = Ra'am | leader6 = [[Mansour Abbas]] | percentage6 = 6.03 | seats6 = 8 | last_election6 = 5 | party7 = Yisrael Beiteinu | leader7 = [[Avigdor Lieberman]] | percentage7 = 5.93 | seats7 = 7 | last_election7 = 6 | party8 = Otzma Yehudit | leader8 = [[Itamar Ben-Gvir]] | percentage8 = 5.61 | seats8 = 7 | last_election8 = 7 | party9 = United Torah Judaism | leader9 = [[Ya'akov Asher]] | percentage9 = 5.58 | seats9 = 7 | last_election9 = 7 | party10 = Shas | leader10 = [[Aryeh Deri]] | percentage10 = 5.28 | seats10 = 7 | last_election10 = 11 | party11 = [[Religious Zionist Party|RZP]]–<wbr>[[Zehut]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Likud}} | leader11 = [[Bezalel Smotrich]]{{efn|Zehut is led by [[Moshe Feiglin]].}} | percentage11 = 4.86 | seats11 = 6 | last_election11 = 7 | title = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]] | before_election = [[Benjamin Netanyahu]] | before_party = [[Likud]] | after_election = | after_party = }} اسرائيل ۾ 27 آڪٽوبر 2026ع تي قانون ساز چونڊون منعقد ٿيون ته جيئن 26 هين ڪنيسٽ جي 120 ميمبرن کي چونڊيو وڃي ۽ وزيراعظم بنجمن نيتن ياهو جي اڳواڻي ۾ 37 هين حڪومت جي جاءِ تي ايندڙ حڪومتي اتحاد جو تعين ڪيو وڃي. 25 هين ڪنيسٽ پهرين اسرائيلي قانون ساز اسيمبلي بڻجي وئي جنهن سال 1988ع کان وٺي پنهنجي مڪمل چار سالن جي مدت کي جلد تحليل ڪرڻ کانسواءِ مڪمل ڪيو، سال 2018-2022ع جي ڊگهي سياسي بحران کي ختم ڪيو جنهن ۾ لڳاتار پنج وقت کان اڳ چونڊون ٿيون. جڏهن ته، هن حڪومت جو دور سياسي انتشار سان ڀريل هو، جن ۾ عدالتي سڌارن تي وڏي پيماني تي احتجاج، 7 آڪٽوبر جي حملي ۽ ان کان پوءِ غزه جنگ ۽ هريدي فوجي ڀرتي تي بار بار اتحادي بحران شامل هئا. جيئن ته ڪنهن به ڌر (بلاڪ) کي اڪثريت ملڻ جو امڪان نه هو، ان ڪري ’دي گارڊين‘ (The Guardian) اخبار لکيو ته هن چونڊ جي نتيجي ۾ هاڻي ڪيترن ئي هفتن تائين اهو طئي ڪرڻ لاءِ مقابلو هلندو ته ڪهڙو بلاڪ حڪومت ٺاهي سگهي ٿو. هن چونڊ ۾ اسرائيلي عرب ووٽرن جي رڪارڊ شرڪت ڏسڻ ۾ آئي. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جي سياسي ماهر ڊوو ويڪسمين (Dov Waxman) موجب، جيڪڏهن عرب پارٽين کي سٺيون سيٽون مليون ته اها 1993ع کان 1995ع واري يتزڪ رابين (Yitzhak Rabin) جي حڪومت کان پوءِ پهرين اهڙي حڪومت ٿي سگهي ٿي، جيڪا عرب پارٽين جي ٻاهران حمايت تي ڀاڙيندي. بي بي سي جي سفارتي معاملن جي نامه‌نگار پال ايڊمز (Paul Adams) ٻڌايو ته اسرائيلي عرب، جن جي ووٽنگ ۾ شرڪت عام طور تي يهودي اسرائيلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي، هن ڀيري نتنياهو کي شڪست ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ لاءِ متحرڪ ٿيا هئا. يشار پارٽي(Yashar) جي اڳواڻ گئدي آئزنڪوٽ (Gadi Eisenkot) چيو ته هي چونڊ وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو خلاف ’بي اعتمادي جو ووٽ‘ آهي. اڳوڻي وزيراعظم يائير ليپڊ (Yair Lapid) ان کي ’ليڪوڊ‘ (Likud) بلاڪ جي ”مڪمل تباهي“ قرار ڏنو. انتهائي ساڄي ڌر جي پارٽي ’اوتزما يهوديت‘ (Otzma Yehudit) جي اڳواڻ اتمار بين گوير (Itamar Ben-Gvir) جي مددگار، اوشر گبائي (Ushar Gabai) صحافين کي چيو: ”ظاهر آهي ته مان مايوس آهيان، اسرائيل جا ماڻهو بيوقوف آهن.“ نتنياهو چيو ته هو هن چونڊ کي پنهنجي شڪست نٿو سمجهي. هن دعويٰ ڪئي ته ”صيهوني عوام“ جي اڪثريت ساڄي ڌر جي پارٽين کي ووٽ ڏنو آهي، ۽ ڪنيسٽ (اسرائيلي پارليامينٽ) کي ”هڪ مضبوط، ساڄي ڌر واري، قومپرست حڪومت“ قائم ڪرڻ گهرجي. هن عرب پارٽين سان گڏجي اتحادي حڪومت ٺاهڻ جي خيال کي رد ڪري ڇڏيو. سياسي تجزيه نگار عابد ابو شحاده (Abed Abou Shhadeh) ان امڪان ڏانهن اشارو ڪيو ته مخالف ڌر جي بلاڪ مان ڪا هڪ پارٽي پنهنجي اتحاد کان ڌار ٿي (باغي ٿي) نتنياهو جي بلاڪ ۾ شامل ٿي سگهي ٿي. 28 آڪٽوبر 2026ع تي شام جو 5:15 وڳي (IST) تائين، نتنياهو جي اڳواڻي واري بلاڪ (جنهن ۾ ليڪوڊ، اوتزما يهوديت، يونائيٽيڊ توراه جوڊائزم، شاس ۽ ريليجس صيونيسٽ پارٽي شامل آهن) ڪنيسٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني تقريباً 53 سيٽون حاصل ڪري ورتيون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ آئزنڪوٽ جي اڳواڻي واري مخالف ڌر (جنهن ۾ يشار، ٽوگيدر، ڊيموڪريٽس ۽ اسرائيل بيتينو شامل آهن) وٽ 48 سيٽون هيون. حڪمران لِڪود پارٽي هڪ بيان ۾ دعويٰ ڪئي ته 28 آڪٽوبر 2026 تي جزوي چونڊ نتيجا جاري ٿيڻ کان پوءِ اليڪشن "عرب پارٽين پاران چوري" ڪئي وئي هئي. انهن نتيجن نتنياهو جي اتحاد کي اڪثريت کان گهٽ ڪري ڇڏيو ۽ عرب قيادت وارين پارٽين لاءِ رڪارڊ 19 سيٽون حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي ڪئي. پارٽي مطالبو ڪيو ته اسرائيل پوليس ۽ شن بيٽ فوري طور تي عرب برادرين ۾ وڏي پيماني تي بي ضابطگين جي جاچ شروع ڪن، جن ۾ نقد رشوت، ووٽر کي ڌمڪيون ڏيڻ، ٻٽي ووٽنگ، ۽ غير قانوني موبلائيزيشن سافٽ ويئر جو استعمال شامل آهي. لِڪود جي بيان ۾ الزام لڳايو ويو ته عرب اڪثريتي پارٽيون "دهشتگردي ۽ يهودي رياست جي تباهي جي حمايت ڪن ٿيون." هڪ آزاد حقيقت چيڪ ڪندڙ نشاندهي ڪئي ته لِڪود منظم جعلسازي جي الزامن جي حمايت لاءِ ڪو به عوامي ثبوت پيش نه ڪيو. الزامن کي هڪ سي اي سي آفيسر پاران رد ڪيو ويو، جنهن چيو ته وسيع بي ضابطگين يا منظم ڇڪتاڻ جو ڪو به ثبوت ناهي ۽ چونڊ عمل "صاف" هو. راعام ۽ جوائنٽ لسٽ جي نمائندن پاران بيان بازي جي مذمت ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسرائيل جي سياست]] [[زمرو:چونڊون بلحاظ ملڪ ۽ سال]] jkai9b4eh1ssquxssxe6fb8d9ab3yej 426074 426065 2026-10-29T12:26:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 426074 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox Election | country = Israel | previous_election = [[2022 Israeli legislative election|2022]] | next_election = ''Next'' | election_date = {{Start date|2026|10|27|df=y}} | opinion_polls = Opinion polling for the 2026 Israeli legislative election | seats_for_election = All 120 seats in the [[Knesset]] | ongoing = no | majority_seats = 61 | turnout = 77.7% ({{increase}} 7.07pp) | reporting = 94.45 | last_update = 11:16, 29 October 2026 | time_zone = [[Israel Standard Time|IST]] | party1 = [[Likud]]{{efn|In a vote-sharing agreement with RZP-Zehut}}{{efn|A merger deal with New Hope, which brought 4 additional seats (from the previous Knesset composition).}} | leader1 = [[Benjamin Netanyahu]] | percentage1 = 20.62 | seats1 = 26 | last_election1 = 36 | party2 = [[Yashar (political party)|Yashar]]{{efn|In a vote-sharing agreement with the Democrats}} | leader2 = [[Gadi Eisenkot]] | percentage2 = 16.14 | seats2 = 21 | last_election2 = New | party3 = Together (Israel) | leader3 = [[Naftali Bennett]]{{efn|Together is a joint list between [[Bennett 2026]], headed by Bennett, and [[Yesh Atid]], headed by [[Yair Lapid]], with Bennett heading the combined list.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/naftali-bennett-and-yair-lapid-announce-united-run-under-bennett-in-2026-elections/|title=Naftali Bennett and Yair Lapid announce united run under Bennett in 2026 elections|date=26 April 2026|access-date=25 May 2026|work=The Times of Israel|last1=Sokol|first1=Sam}}</ref>}} | percentage3 = 9.15 | seats3 = 12 | last_election3 = 24 | party4 = [[Joint List]]{{efn|The alliance includes [[Balad (political party)|Balad]], [[Hadash]], and [[Ta'al]].}} | leader4 = [[Yousef Jabareen]] | percentage4 = 9.04 | seats4 = 11 | last_election4 = 5 | party5 = [[The Democrats (Israel)|Democrats]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Yashar.}} | leader5 = [[Yair Golan]] | percentage5 = 6.47 | seats5 = 8 | last_election5 = 4 | party6 = Ra'am | leader6 = [[Mansour Abbas]] | percentage6 = 6.03 | seats6 = 8 | last_election6 = 5 | party7 = Yisrael Beiteinu | leader7 = [[Avigdor Lieberman]] | percentage7 = 5.93 | seats7 = 7 | last_election7 = 6 | party8 = Otzma Yehudit | leader8 = [[Itamar Ben-Gvir]] | percentage8 = 5.61 | seats8 = 7 | last_election8 = 7 | party9 = United Torah Judaism | leader9 = [[Ya'akov Asher]] | percentage9 = 5.58 | seats9 = 7 | last_election9 = 7 | party10 = Shas | leader10 = [[Aryeh Deri]] | percentage10 = 5.28 | seats10 = 7 | last_election10 = 11 | party11 = [[Religious Zionist Party|RZP]]–<wbr>[[Zehut]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Likud}} | leader11 = [[Bezalel Smotrich]]{{efn|Zehut is led by [[Moshe Feiglin]].}} | percentage11 = 4.86 | seats11 = 6 | last_election11 = 7 | title = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]] | before_election = [[Benjamin Netanyahu]] | before_party = [[Likud]] | after_election = | after_party = }} '''[[اسرائيل]]''' ۾ [[27 آڪٽوبر]] [[2026ع]] تي قانون ساز چونڊون منعقد ٿيون ته جيئن <small>26</small>هين ڪنيسٽ جي <small>120</small> ميمبرن کي چونڊيو وڃي ۽ وزيراعظم بنجمن نيتن ياهو جي اڳواڻي ۾ <small>37</small>هين حڪومت جي جاءِ تي ايندڙ حڪومتي اتحاد جو تعين ڪيو وڃي. <small>25</small>هين ڪنيسٽ پهرين اسرائيلي قانون ساز اسيمبلي بڻجي وئي جنهن سال <small>1988</small>ع کان وٺي پنهنجي مڪمل چار سالن جي مدت کي جلد تحليل ڪرڻ کانسواءِ مڪمل ڪيو، سال <small>2018-2022</small>ع جي ڊگهي سياسي بحران کي ختم ڪيو جنهن ۾ لڳاتار پنج وقت کان اڳ چونڊون ٿيون. جڏهن ته، هن حڪومت جو دور سياسي انتشار سان ڀريل هو، جن ۾ عدالتي سڌارن تي وڏي پيماني تي احتجاج، 7 آڪٽوبر جي حملي ۽ ان کان پوءِ غزه جنگ ۽ هريدي فوجي ڀرتي تي بار بار اتحادي بحران شامل هئا. جيئن ته ڪنهن به ڌر کي اڪثريت ملڻ جو امڪان نه هو، ان ڪري ’دي گارجين‘ اخبار لکيو ته هن چونڊ جي نتيجي ۾ هاڻي ڪيترن ئي هفتن تائين اهو طئي ڪرڻ لاءِ مقابلو هلندو ته ڪهڙو بلاڪ حڪومت ٺاهي سگهي ٿو. هن چونڊ ۾ اسرائيلي عرب ووٽرن جي رڪارڊ شرڪت ڏسڻ ۾ آئي. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جي سياسي ماهر ڊوو ويڪسمين موجب، جيڪڏهن عرب پارٽين کي سٺيون سيٽون مليون ته اها <small>1993</small>ع کان <small>1995</small>ع واري يتزاڪ رابن جي حڪومت کانپوءِ پهرين اهڙي حڪومت ٿي سگهي ٿي، جيڪا عرب پارٽين جي ٻاهران حمايت تي ڀاڙيندي. [[بي بي سي نيوز|بي بي سي]] جي سفارتي معاملن جي نامه‌نگار پال ايڊمز ٻڌايو ته اسرائيلي عرب، جن جي ووٽنگ ۾ شرڪت عام طور تي يهودي اسرائيلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي، هن ڀيري نيتن ياهو کي شڪست ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ لاءِ متحرڪ ٿيا هئا. يشار پارٽي (<small>Yashar</small>) جي اڳواڻ گئدي آئزنڪوٽ (<small>Gadi</small> <small>Eisenkot</small>) چيو ته هي چونڊ وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو خلاف بي اعتمادي جو ووٽ آهي. اڳوڻي وزيراعظم يائير ليپڊ (<small>Yair Lapid</small>) ان کي ليڪوڊ بلاڪ جي ”مڪمل تباهي“ قرار ڏنو. انتهائي ساڄي ڌر جي پارٽي ’اوتزما يهودت‘ (<small>Otzma Yehudit</small>) جي اڳواڻ اتمار بين گوير (<small>Itamar Ben-Gvir</small>) جي مددگار، اوشر گبائي (<small>Ushar Gabai</small>) صحافين کي چيو: ”ظاهر آهي ته مان مايوس آهيان، اسرائيل جا ماڻهو بيوقوف آهن.“ نتنياهو چيو ته هو هن چونڊ کي پنهنجي شڪست نٿو سمجهي. هن دعويٰ ڪئي ته "صيهوني عوام" جي اڪثريت ساڄي ڌر جي پارٽين کي ووٽ ڏنو آهي ۽ ڪنيسٽ (اسرائيلي پارليامينٽ) کي ”هڪ مضبوط، ساڄي ڌر واري، قومپرست حڪومت“ قائم ڪرڻ گهرجي. هن عرب پارٽين سان گڏجي اتحادي حڪومت ٺاهڻ جي خيال کي رد ڪري ڇڏيو. سياسي تجزيه نگار عابد ابو شهاده (<small>Abed Abou Shhadeh</small>) ان امڪان ڏانهن اشارو ڪيو ته مخالف ڌر جي بلاڪ مان ڪا هڪ پارٽي پنهنجي اتحاد کان ڌار ٿي (باغي ٿي) نيتن ياهو جي بلاڪ ۾ شامل ٿي سگهي ٿي. 28 آڪٽوبر 2026ع تي شام جو 5:15 وڳي (IST) تائين، نيتن ياهو جي اڳواڻي واري بلاڪ (جنهن ۾ ليڪوڊ، اوتزما يهودت، يونائيٽيڊ توراه جوڊائزم، شاس ۽ ريليجس صيونيسٽ پارٽي شامل آهن) ڪنيسٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني تقريباً 53 سيٽون حاصل ڪري ورتيون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ آئزنڪوٽ جي اڳواڻي واري مخالف ڌر (جنهن ۾ يشار، ٽوگيدر، ڊيموڪريٽس ۽ اسرائيل بيتينو شامل آهن) وٽ 48 سيٽون هيون. حڪمران لِڪود پارٽي هڪ بيان ۾ دعويٰ ڪئي ته 28 آڪٽوبر 2026ع تي جزوي چونڊ نتيجا جاري ٿيڻ کان پوءِ اليڪشن "عرب پارٽين پاران چوري" ڪئي وئي هئي. انهن نتيجن نيتن ياهو جي اتحاد کي اڪثريت کان گهٽ ڪري ڇڏيو ۽ عرب قيادت وارين پارٽين لاءِ رڪارڊ 19 سيٽون حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي ڪئي. پارٽي مطالبو ڪيو ته اسرائيل پوليس ۽ شن بيت فوري طور تي عرب برادرين ۾ وڏي پيماني تي بي ضابطگين جي جاچ شروع ڪن، جن ۾ نقد رشوت، ووٽر کي ڌمڪيون ڏيڻ، ٻٽي ووٽنگ ۽ غير قانوني موبلائيزيشن سافٽ ويئر جو استعمال شامل آهي. لِڪود جي بيان ۾ الزام لڳايو ويو ته عرب اڪثريتي پارٽيون "دهشتگردي ۽ يهودي رياست جي تباهي جي حمايت ڪن ٿيون." هڪ آزاد حقيقت چيڪ ڪندڙ نشاندهي ڪئي ته لِڪود منظم جعلسازي جي الزامن جي حمايت لاءِ ڪو به عوامي ثبوت پيش نه ڪيو. الزامن کي هڪ سي اي سي آفيسر پاران رد ڪيو ويو، جنهن چيو ته وسيع بي ضابطگين يا منظم ڇڪتاڻ جو ڪو به ثبوت ناهي ۽ چونڊ عمل "صاف" هو. "راعام" ۽ "جوائنٽ لسٽ" جي نمائندن پاران بيان بازي جي مذمت ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسرائيل جي سياست]] [[زمرو:چونڊون بلحاظ ملڪ ۽ سال]] 4ao8gm1vo7hx42ep17d3w3zokakq82z 426082 426074 2026-10-29T12:44:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 426082 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox Election | country = [[اسرائيل]] | previous_election = [[2022 Israeli legislative election|2022]] | next_election = "اڳيان" | election_date = {{Start date|2026|10|27|df=y}} | opinion_polls = سال 2026ع جي اسرائيلي قانون ساز چونڊين لاء اوپينيئن پول | seats_for_election = اسرائيلي پارليامينٽ "ڪنيسٽ" جي سڀني 120 سيٽن لاء | ongoing = no | majority_seats = 61 | turnout = 77.7% ({{increase}} 7.07pp) | reporting = 94.45 | last_update = 29 آڪٽوبر، 2026ع، 11:16 | time_zone = [[Israel Standard Time|IST]] | party1 = ليڪوڊ پارٽي{{efn|In a vote-sharing agreement with RZP-Zehut}}{{efn|A merger deal with New Hope, which brought 4 additional seats (from the previous Knesset composition).}} | leader1 = بنيامين نيتن ياهو | percentage1 = 20.62 | seats1 = 26 | last_election1 = 36 | party2 = ياشار پارٽي{{efn|In a vote-sharing agreement with the Democrats}} | leader2 = گئدي آئزنڪوٽ | percentage2 = 16.14 | seats2 = 21 | last_election2 = نوان | party3 = ٽوگيدر پارٽي | leader3 = نفتالي بينيٽ{{efn|Together is a joint list between [[Bennett 2026]], headed by Bennett, and [[Yesh Atid]], headed by [[Yair Lapid]], with Bennett heading the combined list.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/naftali-bennett-and-yair-lapid-announce-united-run-under-bennett-in-2026-elections/|title=Naftali Bennett and Yair Lapid announce united run under Bennett in 2026 elections|date=26 April 2026|access-date=25 May 2026|work=The Times of Israel|last1=Sokol|first1=Sam}}</ref>}} | percentage3 = 9.15 | seats3 = 12 | last_election3 = 24 | party4 = [[Joint List]]{{efn|The alliance includes [[Balad (political party)|Balad]], [[Hadash]], and [[Ta'al]].}} | leader4 = يوسف جبارين | percentage4 = 9.04 | seats4 = 11 | last_election4 = 5 | party5 = [[The Democrats (Israel)|Democrats]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Yashar.}} | leader5 = يئير گولان | percentage5 = 6.47 | seats5 = 8 | last_election5 = 4 | party6 = رعام | leader6 = منصور عباس | percentage6 = 6.03 | seats6 = 8 | last_election6 = 5 | party7 = يسرائيل بيتينو | leader7 = اوگدور لبرمان | percentage7 = 5.93 | seats7 = 7 | last_election7 = 6 | party8 = اوتزما يهودت | leader8 = اتمار بين-گوير | percentage8 = 5.61 | seats8 = 7 | last_election8 = 7 | party9 = UTJ | leader9 = يعڪوف آشن | percentage9 = 5.58 | seats9 = 7 | last_election9 = 7 | party10 = شاس پارٽي | leader10 = [[Aryeh Deri]] | percentage10 = 5.28 | seats10 = 7 | last_election10 = 11 | party11 = [[Religious Zionist Party|RZP]]–<wbr>[[Zehut]]{{efn|In a vote-sharing agreement with Likud}} | leader11 = [[Bezalel Smotrich]]{{efn|Zehut is led by [[Moshe Feiglin]].}} | percentage11 = 4.86 | seats11 = 6 | last_election11 = 7 | title = وزيراعظم | before_election = بنيامين نيتن ياهو | before_party = لڪود پارٽي | after_election = | after_party = }} '''[[اسرائيل]]''' ۾ [[27 آڪٽوبر]] [[2026ع]] تي قانون ساز چونڊون منعقد ٿيون ته جيئن <small>26</small>هين ڪنيسٽ جي <small>120</small> ميمبرن کي چونڊيو وڃي ۽ وزيراعظم بنجمن نيتن ياهو جي اڳواڻي ۾ <small>37</small>هين حڪومت جي جاءِ تي ايندڙ حڪومتي اتحاد جو تعين ڪيو وڃي. <small>25</small>هين ڪنيسٽ پهرين اسرائيلي قانون ساز اسيمبلي بڻجي وئي جنهن سال <small>1988</small>ع کان وٺي پنهنجي مڪمل چار سالن جي مدت کي جلد تحليل ڪرڻ کانسواءِ مڪمل ڪيو، سال <small>2018-2022</small>ع جي ڊگهي سياسي بحران کي ختم ڪيو جنهن ۾ لڳاتار پنج وقت کان اڳ چونڊون ٿيون. جڏهن ته، هن حڪومت جو دور سياسي انتشار سان ڀريل هو، جن ۾ عدالتي سڌارن تي وڏي پيماني تي احتجاج، 7 آڪٽوبر جي حملي ۽ ان کان پوءِ غزه جنگ ۽ هريدي فوجي ڀرتي تي بار بار اتحادي بحران شامل هئا. جيئن ته ڪنهن به ڌر کي اڪثريت ملڻ جو امڪان نه هو، ان ڪري ’دي گارجين‘ اخبار لکيو ته هن چونڊ جي نتيجي ۾ هاڻي ڪيترن ئي هفتن تائين اهو طئي ڪرڻ لاءِ مقابلو هلندو ته ڪهڙو بلاڪ حڪومت ٺاهي سگهي ٿو. هن چونڊ ۾ اسرائيلي عرب ووٽرن جي رڪارڊ شرڪت ڏسڻ ۾ آئي. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جي سياسي ماهر ڊوو ويڪسمين موجب، جيڪڏهن عرب پارٽين کي سٺيون سيٽون مليون ته اها <small>1993</small>ع کان <small>1995</small>ع واري يتزاڪ رابن جي حڪومت کانپوءِ پهرين اهڙي حڪومت ٿي سگهي ٿي، جيڪا عرب پارٽين جي ٻاهران حمايت تي ڀاڙيندي. [[بي بي سي نيوز|بي بي سي]] جي سفارتي معاملن جي نامه‌نگار پال ايڊمز ٻڌايو ته اسرائيلي عرب، جن جي ووٽنگ ۾ شرڪت عام طور تي يهودي اسرائيلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي، هن ڀيري نيتن ياهو کي شڪست ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏيڻ لاءِ متحرڪ ٿيا هئا. يشار پارٽي (<small>Yashar</small>) جي اڳواڻ گئدي آئزنڪوٽ (<small>Gadi</small> <small>Eisenkot</small>) چيو ته هي چونڊ وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو خلاف بي اعتمادي جو ووٽ آهي. اڳوڻي وزيراعظم يائير ليپڊ (<small>Yair Lapid</small>) ان کي ليڪوڊ بلاڪ جي ”مڪمل تباهي“ قرار ڏنو. انتهائي ساڄي ڌر جي پارٽي ’اوتزما يهودت‘ (<small>Otzma Yehudit</small>) جي اڳواڻ اتمار بين گوير (<small>Itamar Ben-Gvir</small>) جي مددگار، اوشر گبائي (<small>Ushar Gabai</small>) صحافين کي چيو: ”ظاهر آهي ته مان مايوس آهيان، اسرائيل جا ماڻهو بيوقوف آهن.“ نتنياهو چيو ته هو هن چونڊ کي پنهنجي شڪست نٿو سمجهي. هن دعويٰ ڪئي ته "صيهوني عوام" جي اڪثريت ساڄي ڌر جي پارٽين کي ووٽ ڏنو آهي ۽ ڪنيسٽ (اسرائيلي پارليامينٽ) کي ”هڪ مضبوط، ساڄي ڌر واري، قومپرست حڪومت“ قائم ڪرڻ گهرجي. هن عرب پارٽين سان گڏجي اتحادي حڪومت ٺاهڻ جي خيال کي رد ڪري ڇڏيو. سياسي تجزيه نگار عابد ابو شهاده (<small>Abed Abou Shhadeh</small>) ان امڪان ڏانهن اشارو ڪيو ته مخالف ڌر جي بلاڪ مان ڪا هڪ پارٽي پنهنجي اتحاد کان ڌار ٿي (باغي ٿي) نيتن ياهو جي بلاڪ ۾ شامل ٿي سگهي ٿي. 28 آڪٽوبر 2026ع تي شام جو 5:15 وڳي (IST) تائين، نيتن ياهو جي اڳواڻي واري بلاڪ (جنهن ۾ ليڪوڊ، اوتزما يهودت، يونائيٽيڊ توراه جوڊائزم، شاس ۽ ريليجس صيونيسٽ پارٽي شامل آهن) ڪنيسٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني تقريباً 53 سيٽون حاصل ڪري ورتيون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ آئزنڪوٽ جي اڳواڻي واري مخالف ڌر (جنهن ۾ يشار، ٽوگيدر، ڊيموڪريٽس ۽ اسرائيل بيتينو شامل آهن) وٽ 48 سيٽون هيون. حڪمران لِڪود پارٽي هڪ بيان ۾ دعويٰ ڪئي ته 28 آڪٽوبر 2026ع تي جزوي چونڊ نتيجا جاري ٿيڻ کان پوءِ اليڪشن "عرب پارٽين پاران چوري" ڪئي وئي هئي. انهن نتيجن نيتن ياهو جي اتحاد کي اڪثريت کان گهٽ ڪري ڇڏيو ۽ عرب قيادت وارين پارٽين لاءِ رڪارڊ 19 سيٽون حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي ڪئي. پارٽي مطالبو ڪيو ته اسرائيل پوليس ۽ شن بيت فوري طور تي عرب برادرين ۾ وڏي پيماني تي بي ضابطگين جي جاچ شروع ڪن، جن ۾ نقد رشوت، ووٽر کي ڌمڪيون ڏيڻ، ٻٽي ووٽنگ ۽ غير قانوني موبلائيزيشن سافٽ ويئر جو استعمال شامل آهي. لِڪود جي بيان ۾ الزام لڳايو ويو ته عرب اڪثريتي پارٽيون "دهشتگردي ۽ يهودي رياست جي تباهي جي حمايت ڪن ٿيون." هڪ آزاد حقيقت چيڪ ڪندڙ نشاندهي ڪئي ته لِڪود منظم جعلسازي جي الزامن جي حمايت لاءِ ڪو به عوامي ثبوت پيش نه ڪيو. الزامن کي هڪ سي اي سي آفيسر پاران رد ڪيو ويو، جنهن چيو ته وسيع بي ضابطگين يا منظم ڇڪتاڻ جو ڪو به ثبوت ناهي ۽ چونڊ عمل "صاف" هو. "راعام" ۽ "جوائنٽ لسٽ" جي نمائندن پاران بيان بازي جي مذمت ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسرائيل جي سياست]] [[زمرو:چونڊون بلحاظ ملڪ ۽ سال]] p5xe6pr2fnfrlrb9wkuqx92qkttens2 0 104955 426110 2026-10-29T13:40:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1382397317|Hamad Tower]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 426110 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=حمد ٽاور|native_name=برج حمد|native_name_lang=ar|location=[[Riyadh]], [[Saudi Arabia]]|coordinates={{Coord|24|41|31|N|46|40|58|E|type:landmark_region:SA-ES|display=inline,title}}|image=File:Hamad Tower Riyadh, 2023.jpeg|caption=Hamad Tower, 2023|image_size=150px|logo=Hamad Tower Riyadh logo.png|logo_size=150px|status=Completed|construction_start_date=2010|completion_date=2016<ref>{{Cite web |last=Release |first=Press |title=Selective growth in some of Riyadh's real estate sectors |url=https://www.zawya.com/en/press-release/selective-growth-in-some-of-riyadhs-real-estate-sectors-vjjhv4m0 |access-date=2023-12-20 |website=www.zawya.com |language=en}}</ref>|owner=Etihad Al Khaledia Company|floor_count=39|building_type=Office|architectural_style=Modern Najdi|height={{convert|163|m|abbr=on}}|architecture_firm=Abdulelah Al Mohanna Engineering Consultants (AAMEC)|main_contractor=Al Tameer Development & Construction|namesake=Sheikh Hamad bin Saleh al-Hamoudi<ref>{{Cite web |title=Hamed Tower |url=https://aalmohanna.com/en/projects/hamed-tower/ |access-date=2023-12-20 |website=Abdulelah Almohanna |language=en-US}}</ref>|grounds_area={{convert|38000|m2|sqft|-2|abbr=on}}|website={{URL|https://hamadtower.com/}}}} '''حمد ٽاور''' ( {{Langx|ar|برج حمد}}) [[سعودي عرب]] جي [[رياض]] جي الاولايا ضلعي ۾ هڪ تجارتي آسمان ڇهندڙ عمارت آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2015-10-05|quote=2023-12-20}}</ref> جيڪو الفيصليه ٽاور جي ڀرسان واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> 163 ميٽر (535 فوٽ) جي اوچائي سان، اها [[رياض]] ۾ 20 هين اچي ترين عمارت ۽ [[سعودي عرب]] ۾ 34 هين اچي ترين عمارت آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> اها سال 2010ع ۽ 2016ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي ۽ شهر جي اهم جڳهن مان هڪ آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-11-29|quote=2023-12-20}}</ref> هن ٽاور جو نالو شيخ حمد بن صالح الحمودي جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي ملٽي نيشنل فرمن جا آفيس آهن، جن ۾ ايٽڪنز، هولمن فينوڪ ولن، سسٽرا، [[سامسنگ|سام سنگ]] ۽ [[لينووو]] شامل آهن. aw46tw8u3olti2yfm8fkk1fupoh0y0h 426111 426110 2026-10-29T13:41:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426111 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=حمد ٽاور|native_name=برج حمد|native_name_lang=ar|location=[[Riyadh]], [[Saudi Arabia]]|coordinates={{Coord|24|41|31|N|46|40|58|E|type:landmark_region:SA-ES|display=inline,title}}|image=File:Hamad Tower Riyadh, 2023.jpeg|caption=Hamad Tower, 2023|image_size=150px|logo=Hamad Tower Riyadh logo.png|logo_size=150px|status=Completed|construction_start_date=2010|completion_date=2016<ref>{{Cite web |last=Release |first=Press |title=Selective growth in some of Riyadh's real estate sectors |url=https://www.zawya.com/en/press-release/selective-growth-in-some-of-riyadhs-real-estate-sectors-vjjhv4m0 |access-date=2023-12-20 |website=www.zawya.com |language=en}}</ref>|owner=Etihad Al Khaledia Company|floor_count=39|building_type=Office|architectural_style=Modern Najdi|height={{convert|163|m|abbr=on}}|architecture_firm=Abdulelah Al Mohanna Engineering Consultants (AAMEC)|main_contractor=Al Tameer Development & Construction|namesake=Sheikh Hamad bin Saleh al-Hamoudi<ref>{{Cite web |title=Hamed Tower |url=https://aalmohanna.com/en/projects/hamed-tower/ |access-date=2023-12-20 |website=Abdulelah Almohanna |language=en-US}}</ref>|grounds_area={{convert|38000|m2|sqft|-2|abbr=on}}|website={{URL|https://hamadtower.com/}}}} '''حمد ٽاور''' ( {{Langx|ar|برج حمد}}) [[سعودي عرب]] جي [[رياض]] جي الاولايا ضلعي ۾ هڪ تجارتي آسمان ڇهندڙ عمارت آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2015-10-05|quote=2023-12-20}}</ref> جيڪو الفيصليه ٽاور جي ڀرسان واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> 163 ميٽر (535 فوٽ) جي اوچائي سان، اها [[رياض]] ۾ 20 هين اچي ترين عمارت ۽ [[سعودي عرب]] ۾ 34 هين اچي ترين عمارت آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> اها سال 2010ع ۽ 2016ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي ۽ شهر جي اهم جڳهن مان هڪ آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-11-29|quote=2023-12-20}}</ref> هن ٽاور جو نالو شيخ حمد بن صالح الحمودي جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي ملٽي نيشنل فرمن جا آفيس آهن، جن ۾ ايٽڪنز، هولمن فينوڪ ولن، سسٽرا، [[سامسنگ|سام سنگ]] ۽ [[لينووو]] شامل آهن. [[زمرو:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] t2316rodkyoq9q2544a2sgbtvnyqmt8 426112 426111 2026-10-29T13:41:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426112 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=حمد ٽاور|native_name=برج حمد|native_name_lang=ar|location=[[Riyadh]], [[Saudi Arabia]]|coordinates={{Coord|24|41|31|N|46|40|58|E|type:landmark_region:SA-ES|display=inline,title}}|image=File:Hamad Tower Riyadh, 2023.jpeg|caption=Hamad Tower, 2023|image_size=150px|logo=Hamad Tower Riyadh logo.png|logo_size=150px|status=Completed|construction_start_date=2010|completion_date=2016<ref>{{Cite web |last=Release |first=Press |title=Selective growth in some of Riyadh's real estate sectors |url=https://www.zawya.com/en/press-release/selective-growth-in-some-of-riyadhs-real-estate-sectors-vjjhv4m0 |access-date=2023-12-20 |website=www.zawya.com |language=en}}</ref>|owner=Etihad Al Khaledia Company|floor_count=39|building_type=Office|architectural_style=Modern Najdi|height={{convert|163|m|abbr=on}}|architecture_firm=Abdulelah Al Mohanna Engineering Consultants (AAMEC)|main_contractor=Al Tameer Development & Construction|namesake=Sheikh Hamad bin Saleh al-Hamoudi<ref>{{Cite web |title=Hamed Tower |url=https://aalmohanna.com/en/projects/hamed-tower/ |access-date=2023-12-20 |website=Abdulelah Almohanna |language=en-US}}</ref>|grounds_area={{convert|38000|m2|sqft|-2|abbr=on}}|website={{URL|https://hamadtower.com/}}}} '''حمد ٽاور''' ( {{Langx|ar|برج حمد}}) [[سعودي عرب]] جي [[رياض]] جي الاولايا ضلعي ۾ هڪ تجارتي آسمان ڇهندڙ عمارت آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2015-10-05|quote=2023-12-20}}</ref> جيڪو الفيصليه ٽاور جي ڀرسان واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> 163 ميٽر (535 فوٽ) جي اوچائي سان، اها [[رياض]] ۾ 20 هين اچي ترين عمارت ۽ [[سعودي عرب]] ۾ 34 هين اچي ترين عمارت آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> اها سال 2010ع ۽ 2016ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي ۽ شهر جي اهم جڳهن مان هڪ آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-11-29|quote=2023-12-20}}</ref> هن ٽاور جو نالو شيخ حمد بن صالح الحمودي جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي ملٽي نيشنل فرمن جا آفيس آهن، جن ۾ ايٽڪنز، هولمن فينوڪ ولن، سسٽرا، [[سامسنگ|سام سنگ]] ۽ [[لينووو]] شامل آهن. [[زمرو:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ ملڪ]] 7kl4wxb2n9aazyaqcuhv4gw5tfohfrm 426113 426112 2026-10-29T13:43:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 426113 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=حمد ٽاور|native_name=برج حمد|native_name_lang=ar|location=[[Riyadh]], [[Saudi Arabia]]|coordinates={{Coord|24|41|31|N|46|40|58|E|type:landmark_region:SA-ES|display=inline,title}}|image=File:Hamad Tower Riyadh, 2023.jpeg|caption=Hamad Tower, 2023|image_size=150px|logo=Hamad Tower Riyadh logo.png|logo_size=150px|status=Completed|construction_start_date=2010|completion_date=2016<ref>{{Cite web |last=Release |first=Press |title=Selective growth in some of Riyadh's real estate sectors |url=https://www.zawya.com/en/press-release/selective-growth-in-some-of-riyadhs-real-estate-sectors-vjjhv4m0 |access-date=2023-12-20 |website=www.zawya.com |language=en}}</ref>|owner=Etihad Al Khaledia Company|floor_count=39|building_type=Office|architectural_style=Modern Najdi|height={{convert|163|m|abbr=on}}|architecture_firm=Abdulelah Al Mohanna Engineering Consultants (AAMEC)|main_contractor=Al Tameer Development & Construction|namesake=Sheikh Hamad bin Saleh al-Hamoudi<ref>{{Cite web |title=Hamed Tower |url=https://aalmohanna.com/en/projects/hamed-tower/ |access-date=2023-12-20 |website=Abdulelah Almohanna |language=en-US}}</ref>|grounds_area={{convert|38000|m2|sqft|-2|abbr=on}}|website={{URL|https://hamadtower.com/}}}} '''حمد ٽاور''' ( {{Langx|ar|برج حمد}}) [[سعودي عرب]] جي [[رياض]] جي الاولايا ضلعي ۾ هڪ تجارتي آسمان ڇهندڙ عمارت آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2015-10-05|quote=2023-12-20}}</ref> جيڪو الفيصليه ٽاور جي ڀرسان واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> 163 ميٽر (535 فوٽ) جي اوچائي سان، اها [[رياض]] ۾ 20 هين اچي ترين عمارت ۽ [[سعودي عرب]] ۾ 34 هين اچي ترين عمارت آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> اها سال 2010ع ۽ 2016ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي ۽ شهر جي اهم جڳهن مان هڪ آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-11-29|quote=2023-12-20}}</ref> هن ٽاور جو نالو شيخ حمد بن صالح الحمودي جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي ملٽي نيشنل فرمن جا آفيس آهن، جن ۾ ايٽڪنز، هولمن فينوڪ ولن، سسٽرا، [[سامسنگ|سام سنگ]] ۽ [[لينووو]] شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ ملڪ]] oxcsph7zrr5tqgctqy2dp6uvtqxnrxo 426115 426113 2026-10-29T13:44:05Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[حماد ٽاور]] کي [[حمد ٽاور]] ڏانھن چوريو 426113 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=حمد ٽاور|native_name=برج حمد|native_name_lang=ar|location=[[Riyadh]], [[Saudi Arabia]]|coordinates={{Coord|24|41|31|N|46|40|58|E|type:landmark_region:SA-ES|display=inline,title}}|image=File:Hamad Tower Riyadh, 2023.jpeg|caption=Hamad Tower, 2023|image_size=150px|logo=Hamad Tower Riyadh logo.png|logo_size=150px|status=Completed|construction_start_date=2010|completion_date=2016<ref>{{Cite web |last=Release |first=Press |title=Selective growth in some of Riyadh's real estate sectors |url=https://www.zawya.com/en/press-release/selective-growth-in-some-of-riyadhs-real-estate-sectors-vjjhv4m0 |access-date=2023-12-20 |website=www.zawya.com |language=en}}</ref>|owner=Etihad Al Khaledia Company|floor_count=39|building_type=Office|architectural_style=Modern Najdi|height={{convert|163|m|abbr=on}}|architecture_firm=Abdulelah Al Mohanna Engineering Consultants (AAMEC)|main_contractor=Al Tameer Development & Construction|namesake=Sheikh Hamad bin Saleh al-Hamoudi<ref>{{Cite web |title=Hamed Tower |url=https://aalmohanna.com/en/projects/hamed-tower/ |access-date=2023-12-20 |website=Abdulelah Almohanna |language=en-US}}</ref>|grounds_area={{convert|38000|m2|sqft|-2|abbr=on}}|website={{URL|https://hamadtower.com/}}}} '''حمد ٽاور''' ( {{Langx|ar|برج حمد}}) [[سعودي عرب]] جي [[رياض]] جي الاولايا ضلعي ۾ هڪ تجارتي آسمان ڇهندڙ عمارت آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2015-10-05|quote=2023-12-20}}</ref> جيڪو الفيصليه ٽاور جي ڀرسان واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> 163 ميٽر (535 فوٽ) جي اوچائي سان، اها [[رياض]] ۾ 20 هين اچي ترين عمارت ۽ [[سعودي عرب]] ۾ 34 هين اچي ترين عمارت آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-12-20}}</ref> اها سال 2010ع ۽ 2016ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي ۽ شهر جي اهم جڳهن مان هڪ آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-11-29|quote=2023-12-20}}</ref> هن ٽاور جو نالو شيخ حمد بن صالح الحمودي جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان ۾ ڪيترن ئي ملٽي نيشنل فرمن جا آفيس آهن، جن ۾ ايٽڪنز، هولمن فينوڪ ولن، سسٽرا، [[سامسنگ|سام سنگ]] ۽ [[لينووو]] شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ ملڪ]] oxcsph7zrr5tqgctqy2dp6uvtqxnrxo 14 104956 426114 2026-10-29T13:43:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ ملڪ]] 426114 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ ملڪ]] cu1q73nvfpjqm0pjvf3itu4b6tnbhjc 0 104957 426116 2026-10-29T13:44:05Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[حماد ٽاور]] کي [[حمد ٽاور]] ڏانھن چوريو 426116 wikitext text/x-wiki #چوريو [[حمد ٽاور]] jpil8la49alckkvqmaplf8wa01crm05 0 104958 426117 2026-10-29T13:55:38Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1371280289|Expedition of al-Muraysi']]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 426117 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|date=December 627 AD, or Sha'ban 6 AH}}'''المريسيع جي مهم''' ( {{langx|ar|غزوة المريسيع}}) قبيلي بنو مصطلق خلاف هڪ ابتدائي مسلمان مهم هئي جيڪا ڊسمبر 627 عيسوي ۾ ٿي هئي. <ref>{{Cite book |last=Watt |first=W. Montgomery |url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp |title=Muhammad at Medina |publisher=Oxford At The Clarendon Press |year=1956 |page=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n362 341] |author-link=W. Montgomery Watt}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=1957}}</ref> 8t1bl22xyifn4m5lq9i0r02nu22ry8o 426118 426117 2026-10-29T13:56:09Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[المريسي جو سفر]] کي [[المريسيع جي مهم]] ڏانھن چوريو 426117 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|date=December 627 AD, or Sha'ban 6 AH}}'''المريسيع جي مهم''' ( {{langx|ar|غزوة المريسيع}}) قبيلي بنو مصطلق خلاف هڪ ابتدائي مسلمان مهم هئي جيڪا ڊسمبر 627 عيسوي ۾ ٿي هئي. <ref>{{Cite book |last=Watt |first=W. Montgomery |url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp |title=Muhammad at Medina |publisher=Oxford At The Clarendon Press |year=1956 |page=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n362 341] |author-link=W. Montgomery Watt}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=1957}}</ref> 8t1bl22xyifn4m5lq9i0r02nu22ry8o 426120 426118 2026-10-29T16:04:10Z Memon2025 21315 /* */ 426120 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|date=December 627 AD, or Sha'ban 6 AH}}'''المريسيع جي مهم''' ( {{langx|ar|غزوة المريسيع}}) قبيلي بنو مصطلق خلاف هڪ ابتدائي مسلمان مهم هئي جيڪا ڊسمبر 627 عيسوي ۾ ٿي هئي.<ref>{{Cite book |last=Watt |first=W. Montgomery |url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp |title=Muhammad at Medina |publisher=Oxford At The Clarendon Press |year=1956 |page=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n362 341] |author-link=W. Montgomery Watt}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=1957}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 8cxekln2aqd6dht2s4dvhuo3tpcharz 0 104959 426119 2026-10-29T13:56:09Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[المريسي جو سفر]] کي [[المريسيع جي مهم]] ڏانھن چوريو 426119 wikitext text/x-wiki #چوريو [[المريسيع جي مهم]] gb7qphaneqauvmcpy8phjnkp3dm7002 14 104960 426123 2026-10-29T16:11:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:محمد]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] 426123 wikitext text/x-wiki [[زمرو:محمد]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] 4j12evd5u0vwlxjz74qqykkx2hnf0wk 14 104961 426128 2026-10-29T16:18:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] 426128 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] 6oaglvacuyhjoi53o1hn1tl3ntgawwe 14 104962 426133 2026-10-29T16:24:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] 426133 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غزوه]] [[زمرو:محمد جون جنگي مهمون]] 6oaglvacuyhjoi53o1hn1tl3ntgawwe 0 104963 426134 2026-10-29T16:46:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ناٽڪ نويس، مزاح نگار ۽ اسٽيج فنڪار}} {{Infobox writer | name = رام گيانچنداڻي | native_name = رام گيانچنداڻي | birth_date = 18 فيبروري 1933ع | birth_place = [[نوابشاهه]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = | occupation = ناٽڪ نويس، هدايتڪار، اداڪار ۽ ليکڪ | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = ... 426134 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ناٽڪ نويس، مزاح نگار ۽ اسٽيج فنڪار}} {{Infobox writer | name = رام گيانچنداڻي | native_name = رام گيانچنداڻي | birth_date = 18 فيبروري 1933ع | birth_place = [[نوابشاهه]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = | occupation = ناٽڪ نويس، هدايتڪار، اداڪار ۽ ليکڪ | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[طنز]]، [[مزاح]] | notableworks = ''مون کي صرف ڪم کپي'' (1964ع)، ''کٽي آيو خير سان'' (1984ع)، ''اُلجهن'' (1962ع)، ''يار دلدار'' (1970ع) }} '''رام گيانچنداڻي''' (انگريزي: ''Ram Gianchandani''؛ پيدائش: 18 فيبروري 1933ع) سنڌي ٻوليءَ جو [[ناٽڪ نويس]]، مزاح نگار، هدايتڪار ۽ اسٽيج فنڪار آهي. سندس لکڻين ۾ سماجي مسئلن، انساني روين ۽ معاشرتي براين تي طنز ۽ مزاح ذريعي تنقيد نمايان آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ کيس سنڌي ناٽڪ نويس طور متعارف ڪرائيندي سندس تخليقن ''مون کي صرف ڪم کپي'' (1964ع) ۽ ''کٽي آيو خير سان'' (1984ع) جو خاص ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=45 |language=en }}</ref> سنڌي ناٽڪ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر [[محمد يوسف پنهور]] جي تحقيق موجب، رام گيانچنداڻي هندستان ۾ سنڌي ناٽڪ جي مختلف تنظيمن سان لاڳاپيل رهيو، جتي هن ناٽڪ لکڻ سان گڏ هدايتڪاري ۽ اداڪاريءَ ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="Panhwar1992">{{cite book |last=پنهور |first=محمد يوسف |title=سنڌي ناٽڪ جي تاريخ |publisher=انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي |location=ڄام شورو |year=1992 |language=sd |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2020/11/blog-post_27.html }}</ref> == شروعاتي زندگي == رام گيانچنداڻي 18 فيبروري 1933ع تي [[نوابشاهه]]، سنڌ ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي تاريخ ۽ هنڌ جو ذڪر اسلم عباسيءَ جي ڪتاب ''ضلعو نوشهرو فيروز (تاريخ جي آئيني ۾)'' ۾ ملي ٿو. ان ڪتاب موجب، هن ناٽڪن کان سواءِ مضمون ۽ ڪهاڻيون پڻ لکيون.<ref name="Abbasi2007">{{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهرو فيروز (تاريخ جي آئيني ۾) |year=2007 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/ضلعو_نوشهرو_فيروز-تاريخ_جي_آئيني_۾-اسلم_عباسي-2007-صاف.pdf }}</ref> سندس ابتدائي تعليم، خانداني پسمنظر ۽ ناٽڪ نويسيءَ جي شروعات بابت تفصيلي معلومات دستياب ماخذن مان واضح نه ٿي سگهي آهي. == ادبي ۽ ناٽڪي سرگرميون == === سنڌو ڪلاسنگم، دهلي === 1961ع ڌاري دهليءَ ۾ رامچند گرسهاڻي ۽ هري آر. مٿراڻيءَ جي ڪوششن سان ''سنڌو ڪلاسنگم'' قائم ٿيو. ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور موجب، رام گيانچنداڻي هن تنظيم جي مکيه ليکڪن ۽ هدايتڪارن مان هڪ هو. هن تنظيم سان لاڳاپيل ٻين ليکڪن ۾ هريڪانت ڄيٺواڻي، جيون گرسهاڻي، واسديو نرمل، لڇمڻ ڀاٽيا ۽ هيمراج ناگواڻي شامل هئا. تنظيم جي ناٽڪن ۾ رام گيانچنداڻي اداڪار طور پڻ حصو ورتو.<ref name="Panhwar1992"/> 1962ع ۾ سندس لکيل ناٽڪ ''اُلجهن'' سنڌو ڪلاسنگم، دهليءَ جي حوالي سان درج ٿيل آهي. پنهور هن کي راز ڀريو سماجي ايڪانڪي ناٽڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Panhwar1992"/> === سنڌو ڀارتي سوسائٽي === 1968ع ڌاري دهليءَ ۾ ''سنڌو ڀارتي سوسائٽي'' قائم ٿي، جنهن جو بانيڪار رام رکياڻي هو. ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور موجب، رام گيانچنداڻي هن سوسائٽيءَ جو مکيه ليکڪ ۽ رام رکياڻي مکيه هدايتڪار هو.<ref name="Panhwar1992"/> هن سوسائٽيءَ جي پيش ڪيل ناٽڪن ۾ ''ڍونگ ئي ڍونگ''، ''ڳولها ۾''، ''وهمي''، ''انارڪليءَ جي واپسي''، ''ضرورت آ جوءِ جي''، ''وڏا ماڻهو''، ''يار دلدار'' ۽ ''کٽي آيو خير سان'' شامل هئا. انهن پيشڪشن ۾ ڊالي ناواڻي، ڪمليش گنگواڻي، موهن ٽهلياڻي، منوهر لعل مٽائي، رام گيانچنداڻي، رميش نوتاڻي، رام رکياڻي، اندر ڪيولراماڻي ۽ ٻين فنڪارن حصو ورتو.<ref name="Panhwar1992"/> == اهم ناٽڪ ۽ تخليقون == رام گيانچنداڻيءَ جا ڪيترائي ناٽڪ سنڌي اسٽيج سان لاڳاپيل رهيا آهن. سندس ڪجهه ناٽڪن جا نالا ۽ سال موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور جي ناٽڪن بابت تاريخوار تحقيق مان ملن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9ab9d4;" |+ style="background:#24577c;color:white;padding:8px;" | رام گيانچنداڻيءَ جون حوالن سان سڃاتل تخليقون ! style="background:#dcecf7;" | سال ! style="background:#dcecf7;" | ناٽڪ ! style="background:#dcecf7;" | صنف يا تفصيل ! style="background:#dcecf7;" | حوالو |- | 1962ع | '''اُلجهن''' | راز ڀريو سماجي ايڪانڪي؛ سنڌو ڪلاسنگم، دهلي | <ref name="Panhwar1992"/> |- | 1964ع | '''مون کي صرف ڪم کپي''' | طنز ۽ مزاح سان لاڳاپيل ناٽڪ | <ref name="Jotwani1996"/> |- | 1970ع | '''يار دلدار''' | سماجي ناٽڪ؛ سنڌو ڀارتي سوسائٽي، دهلي | <ref name="Panhwar1992"/> |- | 1971ع | '''کٽي آيو خير سان''' | سماجي وڏو ناٽڪ؛ سنڌو ڀارتي سوسائٽي، دهلي | <ref name="Panhwar1992"/> |- | 1972ع | '''ڄيٺو ۽ ميٺو''' | سماجي وڏو ناٽڪ؛ مهراڻ ناٽڪ منڊلي، دهلي | <ref name="Panhwar1992"/> |- | 1976ع | '''پنجوڙ''' | پرانپڇي جي هندي ناٽڪ جو سنڌي ترجمو؛ سنڌو ڪلاسنگم، دهلي | <ref name="Panhwar1992"/> |- | 1984ع | '''کٽي آيو خير سان''' | جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ڄاڻايل سال؛ 1971ع واري اسٽيج پيشڪش سان تاريخي فرق موجود آهي | <ref name="Jotwani1996"/> |} ''کٽي آيو خير سان'' بابت ٻن ماخذن ۾ مختلف سال ملن ٿا. ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور 1971ع ۾ ان جي اسٽيج پيشڪش درج ڪئي آهي، جڏهن ته موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ 1984ع ڄاڻايل آهي. موجوده ماخذن مان اهو واضح نٿو ٿئي ته 1984ع اشاعت، نئين پيشڪش يا ڪنهن ٻي صورت جو سال آهي.<ref name="Panhwar1992"/><ref name="Jotwani1996"/> == طنز ۽ مزاح == رام گيانچنداڻيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ ۾ طنز ۽ مزاح کي سماجي تنقيد جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب، سندس لکڻين ۾ مزاح ۽ طنز معاشري جي براين خلاف اظهار جا اثرائتا وسيلا بڻجن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ناٽڪن ۾ سماجي موضوعن جي موجودگيءَ جو ثبوت ڊاڪٽر پنهور جي تاريخوار فهرست مان پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ ''اُلجهن''، ''يار دلدار''، ''کٽي آيو خير سان'' ۽ ''ڄيٺو ۽ ميٺو'' کي سماجي ناٽڪن جي مختلف صورتن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Panhwar1992"/> == کٽي آيو خير سان == ''کٽي آيو خير سان'' رام گيانچنداڻيءَ جي سڃاتل سنڌي ناٽڪن مان هڪ آهي. ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور جي تحقيق موجب، هي ناٽڪ 1971ع ۾ سنڌو ڀارتي سوسائٽي، دهليءَ جي حوالي سان درج ٿيل آهي.<ref name="Panhwar1992"/> هن ناٽڪ جي هڪ ٻي رڪارڊ ٿيل پيشڪش ''Sindhu Art Theatre International'' جي نالي سان موجود آهي، جنهن ۾ ليکڪ طور رام گيانچنداڻي ۽ هدايتڪار طور رميش ڄاڃاڻيءَ جو نالو ڏنل آهي.<ref name="KhatiProduction">{{cite web |title=Khati Aayo Khair San - Sindhu Art Theatre International presentation |url=https://sindhyat.com/database/searchresults/niru |website=Sindhyat |publisher=Radio Sindhi |date=2023-01-21 |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> هن پيشڪش جي دستياب معلومات موجب، ان ۾ نيرو آسراڻي، جيا آسراڻي، انيل سداڻي، ايل. سچديو، ديپا مهتا ۽ رام بخشاڻي اداڪاري ڪئي. موسيقي راجن ڄاڃاڻيءَ ترتيب ڏني، جڏهن ته فني هدايت شرت ڀڳتاڻيءَ جي ذمي هئي.<ref name="KhatiProduction"/> هيءَ پيشڪش سنڌي ناٽڪ جي رڪارڊ ٿيل ورثي جو هڪ مثال آهي. موجوده رڪارڊ مان ان جي اصل اسٽيج پيشڪش جي تاريخ قطعي طور معلوم نٿي ٿئي. == سنڌي ناٽڪ ۾ حيثيت == رام گيانچنداڻيءَ جو ڪم هندستان ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ناٽڪ جي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور جي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته هو دهليءَ جي ناٽڪ تنظيمن سان ليکڪ، هدايتڪار ۽ اداڪار طور وابسته رهيو. سندس ناٽڪن جي تاريخوار موجودگي 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾ سنڌي اسٽيج جي سرگرمين ۾ سندس شرڪت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Panhwar1992"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس طنزيه ۽ مزاحيه ناٽڪن جو ذڪر سنڌي ادب جي ان رجحان سان ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ سماجي مسئلن کي ناٽڪي اظهار جو موضوع بڻايو ويو.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي مزاحيه ادب]] * [[طنز]] * [[رام رکياڻي]] * [[موتي لال جوتواڻي]] * [[محمد يوسف پنهور]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://sindhishortstories.blogspot.com/2020/11/blog-post_27.html ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور — سنڌي ناٽڪ جي تاريخ] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] * [https://sindhyat.com/database/searchresults/niru کٽي آيو خير سان — ناٽڪ جي رڪارڊ ٿيل پيشڪش] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڊرامو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سنڌي ڊرامو] [[زمرو:1933ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ڊرامو]] [[زمرو:هندستان جا سنڌي اديب]] [[زمرو:نوابشاهه جا ماڻهو]] 21r0f5hjra3m1gonut0tbi7bhu5beo9 3 104964 426138 2026-10-29T17:10:06Z Neriah 13619 Neriah صفحي [[واپرائيندڙ بحث:Bruhpedia]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Estoppel]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Bruhpedia|Bruhpedia]]" to "[[Special:CentralAuth/Estoppel|Estoppel]]" 426138 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:Estoppel]] quecp6uywqpyl0o3b6tawk6q8iklbx8 0 104965 426139 2026-10-29T17:43:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1378488525|United Nations Development Programme]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 426139 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم | image = UNDP logo.svg | image_size = 100px | name = گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام | map = | map_size = | map_caption = | type = Programme | abbreviation = UNDP | headquarters = [[New York City]]<br />([[extraterritoriality|international territory]]) | leader_title = Administrator | leader_name = [[Alexander De Croo]]<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=8 December 2025 |title=UNDP Leadership Alexander De Croo UNDP Administrator |url=https://www.undp.org/our-leadership |website= |location=New York |publisher=UNDP |access-date=8 December 2025}}</ref> | status = Active | formation = 22 November 1965 | website = {{Official URL}} }} '''گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام''' ('''UNDP''') [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جو]] هڪ ادارو آهي جن کي ملڪن کي غربت ختم ڪرڻ ۽ [[پائيدار ترقي|پائيدار معاشي ترقي]] ۽ انساني ترقي حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ جو ڪم سونپيل آهي. يو اين ڊي پي ڊگهي مدت جي خود ڪفالت ۽ خوشحالي جي طرف مقامي صلاحيت کي ترقي ڏيڻ تي زور ڏئي ٿو. <ref name="britannica.com">{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> <ref name="w703">{{Cite book |last=Bellot |first=Jean-Marc |title=Making Peace: The Contribution of International Institutions |last2=Châtaigner |first2=Jean-Marc |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-349-29716-0 |editor-last=Devin |editor-first=Guillaume |series=The Sciences Po Series in International Relations and Political Economy |publication-place=New York |pages=137–138 |translator-last=Leverdier |translator-first=Roger |chapter=Reducing Poverty and Inequality? What Is the Purpose of UNDP? |doi=10.1057/9781137002129_9 |access-date=2026-08-15 |orig-date=First published in French in 2009 as ''Faire la paix. La part des institutions internationales'' |chapter-url=https://link.springer.com/10.1057/9781137002129_9}}</ref> [[نيو يارڪ شھر|نيويارڪ]] ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر تي ٻڌل، اها گڏيل قومن جي سڀ کان وڏي ترقياتي امداد جي ايجنسي آهي، <ref name="britannica.com">{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> جنهن جا آفيس 177 ملڪن ۾ آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> <ref name="The Biography of Kemal Dervis">{{حوالو ويب|archivedate=24 September 2011}}</ref> يو اين ڊي پي مڪمل طور تي گڏيل قومن جي ميمبر ملڪن جي رضاڪارانه عطين سان فنڊ ڪئي ويندي آهي. <ref name="The Biography of Kemal Dervis" /> syz0twvbcr6pemzhekso1qri4gyltwm 426140 426139 2026-10-29T17:44:28Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426140 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم | image = UNDP logo.svg | image_size = 100px | name = گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام | map = | map_size = | map_caption = | type = Programme | abbreviation = UNDP | headquarters = [[New York City]]<br />([[extraterritoriality|international territory]]) | leader_title = Administrator | leader_name = [[Alexander De Croo]]<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=8 December 2025 |title=UNDP Leadership Alexander De Croo UNDP Administrator |url=https://www.undp.org/our-leadership |website= |location=New York |publisher=UNDP |access-date=8 December 2025}}</ref> | status = Active | formation = 22 November 1965 | website = {{Official URL}} }} '''گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام''' ('''UNDP''') [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جو]] هڪ ادارو آهي جن کي ملڪن کي غربت ختم ڪرڻ ۽ [[پائيدار ترقي|پائيدار معاشي ترقي]] ۽ انساني ترقي حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ جو ڪم سونپيل آهي. يو اين ڊي پي ڊگهي مدت جي خود ڪفالت ۽ خوشحالي جي طرف مقامي صلاحيت کي ترقي ڏيڻ تي زور ڏئي ٿو. <ref name="britannica.com">{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> <ref name="w703">{{Cite book |last=Bellot |first=Jean-Marc |title=Making Peace: The Contribution of International Institutions |last2=Châtaigner |first2=Jean-Marc |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-349-29716-0 |editor-last=Devin |editor-first=Guillaume |series=The Sciences Po Series in International Relations and Political Economy |publication-place=New York |pages=137–138 |translator-last=Leverdier |translator-first=Roger |chapter=Reducing Poverty and Inequality? What Is the Purpose of UNDP? |doi=10.1057/9781137002129_9 |access-date=2026-08-15 |orig-date=First published in French in 2009 as ''Faire la paix. La part des institutions internationales'' |chapter-url=https://link.springer.com/10.1057/9781137002129_9}}</ref> [[نيو يارڪ شھر|نيويارڪ]] ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر تي ٻڌل، اها گڏيل قومن جي سڀ کان وڏي ترقياتي امداد جي ايجنسي آهي، <ref name="britannica.com">{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> جنهن جا آفيس 177 ملڪن ۾ آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> <ref name="The Biography of Kemal Dervis">{{حوالو ويب|archivedate=24 September 2011}}</ref> يو اين ڊي پي مڪمل طور تي گڏيل قومن جي ميمبر ملڪن جي رضاڪارانه عطين سان فنڊ ڪئي ويندي آهي. <ref name="The Biography of Kemal Dervis" /> [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] mmevcvupmmjf98ako1942ej5q4fyj8v 426141 426140 2026-10-29T17:46:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 426141 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم | image = UNDP logo.svg | image_size = 100px | name = گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام | map = | map_size = | map_caption = | type = Programme | abbreviation = UNDP | headquarters = [[New York City]]<br />([[extraterritoriality|international territory]]) | leader_title = Administrator | leader_name = [[Alexander De Croo]]<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=8 December 2025 |title=UNDP Leadership Alexander De Croo UNDP Administrator |url=https://www.undp.org/our-leadership |website= |location=New York |publisher=UNDP |access-date=8 December 2025}}</ref> | status = Active | formation = 22 November 1965 | website = {{Official URL}} }} '''گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام''' ('''UNDP''') [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جن کي ملڪن کي غربت ختم ڪرڻ ۽ [[پائيدار ترقي|پائيدار معاشي ترقي]] ۽ انساني ترقي حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ جو ڪم سونپيل آهي. يو اين ڊي پي ڊگهي مدت جي خود ڪفالت ۽ خوشحالي جي طرف مقامي صلاحيت کي ترقي ڏيڻ تي زور ڏئي ٿو.<ref name="britannica.com">{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> <ref name="w703">{{Cite book |last=Bellot |first=Jean-Marc |title=Making Peace: The Contribution of International Institutions |last2=Châtaigner |first2=Jean-Marc |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-349-29716-0 |editor-last=Devin |editor-first=Guillaume |series=The Sciences Po Series in International Relations and Political Economy |publication-place=New York |pages=137–138 |translator-last=Leverdier |translator-first=Roger |chapter=Reducing Poverty and Inequality? What Is the Purpose of UNDP? |doi=10.1057/9781137002129_9 |access-date=2026-08-15 |orig-date=First published in French in 2009 as ''Faire la paix. La part des institutions internationales'' |chapter-url=https://link.springer.com/10.1057/9781137002129_9}}</ref> [[نيو يارڪ شھر|نيويارڪ]] ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر تي ٻڌل، اها گڏيل قومن جي سڀ کان وڏي ترقياتي امداد جي ايجنسي آهي،<ref name="britannica.com">{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> جنهن جا آفيس 177 ملڪن ۾ آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-10-07}}</ref> <ref name="The Biography of Kemal Dervis">{{حوالو ويب|archivedate=24 September 2011}}</ref> يو اين ڊي پي مڪمل طور تي گڏيل قومن جي ميمبر ملڪن جي رضاڪارانه عطين سان فنڊ ڪئي ويندي آهي.<ref name="The Biography of Kemal Dervis" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] 1io9qtgcod0ystkgrvsnf5fcvlbhkst 14 104966 426142 2026-10-29T17:47:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] 426142 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] dbok5h04todfu4haptwjilah15942b9 0 104967 426150 2026-10-29T17:57:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ ڄائو هندستاني تاريخي ناول نگار، سنڌيات جو محقق ۽ هوابازيءَ جو ماهر (1923ع–2020ع)}} '''ڀڳوان ايس. گدواڻي''' (انگريزي: Bhagwan S. Gidwani؛ 1923ع – 22 آگسٽ 2020ع) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ هندستاني [[ناول نگار]]، تاريخي افسانوي ادب جو ليکڪ، [[سنڌيات]] سان دلچسپي رکندڙ محقق ۽ بين الا... 426150 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ ڄائو هندستاني تاريخي ناول نگار، سنڌيات جو محقق ۽ هوابازيءَ جو ماهر (1923ع–2020ع)}} '''ڀڳوان ايس. گدواڻي''' (انگريزي: Bhagwan S. Gidwani؛ 1923ع – 22 آگسٽ 2020ع) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ هندستاني [[ناول نگار]]، تاريخي افسانوي ادب جو ليکڪ، [[سنڌيات]] سان دلچسپي رکندڙ محقق ۽ بين الاقوامي شهري هوابازيءَ جو ماهر هو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''The Sword of Tipu Sultan''، ''Return of the Aryans'' ۽ ''March of the Aryans'' شامل آهن. هن هندستان جي سياحت ۽ شهري هوابازيءَ جي انتظامي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم]] سان وابسته رهيو.<ref name="Routledge">{{cite encyclopedia |title=Gidwani, Bhagwan S. (1923–2020) |encyclopedia=The Routledge Encyclopedia of Indian Writing in English |publisher=Routledge |isbn=9781032245577 |language=en}}</ref><ref name="PenguinBio">{{cite web |title=Bhagwan S Gidwani |url=https://www.penguin.co.in/book_author/bhagwan-s-gidwani/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدواڻيءَ کي سنڌيات جو ڄاڻو ۽ انگريزيءَ ۾ افسانوي ادب جو نمايان ليکڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> گدواڻيءَ جي تاريخي ناولن ۾ هندستان جي تاريخ، سنڌو ماٿريءَ جي قديم تهذيب، ثقافتي سڃاڻپ، مذهبي روايتن ۽ تاريخي شخصيتن جي ادبي عڪاسي ملي ٿي. سندس قديم آريائن بابت تشريح، جنهن موجب آريا اصل ۾ هندستان جا رهاڪو هئا، تاريخ بابت سندس ذاتي نقطه نظر جو حصو هئي؛ ان کي جديد تاريخي يا جينياتي تحقيق جو ثابت ٿيل نتيجو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |author2=et al. |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڀڳوان ايس. گدواڻي 1923ع ۾ [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت [[برطانوي هندستان]] جو حصو هو. سندس والد جو نالو شامداس پرتابراءِ گدواڻي ۽ والده جو نالو ڌامي ٻائي هو. سندس خاندان سنڌ جي سماجي ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.<ref name="Routledge"/><ref name="SindhiShaanProfile">{{cite web |title=Thrown to the Wolves: A Brief Profile of Bhagwan S. Gidwani |url=https://sindhishaan.com/article/partition/part_01_01a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> هن ڪراچيءَ جي [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]] ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ [[بمبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل تعليمي ادارن ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي. سندس تعليمي پسمنظر ۾ آرٽس ۽ قانون جا شعبا شامل هئا. دستياب سوانحي ڄاڻ موجب هن 1943ع ۾ بي اي ۽ 1945ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Routledge"/><ref name="SindhiWiki">{{cite web |title=Bhagwan S. Gidwani |url=https://sindhiwiki.org/index.php?title=Bhagwan_S._Gidwani |website=Encyclopedia of Sindhi |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس زندگيءَ ۽ پيشه ورانه سرگرمين جو مرڪز هندستان بڻيو. سنڌ سان سندس تاريخي ۽ ثقافتي تعلق سندس ادبي دلچسپين ۾ به نمايان رهيو.<ref name="SindhiShaanProfile"/> == انتظامي ۽ بين الاقوامي خدمتون == گدواڻي هندستان جي حڪومت ۾ سياحت ۽ شهري هوابازيءَ جي شعبن سان وابسته رهيو. هن سياحت جي ايڊيشنل ڊائريڪٽر جنرل ۽ شهري هوابازيءَ جي ڊائريڪٽر جنرل طور ڪم ڪيو. اهي ذميواريون هن 1978ع تائين سرانجام ڏنيون.<ref name="PenguinBio"/> هن بين الاقوامي هوابازيءَ جي قانوني ۽ انتظامي معاملن ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس پيشه ورانه خدمتن ۾ هي ذميواريون شامل هيون: * هندستان جي سياحت واري شعبي ۾ ايڊيشنل ڊائريڪٽر جنرل جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ؛ * هندستان جي شهري هوابازيءَ جي ڊائريڪٽر جنرل طور خدمتون سرانجام ڏيڻ؛ * [[هيگ]] ۾ [[انصاف جي بين الاقوامي عدالت]] آڏو هندستان جي قانوني نمائندگي ڪرڻ؛ * 1979ع کان 1981ع تائين بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم جي ڪائونسل ۾ هندستان جي نمائندگي ڪرڻ؛ * 1981ع کان 1985ع تائين ان تنظيم جي قانوني شعبي ۾ ڊائريڪٽر طور ڪم ڪرڻ؛ * بين الاقوامي هوابازيءَ جي قانون بابت مختلف حڪومتن کي صلاحون ڏيڻ.<ref name="SindhiShaanProfile"/><ref name="PenguinBio"/> سندس ڪم ۾ مختلف ملڪن سان هوائي آمدرفت بابت معاهدن تي ڳالهين ۾ حصو وٺڻ ۽ هوابازيءَ جي قانوني معاملن بابت رهنمائي فراهم ڪرڻ پڻ شامل هو.<ref name="SindhiShaanProfile"/> == ادبي خدمتون == گدواڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ بنيادي طور تاريخي ناول نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. هن تاريخي شخصيتن ۽ قديم تهذيبن کي افسانوي ڪردارن، مکالمن ۽ واقعاتي سلسلن وسيلي پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ تاريخي پسمنظر سان گڏ تخيل، ثقافتي موضوعن ۽ فلسفيانه سوالن کي جاءِ ڏني وئي آهي. تاريخي ناول هجڻ سبب انهن ۾ پيش ڪيل سمورن واقعن کي دستاويزي تاريخ جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PenguinBio"/><ref name="RJOE">{{cite journal |last=Anandan |first=P. |title=Research on Bhagwan S. Gidwani's The Sword of Tipu Sultan |journal=Research Journal of English |volume=6 |issue=3 |pages=350–354 |url=https://www.rjoe.org.in/Files/v6i3/10/49.RJOE-Dr.P.%20Anandan%28350-354%29.pdf |language=en}}</ref> === ٽيپو سلطان جي تلوار === [[File:Tipu Sultan BL.jpg|thumb|left|220px|[[ٽيپو سلطان]] جي تاريخي تصوير. گدواڻيءَ جو مشهور ناول ''The Sword of Tipu Sultan'' هن حڪمران جي زندگيءَ تي ٻڌل آهي.]] گدواڻيءَ جو تاريخي ناول ''The Sword of Tipu Sultan'' سندس مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. هن ناول ۾ [[ميسور]] جي حڪمران [[ٽيپو سلطان]] جي سياسي زندگي، جنگين، ذاتي لاڳاپن ۽ پنهنجي دور جي حالتن کي افسانوي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="TipuBook">{{cite book |last=Gidwani |first=Bhagwan S. |title=The Sword of Tipu Sultan |publisher=Rupa & Company |year=1976 |language=en |isbn=9788129114754}}</ref> ناول ۾ ٽيپو سلطان جي ڪردار کي نوآبادياتي دور جي ڪجهه تاريخي بيانن کان مختلف زاويي سان پيش ڪيو ويو آهي. گدواڻيءَ تاريخي مواد جي مطالعي کان پوءِ ٽيپو سلطان جي زندگيءَ کي ناول جي صورت ۾ بيان ڪرڻ جو انتخاب ڪيو، جيئن تاريخي ماحول ۽ انساني ڪردارن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري سگهي.<ref name="RJOE"/> هي ناول ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ ان جي بنياد تي ٽيليويزن سيريل پڻ تيار ڪيو ويو.<ref name="PenguinTipu">{{cite web |title=The Sword of Tipu Sultan |url=https://www.penguin.co.in/book/the-sword-of-tipu-sultan/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> === ٽيليويزن لاءِ لکڻ === ''The Sword of Tipu Sultan'' تي ٻڌل ٽيليويزن سيريل لاءِ گدواڻيءَ اسڪرپٽ ۽ اسڪرين پلي لکڻ ۾ حصو ورتو. سيريل 52 قسطن تي مشتمل هو ۽ هندستان کان ٻاهر پڻ ڏيکاريو ويو.<ref name="SindhiShaanProfile"/> هن ريت سندس ادبي ڪم ناول نگاريءَ کان اڳتي وڌي ٽيليويزن جي تاريخي ڊرامي تائين پهتو. === آريائن جي واپسي === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|250px|[[موهن جو دڙو]] جا آثار. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب گدواڻيءَ جي قديم هندستان بابت ادبي دلچسپين سان لاڳاپيل موضوعن مان هڪ هئي. هي تصوير سندس آريا قوم بابت نظريي جو ثبوت نه آهي.]] ''Return of the Aryans'' گدواڻيءَ جو قديم هندستان جي تصوراتي تاريخ تي ٻڌل ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ هن تصنيف جو سال 1995ع ڏنل آهي، جڏهن ته پينگوئن جي دستياب ڇاپي جي اشاعت آڪٽوبر 2000ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="PenguinAryans">{{cite web |title=Return of the Aryans |url=https://www.penguin.co.in/book/return-of-the-aryans/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> هن ناول ۾ ليکڪ آريائن جي اصل وطن، سندن ٻين علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۽ هندستان ڏانهن واپسيءَ بابت هڪ تصوراتي داستان پيش ڪيو آهي. ڪهاڻيءَ جو پسمنظر قديم زماني تائين پکڙيل آهي ۽ ان ۾ بادشاهن، شاعرن، مذهبي شخصيتن، جنگين ۽ تهذيبي تبديلين جا موضوع شامل آهن.<ref name="PenguinAryans"/> ناول ۾ سنڌو پُتر، ڌنونتري، ڌنونتريءَ جي زال ۽ ٻين افسانوي يا روايتي ڪردارن وسيلي قديم هندستان جي ثقافت ۽ فڪري روايتن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PenguinAryans"/> === آريائن جي اصليت بابت نظريو === گدواڻيءَ جو خيال هو ته آريا هندستان جا اصل رهاڪو هئا ۽ اتان ايشيا ۽ يورپ جي ٻين علائقن ڏانهن پکڙيا، جنهن کان پوءِ سندن ڪجهه گروهه پنهنجي اصل وطن ڏانهن موٽيا. موتي لال جوتواڻيءَ موجب گدواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''Return of the Aryans'' ۾ سنڌ کي آريائن جي اهم اصل وطنن مان هڪ قرار ڏنو ۽ سناتن ڌرم جي ابتدا پڻ سنڌ سان منسوب ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/> اهو موقف گدواڻيءَ جي پنهنجي تاريخي تشريح ۽ ادبي تصور جو حصو آهي. جديد لسانياتي، آثارِ قديمه ۽ قديم ڊي اين اي بابت تحقيق ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جي ٺهڻ کي ڪيترن مختلف قديم آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ سان ڳنڍي ٿي. 2019ع ۾ ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق موجب وچ ايشيا سان لاڳاپيل اسٽيپي نسل جي ماڻهن جي ڏکڻ ايشيا ڏانهن لڏپلاڻ جا جينياتي ثبوت پڻ موجود آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> تنهنڪري گدواڻيءَ جي آريائن جي هندستاني اصليت واري نظريي کي هڪ مخصوص فڪري موقف طور پڙهڻ گهرجي، نه ڪي تاريخي تحقيق جي متفقه نتيجي طور. === آريائن جو سفر === ''March of the Aryans'' گدواڻيءَ جو 2012ع ۾ شايع ٿيل تاريخي ناول آهي. پبلشر موجب هي ڪتاب سندس اڳوڻي ناول ''Return of the Aryans'' مان ترتيب ڏنل آهي.<ref name="MarchBook">{{cite book |last=Gidwani |first=Bhagwan S. |title=March of the Aryans |publisher=Penguin Books |year=2012 |isbn=9780143418986 |language=en}}</ref><ref name="PenguinMarch">{{cite web |title=March of the Aryans |url=https://www.penguin.co.in/book/march-of-the-aryans/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> هن تصنيف ۾ قديم هندستان جي تهذيبي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ان ۾ مذهبي علامتن، فلسفي، فنون، علمي روايتن ۽ قديم سماجي ادارن بابت ليکڪ جا تصور شامل آهن.<ref name="SindhiShaanMarch">{{cite web |title=March of Aryans |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_11_03a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> === عمر خيام بابت تصنيف === گدواڻيءَ جي ٻين ادبي ڪمن ۾ ''Omar Khayyam & I: A Poetic Rejoinder'' پڻ شامل آهي. هن تصنيف ۾ [[عمر خيام]] جي شاعريءَ ۽ فلسفي سان ادبي ۽ فڪري گفتگو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="SindhiShaanReview">{{cite web |title=Return of the Aryans |url=https://www.sindhishaan.com/article/history/hist_02_01c.html |website=Sindhishaan |date=2003 |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> == اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #b6c9db; background:#f8fbff;" ! style="background:#24547a; color:white;" | ڪتاب ! style="background:#24547a; color:white;" | اشاعت ! style="background:#24547a; color:white;" | صنف ! style="background:#24547a; color:white;" | موضوع |- | ''The Sword of Tipu Sultan'' | 1976ع جو دستياب ببليوگرافيائي رڪارڊ | تاريخي ناول | ٽيپو سلطان جي زندگي ۽ ميسور جي تاريخ |- | ''Return of the Aryans'' | 1995ع جو ادبي حوالو؛ 2000ع جو پينگوئن ڇاپو | تاريخي افسانوي ادب | قديم هندستان، آريا ۽ تهذيبي روايتون |- | ''March of the Aryans'' | 2012ع | تاريخي ناول | آريائن جي تصوراتي تاريخ ۽ قديم هندستان |- | ''Omar Khayyam & I: A Poetic Rejoinder'' | اشاعت جو سال غير تصديق ٿيل | شاعراڻو ۽ فڪري ادب | عمر خيام جي شاعريءَ سان ادبي گفتگو |} <ref name="TipuBook"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="PenguinAryans"/><ref name="MarchBook"/><ref name="SindhiShaanReview"/> == سنڌيات سان لاڳاپو == ڀڳوان ايس. گدواڻيءَ جي زندگيءَ ۾ سنڌ سندس جنم ڀومي ۽ ثقافتي پسمنظر جي حيثيت رکي ٿي. سنڌي ادب جي لغت ۾ سندس شموليت ۽ سنڌو ماٿريءَ بابت سندس لکڻيون ان لاڳاپي کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> سندس تاريخي ناولن ۾ سنڌ ۽ قديم هندستان جي تهذيبي تعلق بابت اهڙا تصور ملن ٿا، جن ۾ سنڌو ماٿريءَ کي ثقافتي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ اهم مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي. گدواڻيءَ جو بنيادي ادبي ذريعو انگريزي ٻولي هئي. تنهنڪري کيس سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار بدران سنڌ ڄائو انگريزي ناول نگار ۽ سنڌيات سان دلچسپي رکندڙ ليکڪ سڏڻ وڌيڪ درست آهي. == وفات == ڀڳوان ايس. گدواڻي 22 آگسٽ 2020ع تي آمريڪا جي رياست [[نيويارڪ]] جي شهر [[ساراٽوگا اسپرنگس]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر لڳ ڀڳ 97 سال هئي.<ref name="SindhiWiki"/><ref name="Routledge"/> == ادبي اهميت == گدواڻيءَ جي ادبي اهميت خاص طور تاريخي ناول کي عام پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۽ تاريخي شخصيتن کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ''The Sword of Tipu Sultan'' جي ٽيليويزن موافقت سندس ڪم کي ناول جي پڙهندڙن کان ٻاهر هڪ وسيع ناظرين تائين پهچايو.<ref name="PenguinBio"/> سندس آريائن بابت ناول تاريخ، تهذيب ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي سوالن کي ادبي داستان جو موضوع بڻائين ٿا. انهن لکڻين جو مطالعو ڪندي ليکڪ جي تخيل ۽ تحقيق سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌيات]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ٽيپو سلطان]] * [[هندستاني انگريزي ادب]] * [[تاريخي ناول]] * [[آريا]] * [[سناتن ڌرم]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * Gidwani, Bhagwan S. ''The Sword of Tipu Sultan''. Rupa & Company. * Gidwani, Bhagwan S. ''Return of the Aryans''. Penguin Books India. * Gidwani, Bhagwan S. (2012). ''March of the Aryans''. Penguin Books. * ''The Routledge Encyclopedia of Indian Writing in English''. Routledge. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.penguin.co.in/book_author/bhagwan-s-gidwani/ پينگوئن رينڊم هائوس تي ڀڳوان ايس. گدواڻي] * [https://openlibrary.org/authors/OL6246186A/Bhagwan_S._Gidwani اوپن لائبريري ۾ گدواڻيءَ جو رڪارڊ] * [https://sindhishaan.com/article/partition/part_01_01a.html گدواڻيءَ جو سوانحي تعارف] * [https://www.penguin.co.in/book/return-of-the-aryans/ آريائن جي واپسي بابت پبلشر جو صفحو] [[زمرو:1923ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2020ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:ڪراچيءَ جا ماڻهو]] [[زمرو:هندستاني ناول نگار]] [[زمرو:انگريزي ٻوليءَ جا ناول نگار]] [[زمرو:تاريخي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌيات]] 2os2aai0n3dxhumva5kgvm792oh1kh8 426153 426150 2026-10-29T17:58:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 426153 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ ڄائو هندستاني تاريخي ناول نگار، سنڌيات جو محقق ۽ هوابازيءَ جو ماهر (1923ع–2020ع)}} {{Infobox person | name = ڀڳوان ايس. گدواڻي | native_name = Bhagwan S. Gidwani | native_name_lang = en | image = | image_size = 250px | alt = | caption = ڀڳوان ايس. گدواڻي | birth_name = ڀڳوان ايس. گدواڻي | birth_date = {{Birth year|1923}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2020|8|22|1923|1|1}} | death_place = [[ساراٽوگا اسپرنگس]]، [[نيويارڪ (رياست)|نيويارڪ]]، [[آمريڪا]] | nationality = هندستاني | citizenship = هندستان | education = بي اي، قانون جي ڊگري | alma_mater = [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، [[بمبئي يونيورسٽي]] | occupation = [[ناول نگار]]، تاريخي افسانوي ادب جو ليکڪ، [[سنڌيات]] جو محقق، شهري هوابازيءَ جو ماهر | years_active = | known_for = تاريخي ناول نگاري ۽ بين الاقوامي شهري هوابازيءَ ۾ خدمتون | notable_works = ''The Sword of Tipu Sultan'' (1976ع)<br />''Return of the Aryans'' (1995ع؛ پينگوئن ڇاپو 2000ع)<br />''March of the Aryans'' (2012ع)<br />''Omar Khayyam & I: A Poetic Rejoinder'' | style = تاريخي افسانوي ادب | father = شامداس پرتابراءِ گدواڻي | mother = ڌامي ٻائي | relatives = | awards = | website = }} '''ڀڳوان ايس. گدواڻي''' (انگريزي: Bhagwan S. Gidwani؛ 1923ع – 22 آگسٽ 2020ع) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ هندستاني [[ناول نگار]]، تاريخي افسانوي ادب جو ليکڪ، [[سنڌيات]] سان دلچسپي رکندڙ محقق ۽ بين الاقوامي شهري هوابازيءَ جو ماهر هو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''The Sword of Tipu Sultan''، ''Return of the Aryans'' ۽ ''March of the Aryans'' شامل آهن. هن هندستان جي سياحت ۽ شهري هوابازيءَ جي انتظامي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم]] سان وابسته رهيو.<ref name="Routledge">{{cite encyclopedia |title=Gidwani, Bhagwan S. (1923–2020) |encyclopedia=The Routledge Encyclopedia of Indian Writing in English |publisher=Routledge |isbn=9781032245577 |language=en}}</ref><ref name="PenguinBio">{{cite web |title=Bhagwan S Gidwani |url=https://www.penguin.co.in/book_author/bhagwan-s-gidwani/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدواڻيءَ کي سنڌيات جو ڄاڻو ۽ انگريزيءَ ۾ افسانوي ادب جو نمايان ليکڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> گدواڻيءَ جي تاريخي ناولن ۾ هندستان جي تاريخ، سنڌو ماٿريءَ جي قديم تهذيب، ثقافتي سڃاڻپ، مذهبي روايتن ۽ تاريخي شخصيتن جي ادبي عڪاسي ملي ٿي. سندس قديم آريائن بابت تشريح، جنهن موجب آريا اصل ۾ هندستان جا رهاڪو هئا، تاريخ بابت سندس ذاتي نقطه نظر جو حصو هئي؛ ان کي جديد تاريخي يا جينياتي تحقيق جو ثابت ٿيل نتيجو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |author2=et al. |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڀڳوان ايس. گدواڻي 1923ع ۾ [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت [[برطانوي هندستان]] جو حصو هو. سندس والد جو نالو شامداس پرتابراءِ گدواڻي ۽ والده جو نالو ڌامي ٻائي هو. سندس خاندان سنڌ جي سماجي ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.<ref name="Routledge"/><ref name="SindhiShaanProfile">{{cite web |title=Thrown to the Wolves: A Brief Profile of Bhagwan S. Gidwani |url=https://sindhishaan.com/article/partition/part_01_01a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> هن ڪراچيءَ جي [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]] ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ [[بمبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل تعليمي ادارن ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي. سندس تعليمي پسمنظر ۾ آرٽس ۽ قانون جا شعبا شامل هئا. دستياب سوانحي ڄاڻ موجب هن 1943ع ۾ بي اي ۽ 1945ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Routledge"/><ref name="SindhiWiki">{{cite web |title=Bhagwan S. Gidwani |url=https://sindhiwiki.org/index.php?title=Bhagwan_S._Gidwani |website=Encyclopedia of Sindhi |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس زندگيءَ ۽ پيشه ورانه سرگرمين جو مرڪز هندستان بڻيو. سنڌ سان سندس تاريخي ۽ ثقافتي تعلق سندس ادبي دلچسپين ۾ به نمايان رهيو.<ref name="SindhiShaanProfile"/> == انتظامي ۽ بين الاقوامي خدمتون == گدواڻي هندستان جي حڪومت ۾ سياحت ۽ شهري هوابازيءَ جي شعبن سان وابسته رهيو. هن سياحت جي ايڊيشنل ڊائريڪٽر جنرل ۽ شهري هوابازيءَ جي ڊائريڪٽر جنرل طور ڪم ڪيو. اهي ذميواريون هن 1978ع تائين سرانجام ڏنيون.<ref name="PenguinBio"/> هن بين الاقوامي هوابازيءَ جي قانوني ۽ انتظامي معاملن ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس پيشه ورانه خدمتن ۾ هي ذميواريون شامل هيون: * هندستان جي سياحت واري شعبي ۾ ايڊيشنل ڊائريڪٽر جنرل جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ؛ * هندستان جي شهري هوابازيءَ جي ڊائريڪٽر جنرل طور خدمتون سرانجام ڏيڻ؛ * [[هيگ]] ۾ [[انصاف جي بين الاقوامي عدالت]] آڏو هندستان جي قانوني نمائندگي ڪرڻ؛ * 1979ع کان 1981ع تائين بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم جي ڪائونسل ۾ هندستان جي نمائندگي ڪرڻ؛ * 1981ع کان 1985ع تائين ان تنظيم جي قانوني شعبي ۾ ڊائريڪٽر طور ڪم ڪرڻ؛ * بين الاقوامي هوابازيءَ جي قانون بابت مختلف حڪومتن کي صلاحون ڏيڻ.<ref name="SindhiShaanProfile"/><ref name="PenguinBio"/> سندس ڪم ۾ مختلف ملڪن سان هوائي آمدرفت بابت معاهدن تي ڳالهين ۾ حصو وٺڻ ۽ هوابازيءَ جي قانوني معاملن بابت رهنمائي فراهم ڪرڻ پڻ شامل هو.<ref name="SindhiShaanProfile"/> == ادبي خدمتون == گدواڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ بنيادي طور تاريخي ناول نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. هن تاريخي شخصيتن ۽ قديم تهذيبن کي افسانوي ڪردارن، مکالمن ۽ واقعاتي سلسلن وسيلي پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ تاريخي پسمنظر سان گڏ تخيل، ثقافتي موضوعن ۽ فلسفيانه سوالن کي جاءِ ڏني وئي آهي. تاريخي ناول هجڻ سبب انهن ۾ پيش ڪيل سمورن واقعن کي دستاويزي تاريخ جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PenguinBio"/><ref name="RJOE">{{cite journal |last=Anandan |first=P. |title=Research on Bhagwan S. Gidwani's The Sword of Tipu Sultan |journal=Research Journal of English |volume=6 |issue=3 |pages=350–354 |url=https://www.rjoe.org.in/Files/v6i3/10/49.RJOE-Dr.P.%20Anandan%28350-354%29.pdf |language=en}}</ref> === ٽيپو سلطان جي تلوار === [[File:Tipu Sultan BL.jpg|thumb|left|220px|[[ٽيپو سلطان]] جي تاريخي تصوير. گدواڻيءَ جو مشهور ناول ''The Sword of Tipu Sultan'' هن حڪمران جي زندگيءَ تي ٻڌل آهي.]] گدواڻيءَ جو تاريخي ناول ''The Sword of Tipu Sultan'' سندس مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. هن ناول ۾ [[ميسور]] جي حڪمران [[ٽيپو سلطان]] جي سياسي زندگي، جنگين، ذاتي لاڳاپن ۽ پنهنجي دور جي حالتن کي افسانوي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="TipuBook">{{cite book |last=Gidwani |first=Bhagwan S. |title=The Sword of Tipu Sultan |publisher=Rupa & Company |year=1976 |language=en |isbn=9788129114754}}</ref> ناول ۾ ٽيپو سلطان جي ڪردار کي نوآبادياتي دور جي ڪجهه تاريخي بيانن کان مختلف زاويي سان پيش ڪيو ويو آهي. گدواڻيءَ تاريخي مواد جي مطالعي کان پوءِ ٽيپو سلطان جي زندگيءَ کي ناول جي صورت ۾ بيان ڪرڻ جو انتخاب ڪيو، جيئن تاريخي ماحول ۽ انساني ڪردارن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري سگهي.<ref name="RJOE"/> هي ناول ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ ان جي بنياد تي ٽيليويزن سيريل پڻ تيار ڪيو ويو.<ref name="PenguinTipu">{{cite web |title=The Sword of Tipu Sultan |url=https://www.penguin.co.in/book/the-sword-of-tipu-sultan/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> === ٽيليويزن لاءِ لکڻ === ''The Sword of Tipu Sultan'' تي ٻڌل ٽيليويزن سيريل لاءِ گدواڻيءَ اسڪرپٽ ۽ اسڪرين پلي لکڻ ۾ حصو ورتو. سيريل 52 قسطن تي مشتمل هو ۽ هندستان کان ٻاهر پڻ ڏيکاريو ويو.<ref name="SindhiShaanProfile"/> هن ريت سندس ادبي ڪم ناول نگاريءَ کان اڳتي وڌي ٽيليويزن جي تاريخي ڊرامي تائين پهتو. === آريائن جي واپسي === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|250px|[[موهن جو دڙو]] جا آثار. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب گدواڻيءَ جي قديم هندستان بابت ادبي دلچسپين سان لاڳاپيل موضوعن مان هڪ هئي. هي تصوير سندس آريا قوم بابت نظريي جو ثبوت نه آهي.]] ''Return of the Aryans'' گدواڻيءَ جو قديم هندستان جي تصوراتي تاريخ تي ٻڌل ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ هن تصنيف جو سال 1995ع ڏنل آهي، جڏهن ته پينگوئن جي دستياب ڇاپي جي اشاعت آڪٽوبر 2000ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="PenguinAryans">{{cite web |title=Return of the Aryans |url=https://www.penguin.co.in/book/return-of-the-aryans/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> هن ناول ۾ ليکڪ آريائن جي اصل وطن، سندن ٻين علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۽ هندستان ڏانهن واپسيءَ بابت هڪ تصوراتي داستان پيش ڪيو آهي. ڪهاڻيءَ جو پسمنظر قديم زماني تائين پکڙيل آهي ۽ ان ۾ بادشاهن، شاعرن، مذهبي شخصيتن، جنگين ۽ تهذيبي تبديلين جا موضوع شامل آهن.<ref name="PenguinAryans"/> ناول ۾ سنڌو پُتر، ڌنونتري، ڌنونتريءَ جي زال ۽ ٻين افسانوي يا روايتي ڪردارن وسيلي قديم هندستان جي ثقافت ۽ فڪري روايتن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PenguinAryans"/> === آريائن جي اصليت بابت نظريو === گدواڻيءَ جو خيال هو ته آريا هندستان جا اصل رهاڪو هئا ۽ اتان ايشيا ۽ يورپ جي ٻين علائقن ڏانهن پکڙيا، جنهن کان پوءِ سندن ڪجهه گروهه پنهنجي اصل وطن ڏانهن موٽيا. موتي لال جوتواڻيءَ موجب گدواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''Return of the Aryans'' ۾ سنڌ کي آريائن جي اهم اصل وطنن مان هڪ قرار ڏنو ۽ سناتن ڌرم جي ابتدا پڻ سنڌ سان منسوب ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/> اهو موقف گدواڻيءَ جي پنهنجي تاريخي تشريح ۽ ادبي تصور جو حصو آهي. جديد لسانياتي، آثارِ قديمه ۽ قديم ڊي اين اي بابت تحقيق ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جي ٺهڻ کي ڪيترن مختلف قديم آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ سان ڳنڍي ٿي. 2019ع ۾ ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق موجب وچ ايشيا سان لاڳاپيل اسٽيپي نسل جي ماڻهن جي ڏکڻ ايشيا ڏانهن لڏپلاڻ جا جينياتي ثبوت پڻ موجود آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> تنهنڪري گدواڻيءَ جي آريائن جي هندستاني اصليت واري نظريي کي هڪ مخصوص فڪري موقف طور پڙهڻ گهرجي، نه ڪي تاريخي تحقيق جي متفقه نتيجي طور. === آريائن جو سفر === ''March of the Aryans'' گدواڻيءَ جو 2012ع ۾ شايع ٿيل تاريخي ناول آهي. پبلشر موجب هي ڪتاب سندس اڳوڻي ناول ''Return of the Aryans'' مان ترتيب ڏنل آهي.<ref name="MarchBook">{{cite book |last=Gidwani |first=Bhagwan S. |title=March of the Aryans |publisher=Penguin Books |year=2012 |isbn=9780143418986 |language=en}}</ref><ref name="PenguinMarch">{{cite web |title=March of the Aryans |url=https://www.penguin.co.in/book/march-of-the-aryans/ |publisher=Penguin Random House India |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> هن تصنيف ۾ قديم هندستان جي تهذيبي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ان ۾ مذهبي علامتن، فلسفي، فنون، علمي روايتن ۽ قديم سماجي ادارن بابت ليکڪ جا تصور شامل آهن.<ref name="SindhiShaanMarch">{{cite web |title=March of Aryans |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_11_03a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> === عمر خيام بابت تصنيف === گدواڻيءَ جي ٻين ادبي ڪمن ۾ ''Omar Khayyam & I: A Poetic Rejoinder'' پڻ شامل آهي. هن تصنيف ۾ [[عمر خيام]] جي شاعريءَ ۽ فلسفي سان ادبي ۽ فڪري گفتگو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="SindhiShaanReview">{{cite web |title=Return of the Aryans |url=https://www.sindhishaan.com/article/history/hist_02_01c.html |website=Sindhishaan |date=2003 |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> == اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #b6c9db; background:#f8fbff;" ! style="background:#24547a; color:white;" | ڪتاب ! style="background:#24547a; color:white;" | اشاعت ! style="background:#24547a; color:white;" | صنف ! style="background:#24547a; color:white;" | موضوع |- | ''The Sword of Tipu Sultan'' | 1976ع جو دستياب ببليوگرافيائي رڪارڊ | تاريخي ناول | ٽيپو سلطان جي زندگي ۽ ميسور جي تاريخ |- | ''Return of the Aryans'' | 1995ع جو ادبي حوالو؛ 2000ع جو پينگوئن ڇاپو | تاريخي افسانوي ادب | قديم هندستان، آريا ۽ تهذيبي روايتون |- | ''March of the Aryans'' | 2012ع | تاريخي ناول | آريائن جي تصوراتي تاريخ ۽ قديم هندستان |- | ''Omar Khayyam & I: A Poetic Rejoinder'' | اشاعت جو سال غير تصديق ٿيل | شاعراڻو ۽ فڪري ادب | عمر خيام جي شاعريءَ سان ادبي گفتگو |} <ref name="TipuBook"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="PenguinAryans"/><ref name="MarchBook"/><ref name="SindhiShaanReview"/> == سنڌيات سان لاڳاپو == ڀڳوان ايس. گدواڻيءَ جي زندگيءَ ۾ سنڌ سندس جنم ڀومي ۽ ثقافتي پسمنظر جي حيثيت رکي ٿي. سنڌي ادب جي لغت ۾ سندس شموليت ۽ سنڌو ماٿريءَ بابت سندس لکڻيون ان لاڳاپي کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> سندس تاريخي ناولن ۾ سنڌ ۽ قديم هندستان جي تهذيبي تعلق بابت اهڙا تصور ملن ٿا، جن ۾ سنڌو ماٿريءَ کي ثقافتي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ اهم مرڪز طور پيش ڪيو ويو آهي. گدواڻيءَ جو بنيادي ادبي ذريعو انگريزي ٻولي هئي. تنهنڪري کيس سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار بدران سنڌ ڄائو انگريزي ناول نگار ۽ سنڌيات سان دلچسپي رکندڙ ليکڪ سڏڻ وڌيڪ درست آهي. == وفات == ڀڳوان ايس. گدواڻي 22 آگسٽ 2020ع تي آمريڪا جي رياست [[نيويارڪ]] جي شهر [[ساراٽوگا اسپرنگس]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر لڳ ڀڳ 97 سال هئي.<ref name="SindhiWiki"/><ref name="Routledge"/> == ادبي اهميت == گدواڻيءَ جي ادبي اهميت خاص طور تاريخي ناول کي عام پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۽ تاريخي شخصيتن کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ''The Sword of Tipu Sultan'' جي ٽيليويزن موافقت سندس ڪم کي ناول جي پڙهندڙن کان ٻاهر هڪ وسيع ناظرين تائين پهچايو.<ref name="PenguinBio"/> سندس آريائن بابت ناول تاريخ، تهذيب ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي سوالن کي ادبي داستان جو موضوع بڻائين ٿا. انهن لکڻين جو مطالعو ڪندي ليکڪ جي تخيل ۽ تحقيق سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌيات]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ٽيپو سلطان]] * [[هندستاني انگريزي ادب]] * [[تاريخي ناول]] * [[آريا]] * [[سناتن ڌرم]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * Gidwani, Bhagwan S. ''The Sword of Tipu Sultan''. Rupa & Company. * Gidwani, Bhagwan S. ''Return of the Aryans''. Penguin Books India. * Gidwani, Bhagwan S. (2012). ''March of the Aryans''. Penguin Books. * ''The Routledge Encyclopedia of Indian Writing in English''. Routledge. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.penguin.co.in/book_author/bhagwan-s-gidwani/ پينگوئن رينڊم هائوس تي ڀڳوان ايس. گدواڻي] * [https://openlibrary.org/authors/OL6246186A/Bhagwan_S._Gidwani اوپن لائبريري ۾ گدواڻيءَ جو رڪارڊ] * [https://sindhishaan.com/article/partition/part_01_01a.html گدواڻيءَ جو سوانحي تعارف] * [https://www.penguin.co.in/book/return-of-the-aryans/ آريائن جي واپسي بابت پبلشر جو صفحو] [[زمرو:1923ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2020ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:ڪراچيءَ جا ماڻهو]] [[زمرو:هندستاني ناول نگار]] [[زمرو:انگريزي ٻوليءَ جا ناول نگار]] [[زمرو:تاريخي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌيات]] n2wdk4atqneao65xe2vi7u86ksorzc2 14 104968 426155 2026-10-29T18:06:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عورتون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] 426155 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عورتون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] 85m5eer6naznf4m3t8rxncmhrz8ptaf 14 104969 426156 2026-10-29T18:07:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جو شخصيتون]] 426156 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جو شخصيتون]] o6w6jywx2nor3gai6vi9844958e3mko 14 104970 426157 2026-10-29T18:07:42Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] 426157 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻھو]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] fkte9vcu4t0a4lqgpzdklwcgm0m19ru 14 104971 426159 2026-10-29T18:09:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] 426159 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:امن جو نوبل انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:نوبل انعام يافته عورتون]] [[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]] 9l2hfwiil1aqvfwtkmo8m9t84wkvlei 0 104972 426162 2026-10-29T19:43:46Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|آمريڪي ليکڪ (پيدائش 1946ع)}} {{Infobox writer | name = رابرٽ آر. ريلي | image = Secretary Pompeo Participates in a Conversation With VOA Director Reilly (50828044477) (cropped).jpg | image_size = 200px | caption = رابرٽ آر. ريلي | birth_date = {{birth date and age|1946|10|31}} | birth_place = [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] | occupation = [[ليکڪ]]، تحقيقي اداري جو منتظم... 426162 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|آمريڪي ليکڪ (پيدائش 1946ع)}} {{Infobox writer | name = رابرٽ آر. ريلي | image = Secretary Pompeo Participates in a Conversation With VOA Director Reilly (50828044477) (cropped).jpg | image_size = 200px | caption = رابرٽ آر. ريلي | birth_date = {{birth date and age|1946|10|31}} | birth_place = [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] | occupation = [[ليکڪ]]، تحقيقي اداري جو منتظم، اڳوڻو [[سفارتڪار]] ۽ موسيقيءَ جو نقاد | language = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | education = [[جارج ٽائون يونيورسٽي]] (1968ع)، [[نيشنل چينگچي يونيورسٽي]] (1973ع)، [[ڪليرمونٽ گريجوئيٽ يونيورسٽي]] (1978ع) | period = 1983ع کان هينئر تائين | subject = [[آمريڪا جي پرڏيهي پاليسي]]، [[اسلامي انتهاپسندي]] ۽ [[جهاديت]] | notable_works = ''The Closing of the Muslim Mind''، ''Making Gay Okay''، ''Surprised by Beauty'' }} '''رابرٽ آر. ريلي''' ({{ٻولي-انگريزي|Robert R. Reilly}}؛ پيدائش 31 آڪٽوبر 1946ع) هڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪي]] ليکڪ، تحقيقي ۽ پاليسي ساز اداري جو منتظم ۽ اڳوڻو [[سفارتڪار]] آهي. هن [[آمريڪا جي پرڏيهي پاليسي]] ۽ خيالن ۽ نظرين جي ميدان ۾ ٿيندڙ مقابلي، جنهن کي ''خيالن جي جنگ'' (War of Ideas) چيو ويندو آهي، بابت ڪيترائي مضمون ۽ ڪتاب لکيا آهن.<ref name="Westminster">{{Cite web |title=About – Westminster Institute |url=https://westminster-institute.org/about/ |website=Westminster Institute |access-date=2020-12-13 |language=en-US}}</ref> ريلي [[ڪلاسيڪي موسيقي]] جي نقاد طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن موسيقيءَ بابت مختلف رسالن، جن ۾ ''[[هاءِ فڊيلٽي (رسالو)|High Fidelity]]''، ''[[ميوزيڪل آمريڪا|Musical America]]''، ''[[اوپس (رسالو)|Schwann/Opus]]'' ۽ ''[[آمريڪن رڪارڊ گائيڊ|American Record Guide]]'' شامل آهن، لاءِ تنقيدي مضمون لکيا آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=ڊسمبر 2020}} ڊسمبر 2020ع ۾ کيس آمريڪي سرڪاري نشرياتي اداري [[وائس آف آمريڪا]] جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو، پر جنوري 2021ع ۾ صدر [[جو بائيڊن]] جي عهدي سنڀالڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ کيس ان عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="AP2020">{{cite web |last=Lee |first=Matthew |title=Appointment of new VOA chief raises fears for US broadcaster |url=https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-michael-pack-623856130b19e53b9c8cdc841ef4e15f |date=December 9, 2020 |work=Associated Press |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref name="NPR2020">{{cite web |last=Folkenflik |first=David |title=New VOA Director Arrives With Baggage: Anti-Islamic and Homophobic Writings |url=https://www.npr.org/2020/12/11/945286919/new-voa-director-arrives-with-baggage-anti-islamic-and-homophobic-writings |date=December 11, 2020 |work=NPR |access-date=December 12, 2020}}</ref><ref name="USAGM">{{cite web |url=https://www.usagm.gov/2021/01/21/biden-administration-requests-usagm-ceo-packs-resignation/ |title=Biden Administration requests USAGM CEO Pack's resignation |work=U.S. Agency for Global Media |date=January 21, 2021 |access-date=January 21, 2021}}</ref> == پيشورانه زندگي == === فوجي خدمتون ۽ شروعاتي ڪيريئر === 1968ع کان 1970ع تائين ريلي [[آمريڪي فوج]] ۾ فرسٽ ليفٽيننٽ جي عهدي تي خدمتون سرانجام ڏنيون. هو [[واشنگٽن رياست]] جي فورٽ ليوس فوجي اڏي تي پهرين بٽالين، 18هين آرمرڊ ڪيولري رجمينٽ ۾ ٽينڪ پلاٽون جو اڳواڻ رهيو.<ref name="ReillyCV">{{Cite web |url=http://www.policyexperts.org/cv/ReillyRobert.doc |title=ROBERT R. REILLY (policyexperts.org) |access-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140224164721/http://www.policyexperts.org/cv/ReillyRobert.doc |archive-date=2014-02-24 |url-status=dead}}</ref> 1977ع کان 1981ع تائين هن نجي شعبي ۾ ڪم ڪيو. ان کان پوءِ هو مختلف سرڪاري ادارن، تحقيقي تنظيمن ۽ آمريڪي انتظاميا سان لاڳاپيل رهيو. 1981ع ۽ 1989ع ۾ هن [[هيريٽيج فائونڊيشن]] سان ڪم ڪيو. 1981ع کان 1983ع تائين هو [[آمريڪي اطلاعاتي ادارو|آمريڪي اطلاعاتي اداري]] (United States Information Agency) سان وابسته رهيو. 1983ع کان 1985ع تائين ريلي آمريڪي صدر [[رونالڊ ريگن]] جي پهرين صدارتي دور ۾ صدر جو خاص مددگار رهيو. 1985ع کان 1988ع تائين هن [[سوئٽزرلينڊ]] جي گاديءَ واري شهر [[برن]] ۾ قائم آمريڪي سفارتخاني ۾ عوامي سفارتڪاريءَ جي سينيئر صلاحڪار طور ڪم ڪيو. === نشرياتي ۽ دفاعي شعبي ۾ خدمتون === 1990ع کان 2001ع تائين ريلي [[وائس آف آمريڪا]] ۽ ورلڊ نيٽ ٽيليويزن لاءِ پرڏيهي پاليسيءَ بابت هفتيوار پروگرام ''On the Line'' تيار ڪيو ۽ ان جي ميزباني ڪئي. هو 2001ع کان 2002ع تائين وائس آف آمريڪا جو ڊائريڪٽر پڻ رهيو. 2002ع کان 2006ع تائين هن [[آمريڪي دفاع واري وزارت]] ۾ دفاع واري سيڪريٽري جي آفيس اندر اطلاعاتي حڪمت عمليءَ جي سينيئر صلاحڪار طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 2003ع ۾ [[عراق جنگ]] دوران هن عراقي اطلاعات واري وزارت جي سينيئر صلاحڪار طور پڻ ڪم ڪيو.<ref name="CUSIB">{{cite web |title=CUSIB Member Robert Reilly on How to Win the War of Ideas |url=http://www.cusib.org/cusib/2013/11/09/cusib-member-robert-reilly-on-how-to-win-the-war-of-ideas/ |website=Committee for U.S. International Broadcasting |date=November 9, 2013}}</ref> 2007ع ۾ هو [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي (آمريڪا)|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جي اسڪول فار نيشنل سيڪيورٽي ايگزيڪيوٽو ايجوڪيشن ۾ اسٽريٽجڪ ڪميونيڪيشن جو اسسٽنٽ پروفيسر رهيو. == تصنيفون ۽ فڪري خيال == === اسلامي فڪر بابت لکڻيون === 2010ع ۾ ريلي جو ڪتاب ''The Closing of the Muslim Mind'' شايع ٿيو، جنهن کي [[انٽرڪاليجيئيٽ اسٽڊيز انسٽيٽيوٽ]] (Intercollegiate Studies Institute) شايع ڪيو.<ref name="MuslimMind">{{cite web |title=The Closing of the Muslim Mind |url=http://isibooks.org/the-closing-of-the-muslim-mind.html |publisher=ISI Books |access-date=13 February 2014 |archive-date=26 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226204204/http://isibooks.org/the-closing-of-the-muslim-mind.html |url-status=dead}}</ref> هن ڪتاب ۾ ريلي [[اسلامي علم الڪلام]] جي ٻن اهم مڪتبن، [[معتزله]] ۽ [[اشاعره]]، جي تاريخي ۽ فڪري اختلافن تي بحث ڪيو آهي. ريلي جو موقف آهي ته ڏهين صدي عيسويءَ دوران عقلي دليلن تي زور ڏيندڙ معتزلي مڪتب جي زوال ۽ اشعري فڪر جي عروج، جيڪو اڳتي هلي [[اهل سنت]] جي اهم علم الڪلامي روايت بڻيو، اسلامي دنيا جي علمي ترقيءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. سندس دليل موجب اشعري فڪر جي وڏي پيماني تي قبوليت اسلامي دنيا ۾ هڪ اهڙي فڪري تبديليءَ جو سبب بڻي، جنهن کي هو ''فڪري خودڪشي'' (Intellectual Suicide) قرار ڏئي ٿو. ريلي ان تبديليءَ کي [[اسلام جو سونهري دور|اسلامي سونهري دور]] جي خاتمي ۽ اسلامي تهذيب جي زوال جي بنيادي سببن مان هڪ سمجهي ٿو. هن جي راءِ موجب ان فڪري رجحان اسلامي معاشري کي اهڙي مذهبي فڪر ڏانهن ڌڪيو، جنهن ۾ [[جبريت]]، [[موقعيتيت (فلسفو)|موقعيتيت]] (Occasionalism) ۽ آخرڪار [[تقدير پرستي]] کي اهميت حاصل ٿي. ريلي اهڙي صورتحال کي هڪ بگڙيل مذهبي فڪر تي ٻڌل غيرفعال ثقافت جي صورت ۾ بيان ڪري ٿو. بهرحال، سندس انهن دليلن تي علمي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. اسلامي فڪر جي محقق [[فرينڪ گرفل]] (Frank Griffel) ڪتاب تي پنهنجي تنقيدي جائزي ۾ ان کي ''جنگي ادب'' (War Literature) جو نمونو ۽ اشعري اسلامي علم الڪلام جي خلاف ڪيٿولڪ مذهبي ترديد قرار ڏنو. گرفل جي تنقيد موجب ريلي اشعري فڪر ۽ جديد [[جهاديت]] وچ ۾ اهڙو تعلق قائم ڪري ٿو، جيڪو تاريخي ۽ مذهبي لحاظ کان مناسب نه آهي. گرفل نشاندهي ڪئي ته گهڻا جديد جهادي گروهه دراصل [[سلفيت]] ۽ ان جي وڌيڪ پابند روايتي [[اثري عقيدو|اثري علم الڪلام]] جي پيروي ڪن ٿا، جيڪو اشعري فڪر جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="AJISS">{{cite journal |last=Griffel |first=Frank |title=Review of The Closing of the Muslim Mind. By Robert R. Reilly |journal=American Journal of Islamic Social Sciences |volume=28 |issue=4 |year=2011 |publisher=Association of Muslim Social Scientists of North America and International Institute of Islamic Thought |url=https://www.academia.edu/1792939/Review_The_Closing_of_the_Muslim_Mind._By_Robert_R._Reilly}}</ref> === هم جنس پرستي ۽ سماجي معاملن بابت خيال === ريلي پنهنجي لکڻين ۾ ڪيترائي ڀيرا [[هم جنس پرستي]] ۽ [[هم جنس شادي]] جي مخالفت ڪئي آهي. 2014ع ۾ هن ''Making Gay Okay: How Rationalizing Homosexual Behavior Is Changing Everything'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن هم جنس پرستيءَ بابت سماجي ۽ اخلاقي دليلن تي تنقيد ڪئي ۽ پنهنجي مذهبي ۽ فلسفياڻي موقف کي پيش ڪيو.<ref name="NPR2020"/> == تحقيقي ادارن سان وابستگي == ريلي [[ويسٽ منسٽر انسٽيٽيوٽ]] (Westminster Institute) جو ڊائريڪٽر آهي. هي هڪ قدامت پسند تحقيقي ادارو آهي، جيڪو 2009ع ۾ آمريڪي رياست [[ورجينيا]] ۾ قائم ڪيو ويو هو. هي ادارو قومي سلامتي، پرڏيهي پاليسي، سياسي نظرين ۽ عالمي معاملن بابت تحقيق ۽ بحث مباحثن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Westminster"/><ref name="NPR2020"/> ريلي [[آمريڪن فارين پاليسي ڪائونسل]] (American Foreign Policy Council) جو اڳوڻو سينيئر فيلو پڻ رهيو آهي.<ref name="AFPC">{{cite web |title=AFPC Experts Listing |url=http://www.afpc.org/expert_listings/view/9 |access-date=13 February 2014 |archive-date=26 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226045532/http://www.afpc.org/expert_listings/view/9 |url-status=dead}}</ref> == وائس آف آمريڪا جي ڊائريڪٽر طور ٻيهر مقرري == 9 ڊسمبر 2020ع تي [[آمريڪي ايجنسي فار گلوبل ميڊيا]] (USAGM) جي سربراهه [[مائيڪل پيڪ]] ريلي کي ٻيهر [[وائس آف آمريڪا]] جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="AP2020"/><ref name="VOA2020">{{cite web |last=Jerreat |first=Jessica |title=USAGM Says Robert Reilly to Return as VOA Director |url=https://www.voanews.com/a/usa_usagm-says-robert-reilly-return-voa-director/6199376.html |date=December 9, 2020 |work=Voice of America |access-date=December 12, 2020}}</ref> سندس مقرريءَ تي ڪجهه حلقن پاران خدشا ظاهر ڪيا ويا، خاص طور تي سندس اسلام ۽ هم جنس پرستيءَ بابت اڳوڻين لکڻين سبب.<ref name="NPR2020"/> 21 جنوري 2021ع تي، صدر [[جو بائيڊن]] جي اقتدار سنڀالڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، ريلي کي وائس آف آمريڪا جي ڊائريڪٽر جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="USAGM"/><ref name="AP2021">{{cite web |last=Lee |first=Matthew |title=Biden cleans house at VOA after revolt over Trump changes |url=https://apnews.com/article/biden-inauguration-joe-biden-donald-trump-cuba-media-744c7a32d2587753a17a88bdf123b6bc |date=January 21, 2021 |work=Associated Press |access-date=January 23, 2021}}</ref> == ڪتاب ۽ اشاعتون == ريلي ڪيترن ڪتابن، تحقيقي مقالن ۽ گڏيل تصنيفن ۾ حصو ورتو آهي. سندس اهم اشاعتون هيٺ ڏجن ٿيون: {| class="wikitable sortable" ! سال ! ڪتاب يا اشاعت ! نوعيت يا تفصيل |- | 1983ع | ''Justice and War in the Nuclear Age'' | مضمون: ''The Nature of Today's Conflict''؛ يونيورسٽي پريس آف آمريڪا. |- | 1986ع | ''Peace in a Nuclear Age'' | مضمون: ''In Proportion to What? The Problem With the Pastoral''؛ ڪيٿولڪ يونيورسٽي پريس. |- | 1986ع | ''Der Politische Krieg: Die Reale Gefahr'' | ''The Political War: The Real Danger''؛ ''Soviet Global Strategy''؛ اوسٽ انسٽيٽيوٽ، سوئٽزرلينڊ. |- | 1989ع | ''The New Federalist Papers'' | مضمون: ''E Pluribus Unum''؛ يونيورسٽي پريس آف آمريڪا. |- | 1990ع | ''The Fall of the Wall'' | ايڊيٽر؛ سي. ايل. اي. بي. گيلري. |- | 1991ع | ''We Hold These Truths'' | مضمون: ''The Truths They Held''؛ فرانسسڪن يونيورسٽي پريس. |- | 2003ع | ''The Catholic Imagination'' | مضمون: ''The Music of the Spheres''؛ سينٽ آگسٽين پريس. |- | 2006ع | ''The Roots of Islamist Ideology'' | سي آر سي اي بريفنگ پيپر، لنڊن. |- | 2007ع | ''Strategic Influence'' | آءِ ڊبليو پي پريس. |- | 2010ع | ''The Closing of the Muslim Mind'' | آءِ ايس آءِ بڪس؛ اسلامي علم الڪلام ۽ فڪري تاريخ بابت ڪتاب. |- | 2011ع | ''Fighting the Ideological War: Strategies for Defeating Al Qaeda'' | ويسٽ منسٽر انسٽيٽيوٽ جي 25 مئي 2011ع واري ڪانفرنس سان لاڳاپيل اشاعت؛ مضمون ''Public Diplomacy in an Age of Global Terrorism: Lessons from the Past''. |- | 2013ع | ''Information Operations: Successes and Failures'' | ويسٽ منسٽر انسٽيٽيوٽ جي اشاعت. |- | 2014ع | ''Making Gay Okay: How Rationalizing Homosexual Behavior Is Changing Everything'' | [[اگنيشس پريس]]؛ هم جنس پرستيءَ بابت سماجي ۽ اخلاقي بحث. |- | 2016ع | ''Surprised by Beauty: A Listener's Guide to the Recovery of Modern Music'' | نظرثاني ٿيل ۽ توسيع ڪيل ڇاپو؛ اگنيشس پريس؛ جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ بابت ڪتاب. |} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{C-SPAN|91316}} * [https://westminster-institute.org/ ويسٽ منسٽر انسٽيٽيوٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.npr.org/2020/12/11/945286919/new-voa-director-arrives-with-baggage-anti-islamic-and-homophobic-writings نيشنل پبلڪ ريڊيو تي رابرٽ ريلي بابت رپورٽ] {{اختياري ڪنٽرول}} {{DEFAULTSORT:Reilly, Robert R.}} [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:1946ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:آمريڪي ليکڪ]] [[زمرو:آمريڪي غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:آمريڪي مرد ليکڪ]] [[زمرو:آمريڪي سفارتڪار]] [[زمرو:آمريڪي فوجي آفيسر]] [[زمرو:آمريڪي رومن ڪيٿولڪ]] [[زمرو:جارج ٽائون يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:نيشنل چينگچي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڪليرمونٽ گريجوئيٽ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي دفاع واري وزارت جا عملدار]] [[زمرو:آمريڪي پرڏيهي پاليسي جا ليکڪ]] [[زمرو:رونالڊ ريگن جي انتظاميا جا عملدار]] [[زمرو:جارج ڊبليو بش جي انتظاميا جا عملدار]] [[زمرو:ڊونلڊ ٽرمپ جي پهرين انتظاميا جا عملدار]] [[زمرو:وائس آف آمريڪا جا ڊائريڪٽر]] [[زمرو:هيريٽيج فائونڊيشن سان لاڳاپيل ماڻهو]] 83wvx3gft15uzrve03obt65injqxzdl 0 104973 426166 2026-10-29T20:16:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} {{aqidah|Other}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معت... 426166 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} {{aqidah|Other}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> 8cj4dnw9saoorwy5sqo8wfi5sq1txay 426167 426166 2026-10-29T20:17:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 426167 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> jskq8da2j77apr52u2zvwme3id4k4mx 426168 426167 2026-10-29T20:21:53Z Intisar Ali 8681 426168 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> == بنيادي اصول == === پنج بنيادي اصول === نائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي اهم عالم [[ابوالحسين خياط]] موجب معتزلي عقيدي جا پنج بنيادي اصول هئا. محققن موجب انهن اصولن کي پهريون ڀيرو واضح ۽ منظم صورت ۾ [[ابوالهذيل علاف]] بيان ڪيو.<ref name="Fakhry-46a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref name="robinson2"/> اهي پنج اصول هي آهن: # '''[[توحيد]] (التوحيد):''' خدا جي وحدانيت ۽ سندس ذات جي يڪتائيءَ تي ايمان. # '''[[عدلِ الاهي]] (العدل):''' خدا جي مڪمل انصاف ۽ سندس عملن جي اخلاقي درستگيءَ جو عقيدو. # '''وعدو ۽ وعيد (الوعد والوعيد):''' خدا جي ثواب جي وعدي ۽ عذاب جي تنبيهه جي لازمي پوري ٿيڻ جو عقيدو. # '''ٻن منزلن جي وچ واري منزل (المنزلة بين المنزلتين):''' وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان کي نه مڪمل مؤمن ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت ۾ سمجهڻ. # '''نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ (الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر):''' نيڪ عملن جي ترغيب ڏيڻ ۽ برن عملن کان منع ڪرڻ جي ذميواري.<ref name="khayyat-93">Al-Khayyat, A. H., ''Kitab al-Intisar'', Beirut, 1957, p. 93.</ref> === 1. توحيد === اسلامي علمِ ڪلام جي مختلف مڪتبن آڏو هڪ اهم مسئلو اهو هو ته خدا جي مطلق برتري، مخلوق کان سندس بي نيازي ۽ سندس صفتن کي ڪيئن سمجهايو وڃي، جيئن هڪ طرف خدا کي انساني يا جسماني صورت ڏيڻ کان بچي سگهجي ۽ ٻئي طرف مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل الاهي صفتن جي معنيٰ به برقرار رهي.{{sfn|Jackson|2005}} معتزلي فڪر ۾ '''توحيد''' جو مطلب رڳو هڪ خدا تي ايمان آڻڻ نه هو، پر خدا جي ذات کي هر قسم جي جسمانيت، محدوديت، تبديليءَ ۽ مخلوق سان مشابهت کان پاڪ سمجهڻ پڻ هو. مشهور معتزلي عالم ۽ قاضي [[قاضي عبدالجبار]] (وفات 1025ع/415هه) توحيد جي وضاحت ڪندي بيان ڪري ٿو ته خدا هڪ اهڙي يڪتا ذات آهي، جنهن جون خاصيتون ڪنهن به مخلوق سان مشترڪ نه آهن. سندس تشريح موجب خدا ڪائنات جو خالق آهي؛ هو ازل کان موجود آهي ۽ ڪڏهن فنا نٿو ٿي سگهي، جڏهن ته مخلوق اڳ ۾ موجود نه هئي ۽ فنا ٿي سگهي ٿي. خدا هميشه قدرت وارو آهي ۽ سندس لاءِ عاجزي ناممڪن آهي. هو ماضي، حال ۽ مستقبل جي هر شيءِ جو علم رکي ٿو، ۽ جهالت سندس ذات لاءِ ممڪن نه آهي. هو انهن شين کي پڻ ڄاڻي ٿو جيڪي موجود نه آهن، ۽ اهو به ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن اهي موجود هجن ها ته ڪهڙي صورت اختيار ڪن ها. خدا هميشه زنده آهي، پر سندس حياتي مخلوق جي حياتيءَ جهڙي نه آهي. هو ڏسڻ وارين ۽ محسوس ٿيڻ وارين شين کي ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس حواسن يا جسماني عضون جي ضرورت نه آهي. هو هر قسم جي ضرورت کان بي نياز آهي. سندس لاءِ مٿي يا هيٺ وڃڻ، حرڪت ڪرڻ، هڪ حالت مان ٻي حالت ۾ تبديل ٿيڻ، جسماني صورت اختيار ڪرڻ، عضوا رکڻ يا مختلف حصن مان ٺهيل هجڻ ممڪن نه آهي. خدا حرڪت، سڪون، رنگ، ذائقي، بوءِ يا ٻين جسماني خاصيتن جهڙو نه آهي. هو ازل کان هڪ آهي ۽ سندس برابر ٻيو ڪو به موجود نه آهي. خدا کان سواءِ هر شيءِ حادث، پيدا ڪيل، محتاج ۽ ڪنهن نه ڪنهن سبب يا انتظام جي تابع آهي. عبدالجبار موجب انهن حقيقتن کي سمجهڻ خدا جي وحدانيت کي سمجهڻ جي برابر آهي.{{sfn|Martin|1997|p=92}} معتزلي عالمن انهيءَ تصور جي بنياد تي خدا جي ذات کان الڳ، مستقل ۽ ازلي صفتن جي وجود بابت انهن نظرين سان اختلاف ڪيو، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت سان مطابقت نه رکندا هئا. === 2. عدلِ الاهي === معتزلي فڪر جو ٻيو بنيادي اصول '''عدل''' هو، جنهن جو تعلق خدا جي انصاف، انساني عملن جي ذميواري ۽ دنيا ۾ برائيءَ جي موجودگيءَ سان هو. معتزلي عالمن دنيا ۾ برائيءَ جي وجود کي سمجهائڻ لاءِ انساني آزاد ارادي تي زور ڏنو. سندن خيال موجب انسان پنهنجي اختيار سان نيڪ يا بد عمل ڪري ٿو، ۽ انساني برائيءَ جو سرچشمو انسان جي غلط چونڊ آهي. هنن استدلال ڪيو ته خدا پاڻ ڪو به اخلاقي طور بڇڙو عمل نٿو ڪري ۽ نه انسان کي برائي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو. جيڪڏهن انسان جا سڀ بڇڙا عمل خدا جي سڌي ارادي ۽ تخليق جو نتيجو هجن ها ته انسان کي انهن تي سزا ڏيڻ انصاف سان مطابقت نه رکي ها. معتزلي عالمن اهو انڪار نه ڪيو ته دنيا ۾ اهڙيون تڪليفون پڻ موجود آهن جيڪي انسان جي پنهنجي عملن يا آزاد ارادي جي غلط استعمال سبب پيدا نٿيون ٿين. اهڙين تڪليفن کي سمجهائڻ لاءِ هنن '''تڪليف''' جي اسلامي تصور، يعني انسان تي سندس وس ۽ صلاحيت مطابق اخلاقي ۽ مذهبي ذميواري عائد ٿيڻ، کي بنياد بڻايو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «الله ڪنهن به جان تي سندس وس کان وڌيڪ بار نٿو وجهي» (البقره: 286) کي دليل طور پيش ڪيو ويو. معتزلي فڪر موجب دنيا جي زندگي هڪ اهڙي آزمائش آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي عقل، اختيار ۽ عملن جي بنياد تي جوابده آهي.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Studies in Medieval Muslim Thought and History|date=1992|publisher=Ashgate Publishing|doi=10.4324/9781003221883|isbn=978-1-003-22188-3}}</ref> انسان کان توقع ڪئي وڃي ٿي ته هو خدا تي ايمان آڻي، پنهنجي عقيدي کي اخلاقي عملن ۾ ظاهر ڪري ۽ ٻين انسانن سان انصاف ۽ ڀلائيءَ وارو رويو اختيار ڪري. معتزلي تفسير موجب جيڪڏهن دنيا جا سڀ انسان هڪجهڙا صحتمند ۽ خوشحال هجن ها ته سخاوت، ضرورت مندن جي مدد، همدردي ۽ ٻين اخلاقي ذميوارين جي آزمائش جو ساڳيو مفهوم نه رهي ها. انهيءَ ڪري انساني حالتن ۾ موجود فرق، مصيبتون ۽ آزمائشون زندگيءَ جي امتحان جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون. دولتمند، طاقتور ۽ صحتمند ماڻهن جي ذميواري آهي ته هو پنهنجي وسيلن ۽ صلاحيتن سان ٻين جي مدد ڪن، جڏهن ته مصيبتن کي منهن ڏيندڙ ماڻهن لاءِ صبر ۽ آخرت ۾ معاوضي جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «بيشڪ صبر ڪندڙن کي سندن اجر بي حساب ڏنو ويندو» (الزمر: 10) جو حوالو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2010-09-26|title=Message Of Quran By Muhammad Asad 039 – WikiMir|url=http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926172903/http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-date=2010-09-26}}</ref> معتزلي عالمن موجب اخلاقي ۽ مذهبي جوابدهيءَ جي آزمائش بنيادي طور انهن بالغ انسانن لاءِ آهي، جيڪي پنهنجي ذهني صلاحيتن جا مڪمل مالڪ آهن. ٻار زندگيءَ ۾ تڪليفون برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انهن کي گناهه ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کان آزاد سمجهيو ويندو آهي. عدلِ الاهي جي تشريح ۾ '''معاوضي''' جو نظريو پڻ پيش ڪيو ويو، جنهن موجب بي قصور تڪليف برداشت ڪندڙن کي آخرت ۾ مناسب بدلو ملندو. اصل متن ۾ بيان ڪيل معتزلي موقف موجب انهيءَ معاوضي ۾ غيرمؤمن ۽ ٻار پڻ شامل آهن، ۽ ٻارن جي آخرت بابت به رحمت ۽ جنت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|last=Akyol|first=Mustafa|date=27 October 2022|title=An Early Islamic Debate on Faith and Reason Is Worth Examining|url=https://www.cato.org/commentary/early-islamic-debate-faith-reason-worth-examining|access-date=15 December 2024|website=Cato Institute}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aytekin|first=Arif|date=2022-06-30|title=The Question Regarding the Children of Nonbelievers in Islam|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/atebe/issue/71028/1081309|journal=ATEBE|issue=7|pages=129–147|issn=2757-5616}}</ref> قاضي عبدالجبار عدل جي تشريح ڪندي لکي ٿو ته خدا هر اخلاقي برائيءَ کان پاڪ آهي ۽ سندس سڀ عمل اخلاقي طور نيڪ آهن.{{sfn|Martin|1997|page=58}} سندس نظرئي موجب ظلم، زيادتي ۽ ٻين انساني برن عملن کي خدا جي سڌي تخليق قرار ڏيڻ عدلِ الاهيءَ جي تصور سان مطابقت نٿو رکي. عبدالجبار موجب خدا ڪنهن انسان کي اهڙي ذميواري نٿو ڏئي جيڪا هو پوري ڪرڻ جي طاقت نه رکي. انسان کي ايمان يا انڪار ڪرڻ جي صلاحيت ۽ اختيار ڏنو ويو آهي، ۽ هو پنهنجي چونڊ جو پاڻ ذميوار آهي. انهيءَ نظرئي مطابق خدا نافرمانيءَ کي پسند نٿو ڪري، پر فرمانبرداريءَ کي پسند ڪري ٿو. عبدالجبار اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته خدا ڪنهن ٻار کي سندس والدين جي گناهه سبب سزا نٿو ڏئي، ڇاڪاڻ ته قرآن موجب «هر جان پنهنجي عمل جي پاڻ ذميوار آهي» (الانعام: 164). سندس تشريح ۾ خدا جي طرفان بيماري يا تڪليف جو واقع ٿيڻ پڻ ڪنهن حڪمت يا فائدي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. عبدالجبار موجب خدا پنهنجي مخلوق لاءِ ڀلائيءَ جا رستا واضح ڪري ٿو، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو ۽ انسان کي اهڙي اخلاقي ذميواري ڏئي ٿو جيڪا هو پوري ڪري سگهي. هن پنهنجي موقف جي وضاحت لاءِ قرآن جي آيت «۽ توهان وٽ جيڪا به نعمت آهي، سا الله جي طرفان آهي» (النحل: 53) جو پڻ حوالو ڏنو.{{sfn|Martin|1997|page=93}} === 3. وعدو ۽ وعيد === '''وعدو ۽ وعيد''' معتزلي عقيدي جو ٽيون بنيادي اصول آهي. ان جو تعلق آخرت، [[قيامت]]، ثواب، عذاب ۽ خدا جي ڪيل وعدن ۽ ڏنل تنبيهن سان آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي نيڪ بندن سان ڪيل ثواب جو وعدو ۽ نافرمانن بابت ڏنل عذاب جي تنبيهه پوري ڪري ٿو. قاضي عبدالجبار جي تشريح موجب انساني زندگيءَ جو هڪ بنيادي پهلو اهو آهي ته انسان پنهنجي وجود، اخلاقي مقصد ۽ آخري انجام بابت سوچڻ جي صلاحيت رکي ٿو.{{sfn|Martin|1997|pages=65–66}} انسان پنهنجي اندروني اطمينان ۽ زندگيءَ جي مقصد جي تلاش ۾ مختلف فيصلا ڪري ٿو. خدا، سچائي ۽ اخلاقي چونڊ بابت علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان پنهنجي عملن جي نتيجن جو ذميوار بڻجي ٿو. هن نظرئي ۾ خدا جي فرمانبرداري ڪرڻ وارن لاءِ ثواب جو وعدو آهي، جڏهن ته ڄاڻي واڻي نافرماني اختيار ڪندڙن لاءِ عذاب جي تنبيهه آهي. معتزلي موقف موجب خدا پنهنجي وعدي يا وعيد جي خلاف نٿو ڪري ۽ نه پنهنجي بيان ڪيل حقيقتن ۾ ڪوڙ ڳالهائي ٿو. انهيءَ مسئلي تي معتزلي عالمن جو [[مرجئه]] جي ڪجهه نظرين سان اختلاف هو، خاص طور وڏن گناهن جي آخرت ۾ سزا ۽ خدا جي وعيد جي تعبير بابت.<ref name="AbdJabbarMughni">{{Cite web|last=Abd al-Jabbār|first=Al-Qāḍī|title=Al-mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-l-ʿadl|url=https://albert.ias.edu/entities/publication/b795f609-3a80-4399-afcc-94c2f8c79eb8|access-date=2024-12-15}}</ref><ref name="AbdJabbarUsul">{{Cite book|last=al-Asadābādī|first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad|url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ|title=Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah|date=1965|publisher=Maktabat Wahbah|language=ar}}</ref> === 4. ٻن منزلن جي وچ واري منزل === '''المنزلة بين المنزلتين'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، معتزلي علمِ ڪلام جو چوٿون بنيادي اصول آهي. هن نظريي موجب جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري ۽ توبه ڪرڻ کان سواءِ وفات ڪري، تنهن کي نه مڪمل مؤمن سمجهيو ويندو آهي ۽ نه ڪافر، پر هو ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو، جنهن کي '''فاسق''' چيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب مؤمن اهو شخص آهي، جنهن جو ايمان سندس عقيدي، اخلاقي چونڊ ۽ عملن ۾ ظاهر ٿئي. جيڪڏهن ڪو شخص وڏو گناهه ڪري ٿو ته سندس عمل مؤمن جي مڪمل اخلاقي وصف سان مطابقت نٿو رکي. پر ان سان اهو لازم نٿو اچي ته هن خدا جي وجود يا اسلامي عقيدي جو انڪار ڪيو هجي. انهيءَ ڪري اهڙي شخص کي ڪافر قرار ڏيڻ بدران فاسق جي وچ واري حيثيت ڏني ويندي آهي. معتزلي نظرئي موجب جيڪو وڏو گناهه ڪندڙ شخص توبه کان سواءِ مري وڃي، تنهن جو آخري انجام دوزخ آهي. تنهن هوندي به معتزلي عالمن دوزخ جي عذاب کي هڪجهڙو نه سمجهيو؛ سندن موجب عذاب جا مختلف درجا آهن، جيڪي انسان جي عملن ۽ اخلاقي ذميواريءَ مطابق هوندا. انهيءَ لحاظ سان وچ واري حيثيت رکندڙ گناههگار شخص جو عذاب ڪافر جي عذاب کان گهٽ ٿي سگهي ٿو. معتزلي عالمن هي موقف [[خوارج]] ۽ [[مرجئه]] جي نظرين جي وچ ۾ اختيار ڪيو. خوارج جي ڪجهه نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ شخص ڪافر ٿي ويندو هو، جڏهن ته مرجئه جي ڪجهه نظرين موجب گناهه جي باوجود سندس ايمان جي حيثيت برقرار رهندي هئي. قاضي عبدالجبار موجب «ٻن منزلن جي وچ واري منزل» جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته قتل، زنا يا ٻين وڏن گناهن جو مرتڪب شخص فاسق آهي، پر مڪمل مؤمن نه آهي.{{sfn|Martin|1997|pages=82,106}} سندس وضاحت موجب اهڙو شخص مذهبي ۽ اخلاقي لحاظ کان مذمت جو مستحق ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ڪافرن جهڙا سڀ قانوني ۽ سماجي حڪم لاڳو نٿا ٿين. اهڙي شخص کي مسلمانن جي قبرستان ۾ دفن ڪري سگهجي ٿو، سندس جنازي نماز پڙهي سگهجي ٿي ۽ سندس مسلمان سان نڪاح پڻ جائز سمجهيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح هو انهن خوارج کان مختلف آهي، جيڪي کيس ڪافر قرار ڏين ٿا، ۽ انهن مرجئه کان پڻ مختلف آهي، جيڪي کيس مؤمن سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Mutahhari|first=Murtadha|date=2013-03-12|title=Mu'tazilah: An Introduction to Ilm al-Kalam|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah|access-date=2024-12-15|website=Al-Islam.org|language=en}}</ref> === 5. نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ === '''الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر'''، يعني «نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ»، معتزلي عقيدي جو پنجون بنيادي اصول آهي. هي اصول عام اسلامي اخلاقي تعليمات ۾ پڻ موجود آهي، پر معتزلي عالمن ان جي تشريح ۾ عقل ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. فلسفي جي محقق [[ماجد فخري]] موجب وعدي ۽ وعيد، ٻن منزلن جي وچ واري منزل، ۽ نيڪيءَ جي حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ جا اصول معتزلي فڪر جي بنيادي تصورن، يعني توحيد، عدل ۽ انساني آزاد ارادي، جا منطقي نتيجا آهن.<ref name="Fakhry-46a"/> معتزلي عالمن موجب خدا انسان کي نيڪي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ برائيءَ کان منع ڪري ٿو، پر انساني عقل پڻ ڪيترن معاملن ۾ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. سندن خيال موجب انسان گهڻن اخلاقي معاملن ۾ وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل جي مدد سان صحيح ۽ غلط جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي به ڪجهه مخصوص عملن جي اخلاقي يا مذهبي حيثيت معلوم ڪرڻ لاءِ وحيءَ جي ضرورت برقرار رهي ٿي.<ref name="rep.routledge.com">{{Cite web|title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy|url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-date=2024-08-03|access-date=2024-12-15|website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|language=en}}</ref> 6m8cipkb2ootq7kgdrs22fsnhjy1w4x 426169 426168 2026-10-29T20:26:35Z Intisar Ali 8681 426169 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> == بنيادي اصول == === پنج بنيادي اصول === نائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي اهم عالم [[ابوالحسين خياط]] موجب معتزلي عقيدي جا پنج بنيادي اصول هئا. محققن موجب انهن اصولن کي پهريون ڀيرو واضح ۽ منظم صورت ۾ [[ابوالهذيل علاف]] بيان ڪيو.<ref name="Fakhry-46a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref name="robinson2"/> اهي پنج اصول هي آهن: # '''[[توحيد]] (التوحيد):''' خدا جي وحدانيت ۽ سندس ذات جي يڪتائيءَ تي ايمان. # '''[[عدلِ الاهي]] (العدل):''' خدا جي مڪمل انصاف ۽ سندس عملن جي اخلاقي درستگيءَ جو عقيدو. # '''وعدو ۽ وعيد (الوعد والوعيد):''' خدا جي ثواب جي وعدي ۽ عذاب جي تنبيهه جي لازمي پوري ٿيڻ جو عقيدو. # '''ٻن منزلن جي وچ واري منزل (المنزلة بين المنزلتين):''' وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان کي نه مڪمل مؤمن ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت ۾ سمجهڻ. # '''نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ (الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر):''' نيڪ عملن جي ترغيب ڏيڻ ۽ برن عملن کان منع ڪرڻ جي ذميواري.<ref name="khayyat-93">Al-Khayyat, A. H., ''Kitab al-Intisar'', Beirut, 1957, p. 93.</ref> === 1. توحيد === اسلامي علمِ ڪلام جي مختلف مڪتبن آڏو هڪ اهم مسئلو اهو هو ته خدا جي مطلق برتري، مخلوق کان سندس بي نيازي ۽ سندس صفتن کي ڪيئن سمجهايو وڃي، جيئن هڪ طرف خدا کي انساني يا جسماني صورت ڏيڻ کان بچي سگهجي ۽ ٻئي طرف مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل الاهي صفتن جي معنيٰ به برقرار رهي.{{sfn|Jackson|2005}} معتزلي فڪر ۾ '''توحيد''' جو مطلب رڳو هڪ خدا تي ايمان آڻڻ نه هو، پر خدا جي ذات کي هر قسم جي جسمانيت، محدوديت، تبديليءَ ۽ مخلوق سان مشابهت کان پاڪ سمجهڻ پڻ هو. مشهور معتزلي عالم ۽ قاضي [[قاضي عبدالجبار]] (وفات 1025ع/415هه) توحيد جي وضاحت ڪندي بيان ڪري ٿو ته خدا هڪ اهڙي يڪتا ذات آهي، جنهن جون خاصيتون ڪنهن به مخلوق سان مشترڪ نه آهن. سندس تشريح موجب خدا ڪائنات جو خالق آهي؛ هو ازل کان موجود آهي ۽ ڪڏهن فنا نٿو ٿي سگهي، جڏهن ته مخلوق اڳ ۾ موجود نه هئي ۽ فنا ٿي سگهي ٿي. خدا هميشه قدرت وارو آهي ۽ سندس لاءِ عاجزي ناممڪن آهي. هو ماضي، حال ۽ مستقبل جي هر شيءِ جو علم رکي ٿو، ۽ جهالت سندس ذات لاءِ ممڪن نه آهي. هو انهن شين کي پڻ ڄاڻي ٿو جيڪي موجود نه آهن، ۽ اهو به ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن اهي موجود هجن ها ته ڪهڙي صورت اختيار ڪن ها. خدا هميشه زنده آهي، پر سندس حياتي مخلوق جي حياتيءَ جهڙي نه آهي. هو ڏسڻ وارين ۽ محسوس ٿيڻ وارين شين کي ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس حواسن يا جسماني عضون جي ضرورت نه آهي. هو هر قسم جي ضرورت کان بي نياز آهي. سندس لاءِ مٿي يا هيٺ وڃڻ، حرڪت ڪرڻ، هڪ حالت مان ٻي حالت ۾ تبديل ٿيڻ، جسماني صورت اختيار ڪرڻ، عضوا رکڻ يا مختلف حصن مان ٺهيل هجڻ ممڪن نه آهي. خدا حرڪت، سڪون، رنگ، ذائقي، بوءِ يا ٻين جسماني خاصيتن جهڙو نه آهي. هو ازل کان هڪ آهي ۽ سندس برابر ٻيو ڪو به موجود نه آهي. خدا کان سواءِ هر شيءِ حادث، پيدا ڪيل، محتاج ۽ ڪنهن نه ڪنهن سبب يا انتظام جي تابع آهي. عبدالجبار موجب انهن حقيقتن کي سمجهڻ خدا جي وحدانيت کي سمجهڻ جي برابر آهي.{{sfn|Martin|1997|p=92}} معتزلي عالمن انهيءَ تصور جي بنياد تي خدا جي ذات کان الڳ، مستقل ۽ ازلي صفتن جي وجود بابت انهن نظرين سان اختلاف ڪيو، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت سان مطابقت نه رکندا هئا. === 2. عدلِ الاهي === معتزلي فڪر جو ٻيو بنيادي اصول '''عدل''' هو، جنهن جو تعلق خدا جي انصاف، انساني عملن جي ذميواري ۽ دنيا ۾ برائيءَ جي موجودگيءَ سان هو. معتزلي عالمن دنيا ۾ برائيءَ جي وجود کي سمجهائڻ لاءِ انساني آزاد ارادي تي زور ڏنو. سندن خيال موجب انسان پنهنجي اختيار سان نيڪ يا بد عمل ڪري ٿو، ۽ انساني برائيءَ جو سرچشمو انسان جي غلط چونڊ آهي. هنن استدلال ڪيو ته خدا پاڻ ڪو به اخلاقي طور بڇڙو عمل نٿو ڪري ۽ نه انسان کي برائي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو. جيڪڏهن انسان جا سڀ بڇڙا عمل خدا جي سڌي ارادي ۽ تخليق جو نتيجو هجن ها ته انسان کي انهن تي سزا ڏيڻ انصاف سان مطابقت نه رکي ها. معتزلي عالمن اهو انڪار نه ڪيو ته دنيا ۾ اهڙيون تڪليفون پڻ موجود آهن جيڪي انسان جي پنهنجي عملن يا آزاد ارادي جي غلط استعمال سبب پيدا نٿيون ٿين. اهڙين تڪليفن کي سمجهائڻ لاءِ هنن '''تڪليف''' جي اسلامي تصور، يعني انسان تي سندس وس ۽ صلاحيت مطابق اخلاقي ۽ مذهبي ذميواري عائد ٿيڻ، کي بنياد بڻايو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «الله ڪنهن به جان تي سندس وس کان وڌيڪ بار نٿو وجهي» (البقره: 286) کي دليل طور پيش ڪيو ويو. معتزلي فڪر موجب دنيا جي زندگي هڪ اهڙي آزمائش آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي عقل، اختيار ۽ عملن جي بنياد تي جوابده آهي.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Studies in Medieval Muslim Thought and History|date=1992|publisher=Ashgate Publishing|doi=10.4324/9781003221883|isbn=978-1-003-22188-3}}</ref> انسان کان توقع ڪئي وڃي ٿي ته هو خدا تي ايمان آڻي، پنهنجي عقيدي کي اخلاقي عملن ۾ ظاهر ڪري ۽ ٻين انسانن سان انصاف ۽ ڀلائيءَ وارو رويو اختيار ڪري. معتزلي تفسير موجب جيڪڏهن دنيا جا سڀ انسان هڪجهڙا صحتمند ۽ خوشحال هجن ها ته سخاوت، ضرورت مندن جي مدد، همدردي ۽ ٻين اخلاقي ذميوارين جي آزمائش جو ساڳيو مفهوم نه رهي ها. انهيءَ ڪري انساني حالتن ۾ موجود فرق، مصيبتون ۽ آزمائشون زندگيءَ جي امتحان جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون. دولتمند، طاقتور ۽ صحتمند ماڻهن جي ذميواري آهي ته هو پنهنجي وسيلن ۽ صلاحيتن سان ٻين جي مدد ڪن، جڏهن ته مصيبتن کي منهن ڏيندڙ ماڻهن لاءِ صبر ۽ آخرت ۾ معاوضي جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «بيشڪ صبر ڪندڙن کي سندن اجر بي حساب ڏنو ويندو» (الزمر: 10) جو حوالو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2010-09-26|title=Message Of Quran By Muhammad Asad 039 – WikiMir|url=http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926172903/http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-date=2010-09-26}}</ref> معتزلي عالمن موجب اخلاقي ۽ مذهبي جوابدهيءَ جي آزمائش بنيادي طور انهن بالغ انسانن لاءِ آهي، جيڪي پنهنجي ذهني صلاحيتن جا مڪمل مالڪ آهن. ٻار زندگيءَ ۾ تڪليفون برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انهن کي گناهه ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کان آزاد سمجهيو ويندو آهي. عدلِ الاهي جي تشريح ۾ '''معاوضي''' جو نظريو پڻ پيش ڪيو ويو، جنهن موجب بي قصور تڪليف برداشت ڪندڙن کي آخرت ۾ مناسب بدلو ملندو. اصل متن ۾ بيان ڪيل معتزلي موقف موجب انهيءَ معاوضي ۾ غيرمؤمن ۽ ٻار پڻ شامل آهن، ۽ ٻارن جي آخرت بابت به رحمت ۽ جنت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|last=Akyol|first=Mustafa|date=27 October 2022|title=An Early Islamic Debate on Faith and Reason Is Worth Examining|url=https://www.cato.org/commentary/early-islamic-debate-faith-reason-worth-examining|access-date=15 December 2024|website=Cato Institute}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aytekin|first=Arif|date=2022-06-30|title=The Question Regarding the Children of Nonbelievers in Islam|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/atebe/issue/71028/1081309|journal=ATEBE|issue=7|pages=129–147|issn=2757-5616}}</ref> قاضي عبدالجبار عدل جي تشريح ڪندي لکي ٿو ته خدا هر اخلاقي برائيءَ کان پاڪ آهي ۽ سندس سڀ عمل اخلاقي طور نيڪ آهن.{{sfn|Martin|1997|page=58}} سندس نظرئي موجب ظلم، زيادتي ۽ ٻين انساني برن عملن کي خدا جي سڌي تخليق قرار ڏيڻ عدلِ الاهيءَ جي تصور سان مطابقت نٿو رکي. عبدالجبار موجب خدا ڪنهن انسان کي اهڙي ذميواري نٿو ڏئي جيڪا هو پوري ڪرڻ جي طاقت نه رکي. انسان کي ايمان يا انڪار ڪرڻ جي صلاحيت ۽ اختيار ڏنو ويو آهي، ۽ هو پنهنجي چونڊ جو پاڻ ذميوار آهي. انهيءَ نظرئي مطابق خدا نافرمانيءَ کي پسند نٿو ڪري، پر فرمانبرداريءَ کي پسند ڪري ٿو. عبدالجبار اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته خدا ڪنهن ٻار کي سندس والدين جي گناهه سبب سزا نٿو ڏئي، ڇاڪاڻ ته قرآن موجب «هر جان پنهنجي عمل جي پاڻ ذميوار آهي» (الانعام: 164). سندس تشريح ۾ خدا جي طرفان بيماري يا تڪليف جو واقع ٿيڻ پڻ ڪنهن حڪمت يا فائدي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. عبدالجبار موجب خدا پنهنجي مخلوق لاءِ ڀلائيءَ جا رستا واضح ڪري ٿو، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو ۽ انسان کي اهڙي اخلاقي ذميواري ڏئي ٿو جيڪا هو پوري ڪري سگهي. هن پنهنجي موقف جي وضاحت لاءِ قرآن جي آيت «۽ توهان وٽ جيڪا به نعمت آهي، سا الله جي طرفان آهي» (النحل: 53) جو پڻ حوالو ڏنو.{{sfn|Martin|1997|page=93}} === 3. وعدو ۽ وعيد === '''وعدو ۽ وعيد''' معتزلي عقيدي جو ٽيون بنيادي اصول آهي. ان جو تعلق آخرت، [[قيامت]]، ثواب، عذاب ۽ خدا جي ڪيل وعدن ۽ ڏنل تنبيهن سان آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي نيڪ بندن سان ڪيل ثواب جو وعدو ۽ نافرمانن بابت ڏنل عذاب جي تنبيهه پوري ڪري ٿو. قاضي عبدالجبار جي تشريح موجب انساني زندگيءَ جو هڪ بنيادي پهلو اهو آهي ته انسان پنهنجي وجود، اخلاقي مقصد ۽ آخري انجام بابت سوچڻ جي صلاحيت رکي ٿو.{{sfn|Martin|1997|pages=65–66}} انسان پنهنجي اندروني اطمينان ۽ زندگيءَ جي مقصد جي تلاش ۾ مختلف فيصلا ڪري ٿو. خدا، سچائي ۽ اخلاقي چونڊ بابت علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان پنهنجي عملن جي نتيجن جو ذميوار بڻجي ٿو. هن نظرئي ۾ خدا جي فرمانبرداري ڪرڻ وارن لاءِ ثواب جو وعدو آهي، جڏهن ته ڄاڻي واڻي نافرماني اختيار ڪندڙن لاءِ عذاب جي تنبيهه آهي. معتزلي موقف موجب خدا پنهنجي وعدي يا وعيد جي خلاف نٿو ڪري ۽ نه پنهنجي بيان ڪيل حقيقتن ۾ ڪوڙ ڳالهائي ٿو. انهيءَ مسئلي تي معتزلي عالمن جو [[مرجئه]] جي ڪجهه نظرين سان اختلاف هو، خاص طور وڏن گناهن جي آخرت ۾ سزا ۽ خدا جي وعيد جي تعبير بابت.<ref name="AbdJabbarMughni">{{Cite web|last=Abd al-Jabbār|first=Al-Qāḍī|title=Al-mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-l-ʿadl|url=https://albert.ias.edu/entities/publication/b795f609-3a80-4399-afcc-94c2f8c79eb8|access-date=2024-12-15}}</ref><ref name="AbdJabbarUsul">{{Cite book|last=al-Asadābādī|first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad|url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ|title=Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah|date=1965|publisher=Maktabat Wahbah|language=ar}}</ref> === 4. ٻن منزلن جي وچ واري منزل === '''المنزلة بين المنزلتين'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، معتزلي علمِ ڪلام جو چوٿون بنيادي اصول آهي. هن نظريي موجب جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري ۽ توبه ڪرڻ کان سواءِ وفات ڪري، تنهن کي نه مڪمل مؤمن سمجهيو ويندو آهي ۽ نه ڪافر، پر هو ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو، جنهن کي '''فاسق''' چيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب مؤمن اهو شخص آهي، جنهن جو ايمان سندس عقيدي، اخلاقي چونڊ ۽ عملن ۾ ظاهر ٿئي. جيڪڏهن ڪو شخص وڏو گناهه ڪري ٿو ته سندس عمل مؤمن جي مڪمل اخلاقي وصف سان مطابقت نٿو رکي. پر ان سان اهو لازم نٿو اچي ته هن خدا جي وجود يا اسلامي عقيدي جو انڪار ڪيو هجي. انهيءَ ڪري اهڙي شخص کي ڪافر قرار ڏيڻ بدران فاسق جي وچ واري حيثيت ڏني ويندي آهي. معتزلي نظرئي موجب جيڪو وڏو گناهه ڪندڙ شخص توبه کان سواءِ مري وڃي، تنهن جو آخري انجام دوزخ آهي. تنهن هوندي به معتزلي عالمن دوزخ جي عذاب کي هڪجهڙو نه سمجهيو؛ سندن موجب عذاب جا مختلف درجا آهن، جيڪي انسان جي عملن ۽ اخلاقي ذميواريءَ مطابق هوندا. انهيءَ لحاظ سان وچ واري حيثيت رکندڙ گناههگار شخص جو عذاب ڪافر جي عذاب کان گهٽ ٿي سگهي ٿو. معتزلي عالمن هي موقف [[خوارج]] ۽ [[مرجئه]] جي نظرين جي وچ ۾ اختيار ڪيو. خوارج جي ڪجهه نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ شخص ڪافر ٿي ويندو هو، جڏهن ته مرجئه جي ڪجهه نظرين موجب گناهه جي باوجود سندس ايمان جي حيثيت برقرار رهندي هئي. قاضي عبدالجبار موجب «ٻن منزلن جي وچ واري منزل» جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته قتل، زنا يا ٻين وڏن گناهن جو مرتڪب شخص فاسق آهي، پر مڪمل مؤمن نه آهي.{{sfn|Martin|1997|pages=82,106}} سندس وضاحت موجب اهڙو شخص مذهبي ۽ اخلاقي لحاظ کان مذمت جو مستحق ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ڪافرن جهڙا سڀ قانوني ۽ سماجي حڪم لاڳو نٿا ٿين. اهڙي شخص کي مسلمانن جي قبرستان ۾ دفن ڪري سگهجي ٿو، سندس جنازي نماز پڙهي سگهجي ٿي ۽ سندس مسلمان سان نڪاح پڻ جائز سمجهيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح هو انهن خوارج کان مختلف آهي، جيڪي کيس ڪافر قرار ڏين ٿا، ۽ انهن مرجئه کان پڻ مختلف آهي، جيڪي کيس مؤمن سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Mutahhari|first=Murtadha|date=2013-03-12|title=Mu'tazilah: An Introduction to Ilm al-Kalam|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah|access-date=2024-12-15|website=Al-Islam.org|language=en}}</ref> === 5. نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ === '''الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر'''، يعني «نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ»، معتزلي عقيدي جو پنجون بنيادي اصول آهي. هي اصول عام اسلامي اخلاقي تعليمات ۾ پڻ موجود آهي، پر معتزلي عالمن ان جي تشريح ۾ عقل ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. فلسفي جي محقق [[ماجد فخري]] موجب وعدي ۽ وعيد، ٻن منزلن جي وچ واري منزل، ۽ نيڪيءَ جي حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ جا اصول معتزلي فڪر جي بنيادي تصورن، يعني توحيد، عدل ۽ انساني آزاد ارادي، جا منطقي نتيجا آهن.<ref name="Fakhry-46a"/> معتزلي عالمن موجب خدا انسان کي نيڪي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ برائيءَ کان منع ڪري ٿو، پر انساني عقل پڻ ڪيترن معاملن ۾ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. سندن خيال موجب انسان گهڻن اخلاقي معاملن ۾ وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل جي مدد سان صحيح ۽ غلط جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي به ڪجهه مخصوص عملن جي اخلاقي يا مذهبي حيثيت معلوم ڪرڻ لاءِ وحيءَ جي ضرورت برقرار رهي ٿي.<ref name="rep.routledge.com">{{Cite web|title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy|url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-date=2024-08-03|access-date=2024-12-15|website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|language=en}}</ref> == معتقدات == === قرآن جي تفسير جو طريقو === معتزلي عالمن [[قرآن]] جي تفسير ۾ عقل، عربي ٻوليءَ جي اصولن، منطقي استدلال ۽ آيتن جي باهمي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. سندن خيال موجب قرآن جي ڪنهن به آيت جي اهڙي تفسير نه ٿيڻ گهرجي، جيڪا خدا جي وحدانيت، عدل يا ٻين ثابت ٿيل عقلي حقيقتن سان ٽڪراءَ ۾ هجي. معتزلي علمِ ڪلام ۾ قرآن جي آيتن کي سمجهڻ لاءِ محڪم ۽ متشابه آيتن جي وچ ۾ فرق کي اهم سمجهيو ويندو هو. محڪم آيتون اهي آهن، جن جو مطلب نسبتاً واضح هجي، جڏهن ته متشابه آيتن جي معنيٰ سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تفسير ۽ غور جي ضرورت پوي ٿي. انهيءَ اصول تحت، جيڪڏهن ڪنهن آيت جي ظاهري معنيٰ مان خدا لاءِ جسم، جسماني عضون، حرڪت يا مخلوق جهڙيون خاصيتون ثابت ٿينديون هجن، ته معتزلي عالم ان کي مجازي يا غيرجسماني معنيٰ ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. مثال طور، قرآن ۾ خدا جي «هٿ» يا «چهري» جهڙن لفظن کي معتزلي تفسير ۾ انساني جسماني عضون جي معنيٰ ۾ نه ورتو ويندو هو. اهڙن لفظن جي تشريح خدا جي قدرت، ذات يا ٻين مناسب معنائن ۾ ڪئي ويندي هئي. معتزلي عالمن موجب قرآن جي تفسير ۾ ٻوليءَ جي استعمال، بيان جي مقصد، آيتن جي سياق ۽ ٻين قرآني نصوص کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[قاضي عبدالجبار]] جي علمِ ڪلام ۾ پڻ اهو اصول نمايان آهي ته ديني نصوص جي تشريح اهڙي انداز سان ڪئي وڃي، جو خدا جي وحدانيت ۽ عدل بابت بنيادي عقلي اصول برقرار رهن. انهيءَ طريقي ۾ عقل کي وحيءَ جو مخالف نه، پر ان جي درست معنيٰ سمجهڻ جو هڪ اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. === حديث جي حجيت === معتزلي عالمن جي وچ ۾ [[حديث]] جي حجيت، حديثن جي روايت ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات ۾ انهن جي استعمال بابت مختلف موقف موجود هئا. معتزلي فڪر ۾ عام طور اهو سوال اهم هو ته ڪنهن مذهبي يا اعتقادي دعويٰ کي ثابت ڪرڻ لاءِ ڪهڙي درجي جي روايتي شاهدي ڪافي آهي. ڪجهه معتزلي عالمن اهڙين خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪيو، جيڪي محدود تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجن، خاص طور جڏهن انهن جو تعلق بنيادي عقيدن سان هجي. ان سلسلي ۾ '''خبرِ واحد''' ۽ '''خبرِ متواتر''' جي وچ ۾ فرق کي اهميت ڏني وئي. خبرِ واحد اهڙي روايت کي چيو ويندو آهي، جيڪا تواتر جي درجي تائين نه پهتي هجي، جڏهن ته خبرِ متواتر اهڙي روايت آهي، جيڪا ڪيترن آزاد روايتي سلسلن ذريعي نقل ٿيل هجي ۽ جنهن جي صداقت بابت مضبوط يقين پيدا ٿئي. معتزلي عالمن ۾ انهن ٻنهي قسمن جي روايتن جي علمي حيثيت بابت هڪجهڙو موقف نه هو. [[واصل بن عطا]] سان منسوب هڪ موقف موجب ڪنهن خبر جي تصديق لاءِ ڪيترن راوين جي شاهدي ضروري هئي. [[ابوالهذيل علاف]] بابت پڻ روايتن جي اعتبار لاءِ راوين جي تعداد ۽ ٻين شرطن بابت مخصوص نظريا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙيءَ طرح [[ابراهيم نظام]] سان حديثن جي روايت ۽ راوين جي تنقيد بابت وڌيڪ سخت موقف منسوب ڪيو ويو آهي. نظام سان منسوب بحثن ۾ [[ابو هريره]] جهڙن مشهور راوين جي روايتن بابت تنقيدي سوال پڻ شامل آهن. بهرحال، انهن خيالن کي سڀني معتزلي عالمن جو گڏيل موقف قرار ڏيڻ درست نه آهي. معتزلي فڪر سان لاڳاپيل [[الجاحظ]] جي تحريرن ۾ پڻ روايت، علم، شاهدي ۽ خبر جي اعتبار بابت بحث ملن ٿا. حديثن جي جاچ ۾ رڳو سند، يعني راوين جي سلسلي، پر متن جي معنيٰ، عقلي مطابقت ۽ ٻين ثابت ٿيل حقيقتن سان تعلق کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. انهيءَ سبب معتزلي علمِ ڪلام ۾ روايتي شاهديءَ جي درجن، يقيني علم ۽ ظني علم جي وچ ۾ فرق، ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات لاءِ گهربل دليلن بابت وسيع بحث پيدا ٿيو. معتزلي عالمن جا اهي اختلاف اسلامي علمِ ڪلام ۽ اصولِ فقهه جي تاريخ ۾ حديث جي حجيت بابت بحثن جو حصو آهن. === آخرت بابت عقيدا === معتزلي عالمن [[آخرت]]، [[قيامت]]، ثواب، عذاب، [[جنت]] ۽ [[دوزخ]] بابت اسلامي عقيدن کي قبول ڪيو، پر انهن جي ڪجهه تفصيلن جي تشريح ۾ ٻين علمِ ڪلام جي مڪتبن کان اختلاف ڪيو. انهن اختلافن جو تعلق خاص طور جنت ۽ دوزخ جي وجود، آخرت ۾ خدا جي ديدار ۽ الاهي عدل جي تقاضائن سان هو. ==== جنت ۽ دوزخ ==== معتزلي عالمن جي وچ ۾ اهو سوال بحث هيٺ رهيو ته جنت ۽ دوزخ اڳ ۾ پيدا ڪيا ويا آهن يا انهن کي قيامت جي موقعي تي پيدا ڪيو ويندو. ڪجهه معتزلي نظرين موجب جنت ۽ دوزخ جو موجوده وقت ۾ وجود لازمي نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جو بنيادي مقصد آخرت ۾ جزا ۽ سزا سان لاڳاپيل آهي. هن مسئلي بابت معتزلي عالمن جا سڀ موقف هڪجهڙا نه هئا، ۽ انهن جي تاريخي تشريح ۾ مختلف رايا ملن ٿا. ==== آخرت ۾ خدا جو ديدار ==== معتزلي عالمن عام طور آخرت ۾ خدا جي جسماني يا بصري ديدار جي تصور کي رد ڪيو. سندن استدلال موجب اک سان ڏسڻ لاءِ ڏٺي ويندڙ شيءِ جو ڪنهن رخ، فاصلي يا مڪاني نسبت ۾ هجڻ ضروري آهي، جڏهن ته خدا اهڙين جسماني ۽ مڪاني حدن کان پاڪ آهي. انهيءَ ڪري معتزلي عالمن قرآن ۾ خدا جي ديدار سان لاڳاپيل آيتن جي اهڙي تفسير پيش ڪئي، جيڪا خدا جي غيرجسماني ۽ غيرمحدود ذات جي تصور سان مطابقت رکي. انهيءَ مسئلي تي سندن [[اشعريه]] ۽ ٻين سني علمِ ڪلام جي مڪتبن سان اختلاف هو، جن آخرت ۾ خدا جي ديدار کي مڃيو، پر ان کي عام جسماني ڏسڻ جي عمل سان تشبيهه ڏيڻ کان پاسو ڪيو. == فلسفو == === عقل ۽ وحي === معتزلي علمِ ڪلام جي اهم خصوصيت مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ [[عقل]] ۽ منطقي استدلال جو وسيع استعمال هو. معتزلي عالمن موجب انسان ڪجهه بنيادي حقيقتن کي وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل ذريعي سمجهي سگهي ٿو. انهن حقيقتن ۾ خدا جي وجود بابت غور، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ، انصاف جي اهميت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري شامل آهن. انهيءَ جو مطلب اهو نه هو ته معتزلي عالمن وحيءَ جي ضرورت کي رد ڪيو. سندن نظرئي موجب وحي انسان کي اهڙيون هدايتون ۽ تفصيل مهيا ڪري ٿو، جيڪي صرف عقل جي مدد سان مڪمل طور معلوم نٿا ڪري سگهجن. معتزلي علمِ ڪلام ۾ عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ بنيادي مطابقت جو تصور موجود هو. جيڪڏهن ڪنهن مذهبي عبارت جي ظاهري معنيٰ يقيني عقلي دليل سان متضاد محسوس ٿئي، ته ان جي تفسير ۾ ٻوليءَ، سياق ۽ مجازي معنيٰ کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. انهيءَ طريقي جو مقصد مذهبي عقيدي کي رد ڪرڻ بدران ان جي اهڙي تشريح ڪرڻ هو، جيڪا عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ مطابقت پيدا ڪري. === نظر ۽ استدلال جي وجوب جو مسئلو === معتزلي عالمن وٽ هڪ اهم سوال اهو هو ته انسان تي سڀ کان پهرين ڪهڙي مذهبي يا اخلاقي ذميواري عائد ٿئي ٿي. انهيءَ بحث کي '''وجوب النظر'''، يعني غور ۽ استدلال جي وجوب، سان تعبير ڪيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب انسان کي پنهنجي وجود، ڪائنات ۽ انهن جي خالق بابت غور ڪرڻ گهرجي. انهيءَ غور جو مقصد محض روايتي تقليد بدران دليل جي بنياد تي علم حاصل ڪرڻ آهي. قاضي عبدالجبار جي نظرئي ۾ پڻ انسان جي عقلي صلاحيت ۽ ان جي استعمال کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن فڪري روايت موجب انسان تي لازم آهي ته هو پنهنجي عقل جي مدد سان خدا جي وجود، وحدانيت ۽ اخلاقي ذميواريءَ بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري. معتزلي علمِ ڪلام ۾ ان ڳالهه تي پڻ بحث ڪيو ويو ته عقل جي ذريعي حاصل ٿيندڙ علم ڪهڙي حد تائين يقيني آهي ۽ ڪهڙين حالتن ۾ مذهبي وحيءَ جي رهنمائي ضروري ٿئي ٿي. === علت ۽ معلول === معتزلي فڪر ۾ '''علت ۽ معلول'''، يعني سبب ۽ نتيجي جي تعلق، بابت پڻ فلسفياڻا بحث ملن ٿا. انهن بحثن جو تعلق خدا جي قدرت، فطري دنيا ۾ ٿيندڙ تبديلين ۽ انسان جي آزاد ارادي سان هو. معتزلي عالمن ڪوشش ڪئي ته دنيا ۾ واقع ٿيندڙ عملن ۽ تبديلين جي وضاحت اهڙي نموني ڪئي وڃي، جو هڪ طرف خدا جي خالق هجڻ جو عقيدو برقرار رهي ۽ ٻئي طرف مخلوق جي عملن ۽ ذميواريءَ کي به معنيٰ ملي. انهيءَ سلسلي ۾ ڪجهه معتزلي مفڪرن مادي شين جي خاصيتن، انهن جي باهمي اثرن ۽ فطري تبديلين بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين ۾ سبب ۽ نتيجي جي تعلق بابت اختلاف پڻ موجود هئا. معتزلي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ انهن بحثن کي اسلامي فلسفي، طبيعيات ۽ علمِ ڪلام جي باهمي تعلق جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === جوهريت === معتزلي عالمن مان ڪجهه مفڪرن ڪائنات جي مادي بناوت جي وضاحت لاءِ '''جوهريت''' يا '''ذرڙن جي نظريي''' بابت بحث ڪيو. هن نظريي موجب مادي دنيا جي بناوت کي انتهائي ننڍن جزن ۽ انهن سان لاڳاپيل خاصيتن جي مدد سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[ابوالهذيل علاف]] کي اسلامي علمِ ڪلام جي ابتدائي جوهري نظرين جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن سان منسوب نظريي موجب جسم اهڙن بنيادي جزن مان ٺهيل آهي، جن کي وڌيڪ ورهائي نٿو سگهجي. انهن جزن سان مختلف خاصيتون يا '''اعراض''' لاڳاپيل هوندا آهن، جهڙوڪ حرڪت، سڪون، رنگ ۽ ٻيون بدلجندڙ حالتون. انهيءَ بحث ۾ '''جوهر''' ۽ '''عرض''' جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. جوهر مادي وجود جي بنيادي جز کي چيو ويندو هو، جڏهن ته عرض اهڙي خاصيت هئي جيڪا ڪنهن جوهر يا جسم ۾ موجود هجي. معتزلي مفڪرن انهن تصورن جي مدد سان جسم جي بناوت، حرڪت، تبديلي ۽ مختلف مادي شين جي باهمي تعلق جي تشريح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ سلسلي ۾ '''تأليف'''، يعني جزن جي گڏجڻ، ۽ مڪان يا خال بابت سوال پڻ بحث هيٺ آيا. جوهريت بابت معتزلي عالمن جا سڀ نظريا هڪجهڙا نه هئا. مختلف مفڪرن مادي جزن، انهن جي خاصيتن ۽ تبديليءَ جي نوعيت بابت جدا جدا تشريحون پيش ڪيون. اهي بحث بعد ۾ اسلامي علمِ ڪلام جي ٻين مڪتبن، خاص طور اشعري علمِ ڪلام، جي فلسفياڻي ۽ طبيعياتي نظرين سان پڻ لاڳاپيل رهيا. 1s8n5kqls9xpn5m7mbab810ckwr4lsx 426170 426169 2026-10-29T20:28:02Z Intisar Ali 8681 426170 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> == بنيادي اصول == === پنج بنيادي اصول === نائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي اهم عالم [[ابوالحسين خياط]] موجب معتزلي عقيدي جا پنج بنيادي اصول هئا. محققن موجب انهن اصولن کي پهريون ڀيرو واضح ۽ منظم صورت ۾ [[ابوالهذيل علاف]] بيان ڪيو.<ref name="Fakhry-46a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref name="robinson2"/> اهي پنج اصول هي آهن: # '''[[توحيد]] (التوحيد):''' خدا جي وحدانيت ۽ سندس ذات جي يڪتائيءَ تي ايمان. # '''[[عدلِ الاهي]] (العدل):''' خدا جي مڪمل انصاف ۽ سندس عملن جي اخلاقي درستگيءَ جو عقيدو. # '''وعدو ۽ وعيد (الوعد والوعيد):''' خدا جي ثواب جي وعدي ۽ عذاب جي تنبيهه جي لازمي پوري ٿيڻ جو عقيدو. # '''ٻن منزلن جي وچ واري منزل (المنزلة بين المنزلتين):''' وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان کي نه مڪمل مؤمن ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت ۾ سمجهڻ. # '''نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ (الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر):''' نيڪ عملن جي ترغيب ڏيڻ ۽ برن عملن کان منع ڪرڻ جي ذميواري.<ref name="khayyat-93">Al-Khayyat, A. H., ''Kitab al-Intisar'', Beirut, 1957, p. 93.</ref> === 1. توحيد === اسلامي علمِ ڪلام جي مختلف مڪتبن آڏو هڪ اهم مسئلو اهو هو ته خدا جي مطلق برتري، مخلوق کان سندس بي نيازي ۽ سندس صفتن کي ڪيئن سمجهايو وڃي، جيئن هڪ طرف خدا کي انساني يا جسماني صورت ڏيڻ کان بچي سگهجي ۽ ٻئي طرف مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل الاهي صفتن جي معنيٰ به برقرار رهي.{{sfn|Jackson|2005}} معتزلي فڪر ۾ '''توحيد''' جو مطلب رڳو هڪ خدا تي ايمان آڻڻ نه هو، پر خدا جي ذات کي هر قسم جي جسمانيت، محدوديت، تبديليءَ ۽ مخلوق سان مشابهت کان پاڪ سمجهڻ پڻ هو. مشهور معتزلي عالم ۽ قاضي [[قاضي عبدالجبار]] (وفات 1025ع/415هه) توحيد جي وضاحت ڪندي بيان ڪري ٿو ته خدا هڪ اهڙي يڪتا ذات آهي، جنهن جون خاصيتون ڪنهن به مخلوق سان مشترڪ نه آهن. سندس تشريح موجب خدا ڪائنات جو خالق آهي؛ هو ازل کان موجود آهي ۽ ڪڏهن فنا نٿو ٿي سگهي، جڏهن ته مخلوق اڳ ۾ موجود نه هئي ۽ فنا ٿي سگهي ٿي. خدا هميشه قدرت وارو آهي ۽ سندس لاءِ عاجزي ناممڪن آهي. هو ماضي، حال ۽ مستقبل جي هر شيءِ جو علم رکي ٿو، ۽ جهالت سندس ذات لاءِ ممڪن نه آهي. هو انهن شين کي پڻ ڄاڻي ٿو جيڪي موجود نه آهن، ۽ اهو به ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن اهي موجود هجن ها ته ڪهڙي صورت اختيار ڪن ها. خدا هميشه زنده آهي، پر سندس حياتي مخلوق جي حياتيءَ جهڙي نه آهي. هو ڏسڻ وارين ۽ محسوس ٿيڻ وارين شين کي ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس حواسن يا جسماني عضون جي ضرورت نه آهي. هو هر قسم جي ضرورت کان بي نياز آهي. سندس لاءِ مٿي يا هيٺ وڃڻ، حرڪت ڪرڻ، هڪ حالت مان ٻي حالت ۾ تبديل ٿيڻ، جسماني صورت اختيار ڪرڻ، عضوا رکڻ يا مختلف حصن مان ٺهيل هجڻ ممڪن نه آهي. خدا حرڪت، سڪون، رنگ، ذائقي، بوءِ يا ٻين جسماني خاصيتن جهڙو نه آهي. هو ازل کان هڪ آهي ۽ سندس برابر ٻيو ڪو به موجود نه آهي. خدا کان سواءِ هر شيءِ حادث، پيدا ڪيل، محتاج ۽ ڪنهن نه ڪنهن سبب يا انتظام جي تابع آهي. عبدالجبار موجب انهن حقيقتن کي سمجهڻ خدا جي وحدانيت کي سمجهڻ جي برابر آهي.{{sfn|Martin|1997|p=92}} معتزلي عالمن انهيءَ تصور جي بنياد تي خدا جي ذات کان الڳ، مستقل ۽ ازلي صفتن جي وجود بابت انهن نظرين سان اختلاف ڪيو، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت سان مطابقت نه رکندا هئا. === 2. عدلِ الاهي === معتزلي فڪر جو ٻيو بنيادي اصول '''عدل''' هو، جنهن جو تعلق خدا جي انصاف، انساني عملن جي ذميواري ۽ دنيا ۾ برائيءَ جي موجودگيءَ سان هو. معتزلي عالمن دنيا ۾ برائيءَ جي وجود کي سمجهائڻ لاءِ انساني آزاد ارادي تي زور ڏنو. سندن خيال موجب انسان پنهنجي اختيار سان نيڪ يا بد عمل ڪري ٿو، ۽ انساني برائيءَ جو سرچشمو انسان جي غلط چونڊ آهي. هنن استدلال ڪيو ته خدا پاڻ ڪو به اخلاقي طور بڇڙو عمل نٿو ڪري ۽ نه انسان کي برائي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو. جيڪڏهن انسان جا سڀ بڇڙا عمل خدا جي سڌي ارادي ۽ تخليق جو نتيجو هجن ها ته انسان کي انهن تي سزا ڏيڻ انصاف سان مطابقت نه رکي ها. معتزلي عالمن اهو انڪار نه ڪيو ته دنيا ۾ اهڙيون تڪليفون پڻ موجود آهن جيڪي انسان جي پنهنجي عملن يا آزاد ارادي جي غلط استعمال سبب پيدا نٿيون ٿين. اهڙين تڪليفن کي سمجهائڻ لاءِ هنن '''تڪليف''' جي اسلامي تصور، يعني انسان تي سندس وس ۽ صلاحيت مطابق اخلاقي ۽ مذهبي ذميواري عائد ٿيڻ، کي بنياد بڻايو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «الله ڪنهن به جان تي سندس وس کان وڌيڪ بار نٿو وجهي» (البقره: 286) کي دليل طور پيش ڪيو ويو. معتزلي فڪر موجب دنيا جي زندگي هڪ اهڙي آزمائش آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي عقل، اختيار ۽ عملن جي بنياد تي جوابده آهي.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Studies in Medieval Muslim Thought and History|date=1992|publisher=Ashgate Publishing|doi=10.4324/9781003221883|isbn=978-1-003-22188-3}}</ref> انسان کان توقع ڪئي وڃي ٿي ته هو خدا تي ايمان آڻي، پنهنجي عقيدي کي اخلاقي عملن ۾ ظاهر ڪري ۽ ٻين انسانن سان انصاف ۽ ڀلائيءَ وارو رويو اختيار ڪري. معتزلي تفسير موجب جيڪڏهن دنيا جا سڀ انسان هڪجهڙا صحتمند ۽ خوشحال هجن ها ته سخاوت، ضرورت مندن جي مدد، همدردي ۽ ٻين اخلاقي ذميوارين جي آزمائش جو ساڳيو مفهوم نه رهي ها. انهيءَ ڪري انساني حالتن ۾ موجود فرق، مصيبتون ۽ آزمائشون زندگيءَ جي امتحان جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون. دولتمند، طاقتور ۽ صحتمند ماڻهن جي ذميواري آهي ته هو پنهنجي وسيلن ۽ صلاحيتن سان ٻين جي مدد ڪن، جڏهن ته مصيبتن کي منهن ڏيندڙ ماڻهن لاءِ صبر ۽ آخرت ۾ معاوضي جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «بيشڪ صبر ڪندڙن کي سندن اجر بي حساب ڏنو ويندو» (الزمر: 10) جو حوالو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2010-09-26|title=Message Of Quran By Muhammad Asad 039 – WikiMir|url=http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926172903/http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-date=2010-09-26}}</ref> معتزلي عالمن موجب اخلاقي ۽ مذهبي جوابدهيءَ جي آزمائش بنيادي طور انهن بالغ انسانن لاءِ آهي، جيڪي پنهنجي ذهني صلاحيتن جا مڪمل مالڪ آهن. ٻار زندگيءَ ۾ تڪليفون برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انهن کي گناهه ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کان آزاد سمجهيو ويندو آهي. عدلِ الاهي جي تشريح ۾ '''معاوضي''' جو نظريو پڻ پيش ڪيو ويو، جنهن موجب بي قصور تڪليف برداشت ڪندڙن کي آخرت ۾ مناسب بدلو ملندو. اصل متن ۾ بيان ڪيل معتزلي موقف موجب انهيءَ معاوضي ۾ غيرمؤمن ۽ ٻار پڻ شامل آهن، ۽ ٻارن جي آخرت بابت به رحمت ۽ جنت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|last=Akyol|first=Mustafa|date=27 October 2022|title=An Early Islamic Debate on Faith and Reason Is Worth Examining|url=https://www.cato.org/commentary/early-islamic-debate-faith-reason-worth-examining|access-date=15 December 2024|website=Cato Institute}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aytekin|first=Arif|date=2022-06-30|title=The Question Regarding the Children of Nonbelievers in Islam|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/atebe/issue/71028/1081309|journal=ATEBE|issue=7|pages=129–147|issn=2757-5616}}</ref> قاضي عبدالجبار عدل جي تشريح ڪندي لکي ٿو ته خدا هر اخلاقي برائيءَ کان پاڪ آهي ۽ سندس سڀ عمل اخلاقي طور نيڪ آهن.{{sfn|Martin|1997|page=58}} سندس نظرئي موجب ظلم، زيادتي ۽ ٻين انساني برن عملن کي خدا جي سڌي تخليق قرار ڏيڻ عدلِ الاهيءَ جي تصور سان مطابقت نٿو رکي. عبدالجبار موجب خدا ڪنهن انسان کي اهڙي ذميواري نٿو ڏئي جيڪا هو پوري ڪرڻ جي طاقت نه رکي. انسان کي ايمان يا انڪار ڪرڻ جي صلاحيت ۽ اختيار ڏنو ويو آهي، ۽ هو پنهنجي چونڊ جو پاڻ ذميوار آهي. انهيءَ نظرئي مطابق خدا نافرمانيءَ کي پسند نٿو ڪري، پر فرمانبرداريءَ کي پسند ڪري ٿو. عبدالجبار اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته خدا ڪنهن ٻار کي سندس والدين جي گناهه سبب سزا نٿو ڏئي، ڇاڪاڻ ته قرآن موجب «هر جان پنهنجي عمل جي پاڻ ذميوار آهي» (الانعام: 164). سندس تشريح ۾ خدا جي طرفان بيماري يا تڪليف جو واقع ٿيڻ پڻ ڪنهن حڪمت يا فائدي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. عبدالجبار موجب خدا پنهنجي مخلوق لاءِ ڀلائيءَ جا رستا واضح ڪري ٿو، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو ۽ انسان کي اهڙي اخلاقي ذميواري ڏئي ٿو جيڪا هو پوري ڪري سگهي. هن پنهنجي موقف جي وضاحت لاءِ قرآن جي آيت «۽ توهان وٽ جيڪا به نعمت آهي، سا الله جي طرفان آهي» (النحل: 53) جو پڻ حوالو ڏنو.{{sfn|Martin|1997|page=93}} === 3. وعدو ۽ وعيد === '''وعدو ۽ وعيد''' معتزلي عقيدي جو ٽيون بنيادي اصول آهي. ان جو تعلق آخرت، [[قيامت]]، ثواب، عذاب ۽ خدا جي ڪيل وعدن ۽ ڏنل تنبيهن سان آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي نيڪ بندن سان ڪيل ثواب جو وعدو ۽ نافرمانن بابت ڏنل عذاب جي تنبيهه پوري ڪري ٿو. قاضي عبدالجبار جي تشريح موجب انساني زندگيءَ جو هڪ بنيادي پهلو اهو آهي ته انسان پنهنجي وجود، اخلاقي مقصد ۽ آخري انجام بابت سوچڻ جي صلاحيت رکي ٿو.{{sfn|Martin|1997|pages=65–66}} انسان پنهنجي اندروني اطمينان ۽ زندگيءَ جي مقصد جي تلاش ۾ مختلف فيصلا ڪري ٿو. خدا، سچائي ۽ اخلاقي چونڊ بابت علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان پنهنجي عملن جي نتيجن جو ذميوار بڻجي ٿو. هن نظرئي ۾ خدا جي فرمانبرداري ڪرڻ وارن لاءِ ثواب جو وعدو آهي، جڏهن ته ڄاڻي واڻي نافرماني اختيار ڪندڙن لاءِ عذاب جي تنبيهه آهي. معتزلي موقف موجب خدا پنهنجي وعدي يا وعيد جي خلاف نٿو ڪري ۽ نه پنهنجي بيان ڪيل حقيقتن ۾ ڪوڙ ڳالهائي ٿو. انهيءَ مسئلي تي معتزلي عالمن جو [[مرجئه]] جي ڪجهه نظرين سان اختلاف هو، خاص طور وڏن گناهن جي آخرت ۾ سزا ۽ خدا جي وعيد جي تعبير بابت.<ref name="AbdJabbarMughni">{{Cite web|last=Abd al-Jabbār|first=Al-Qāḍī|title=Al-mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-l-ʿadl|url=https://albert.ias.edu/entities/publication/b795f609-3a80-4399-afcc-94c2f8c79eb8|access-date=2024-12-15}}</ref><ref name="AbdJabbarUsul">{{Cite book|last=al-Asadābādī|first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad|url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ|title=Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah|date=1965|publisher=Maktabat Wahbah|language=ar}}</ref> === 4. ٻن منزلن جي وچ واري منزل === '''المنزلة بين المنزلتين'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، معتزلي علمِ ڪلام جو چوٿون بنيادي اصول آهي. هن نظريي موجب جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري ۽ توبه ڪرڻ کان سواءِ وفات ڪري، تنهن کي نه مڪمل مؤمن سمجهيو ويندو آهي ۽ نه ڪافر، پر هو ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو، جنهن کي '''فاسق''' چيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب مؤمن اهو شخص آهي، جنهن جو ايمان سندس عقيدي، اخلاقي چونڊ ۽ عملن ۾ ظاهر ٿئي. جيڪڏهن ڪو شخص وڏو گناهه ڪري ٿو ته سندس عمل مؤمن جي مڪمل اخلاقي وصف سان مطابقت نٿو رکي. پر ان سان اهو لازم نٿو اچي ته هن خدا جي وجود يا اسلامي عقيدي جو انڪار ڪيو هجي. انهيءَ ڪري اهڙي شخص کي ڪافر قرار ڏيڻ بدران فاسق جي وچ واري حيثيت ڏني ويندي آهي. معتزلي نظرئي موجب جيڪو وڏو گناهه ڪندڙ شخص توبه کان سواءِ مري وڃي، تنهن جو آخري انجام دوزخ آهي. تنهن هوندي به معتزلي عالمن دوزخ جي عذاب کي هڪجهڙو نه سمجهيو؛ سندن موجب عذاب جا مختلف درجا آهن، جيڪي انسان جي عملن ۽ اخلاقي ذميواريءَ مطابق هوندا. انهيءَ لحاظ سان وچ واري حيثيت رکندڙ گناههگار شخص جو عذاب ڪافر جي عذاب کان گهٽ ٿي سگهي ٿو. معتزلي عالمن هي موقف [[خوارج]] ۽ [[مرجئه]] جي نظرين جي وچ ۾ اختيار ڪيو. خوارج جي ڪجهه نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ شخص ڪافر ٿي ويندو هو، جڏهن ته مرجئه جي ڪجهه نظرين موجب گناهه جي باوجود سندس ايمان جي حيثيت برقرار رهندي هئي. قاضي عبدالجبار موجب «ٻن منزلن جي وچ واري منزل» جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته قتل، زنا يا ٻين وڏن گناهن جو مرتڪب شخص فاسق آهي، پر مڪمل مؤمن نه آهي.{{sfn|Martin|1997|pages=82,106}} سندس وضاحت موجب اهڙو شخص مذهبي ۽ اخلاقي لحاظ کان مذمت جو مستحق ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ڪافرن جهڙا سڀ قانوني ۽ سماجي حڪم لاڳو نٿا ٿين. اهڙي شخص کي مسلمانن جي قبرستان ۾ دفن ڪري سگهجي ٿو، سندس جنازي نماز پڙهي سگهجي ٿي ۽ سندس مسلمان سان نڪاح پڻ جائز سمجهيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح هو انهن خوارج کان مختلف آهي، جيڪي کيس ڪافر قرار ڏين ٿا، ۽ انهن مرجئه کان پڻ مختلف آهي، جيڪي کيس مؤمن سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Mutahhari|first=Murtadha|date=2013-03-12|title=Mu'tazilah: An Introduction to Ilm al-Kalam|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah|access-date=2024-12-15|website=Al-Islam.org|language=en}}</ref> === 5. نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ === '''الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر'''، يعني «نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ»، معتزلي عقيدي جو پنجون بنيادي اصول آهي. هي اصول عام اسلامي اخلاقي تعليمات ۾ پڻ موجود آهي، پر معتزلي عالمن ان جي تشريح ۾ عقل ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. فلسفي جي محقق [[ماجد فخري]] موجب وعدي ۽ وعيد، ٻن منزلن جي وچ واري منزل، ۽ نيڪيءَ جي حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ جا اصول معتزلي فڪر جي بنيادي تصورن، يعني توحيد، عدل ۽ انساني آزاد ارادي، جا منطقي نتيجا آهن.<ref name="Fakhry-46a"/> معتزلي عالمن موجب خدا انسان کي نيڪي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ برائيءَ کان منع ڪري ٿو، پر انساني عقل پڻ ڪيترن معاملن ۾ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. سندن خيال موجب انسان گهڻن اخلاقي معاملن ۾ وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل جي مدد سان صحيح ۽ غلط جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي به ڪجهه مخصوص عملن جي اخلاقي يا مذهبي حيثيت معلوم ڪرڻ لاءِ وحيءَ جي ضرورت برقرار رهي ٿي.<ref name="rep.routledge.com">{{Cite web|title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy|url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-date=2024-08-03|access-date=2024-12-15|website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|language=en}}</ref> == معتقدات == === قرآن جي تفسير جو طريقو === معتزلي عالمن [[قرآن]] جي تفسير ۾ عقل، عربي ٻوليءَ جي اصولن، منطقي استدلال ۽ آيتن جي باهمي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. سندن خيال موجب قرآن جي ڪنهن به آيت جي اهڙي تفسير نه ٿيڻ گهرجي، جيڪا خدا جي وحدانيت، عدل يا ٻين ثابت ٿيل عقلي حقيقتن سان ٽڪراءَ ۾ هجي. معتزلي علمِ ڪلام ۾ قرآن جي آيتن کي سمجهڻ لاءِ محڪم ۽ متشابه آيتن جي وچ ۾ فرق کي اهم سمجهيو ويندو هو. محڪم آيتون اهي آهن، جن جو مطلب نسبتاً واضح هجي، جڏهن ته متشابه آيتن جي معنيٰ سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تفسير ۽ غور جي ضرورت پوي ٿي. انهيءَ اصول تحت، جيڪڏهن ڪنهن آيت جي ظاهري معنيٰ مان خدا لاءِ جسم، جسماني عضون، حرڪت يا مخلوق جهڙيون خاصيتون ثابت ٿينديون هجن، ته معتزلي عالم ان کي مجازي يا غيرجسماني معنيٰ ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. مثال طور، قرآن ۾ خدا جي «هٿ» يا «چهري» جهڙن لفظن کي معتزلي تفسير ۾ انساني جسماني عضون جي معنيٰ ۾ نه ورتو ويندو هو. اهڙن لفظن جي تشريح خدا جي قدرت، ذات يا ٻين مناسب معنائن ۾ ڪئي ويندي هئي. معتزلي عالمن موجب قرآن جي تفسير ۾ ٻوليءَ جي استعمال، بيان جي مقصد، آيتن جي سياق ۽ ٻين قرآني نصوص کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[قاضي عبدالجبار]] جي علمِ ڪلام ۾ پڻ اهو اصول نمايان آهي ته ديني نصوص جي تشريح اهڙي انداز سان ڪئي وڃي، جو خدا جي وحدانيت ۽ عدل بابت بنيادي عقلي اصول برقرار رهن. انهيءَ طريقي ۾ عقل کي وحيءَ جو مخالف نه، پر ان جي درست معنيٰ سمجهڻ جو هڪ اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. === حديث جي حجيت === معتزلي عالمن جي وچ ۾ [[حديث]] جي حجيت، حديثن جي روايت ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات ۾ انهن جي استعمال بابت مختلف موقف موجود هئا. معتزلي فڪر ۾ عام طور اهو سوال اهم هو ته ڪنهن مذهبي يا اعتقادي دعويٰ کي ثابت ڪرڻ لاءِ ڪهڙي درجي جي روايتي شاهدي ڪافي آهي. ڪجهه معتزلي عالمن اهڙين خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪيو، جيڪي محدود تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجن، خاص طور جڏهن انهن جو تعلق بنيادي عقيدن سان هجي. ان سلسلي ۾ '''خبرِ واحد''' ۽ '''خبرِ متواتر''' جي وچ ۾ فرق کي اهميت ڏني وئي. خبرِ واحد اهڙي روايت کي چيو ويندو آهي، جيڪا تواتر جي درجي تائين نه پهتي هجي، جڏهن ته خبرِ متواتر اهڙي روايت آهي، جيڪا ڪيترن آزاد روايتي سلسلن ذريعي نقل ٿيل هجي ۽ جنهن جي صداقت بابت مضبوط يقين پيدا ٿئي. معتزلي عالمن ۾ انهن ٻنهي قسمن جي روايتن جي علمي حيثيت بابت هڪجهڙو موقف نه هو. [[واصل بن عطا]] سان منسوب هڪ موقف موجب ڪنهن خبر جي تصديق لاءِ ڪيترن راوين جي شاهدي ضروري هئي. [[ابوالهذيل علاف]] بابت پڻ روايتن جي اعتبار لاءِ راوين جي تعداد ۽ ٻين شرطن بابت مخصوص نظريا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙيءَ طرح [[ابراهيم نظام]] سان حديثن جي روايت ۽ راوين جي تنقيد بابت وڌيڪ سخت موقف منسوب ڪيو ويو آهي. نظام سان منسوب بحثن ۾ [[ابو هريره]] جهڙن مشهور راوين جي روايتن بابت تنقيدي سوال پڻ شامل آهن. بهرحال، انهن خيالن کي سڀني معتزلي عالمن جو گڏيل موقف قرار ڏيڻ درست نه آهي. معتزلي فڪر سان لاڳاپيل [[الجاحظ]] جي تحريرن ۾ پڻ روايت، علم، شاهدي ۽ خبر جي اعتبار بابت بحث ملن ٿا. حديثن جي جاچ ۾ رڳو سند، يعني راوين جي سلسلي، پر متن جي معنيٰ، عقلي مطابقت ۽ ٻين ثابت ٿيل حقيقتن سان تعلق کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. انهيءَ سبب معتزلي علمِ ڪلام ۾ روايتي شاهديءَ جي درجن، يقيني علم ۽ ظني علم جي وچ ۾ فرق، ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات لاءِ گهربل دليلن بابت وسيع بحث پيدا ٿيو. معتزلي عالمن جا اهي اختلاف اسلامي علمِ ڪلام ۽ اصولِ فقهه جي تاريخ ۾ حديث جي حجيت بابت بحثن جو حصو آهن. === آخرت بابت عقيدا === معتزلي عالمن [[آخرت]]، [[قيامت]]، ثواب، عذاب، [[جنت]] ۽ [[دوزخ]] بابت اسلامي عقيدن کي قبول ڪيو، پر انهن جي ڪجهه تفصيلن جي تشريح ۾ ٻين علمِ ڪلام جي مڪتبن کان اختلاف ڪيو. انهن اختلافن جو تعلق خاص طور جنت ۽ دوزخ جي وجود، آخرت ۾ خدا جي ديدار ۽ الاهي عدل جي تقاضائن سان هو. ==== جنت ۽ دوزخ ==== معتزلي عالمن جي وچ ۾ اهو سوال بحث هيٺ رهيو ته جنت ۽ دوزخ اڳ ۾ پيدا ڪيا ويا آهن يا انهن کي قيامت جي موقعي تي پيدا ڪيو ويندو. ڪجهه معتزلي نظرين موجب جنت ۽ دوزخ جو موجوده وقت ۾ وجود لازمي نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جو بنيادي مقصد آخرت ۾ جزا ۽ سزا سان لاڳاپيل آهي. هن مسئلي بابت معتزلي عالمن جا سڀ موقف هڪجهڙا نه هئا، ۽ انهن جي تاريخي تشريح ۾ مختلف رايا ملن ٿا. ==== آخرت ۾ خدا جو ديدار ==== معتزلي عالمن عام طور آخرت ۾ خدا جي جسماني يا بصري ديدار جي تصور کي رد ڪيو. سندن استدلال موجب اک سان ڏسڻ لاءِ ڏٺي ويندڙ شيءِ جو ڪنهن رخ، فاصلي يا مڪاني نسبت ۾ هجڻ ضروري آهي، جڏهن ته خدا اهڙين جسماني ۽ مڪاني حدن کان پاڪ آهي. انهيءَ ڪري معتزلي عالمن قرآن ۾ خدا جي ديدار سان لاڳاپيل آيتن جي اهڙي تفسير پيش ڪئي، جيڪا خدا جي غيرجسماني ۽ غيرمحدود ذات جي تصور سان مطابقت رکي. انهيءَ مسئلي تي سندن [[اشعريه]] ۽ ٻين سني علمِ ڪلام جي مڪتبن سان اختلاف هو، جن آخرت ۾ خدا جي ديدار کي مڃيو، پر ان کي عام جسماني ڏسڻ جي عمل سان تشبيهه ڏيڻ کان پاسو ڪيو. == فلسفو == === عقل ۽ وحي === معتزلي علمِ ڪلام جي اهم خصوصيت مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ [[عقل]] ۽ منطقي استدلال جو وسيع استعمال هو. معتزلي عالمن موجب انسان ڪجهه بنيادي حقيقتن کي وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل ذريعي سمجهي سگهي ٿو. انهن حقيقتن ۾ خدا جي وجود بابت غور، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ، انصاف جي اهميت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري شامل آهن. انهيءَ جو مطلب اهو نه هو ته معتزلي عالمن وحيءَ جي ضرورت کي رد ڪيو. سندن نظرئي موجب وحي انسان کي اهڙيون هدايتون ۽ تفصيل مهيا ڪري ٿو، جيڪي صرف عقل جي مدد سان مڪمل طور معلوم نٿا ڪري سگهجن. معتزلي علمِ ڪلام ۾ عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ بنيادي مطابقت جو تصور موجود هو. جيڪڏهن ڪنهن مذهبي عبارت جي ظاهري معنيٰ يقيني عقلي دليل سان متضاد محسوس ٿئي، ته ان جي تفسير ۾ ٻوليءَ، سياق ۽ مجازي معنيٰ کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. انهيءَ طريقي جو مقصد مذهبي عقيدي کي رد ڪرڻ بدران ان جي اهڙي تشريح ڪرڻ هو، جيڪا عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ مطابقت پيدا ڪري. === نظر ۽ استدلال جي وجوب جو مسئلو === معتزلي عالمن وٽ هڪ اهم سوال اهو هو ته انسان تي سڀ کان پهرين ڪهڙي مذهبي يا اخلاقي ذميواري عائد ٿئي ٿي. انهيءَ بحث کي '''وجوب النظر'''، يعني غور ۽ استدلال جي وجوب، سان تعبير ڪيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب انسان کي پنهنجي وجود، ڪائنات ۽ انهن جي خالق بابت غور ڪرڻ گهرجي. انهيءَ غور جو مقصد محض روايتي تقليد بدران دليل جي بنياد تي علم حاصل ڪرڻ آهي. قاضي عبدالجبار جي نظرئي ۾ پڻ انسان جي عقلي صلاحيت ۽ ان جي استعمال کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن فڪري روايت موجب انسان تي لازم آهي ته هو پنهنجي عقل جي مدد سان خدا جي وجود، وحدانيت ۽ اخلاقي ذميواريءَ بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري. معتزلي علمِ ڪلام ۾ ان ڳالهه تي پڻ بحث ڪيو ويو ته عقل جي ذريعي حاصل ٿيندڙ علم ڪهڙي حد تائين يقيني آهي ۽ ڪهڙين حالتن ۾ مذهبي وحيءَ جي رهنمائي ضروري ٿئي ٿي. === علت ۽ معلول === معتزلي فڪر ۾ '''علت ۽ معلول'''، يعني سبب ۽ نتيجي جي تعلق، بابت پڻ فلسفياڻا بحث ملن ٿا. انهن بحثن جو تعلق خدا جي قدرت، فطري دنيا ۾ ٿيندڙ تبديلين ۽ انسان جي آزاد ارادي سان هو. معتزلي عالمن ڪوشش ڪئي ته دنيا ۾ واقع ٿيندڙ عملن ۽ تبديلين جي وضاحت اهڙي نموني ڪئي وڃي، جو هڪ طرف خدا جي خالق هجڻ جو عقيدو برقرار رهي ۽ ٻئي طرف مخلوق جي عملن ۽ ذميواريءَ کي به معنيٰ ملي. انهيءَ سلسلي ۾ ڪجهه معتزلي مفڪرن مادي شين جي خاصيتن، انهن جي باهمي اثرن ۽ فطري تبديلين بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين ۾ سبب ۽ نتيجي جي تعلق بابت اختلاف پڻ موجود هئا. معتزلي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ انهن بحثن کي اسلامي فلسفي، طبيعيات ۽ علمِ ڪلام جي باهمي تعلق جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === جوهريت === معتزلي عالمن مان ڪجهه مفڪرن ڪائنات جي مادي بناوت جي وضاحت لاءِ '''جوهريت''' يا '''ذرڙن جي نظريي''' بابت بحث ڪيو. هن نظريي موجب مادي دنيا جي بناوت کي انتهائي ننڍن جزن ۽ انهن سان لاڳاپيل خاصيتن جي مدد سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[ابوالهذيل علاف]] کي اسلامي علمِ ڪلام جي ابتدائي جوهري نظرين جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن سان منسوب نظريي موجب جسم اهڙن بنيادي جزن مان ٺهيل آهي، جن کي وڌيڪ ورهائي نٿو سگهجي. انهن جزن سان مختلف خاصيتون يا '''اعراض''' لاڳاپيل هوندا آهن، جهڙوڪ حرڪت، سڪون، رنگ ۽ ٻيون بدلجندڙ حالتون. انهيءَ بحث ۾ '''جوهر''' ۽ '''عرض''' جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. جوهر مادي وجود جي بنيادي جز کي چيو ويندو هو، جڏهن ته عرض اهڙي خاصيت هئي جيڪا ڪنهن جوهر يا جسم ۾ موجود هجي. معتزلي مفڪرن انهن تصورن جي مدد سان جسم جي بناوت، حرڪت، تبديلي ۽ مختلف مادي شين جي باهمي تعلق جي تشريح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ سلسلي ۾ '''تأليف'''، يعني جزن جي گڏجڻ، ۽ مڪان يا خال بابت سوال پڻ بحث هيٺ آيا. جوهريت بابت معتزلي عالمن جا سڀ نظريا هڪجهڙا نه هئا. مختلف مفڪرن مادي جزن، انهن جي خاصيتن ۽ تبديليءَ جي نوعيت بابت جدا جدا تشريحون پيش ڪيون. اهي بحث بعد ۾ اسلامي علمِ ڪلام جي ٻين مڪتبن، خاص طور اشعري علمِ ڪلام، جي فلسفياڻي ۽ طبيعياتي نظرين سان پڻ لاڳاپيل رهيا. g99ynm9up7xj18r3vheb55ofsy6r3yv 426171 426170 2026-10-29T20:31:21Z Intisar Ali 8681 426171 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> == بنيادي اصول == === پنج بنيادي اصول === نائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي اهم عالم [[ابوالحسين خياط]] موجب معتزلي عقيدي جا پنج بنيادي اصول هئا. محققن موجب انهن اصولن کي پهريون ڀيرو واضح ۽ منظم صورت ۾ [[ابوالهذيل علاف]] بيان ڪيو.<ref name="Fakhry-46a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref name="robinson2"/> اهي پنج اصول هي آهن: # '''[[توحيد]] (التوحيد):''' خدا جي وحدانيت ۽ سندس ذات جي يڪتائيءَ تي ايمان. # '''[[عدلِ الاهي]] (العدل):''' خدا جي مڪمل انصاف ۽ سندس عملن جي اخلاقي درستگيءَ جو عقيدو. # '''وعدو ۽ وعيد (الوعد والوعيد):''' خدا جي ثواب جي وعدي ۽ عذاب جي تنبيهه جي لازمي پوري ٿيڻ جو عقيدو. # '''ٻن منزلن جي وچ واري منزل (المنزلة بين المنزلتين):''' وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان کي نه مڪمل مؤمن ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت ۾ سمجهڻ. # '''نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ (الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر):''' نيڪ عملن جي ترغيب ڏيڻ ۽ برن عملن کان منع ڪرڻ جي ذميواري.<ref name="khayyat-93">Al-Khayyat, A. H., ''Kitab al-Intisar'', Beirut, 1957, p. 93.</ref> === 1. توحيد === اسلامي علمِ ڪلام جي مختلف مڪتبن آڏو هڪ اهم مسئلو اهو هو ته خدا جي مطلق برتري، مخلوق کان سندس بي نيازي ۽ سندس صفتن کي ڪيئن سمجهايو وڃي، جيئن هڪ طرف خدا کي انساني يا جسماني صورت ڏيڻ کان بچي سگهجي ۽ ٻئي طرف مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل الاهي صفتن جي معنيٰ به برقرار رهي.{{sfn|Jackson|2005}} معتزلي فڪر ۾ '''توحيد''' جو مطلب رڳو هڪ خدا تي ايمان آڻڻ نه هو، پر خدا جي ذات کي هر قسم جي جسمانيت، محدوديت، تبديليءَ ۽ مخلوق سان مشابهت کان پاڪ سمجهڻ پڻ هو. مشهور معتزلي عالم ۽ قاضي [[قاضي عبدالجبار]] (وفات 1025ع/415هه) توحيد جي وضاحت ڪندي بيان ڪري ٿو ته خدا هڪ اهڙي يڪتا ذات آهي، جنهن جون خاصيتون ڪنهن به مخلوق سان مشترڪ نه آهن. سندس تشريح موجب خدا ڪائنات جو خالق آهي؛ هو ازل کان موجود آهي ۽ ڪڏهن فنا نٿو ٿي سگهي، جڏهن ته مخلوق اڳ ۾ موجود نه هئي ۽ فنا ٿي سگهي ٿي. خدا هميشه قدرت وارو آهي ۽ سندس لاءِ عاجزي ناممڪن آهي. هو ماضي، حال ۽ مستقبل جي هر شيءِ جو علم رکي ٿو، ۽ جهالت سندس ذات لاءِ ممڪن نه آهي. هو انهن شين کي پڻ ڄاڻي ٿو جيڪي موجود نه آهن، ۽ اهو به ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن اهي موجود هجن ها ته ڪهڙي صورت اختيار ڪن ها. خدا هميشه زنده آهي، پر سندس حياتي مخلوق جي حياتيءَ جهڙي نه آهي. هو ڏسڻ وارين ۽ محسوس ٿيڻ وارين شين کي ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس حواسن يا جسماني عضون جي ضرورت نه آهي. هو هر قسم جي ضرورت کان بي نياز آهي. سندس لاءِ مٿي يا هيٺ وڃڻ، حرڪت ڪرڻ، هڪ حالت مان ٻي حالت ۾ تبديل ٿيڻ، جسماني صورت اختيار ڪرڻ، عضوا رکڻ يا مختلف حصن مان ٺهيل هجڻ ممڪن نه آهي. خدا حرڪت، سڪون، رنگ، ذائقي، بوءِ يا ٻين جسماني خاصيتن جهڙو نه آهي. هو ازل کان هڪ آهي ۽ سندس برابر ٻيو ڪو به موجود نه آهي. خدا کان سواءِ هر شيءِ حادث، پيدا ڪيل، محتاج ۽ ڪنهن نه ڪنهن سبب يا انتظام جي تابع آهي. عبدالجبار موجب انهن حقيقتن کي سمجهڻ خدا جي وحدانيت کي سمجهڻ جي برابر آهي.{{sfn|Martin|1997|p=92}} معتزلي عالمن انهيءَ تصور جي بنياد تي خدا جي ذات کان الڳ، مستقل ۽ ازلي صفتن جي وجود بابت انهن نظرين سان اختلاف ڪيو، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت سان مطابقت نه رکندا هئا. === 2. عدلِ الاهي === معتزلي فڪر جو ٻيو بنيادي اصول '''عدل''' هو، جنهن جو تعلق خدا جي انصاف، انساني عملن جي ذميواري ۽ دنيا ۾ برائيءَ جي موجودگيءَ سان هو. معتزلي عالمن دنيا ۾ برائيءَ جي وجود کي سمجهائڻ لاءِ انساني آزاد ارادي تي زور ڏنو. سندن خيال موجب انسان پنهنجي اختيار سان نيڪ يا بد عمل ڪري ٿو، ۽ انساني برائيءَ جو سرچشمو انسان جي غلط چونڊ آهي. هنن استدلال ڪيو ته خدا پاڻ ڪو به اخلاقي طور بڇڙو عمل نٿو ڪري ۽ نه انسان کي برائي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو. جيڪڏهن انسان جا سڀ بڇڙا عمل خدا جي سڌي ارادي ۽ تخليق جو نتيجو هجن ها ته انسان کي انهن تي سزا ڏيڻ انصاف سان مطابقت نه رکي ها. معتزلي عالمن اهو انڪار نه ڪيو ته دنيا ۾ اهڙيون تڪليفون پڻ موجود آهن جيڪي انسان جي پنهنجي عملن يا آزاد ارادي جي غلط استعمال سبب پيدا نٿيون ٿين. اهڙين تڪليفن کي سمجهائڻ لاءِ هنن '''تڪليف''' جي اسلامي تصور، يعني انسان تي سندس وس ۽ صلاحيت مطابق اخلاقي ۽ مذهبي ذميواري عائد ٿيڻ، کي بنياد بڻايو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «الله ڪنهن به جان تي سندس وس کان وڌيڪ بار نٿو وجهي» (البقره: 286) کي دليل طور پيش ڪيو ويو. معتزلي فڪر موجب دنيا جي زندگي هڪ اهڙي آزمائش آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي عقل، اختيار ۽ عملن جي بنياد تي جوابده آهي.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Studies in Medieval Muslim Thought and History|date=1992|publisher=Ashgate Publishing|doi=10.4324/9781003221883|isbn=978-1-003-22188-3}}</ref> انسان کان توقع ڪئي وڃي ٿي ته هو خدا تي ايمان آڻي، پنهنجي عقيدي کي اخلاقي عملن ۾ ظاهر ڪري ۽ ٻين انسانن سان انصاف ۽ ڀلائيءَ وارو رويو اختيار ڪري. معتزلي تفسير موجب جيڪڏهن دنيا جا سڀ انسان هڪجهڙا صحتمند ۽ خوشحال هجن ها ته سخاوت، ضرورت مندن جي مدد، همدردي ۽ ٻين اخلاقي ذميوارين جي آزمائش جو ساڳيو مفهوم نه رهي ها. انهيءَ ڪري انساني حالتن ۾ موجود فرق، مصيبتون ۽ آزمائشون زندگيءَ جي امتحان جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون. دولتمند، طاقتور ۽ صحتمند ماڻهن جي ذميواري آهي ته هو پنهنجي وسيلن ۽ صلاحيتن سان ٻين جي مدد ڪن، جڏهن ته مصيبتن کي منهن ڏيندڙ ماڻهن لاءِ صبر ۽ آخرت ۾ معاوضي جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «بيشڪ صبر ڪندڙن کي سندن اجر بي حساب ڏنو ويندو» (الزمر: 10) جو حوالو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2010-09-26|title=Message Of Quran By Muhammad Asad 039 – WikiMir|url=http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926172903/http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-date=2010-09-26}}</ref> معتزلي عالمن موجب اخلاقي ۽ مذهبي جوابدهيءَ جي آزمائش بنيادي طور انهن بالغ انسانن لاءِ آهي، جيڪي پنهنجي ذهني صلاحيتن جا مڪمل مالڪ آهن. ٻار زندگيءَ ۾ تڪليفون برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انهن کي گناهه ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کان آزاد سمجهيو ويندو آهي. عدلِ الاهي جي تشريح ۾ '''معاوضي''' جو نظريو پڻ پيش ڪيو ويو، جنهن موجب بي قصور تڪليف برداشت ڪندڙن کي آخرت ۾ مناسب بدلو ملندو. اصل متن ۾ بيان ڪيل معتزلي موقف موجب انهيءَ معاوضي ۾ غيرمؤمن ۽ ٻار پڻ شامل آهن، ۽ ٻارن جي آخرت بابت به رحمت ۽ جنت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|last=Akyol|first=Mustafa|date=27 October 2022|title=An Early Islamic Debate on Faith and Reason Is Worth Examining|url=https://www.cato.org/commentary/early-islamic-debate-faith-reason-worth-examining|access-date=15 December 2024|website=Cato Institute}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aytekin|first=Arif|date=2022-06-30|title=The Question Regarding the Children of Nonbelievers in Islam|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/atebe/issue/71028/1081309|journal=ATEBE|issue=7|pages=129–147|issn=2757-5616}}</ref> قاضي عبدالجبار عدل جي تشريح ڪندي لکي ٿو ته خدا هر اخلاقي برائيءَ کان پاڪ آهي ۽ سندس سڀ عمل اخلاقي طور نيڪ آهن.{{sfn|Martin|1997|page=58}} سندس نظرئي موجب ظلم، زيادتي ۽ ٻين انساني برن عملن کي خدا جي سڌي تخليق قرار ڏيڻ عدلِ الاهيءَ جي تصور سان مطابقت نٿو رکي. عبدالجبار موجب خدا ڪنهن انسان کي اهڙي ذميواري نٿو ڏئي جيڪا هو پوري ڪرڻ جي طاقت نه رکي. انسان کي ايمان يا انڪار ڪرڻ جي صلاحيت ۽ اختيار ڏنو ويو آهي، ۽ هو پنهنجي چونڊ جو پاڻ ذميوار آهي. انهيءَ نظرئي مطابق خدا نافرمانيءَ کي پسند نٿو ڪري، پر فرمانبرداريءَ کي پسند ڪري ٿو. عبدالجبار اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته خدا ڪنهن ٻار کي سندس والدين جي گناهه سبب سزا نٿو ڏئي، ڇاڪاڻ ته قرآن موجب «هر جان پنهنجي عمل جي پاڻ ذميوار آهي» (الانعام: 164). سندس تشريح ۾ خدا جي طرفان بيماري يا تڪليف جو واقع ٿيڻ پڻ ڪنهن حڪمت يا فائدي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. عبدالجبار موجب خدا پنهنجي مخلوق لاءِ ڀلائيءَ جا رستا واضح ڪري ٿو، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو ۽ انسان کي اهڙي اخلاقي ذميواري ڏئي ٿو جيڪا هو پوري ڪري سگهي. هن پنهنجي موقف جي وضاحت لاءِ قرآن جي آيت «۽ توهان وٽ جيڪا به نعمت آهي، سا الله جي طرفان آهي» (النحل: 53) جو پڻ حوالو ڏنو.{{sfn|Martin|1997|page=93}} === 3. وعدو ۽ وعيد === '''وعدو ۽ وعيد''' معتزلي عقيدي جو ٽيون بنيادي اصول آهي. ان جو تعلق آخرت، [[قيامت]]، ثواب، عذاب ۽ خدا جي ڪيل وعدن ۽ ڏنل تنبيهن سان آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي نيڪ بندن سان ڪيل ثواب جو وعدو ۽ نافرمانن بابت ڏنل عذاب جي تنبيهه پوري ڪري ٿو. قاضي عبدالجبار جي تشريح موجب انساني زندگيءَ جو هڪ بنيادي پهلو اهو آهي ته انسان پنهنجي وجود، اخلاقي مقصد ۽ آخري انجام بابت سوچڻ جي صلاحيت رکي ٿو.{{sfn|Martin|1997|pages=65–66}} انسان پنهنجي اندروني اطمينان ۽ زندگيءَ جي مقصد جي تلاش ۾ مختلف فيصلا ڪري ٿو. خدا، سچائي ۽ اخلاقي چونڊ بابت علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان پنهنجي عملن جي نتيجن جو ذميوار بڻجي ٿو. هن نظرئي ۾ خدا جي فرمانبرداري ڪرڻ وارن لاءِ ثواب جو وعدو آهي، جڏهن ته ڄاڻي واڻي نافرماني اختيار ڪندڙن لاءِ عذاب جي تنبيهه آهي. معتزلي موقف موجب خدا پنهنجي وعدي يا وعيد جي خلاف نٿو ڪري ۽ نه پنهنجي بيان ڪيل حقيقتن ۾ ڪوڙ ڳالهائي ٿو. انهيءَ مسئلي تي معتزلي عالمن جو [[مرجئه]] جي ڪجهه نظرين سان اختلاف هو، خاص طور وڏن گناهن جي آخرت ۾ سزا ۽ خدا جي وعيد جي تعبير بابت.<ref name="AbdJabbarMughni">{{Cite web|last=Abd al-Jabbār|first=Al-Qāḍī|title=Al-mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-l-ʿadl|url=https://albert.ias.edu/entities/publication/b795f609-3a80-4399-afcc-94c2f8c79eb8|access-date=2024-12-15}}</ref><ref name="AbdJabbarUsul">{{Cite book|last=al-Asadābādī|first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad|url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ|title=Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah|date=1965|publisher=Maktabat Wahbah|language=ar}}</ref> === 4. ٻن منزلن جي وچ واري منزل === '''المنزلة بين المنزلتين'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، معتزلي علمِ ڪلام جو چوٿون بنيادي اصول آهي. هن نظريي موجب جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري ۽ توبه ڪرڻ کان سواءِ وفات ڪري، تنهن کي نه مڪمل مؤمن سمجهيو ويندو آهي ۽ نه ڪافر، پر هو ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو، جنهن کي '''فاسق''' چيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب مؤمن اهو شخص آهي، جنهن جو ايمان سندس عقيدي، اخلاقي چونڊ ۽ عملن ۾ ظاهر ٿئي. جيڪڏهن ڪو شخص وڏو گناهه ڪري ٿو ته سندس عمل مؤمن جي مڪمل اخلاقي وصف سان مطابقت نٿو رکي. پر ان سان اهو لازم نٿو اچي ته هن خدا جي وجود يا اسلامي عقيدي جو انڪار ڪيو هجي. انهيءَ ڪري اهڙي شخص کي ڪافر قرار ڏيڻ بدران فاسق جي وچ واري حيثيت ڏني ويندي آهي. معتزلي نظرئي موجب جيڪو وڏو گناهه ڪندڙ شخص توبه کان سواءِ مري وڃي، تنهن جو آخري انجام دوزخ آهي. تنهن هوندي به معتزلي عالمن دوزخ جي عذاب کي هڪجهڙو نه سمجهيو؛ سندن موجب عذاب جا مختلف درجا آهن، جيڪي انسان جي عملن ۽ اخلاقي ذميواريءَ مطابق هوندا. انهيءَ لحاظ سان وچ واري حيثيت رکندڙ گناههگار شخص جو عذاب ڪافر جي عذاب کان گهٽ ٿي سگهي ٿو. معتزلي عالمن هي موقف [[خوارج]] ۽ [[مرجئه]] جي نظرين جي وچ ۾ اختيار ڪيو. خوارج جي ڪجهه نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ شخص ڪافر ٿي ويندو هو، جڏهن ته مرجئه جي ڪجهه نظرين موجب گناهه جي باوجود سندس ايمان جي حيثيت برقرار رهندي هئي. قاضي عبدالجبار موجب «ٻن منزلن جي وچ واري منزل» جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته قتل، زنا يا ٻين وڏن گناهن جو مرتڪب شخص فاسق آهي، پر مڪمل مؤمن نه آهي.{{sfn|Martin|1997|pages=82,106}} سندس وضاحت موجب اهڙو شخص مذهبي ۽ اخلاقي لحاظ کان مذمت جو مستحق ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ڪافرن جهڙا سڀ قانوني ۽ سماجي حڪم لاڳو نٿا ٿين. اهڙي شخص کي مسلمانن جي قبرستان ۾ دفن ڪري سگهجي ٿو، سندس جنازي نماز پڙهي سگهجي ٿي ۽ سندس مسلمان سان نڪاح پڻ جائز سمجهيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح هو انهن خوارج کان مختلف آهي، جيڪي کيس ڪافر قرار ڏين ٿا، ۽ انهن مرجئه کان پڻ مختلف آهي، جيڪي کيس مؤمن سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Mutahhari|first=Murtadha|date=2013-03-12|title=Mu'tazilah: An Introduction to Ilm al-Kalam|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah|access-date=2024-12-15|website=Al-Islam.org|language=en}}</ref> === 5. نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ === '''الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر'''، يعني «نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ»، معتزلي عقيدي جو پنجون بنيادي اصول آهي. هي اصول عام اسلامي اخلاقي تعليمات ۾ پڻ موجود آهي، پر معتزلي عالمن ان جي تشريح ۾ عقل ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. فلسفي جي محقق [[ماجد فخري]] موجب وعدي ۽ وعيد، ٻن منزلن جي وچ واري منزل، ۽ نيڪيءَ جي حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ جا اصول معتزلي فڪر جي بنيادي تصورن، يعني توحيد، عدل ۽ انساني آزاد ارادي، جا منطقي نتيجا آهن.<ref name="Fakhry-46a"/> معتزلي عالمن موجب خدا انسان کي نيڪي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ برائيءَ کان منع ڪري ٿو، پر انساني عقل پڻ ڪيترن معاملن ۾ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. سندن خيال موجب انسان گهڻن اخلاقي معاملن ۾ وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل جي مدد سان صحيح ۽ غلط جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي به ڪجهه مخصوص عملن جي اخلاقي يا مذهبي حيثيت معلوم ڪرڻ لاءِ وحيءَ جي ضرورت برقرار رهي ٿي.<ref name="rep.routledge.com">{{Cite web|title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy|url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-date=2024-08-03|access-date=2024-12-15|website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|language=en}}</ref> == معتقدات == === قرآن جي تفسير جو طريقو === معتزلي عالمن [[قرآن]] جي تفسير ۾ عقل، عربي ٻوليءَ جي اصولن، منطقي استدلال ۽ آيتن جي باهمي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. سندن خيال موجب قرآن جي ڪنهن به آيت جي اهڙي تفسير نه ٿيڻ گهرجي، جيڪا خدا جي وحدانيت، عدل يا ٻين ثابت ٿيل عقلي حقيقتن سان ٽڪراءَ ۾ هجي. معتزلي علمِ ڪلام ۾ قرآن جي آيتن کي سمجهڻ لاءِ محڪم ۽ متشابه آيتن جي وچ ۾ فرق کي اهم سمجهيو ويندو هو. محڪم آيتون اهي آهن، جن جو مطلب نسبتاً واضح هجي، جڏهن ته متشابه آيتن جي معنيٰ سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تفسير ۽ غور جي ضرورت پوي ٿي. انهيءَ اصول تحت، جيڪڏهن ڪنهن آيت جي ظاهري معنيٰ مان خدا لاءِ جسم، جسماني عضون، حرڪت يا مخلوق جهڙيون خاصيتون ثابت ٿينديون هجن، ته معتزلي عالم ان کي مجازي يا غيرجسماني معنيٰ ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. مثال طور، قرآن ۾ خدا جي «هٿ» يا «چهري» جهڙن لفظن کي معتزلي تفسير ۾ انساني جسماني عضون جي معنيٰ ۾ نه ورتو ويندو هو. اهڙن لفظن جي تشريح خدا جي قدرت، ذات يا ٻين مناسب معنائن ۾ ڪئي ويندي هئي. معتزلي عالمن موجب قرآن جي تفسير ۾ ٻوليءَ جي استعمال، بيان جي مقصد، آيتن جي سياق ۽ ٻين قرآني نصوص کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[قاضي عبدالجبار]] جي علمِ ڪلام ۾ پڻ اهو اصول نمايان آهي ته ديني نصوص جي تشريح اهڙي انداز سان ڪئي وڃي، جو خدا جي وحدانيت ۽ عدل بابت بنيادي عقلي اصول برقرار رهن. انهيءَ طريقي ۾ عقل کي وحيءَ جو مخالف نه، پر ان جي درست معنيٰ سمجهڻ جو هڪ اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. === حديث جي حجيت === معتزلي عالمن جي وچ ۾ [[حديث]] جي حجيت، حديثن جي روايت ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات ۾ انهن جي استعمال بابت مختلف موقف موجود هئا. معتزلي فڪر ۾ عام طور اهو سوال اهم هو ته ڪنهن مذهبي يا اعتقادي دعويٰ کي ثابت ڪرڻ لاءِ ڪهڙي درجي جي روايتي شاهدي ڪافي آهي. ڪجهه معتزلي عالمن اهڙين خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪيو، جيڪي محدود تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجن، خاص طور جڏهن انهن جو تعلق بنيادي عقيدن سان هجي. ان سلسلي ۾ '''خبرِ واحد''' ۽ '''خبرِ متواتر''' جي وچ ۾ فرق کي اهميت ڏني وئي. خبرِ واحد اهڙي روايت کي چيو ويندو آهي، جيڪا تواتر جي درجي تائين نه پهتي هجي، جڏهن ته خبرِ متواتر اهڙي روايت آهي، جيڪا ڪيترن آزاد روايتي سلسلن ذريعي نقل ٿيل هجي ۽ جنهن جي صداقت بابت مضبوط يقين پيدا ٿئي. معتزلي عالمن ۾ انهن ٻنهي قسمن جي روايتن جي علمي حيثيت بابت هڪجهڙو موقف نه هو. [[واصل بن عطا]] سان منسوب هڪ موقف موجب ڪنهن خبر جي تصديق لاءِ ڪيترن راوين جي شاهدي ضروري هئي. [[ابوالهذيل علاف]] بابت پڻ روايتن جي اعتبار لاءِ راوين جي تعداد ۽ ٻين شرطن بابت مخصوص نظريا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙيءَ طرح [[ابراهيم نظام]] سان حديثن جي روايت ۽ راوين جي تنقيد بابت وڌيڪ سخت موقف منسوب ڪيو ويو آهي. نظام سان منسوب بحثن ۾ [[ابو هريره]] جهڙن مشهور راوين جي روايتن بابت تنقيدي سوال پڻ شامل آهن. بهرحال، انهن خيالن کي سڀني معتزلي عالمن جو گڏيل موقف قرار ڏيڻ درست نه آهي. معتزلي فڪر سان لاڳاپيل [[الجاحظ]] جي تحريرن ۾ پڻ روايت، علم، شاهدي ۽ خبر جي اعتبار بابت بحث ملن ٿا. حديثن جي جاچ ۾ رڳو سند، يعني راوين جي سلسلي، پر متن جي معنيٰ، عقلي مطابقت ۽ ٻين ثابت ٿيل حقيقتن سان تعلق کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. انهيءَ سبب معتزلي علمِ ڪلام ۾ روايتي شاهديءَ جي درجن، يقيني علم ۽ ظني علم جي وچ ۾ فرق، ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات لاءِ گهربل دليلن بابت وسيع بحث پيدا ٿيو. معتزلي عالمن جا اهي اختلاف اسلامي علمِ ڪلام ۽ اصولِ فقهه جي تاريخ ۾ حديث جي حجيت بابت بحثن جو حصو آهن. === آخرت بابت عقيدا === معتزلي عالمن [[آخرت]]، [[قيامت]]، ثواب، عذاب، [[جنت]] ۽ [[دوزخ]] بابت اسلامي عقيدن کي قبول ڪيو، پر انهن جي ڪجهه تفصيلن جي تشريح ۾ ٻين علمِ ڪلام جي مڪتبن کان اختلاف ڪيو. انهن اختلافن جو تعلق خاص طور جنت ۽ دوزخ جي وجود، آخرت ۾ خدا جي ديدار ۽ الاهي عدل جي تقاضائن سان هو. ==== جنت ۽ دوزخ ==== معتزلي عالمن جي وچ ۾ اهو سوال بحث هيٺ رهيو ته جنت ۽ دوزخ اڳ ۾ پيدا ڪيا ويا آهن يا انهن کي قيامت جي موقعي تي پيدا ڪيو ويندو. ڪجهه معتزلي نظرين موجب جنت ۽ دوزخ جو موجوده وقت ۾ وجود لازمي نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جو بنيادي مقصد آخرت ۾ جزا ۽ سزا سان لاڳاپيل آهي. هن مسئلي بابت معتزلي عالمن جا سڀ موقف هڪجهڙا نه هئا، ۽ انهن جي تاريخي تشريح ۾ مختلف رايا ملن ٿا. ==== آخرت ۾ خدا جو ديدار ==== معتزلي عالمن عام طور آخرت ۾ خدا جي جسماني يا بصري ديدار جي تصور کي رد ڪيو. سندن استدلال موجب اک سان ڏسڻ لاءِ ڏٺي ويندڙ شيءِ جو ڪنهن رخ، فاصلي يا مڪاني نسبت ۾ هجڻ ضروري آهي، جڏهن ته خدا اهڙين جسماني ۽ مڪاني حدن کان پاڪ آهي. انهيءَ ڪري معتزلي عالمن قرآن ۾ خدا جي ديدار سان لاڳاپيل آيتن جي اهڙي تفسير پيش ڪئي، جيڪا خدا جي غيرجسماني ۽ غيرمحدود ذات جي تصور سان مطابقت رکي. انهيءَ مسئلي تي سندن [[اشعريه]] ۽ ٻين سني علمِ ڪلام جي مڪتبن سان اختلاف هو، جن آخرت ۾ خدا جي ديدار کي مڃيو، پر ان کي عام جسماني ڏسڻ جي عمل سان تشبيهه ڏيڻ کان پاسو ڪيو. == فلسفو == === عقل ۽ وحي === معتزلي علمِ ڪلام جي اهم خصوصيت مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ [[عقل]] ۽ منطقي استدلال جو وسيع استعمال هو. معتزلي عالمن موجب انسان ڪجهه بنيادي حقيقتن کي وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل ذريعي سمجهي سگهي ٿو. انهن حقيقتن ۾ خدا جي وجود بابت غور، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ، انصاف جي اهميت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري شامل آهن. انهيءَ جو مطلب اهو نه هو ته معتزلي عالمن وحيءَ جي ضرورت کي رد ڪيو. سندن نظرئي موجب وحي انسان کي اهڙيون هدايتون ۽ تفصيل مهيا ڪري ٿو، جيڪي صرف عقل جي مدد سان مڪمل طور معلوم نٿا ڪري سگهجن. معتزلي علمِ ڪلام ۾ عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ بنيادي مطابقت جو تصور موجود هو. جيڪڏهن ڪنهن مذهبي عبارت جي ظاهري معنيٰ يقيني عقلي دليل سان متضاد محسوس ٿئي، ته ان جي تفسير ۾ ٻوليءَ، سياق ۽ مجازي معنيٰ کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. انهيءَ طريقي جو مقصد مذهبي عقيدي کي رد ڪرڻ بدران ان جي اهڙي تشريح ڪرڻ هو، جيڪا عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ مطابقت پيدا ڪري. === نظر ۽ استدلال جي وجوب جو مسئلو === معتزلي عالمن وٽ هڪ اهم سوال اهو هو ته انسان تي سڀ کان پهرين ڪهڙي مذهبي يا اخلاقي ذميواري عائد ٿئي ٿي. انهيءَ بحث کي '''وجوب النظر'''، يعني غور ۽ استدلال جي وجوب، سان تعبير ڪيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب انسان کي پنهنجي وجود، ڪائنات ۽ انهن جي خالق بابت غور ڪرڻ گهرجي. انهيءَ غور جو مقصد محض روايتي تقليد بدران دليل جي بنياد تي علم حاصل ڪرڻ آهي. قاضي عبدالجبار جي نظرئي ۾ پڻ انسان جي عقلي صلاحيت ۽ ان جي استعمال کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن فڪري روايت موجب انسان تي لازم آهي ته هو پنهنجي عقل جي مدد سان خدا جي وجود، وحدانيت ۽ اخلاقي ذميواريءَ بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري. معتزلي علمِ ڪلام ۾ ان ڳالهه تي پڻ بحث ڪيو ويو ته عقل جي ذريعي حاصل ٿيندڙ علم ڪهڙي حد تائين يقيني آهي ۽ ڪهڙين حالتن ۾ مذهبي وحيءَ جي رهنمائي ضروري ٿئي ٿي. === علت ۽ معلول === معتزلي فڪر ۾ '''علت ۽ معلول'''، يعني سبب ۽ نتيجي جي تعلق، بابت پڻ فلسفياڻا بحث ملن ٿا. انهن بحثن جو تعلق خدا جي قدرت، فطري دنيا ۾ ٿيندڙ تبديلين ۽ انسان جي آزاد ارادي سان هو. معتزلي عالمن ڪوشش ڪئي ته دنيا ۾ واقع ٿيندڙ عملن ۽ تبديلين جي وضاحت اهڙي نموني ڪئي وڃي، جو هڪ طرف خدا جي خالق هجڻ جو عقيدو برقرار رهي ۽ ٻئي طرف مخلوق جي عملن ۽ ذميواريءَ کي به معنيٰ ملي. انهيءَ سلسلي ۾ ڪجهه معتزلي مفڪرن مادي شين جي خاصيتن، انهن جي باهمي اثرن ۽ فطري تبديلين بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين ۾ سبب ۽ نتيجي جي تعلق بابت اختلاف پڻ موجود هئا. معتزلي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ انهن بحثن کي اسلامي فلسفي، طبيعيات ۽ علمِ ڪلام جي باهمي تعلق جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === جوهريت === معتزلي عالمن مان ڪجهه مفڪرن ڪائنات جي مادي بناوت جي وضاحت لاءِ '''جوهريت''' يا '''ذرڙن جي نظريي''' بابت بحث ڪيو. هن نظريي موجب مادي دنيا جي بناوت کي انتهائي ننڍن جزن ۽ انهن سان لاڳاپيل خاصيتن جي مدد سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[ابوالهذيل علاف]] کي اسلامي علمِ ڪلام جي ابتدائي جوهري نظرين جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن سان منسوب نظريي موجب جسم اهڙن بنيادي جزن مان ٺهيل آهي، جن کي وڌيڪ ورهائي نٿو سگهجي. انهن جزن سان مختلف خاصيتون يا '''اعراض''' لاڳاپيل هوندا آهن، جهڙوڪ حرڪت، سڪون، رنگ ۽ ٻيون بدلجندڙ حالتون. انهيءَ بحث ۾ '''جوهر''' ۽ '''عرض''' جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. جوهر مادي وجود جي بنيادي جز کي چيو ويندو هو، جڏهن ته عرض اهڙي خاصيت هئي جيڪا ڪنهن جوهر يا جسم ۾ موجود هجي. معتزلي مفڪرن انهن تصورن جي مدد سان جسم جي بناوت، حرڪت، تبديلي ۽ مختلف مادي شين جي باهمي تعلق جي تشريح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ سلسلي ۾ '''تأليف'''، يعني جزن جي گڏجڻ، ۽ مڪان يا خال بابت سوال پڻ بحث هيٺ آيا. جوهريت بابت معتزلي عالمن جا سڀ نظريا هڪجهڙا نه هئا. مختلف مفڪرن مادي جزن، انهن جي خاصيتن ۽ تبديليءَ جي نوعيت بابت جدا جدا تشريحون پيش ڪيون. اهي بحث بعد ۾ اسلامي علمِ ڪلام جي ٻين مڪتبن، خاص طور اشعري علمِ ڪلام، جي فلسفياڻي ۽ طبيعياتي نظرين سان پڻ لاڳاپيل رهيا. == علمي ورثو == [[معتزله]] اسلامي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ هڪ اهم فڪري مڪتب هو، جنهن عقل، اخلاقي ذميواري، خدا جي وحدانيت ۽ عدلِ الاهيءَ جي تشريح بابت منظم بحثن کي هٿي ڏني. معتزلي فڪر جا اثر رڳو ان جي ابتدائي مرڪزن، [[بصرو]] ۽ [[بغداد]]، تائين محدود نه رهيا. وقت گذرڻ سان ان جا نظريا اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پهتا ۽ ٻين مذهبي ۽ فلسفياڻن مڪتبن سان بحث مباحثي جو حصو بڻيا. معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي بنيادي سوال، جهڙوڪ خدا جي صفتن جي نوعيت، انسان جو آزاد ارادو، عقل ۽ وحيءَ جو تعلق، قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ۽ اخلاقي عملن جي عقلي سڃاڻپ، بعد جي اسلامي فڪري روايتن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا. === مغرب ۽ اندلس ۾ اثر === معتزلي فڪر جا ڪجهه اثر [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اندلس]] جي اسلامي فڪري تاريخ ۾ پڻ ملن ٿا. شروعاتي دور ۾ واصل بن عطا سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي پيروي ڪندڙن لاءِ '''واصليه''' جو نالو استعمال ٿيندو هو. اتر آفريڪا جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ مختلف فڪري گروهن جي سڃاڻپ لاءِ اهڙا نالا پڻ ملن ٿا، پر انهن سڀني گروهن کي هڪجهڙي مذهبي يا سياسي تحريڪ سمجهڻ درست نه آهي. اندلس ۾ معتزلي فڪر جو اثر خاص طور مذهبي مناظرن، علمِ ڪلام ۽ عقلي استدلال جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. انهن علائقن ۾ معتزلي فڪر جي موجودگيءَ ۽ اثر جي نوعيت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهن. === زيدي فڪر سان تعلق === معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن نظرين جو اثر [[زيديه]] جي علمي روايت ۾ نمايان رهيو. خاص طور خدا جي وحدانيت، عدلِ الاهي، انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ بابت معتزلي استدلال کي زيدي عالمن جي ڪجهه حلقن ۾ قبوليت ملي. معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن اهم متنن جي حفاظت ۽ نقل ۾ زيدي عالمن ۽ سندن علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. [[يمن]] ۾ محفوظ ٿيل قلمي نسخا معتزلي علمِ ڪلام جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ذريعا بڻيا. انهيءَ علمي لاڳاپي باوجود معتزله ۽ زيديه کي هڪ ئي مذهبي مڪتب سمجهڻ درست نه آهي. ٻنهي جون تاريخي سڃاڻپون ۽ مذهبي روايتون الڳ آهن. === ٻين اسلامي مڪتبن تي اثر === معتزلي فڪر جي اهميت جو هڪ پهلو اهو به آهي ته ان جي مخالفت ڪندڙ علمِ ڪلام جي مڪتبن کي پڻ انهن سوالن تي پنهنجا موقف واضح ڪرڻا پيا، جن کي معتزلي عالمن منظم انداز ۾ پيش ڪيو هو. [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام ۾ خدا جي صفتن، انساني عملن، عقل جي حيثيت ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت جيڪي بحث ملن ٿا، تن جو تعلق اسلامي علمِ ڪلام جي انهيءَ وسيع فڪري ماحول سان آهي. [[ابوالحسن اشعري]] جي ابتدائي علمي تربيت معتزلي ماحول ۾ ٿي هئي، پر بعد ۾ هن معتزلي عقيدن جي ڪيترن بنيادي موقفن سان اختلاف ڪيو. انهيءَ اختلاف جي باوجود معتزلي فڪر اسلامي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ هڪ مستقل علمي حوالي طور برقرار رهيو. == جديد دور ۾ اثر == جديد دور ۾ ڪجهه مسلمان مفڪرن معتزلي فڪر جي عقل پسندي، اخلاقي ذميواري ۽ ديني نصوص جي تفسير بابت طريقن ڏانهن نئين سر توجهه ڏني. انهن مفڪرن جي وچ ۾ معتزلي علمِ ڪلام بابت دلچسپيءَ جا سبب مختلف رهيا. ڪن ان کي اسلامي فڪر ۾ عقل جي اهميت جو تاريخي مثال سمجهيو، جڏهن ته ٻين ان جي مخصوص عقيدن يا تفسير جي طريقن تي بحث ڪيو. جديد دور جي ڪنهن مفڪر جو معتزلي فڪر مان اثر وٺڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو تاريخي معتزلي مڪتب جو پيروڪار هو. === جديد اسلامي اصلاح پسند مفڪر === [[جمال الدين افغاني]] ۽ [[محمد عبده]] جهڙن جديد اسلامي اصلاح پسند مفڪرن اسلامي فڪر ۾ عقل، تعليم ۽ اجتهاد جي اهميت تي زور ڏنو. سندن فڪري منصوبن ۽ معتزلي علمِ ڪلام جي ڪجهه سوالن ۾ موضوعاتي هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، پر انهن کي بنا وڌيڪ تاريخي ثبوت جي معتزلي مڪتب جا سڌا پيروڪار قرار نٿو ڏئي سگهجي. [[فضل الرحمان ملڪ]] اسلامي فڪر، قرآن جي تفسير ۽ جديد اخلاقي سوالن بابت پنهنجي علمي ڪم ۾ عقل ۽ تاريخي پسمنظر جي اهميت تي بحث ڪيو. [[اسماعيل الفاروقي]] جي تحريرن ۾ توحيد ۽ اسلامي فڪر جي عقلي ۽ اخلاقي بنيادن بابت بحث ملن ٿا. انهن مفڪرن جو معتزلي فڪر سان تعلق سندن مخصوص تحريرن ۽ علمي موقفن جي بنياد تي الڳ الڳ جانچڻ گهرجي. === جديد قرآني فڪر === جديد دور جي ڪجهه [[قرآنيت|قرآن مرڪز]] فڪري تحريڪن ۽ مفڪرن مذهبي نصوص جي تفسير ۾ عقل کي خاص اهميت ڏني آهي. انهن تحريڪن ۽ معتزلي فڪر جي وچ ۾ ڪڏهن ڪڏهن موضوعاتي هڪجهڙايون بيان ڪيون وينديون آهن، خاص طور حديث جي حجيت، عقل ۽ مذهبي اختيار جي سوالن تي. بهرحال، تاريخي معتزله ۽ جديد قرآني تحريڪن کي هڪ ئي فڪري يا تنظيمي تحريڪ سمجهڻ درست نه آهي. [[اديب يوڪسل]] جهڙن جديد ليکڪن جا مذهبي نصوص ۽ عقل بابت موقف پڻ انهن مباحثن جي تناظر ۾ ذڪر ڪيا ويندا آهن. === انقره اسڪول === ترڪيءَ جي جديد اسلامي علميات ۾ ڪجهه عالمن قرآن جي تفسير، تاريخي تناظر ۽ عقلي استدلال بابت نوان طريقا اختيار ڪيا آهن. انهن بحثن سان لاڳاپيل علمي ماحول لاءِ ڪڏهن ڪڏهن '''انقره اسڪول''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. هن علمي ماحول ۽ تاريخي معتزلي فڪر جي وچ ۾ ممڪن فڪري لاڳاپن بابت تحقيق موجود آهي، پر ٻنهي کي هڪجهڙو مڪتب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === جديد مسلمان دانشور === [[هارون نصرالدين]]، [[نصر حامد ابو زيد]] ۽ [[فريد ايسڪ]] جهڙن جديد مسلمان دانشورن جي تحريرن ۾ مذهبي تفسير، عقل، اخلاقيات ۽ سماجي انصاف بابت بحث ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مفڪرن جي ڪم کي معتزلي فڪر جي جديد مطالعي سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، سندن فڪري نظرين کي تاريخي معتزلي عقيدن جي مڪمل بحالي يا انهن جي سڌي پيرويءَ جي برابر نه سمجهڻ گهرجي. === فرانس ۾ معتزلي فڪر جي نئين سر مطالعي جون ڪوششون === فرانس ۾ 2017ع ۾ '''Association pour la Renaissance de l'Islam Mutazilite''' نالي هڪ تنظيم قائم ڪئي وئي، جنهن جي نالي جو مطلب «معتزلي اسلام جي نئين سر احيا لاءِ انجمن» آهي. هن تنظيم جو تعلق معتزلي فڪر جي جديد مطالعي ۽ ان جي عقل پسند روايتن بابت بحث سان آهي. تنظيم جي سرگرمين، مقصدن ۽ تاريخ بابت تفصيل شامل ڪرڻ کان اڳ ان جي بنيادي دستاويزن ۽ آزاد ذريعن جي تصديق ضروري آهي. === جديد مذهبي مباحثن ۾ اصطلاح جو استعمال === جديد دور جي ڪجهه مذهبي ۽ نظرياتي بحثن ۾ «معتزلي» جو لفظ تاريخي مڪتب جي سڃاڻپ کان سواءِ تنقيدي يا الزام واري اصطلاح طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه سخت گير مذهبي گروهن طرفان اهو اصطلاح انهن مسلمانن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي مذهبي تفسير ۾ عقل، فلسفي يا غيرروايتي طريقن کي اهميت ڏين ٿا. اهڙي استعمال کي تاريخي معتزلي مڪتب جي حقيقي عقيدن ۽ علمي تاريخ کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[توحيد]] * [[عدل الاهي]] * [[اختيار ۽ جبر]] * [[واصل بن عطا]] * [[ابوالهذيل علاف]] * [[الجاحظ]] * [[قاضي عبدالجبار]] * [[ابوالحسن اشعري]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[زيديه]] * [[قرآن جي تفسير]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * Fakhry, Majid. ''A History of Islamic Philosophy''. Second edition. New York: Columbia University Press, 1983. * Dhanani, Alnoor. ''The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʿtazilī Cosmology''. Leiden: Brill, 1994. * Martin, Richard C., Mark R. Woodward, and Dwi S. Atmaja. ''Defenders of Reason in Islam: Muʿtazilism from Medieval School to Modern Symbol''. Oxford: Oneworld, 1997. * van Ess, Josef. ''The Flowering of Muslim Theology''. Translated by Jane Marie Todd. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2006. * Schmidtke, Sabine, ed. ''The Oxford Handbook of Islamic Theology''. Oxford: Oxford University Press, 2016. * al-Qāḍī ʿAbd al-Jabbār. ''Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah''. Edited by ʿAbd al-Karīm ʿUthmān. Cairo: Maktabat Wahbah, 1965. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah — Encyclopaedia Britannica] * [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 Ashʿariyya and Muʿtazila — Routledge Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah Muʿtazilah: An Introduction to ʿIlm al-Kalām] * [https://albert.ias.edu/ Institute for Advanced Study — Islamic intellectual history resources] [[زمرو:اسلامي علم ڪلام]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] [[زمرو:اسلامي فڪري مڪتب]] [[زمرو:معتزله]] 58szj1y6p7m1ylcswzggtcifu4x9knh 426172 426171 2026-10-29T20:34:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 426172 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جي شروعاتي دور جو عقليت پسند علمِ ڪلام جو مڪتب}} '''معتزله''' (عربي: '''المعتزلة'''، واحد: '''معتزلي''') اسلامي تاريخ جي شروعاتي دور ۾ پيدا ٿيندڙ [[اسلامي علمِ ڪلام]] جو هڪ مڪتب هو، جنهن [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي. هن مڪتب جي پيروڪارن کي '''معتزلي''' چيو ويندو هو. شروعاتي اسلامي تاريخ ۾ هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، جن ٽئين [[خليفو|خليفي]] [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن، جهڙوڪ [[معاويه بن ابي سفيان]]، جي وچ ۾ پيدا ٿيل اختلاف ۾ غيرجانبداري اختيار ڪئي هئي. ڏهين صدي عيسويءَ تائين «المعتزله» جو اصطلاح اسلامي عقيدي بابت عقلي دليلن تي ٻڌل هڪ مخصوص علمي مڪتب، يعني [[علمِ ڪلام]]، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="britannica2">"[https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah|date=2018-06-21}}"، ''Encyclopaedia Britannica''.</ref><ref name="robinson2">{{cite web |author=NEAL ROBINSON |date=1998 |title=Ash'ariyya and Mu'tazila |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120081733/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H052 |archive-date=2011-11-20 |access-date=2012-11-05 |website=muslimphilosophy.com}}</ref><ref name="BBCFreedom">{{Cite web|title=Different views on human freedom – Mu'tazilites and Asharites – Authority in Islam – GCSE Religious Studies Revision – OCR|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|access-date=2021-06-19|website=BBC Bitesize|language=en-GB|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621143801/https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zkdkw6f/revision/3|url-status=live}}</ref> هن علمي مڪتب جو باني عام طور [[واصل بن عطا]] کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Ellwood |first1=Robert S. |url=https://books.google.com/books?id=WvmBEAAAQBAJ&dq=wasil+ibn+ata+founder+of+mu%27tazila&pg=PT594 |title=Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in the World Religions |last2=McGraw |first2=Barbara A. |date=30 September 2022 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429844584}}</ref> بعد واري معتزلي مڪتب اسلامي عقليت پسنديءَ جو هڪ مخصوص تصور پيش ڪيو. ان جا بنيادي اصول [[توحيد]]، [[عدلِ الاهي]]، انساني ارادي ۽ عمل جي آزادي، ۽ [[قرآن]] جي مخلوق هجڻ بابت عقيدي تي ٻڌل هئا.<ref name="Fakhry-46">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|doi=10.1111/j.1749-8171.2011.00273.x|title=The Mu'tazila in Islamic History and Thought|year=2012|last1=Campanini|first1=Massimo|journal=Religion Compass|volume=6|pages=41–50}}</ref> معتزلي خاص طور تي ان عقيدي جي مخالفت سبب مشهور ٿيا ته قرآن غيرمخلوق ۽ خدا سان گڏ ازلي آهي.<ref name="Saeed2008">Abdullah Saeed. ''The Qur'an: an introduction''. 2008, page 203.</ref> سندن استدلال موجب جيڪڏهن قرآن خدا جو ڪلام آهي، ته منطقي طور خدا جي ذات سندس ڪلام کان اڳ موجود هجڻ گهرجي.<ref name="Kadri2012">{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia to the Streets of the Modern Muslim World|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|page=77|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC}}</ref> هي موقف [[اهل سنت]] جي ڪيترن علمي مڪتبن، خاص طور [[اشعريه]]، [[ماتريديه]] ۽ [[اثريه]] جي نظرين کان مختلف هو. انهن مڪتبن موجب خدا جو علم ازلي آهي، تنهنڪري سندس ڪلام کي به غيرمخلوق سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Kadri2012"/><ref>{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Islamic Philosophy and Theology: An Extended Survey|publication-place=Edinburgh|date=1985|isbn=0-85224-487-8|oclc=13360530}}</ref> معتزلي عالمن [[شر جو مسئلو|شر جي مسئلي]] کي پڻ عقلي بنيادن تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن خيال موجب خدا عادل ۽ حڪيم آهي، تنهنڪري هو اهڙو حڪم نٿو ڏئي سگهي جيڪو عقل جي خلاف هجي يا سندس مخلوق جي ڀلائيءَ کي نظرانداز ڪري. انهيءَ بنياد تي انساني عملن مان پيدا ٿيندڙ برائيءَ کي انسان جي پنهنجي اختيار ۽ آزاد ارادي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو.<ref name="Fakhry-47a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=47}}</ref><ref>Al-Baghdadi, ''Usul al Din'', pp. 150f.</ref> قدرتي آفتن ۽ ٻين فطري حالتن سبب پيدا ٿيندڙ مصيبتن بابت معتزلي فڪر جي ڪن نمائندن فطري قانونن جي خودڪار عمل، يعني «طبيعت»، جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-26|title=The Scientific Epistemology of al-Naẓẓām|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003306450-12/scientific-epistemology-al-na%E1%BA%93%E1%BA%93%C4%81m-michael-chase|journal=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|last=Šahrastānī|first=Muḥammad Ibn-ʿAbd-al-Karīm|title=Al-Milal wa'n-Niḥal|publisher=Al-Maktabaẗ al-ʿAṣrīya|isbn=978-9953-428-49-9}}</ref><ref>{{Citation|last=Ess|first=Josef van|title=Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra|publisher=Brill|isbn=978-90-04-38159-9}}</ref><ref>{{Cite web|last=Member|first=Acton Staff|date=2026-10-26|title=The Lost Empiricism of al-Jahiz|url=https://www.acton.org/religion-liberty/volume-36-number-1/lost-empiricism-al-jahiz|access-date=2026-10-27|website=Acton Institute}}</ref> معتزلي عقليت پسندي جديد [[سيڪيولرزم]] يا [[لبرلزم]] جي عقليت پسنديءَ کان مختلف هئي. اها بنيادي طور هڪ اسلامي، خداپرست عقليت پسندي هئي، جنهن موجب انساني عقل مذهبي اصولن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ عقل ۽ وحيءَ جي مدد سان ٿي سگهي ٿي.<ref>Al-Baghdadi, A. Q., ''Usul al Din'', Istanbul, 1928, pp. 26f.</ref><ref>Al-Shahrastani, M., ''al-Milal wa'l-Nihal'', London, 1892, p. 31.</ref><ref>Al-Ash'ari, ''Maqalat'', p. 356.</ref><ref>Oussama Arabi. ''Studies in Modern Islamic Law and Jurisprudence'', pp. 27–28.</ref> معتزلي تحريڪ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾، خاص طور [[مامون الرشيد]]، [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي حڪومتن ۾، سياسي اثر رسوخ جي عروج تي پهتي. اهو دور [[اسلامي سونهري دور]] جي علمي ۽ سائنسي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Ibn-an-Nadīm|first=Muḥammad Ibn-Isḥāq|title=The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture|last2=Dodge|first2=Bayard|date=1970|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-02925-4|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives|date=2003|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19482-2|editor-last=Hogendijk|editor-first=J. P.|editor-last2=Sabra|editor-first2=A. I.}}</ref> انهيءَ دور ۾ '''[[محنه]]''' نالي مذهبي جاچ ۽ جبر جي پاليسي پڻ لاڳو ٿي، جيڪا 833ع کان 851ع تائين جاري رهي. اها پاليسي مامون الرشيد شروع ڪئي، جنهن تحت معتزلي عقيدي، خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري نظريي، کي قبول نه ڪندڙ عالمن کي سزا، قيد يا تشدد کي منهن ڏيڻو پيو. بعد ۾ خليفي [[متوڪل علي الله]] ان پاليسيءَ کي ختم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The Baghdad Manifesto (402 AH / 1011 CE) - A Re-Examination of Fatimid-Abbasid Rivalry|url=https://prod-static-iis.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/the_baghdad_manifesto_0.pdf}}</ref><ref name="Zaman1997b">{{cite book|author=Muhammad Qasim Zaman|title=Religion and Politics Under the Early Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite|url=https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC&pg=PA106|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10678-9|pages=106–112}}</ref> [[اغلبي خاندان]] (800ع–909ع) پڻ معتزلي عقيدي جي پيروي ڪئي ۽ ان کي [[افريقيه]] ۾ سرڪاري مذهبي نظريي طور لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521337674|location=Cambridge|page=57}}</ref> اهڙيءَ طرح [[اندلس]] ۾ [[حڪم ثاني]] (961ع–976ع) جي دور ۾ يوناني ۽ عربي علمي ترجمن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم علمي شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019">{{cite book|author1=Julio Samsó|author2=Maribel Fierro|title=The Formation of al-Andalus, Part 2: Language, Religion, Culture and the Sciences|date=23 October 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88957-5|page=27}}</ref> [[بويهي خاندان]] جي حڪومت (934ع–1062ع) دوران [[عراق]] ۽ [[فارس]] ۾ پڻ معتزلي علمِ ڪلام کي ڪنهن حد تائين ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017">{{Cite web|url=https://albert.ias.edu/bitstream/handle/20.500.12111/66/Schmidtke_2017_IAS%20fall%20newsletter%20Monotheism.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The People of Monotheism and Justice: Muʿtazilism in Islam and Judaism|access-date=2020-10-29}}</ref> جديد دور ۾ معتزلي فڪر جا ڪجهه پيروڪار خاص طور [[مغرب (اتر آفريڪا)|مغرب]] ۾ «واصليه» جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="Byrd-2007">{{cite book|last1=Byrd|first1=Anthony Robert|title=A Euro-American 'Ulama? Mu'tazilism, (Post)Modernity, and Minority Islam|date=27 November 2007|url=https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=rs_theses/}}</ref><ref name="VanEss2005">{{Cite book|last=Van Ess|first=Joseph|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan Reference USA|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|edition=2nd|volume=9|location=Detroit|page=6322}}</ref> معتزلي فڪر جديد [[نئون معتزلي فڪر|نئين معتزلي تحريڪ]] ۽ قرآن جي تشريح بابت [[قرآنيت]] جي ڪجهه علمي رجحانن تي پڻ اثر ڇڏيو آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in Egypt (19th to 20th centuries): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181–185.</ref><ref name="Routledge">{{Cite book|last1=Kersten|first1=Carool|title=Contemporary Thought in the Muslim World: Trends, Themes, and Issues|date=17 June 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-00893-2}}</ref><ref name="journals.ut.ac.ir">{{cite journal|last1=Bihishtī|first1=Nargis|title=The Similarities and Differences Between Mu'tazila and Neo-Mu'tazila Literary Approaches to the Qur'ān|journal=Classical and Contemporary Islamic Studies|date=January 2021|volume=3|issue=1|pages=85–97|url=https://journals.ut.ac.ir/article_79376.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''معتزلي''' لفظ عربي ٻوليءَ جي ٽن حرفن واري مادّي «ع ـ ز ـ ل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ الڳ ٿيڻ، پاسيرو ٿيڻ يا ڪنهن معاملي کان ڪناره ڪشي ڪرڻ آهي. عربي فعل «اعتزل» جي معنيٰ «پاڻ کي الڳ ڪرڻ» يا «ڪنهن معاملي کان پاسو ڪرڻ» آهي.<ref>قرآن 18:16، 19:48 ۽ 4:90 ۾ پڻ هن مادّي جا استعمال ملن ٿا. ڏسو: Sarah Stroumsa, ''Mu'tazila Reconsidered''، [http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf اصل مقالو]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610020651/http://pluto.huji.ac.il/~stroums/files/MuTazila_Reconsidered.pdf|date=2011-06-10}}.</ref> معتزله جي نالي بابت هڪ مشهور روايت موجب [[واصل بن عطا]]، [[حسن بصري]] جي درس واري حلقي ۾ هڪ مذهبي مسئلي تي اختلاف ڪيو. سوال اهو هو ته وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان مؤمن آهي يا ڪافر؟ حسن بصريءَ جي راءِ موجب اهڙو شخص مسلمان رهي ٿو، جڏهن ته واصل بن عطا موقف اختيار ڪيو ته وڏو گناهه ڪندڙ شخص نه مڪمل مؤمن آهي ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو. هن اختلاف کان پوءِ واصل بن عطا درس جي حلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ پنهنجو الڳ علمي حلقو قائم ڪيائين. سندس پيروڪارن ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل هو. روايت موجب حسن بصريءَ چيو ته «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو»، ۽ انهيءَ واقعي سان «معتزله» جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Dhanani1994">{{cite book|last=Dhanani|first=Alnoor|title=The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʻtazilī Cosmology|url=https://archive.org/details/physicaltheoryka00dhan|url-access=limited|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-9004098312|page=7}}</ref>{{sfn|Martin|1997|p=?}} بعد ۾ معتزلي پاڻ کي '''اهل التوحيد والعدل'''، يعني «توحيد ۽ انصاف جا پيروڪار»، سڏڻ لڳا.<ref>{{Cite book|last=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad al-Asadābādī|title=Al-Mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-al-ʻadl|publisher=al-Maʻhad al-Almānī lil-Abḥāth al-Sharqīyah|isbn=978-3-87997-693-5|series=Bibliotheca Islamica}}</ref> «اعتزال» جو لفظ ڪنهن اختلاف ۾ غيرجانبدار رهڻ يا ٻن مخالف ڌرين کان پاسيرو ٿيڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. == تاريخ == === شروعات === معتزله جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ٽئين خليفي [[عثمان بن عفان]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن سان پڻ جوڙيو ويندو آهي. [[جنگ جمل]] ۽ [[جنگ صفين]] جي دور ۾ ڪجهه مسلمانن [[علي بن ابي طالب]] ۽ سندس مخالفن مان ڪنهن به ڌر جي حمايت يا مذمت ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهڙن ماڻهن لاءِ «معتزله» جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Mutazilah">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/399752/Mutazilah Muʿtazilah]، ''Encyclopaedia Britannica''؛ ''Encyclopaedia of Islam''، [http://www.muslimphilosophy.com/ei2/mu-tazila.htm "Mu'tazila"]، Brill، 1999.</ref> انهن غيرجانبدار شخصيتن ۾ [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالله بن عمر]] جا نالا پڻ بيان ڪيا ويندا آهن. بهرحال، تاريخي تحقيق ۾ شروعاتي سياسي اعتزال ۽ بعد ۾ واصل بن عطا سان منسوب علمِ ڪلام جي معتزلي مڪتب جي وچ ۾ سڌي تنظيمي يا فڪري تسلسل بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="Mutazilah"/> اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ دوران معتزله هڪ منظم علمي ۽ مذهبي مڪتب جي صورت ۾ [[بصرو|بصري]] ۽ [[بغداد]] ۾ ترقي ڪئي.<ref name="britannica2"/><ref name="robinson2"/><ref name="BBCFreedom"/> اهل سنت جي تاريخي روايتن موجب معتزلي علمِ ڪلام جي شروعات اٺين صدي عيسويءَ ۾ بصري مان ٿي، جڏهن [[واصل بن عطا]] (وفات 748ع/131هه) «المنزلة بين المنزلتين»، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري حيثيت»، جي مسئلي تي اختلاف کان پوءِ حسن بصريءَ جي علمي حلقي کان الڳ ٿيو.<ref name="Dhanani1994"/> جيتوڻيڪ معتزلي عالمن بعد ۾ [[منطق]]، [[اسلامي فلسفو]] ۽ [[قديم يوناني فلسفو|قديم يوناني فلسفي]] جي مختلف طريقن مان فائدو ورتو، پر سندن فڪر جو بنيادي نقطو ۽ آخري حوالو اسلامي عقيدو ئي رهيو.{{sfn|Walzer|1967}}{{sfn|Craig|2000}} مخالف علمِ ڪلام جي مڪتبن ڪڏهن ڪڏهن معتزلي عالمن تي اهو الزام هنيو ته هو غيراسلامي فلسفياڻن تصورن کي مطلق اختيار ڏين ٿا. تنهن هوندي به اهڙن الزامن کي علمي اختلافن ۽ مذهبي مناظرن جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. مثال طور، معتزلي عالمن جي اڪثريت ڪائنات جي عدم مان تخليق ٿيڻ واري عقيدي جي حمايت ڪئي. اهو موقف انهن ڪجهه مسلمان فلسفين کان مختلف هو، جيڪي ڪائنات جي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ازلي هجڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] انهيءَ معاملي ۾ هڪ اهم استثنا هو.{{sfn|Craig|2000}} معتزلي علمِ ڪلام کي هڪ طرف [[حنبلي فقھ|حنبلي]] ۽ [[ظاهري فقھ|ظاهري]] روايت پسند عالمن، ۽ ٻئي طرف [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام جي مڪتبن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. اشعري مڪتب جو باني [[ابوالحسن اشعري]] پاڻ اڳ ۾ معتزلي فڪر سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref>{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=512}}</ref> === اهلِ ڪلام === محقق [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] معتزله کي بعد واري دور جا «اهلِ ڪلام» قرار ڏئي ٿو. سندس تجزيي موجب اهلِ ڪلام جا شروعاتي حلقا معتزلي مڪتب جا اڳواڻ هئا.<ref name="DWBRTMIT1996-15">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 15.</ref> اسلامي تاريخ ۾ اهلِ ڪلام کي [[محمد بن ادريس شافعي|امام شافعي]] جي انهن نظرين جي مخالفن طور پڻ ياد ڪيو ويندو آهي، جن موجب اسلامي قانوني ۽ مذهبي تشريح ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حديث کي بنيادي اختياري حيثيت حاصل آهي. انهيءَ موقف موجب قرآن جي تشريح حديث جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي، نه ان جي ابتڙ.<ref name="DWBRTMIT1996-13">Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', 1996، ص 13–15.</ref><ref>J. Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'', 1964، ص 47.</ref><ref>{{cite journal|last1=Forte|first1=David F.|title=Islamic Law: The Impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=13|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf}}</ref> === تاريخي ترقي === [[ابوالهذيل علاف]] (وفات 849ع/235هه)، جيڪو واصل بن عطا ۽ عمرو بن عبيد کان ڪجهه نسل پوءِ ٿيو، معتزلي علمِ ڪلام کي بصري ۾ منظم ۽ باقاعده نظرياتي شڪل ڏيڻ وارن اهم عالمن مان سمجهيو وڃي ٿو. معتزلي مڪتب جي هڪ ٻي شاخ [[بشر بن معتمر]] (وفات 825ع/210هه) جي اڳواڻيءَ ۾ بغداد ۾ قائم ٿي. [[مامون الرشيد]] جي خلافت (813ع–833ع) دوران معتزلي عقيدي کي رياستي سرپرستي حاصل ٿي.{{sfn|Martin|1997}}{{sfn|Nawas|1994}}{{sfn|Nawas|1996}}{{sfn|Cooperson|2005}}{{sfn|Ess|2006}} [[اموي خلافت]] جي ڪجهه خليفن، جهڙوڪ [[هشام بن عبدالملڪ]] ۽ [[يزيد بن وليد|يزيد ٽئين]]، کي پڻ معتزلي رجحانن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Schirrmacher2020">{{cite book|last1=Schirrmacher|first1=Christine|title=Handbook of Leaving Religion|date=2020|publisher=Brill|page=82|chapter=Leaving Islam}}</ref> معتزلي عالمن انسان جي آزاد ارادي جي حمايت ڪئي، جيئن اموي دور جي آخر ۾ [[قدريه]] سان لاڳاپيل ڪجهه فڪري حلقن ڪيو هو. معتزلي نظرئي موجب خدا جي انسانن سان لاڳاپيل عملن جو بنياد عدل ۽ حڪمت تي آهي. بعد ۾ اشعري علمِ ڪلام انهن نظرين جي مختلف پهلوئن سان اختلاف ڪيو.<ref>Adamson, Peter. "Al-Kindi and Mu'tazila: Divine Attributes, Creation and Freedom." ''Arabic Sciences and Philosophy'', 2003، ص 45–77.</ref><ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> === محنه === '''محنه''' عباسي خلافت جي دور ۾ مذهبي عقيدن جي جاچ ۽ انهن بابت سرڪاري موقف مڃرائڻ جي پاليسي هئي. اها 833ع ۾ خليفي مامون الرشيد شروع ڪئي. انهيءَ پاليسيءَ تحت مذهبي عالمن کان خاص طور قرآن جي مخلوق هجڻ واري عقيدي کي قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويندو هو. انڪار ڪندڙن کي قيد، تشدد يا ٻين سزائن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهيو. محنه جو دور تقريباً ارڙهن سال، يعني 833ع کان 851ع تائين، جاري رهيو. اها پاليسي مامون کان پوءِ سندس جانشينن [[معتصم بالله]] ۽ [[واثق بالله]] جي دور ۾ پڻ برقرار رهي، ۽ [[متوڪل علي الله]] جي حڪومت جي شروعاتي سالن تائين جاري رهي. متوڪل 851ع ۾ ان کي ختم ڪيو.<ref name="Zaman1997b"/> [[احمد بن حنبل]]، جيڪو مشهور سني فقيه ۽ حنبلي فقهي مڪتب جو باني هو، محنه جي متاثر ٿيندڙ اهم عالمن مان هڪ هو. هن قرآن جي مخلوق هجڻ واري سرڪاري عقيدي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس قيد ۽ تشدد جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="HadithLiterature">{{cite book|last=Siddiqi|first=Muhammad|title=Hadith Literature|year=1993|publisher=The Islamic Texts Society|location=Oxford|isbn=0-946621-38-1|page=47}}</ref> محنه جي دور ۾ رياستي جبر معتزلي فڪر جي عوامي مقبوليت تي منفي اثر وڌو. وقت گذرڻ سان عباسي خلافت ۾ معتزلي عالمن جو سياسي اثر گهٽجڻ لڳو. === محنه کان پوءِ === خليفي [[متوڪل علي الله]] (847ع–861ع) جي دور ۾ روايتي سني مذهبي موقف کي ٻيهر سرڪاري حمايت ملي. معتزلي عقيدي کي رد ڪيو ويو ۽ ڪجهه معتزلي عالمن کي سرڪاري مخالفت ۽ ايذاءُ جو منهن ڏسڻو پيو. انهيءَ دور ۾ [[شيعا اسلام|شيعن]]، [[عيسائيت|عيسائين]] ۽ [[يهوديت|يهودين]] خلاف پڻ مختلف پابنديون ۽ ظلم ٿيا.<ref>William Thomson, "The Moslem World", in William L. Langer (ed.), ''An Encyclopedia of World History'', 1948، ص 189.</ref> [[اغلبي خاندان]]، جيڪو 800ع کان 909ع تائين افريقيه ۾ حڪمران رهيو، عباسي خلافت سان لاڳاپيل هڪ نيم خودمختيار عرب حڪمران خاندان هو.<ref>{{cite book|last1=Naylor|first1=Phillip C.|title=Historical Dictionary of Algeria|date=2006|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0-8108-6480-1|page=58}}</ref> اغلبين 830ع واري ڏهاڪي کان 850ع واري ڏهاڪي تائين معتزلي عقيدي کي افريقيه جي سرڪاري مذهبي نظريي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil M.|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> اندلس ۾ [[حڪم ثاني]] جي دور جي يوناني ۽ عربي ترجمن واري علمي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم شخصيتون پڻ معتزلي فڪر جون پيروڪار هيون.<ref name="SamsóFierro2019"/> [[بويهي خاندان]] جي دور ۾ عراق ۽ فارس ۾ معتزلي علمِ ڪلام کي ٻيهر ڪجهه ترقي ملي.<ref name="Schmidtke2017"/> [[قادر بالله]] (991ع–1031ع) جي خلافت دوران معتزلي عالمن خلاف سخت مذهبي مخالفت پيدا ٿي. اصل متن موجب خليفي اهڙو فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کليل نموني معتزلي عقيدي جي پيروي ڪندڙن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite thesis|last=Busse|first=Heribert|title=Chalif und Grosskönig: Die Buyiden im Irak (945–1055)|date=2004|publisher=Ergon Verlag|isbn=9783899130058}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam. Volume 4|date=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05745-6}}</ref> قادر بالله جي مذهبي پاليسين کي سندس جانشين [[قائم بامر الله]] (1031ع–1075ع) پڻ جاري رکيو. 1055ع ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي بغداد ۾ اچڻ سان مذهبي ۽ سياسي حالتون وڌيڪ تبديل ٿيون. وزير [[نظام الملڪ]] جي قائم ڪيل [[نظاميه مدرسو|نظاميه مدرسن]] جي نظام ۾ اشعري علمِ ڪلام ۽ شافعي فقهي روايت کي اهم سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت حاصل ٿي. انهيءَ تبديليءَ سبب معتزلي عالمن جو رياستي، قانوني، سماجي ۽ تعليمي ادارن ۾ اثر وڌيڪ محدود ٿي ويو.<ref>{{Cite book|last=Makdisi|first=George|title=The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West|date=1981|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-375-6}}</ref><ref>Josef van Ess, ''The Flourishing of Islamic Theology: Mu'tazilism and Its Aftermath'', Brill, 2006.</ref> عباسي خلافت جي مرڪزي علائقن ۾ معتزلي فڪر جي زوال کان پوءِ يارهين ۽ ٻارهين صدين ۾ ان جا ڪيترائي عالم [[خراسان]] ۽ [[خوارزم]] ڏانهن منتقل ٿيا. انهن علائقن ۾ [[زمخشري]] (وفات 1144ع) جهڙن عالمن معتزلي علمِ ڪلام جي روايت کي برقرار رکيو. زمخشريءَ پنهنجي مشهور قرآني تفسير '''[[الڪشاف]]''' ۾ لساني تجزيي کي عدلِ الاهي بابت معتزلي تصورن سان گڏ پيش ڪيو. خوارزم ۾ معتزلي علمي روايت جو هڪ حصو [[حنفي فقھ]] جي پيروڪارن سان گڏجي قائم رهيو. پر 1220ع واري ڏهاڪي ۾ [[منگول حملا|منگول حملن]] دوران [[گرگانج]] ۽ [[مرو]] جهڙن شهرن جي تباهيءَ سان خوارزم ۾ معتزلي علمي ادارن ۽ سماجي حلقن کي شديد نقصان پهتو.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Religious and Ethnic Movements in Medieval Islam|date=1992|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-310-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Islamic Theology|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969670-3|editor-last=Schmidtke|editor-first=Sabine}}</ref> ڏکڻ ۾ [[يمن]] اهو علائقو بڻيو، جتي معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي ڪتاب ۽ قلمي نسخا ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا. [[زيديه]] جي امامن، خاص طور [[الهادي الي الحق يحيى]]، عدلِ الاهي ۽ عقلي استدلال بابت معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن تصورن کي پنهنجي مذهبي فڪر ۾ شامل ڪيو. زيدي عالمن [[قاضي عبدالجبار]] جي اهم تصنيفن، خاص طور '''المغني'''، جا نسخا يمن جي جبلائي علائقن جي علمي مرڪزن ۽ ڪتابخانن تائين پهچايا ۽ انهن کي ٻيهر نقل ڪيو. تنهن هوندي به زيدي روايت ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي قبوليت هميشه هڪجهڙي نه رهي. ارڙهين ۽ اڻويهين صدين ۾ [[محمد بن علي شوڪاني]] (1759ع–1834ع) جهڙن عالمن زيدي فڪر جي معتزلي مناظراتي علمِ ڪلام تي انحصار تي تنقيد ڪئي ۽ قرآن ۽ حديث جي نصوص ڏانهن وڌيڪ سڌي رجوع جي حمايت ڪئي. شوڪاني بعد ۾ پنهنجي زيدي پسمنظر کان هٽي سني مذهبي موقف ڏانهن مائل ٿيو. اهڙيءَ طرح معتزله هڪ آزاد علمي مڪتب جي حيثيت ۾ گهڻي حد تائين ختم ٿي ويو، پر ان جو فڪري ورثو زيدي روايت ۾ برقرار رهيو ۽ اختلاف جو موضوع پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Michael|title=Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66174-4}}</ref><ref>Al-Qasim b. Muhammad, ''Kitab al-Asas li-'Aqa'id al-Akyas''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Voll|first=John O.|date=2007-06-30|title=Bernard Haykel. Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad al-Shawkānī|journal=Islamic Studies|volume=46|issue=2|pages=287–290}}</ref> == بنيادي اصول == === پنج بنيادي اصول === نائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ معتزلي علمِ ڪلام جي اهم عالم [[ابوالحسين خياط]] موجب معتزلي عقيدي جا پنج بنيادي اصول هئا. محققن موجب انهن اصولن کي پهريون ڀيرو واضح ۽ منظم صورت ۾ [[ابوالهذيل علاف]] بيان ڪيو.<ref name="Fakhry-46a">{{cite book|last=Fakhry|first=Majid|edition=second|title=A History of Islamic Philosophy|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=1983|page=46}}</ref><ref name="robinson2"/> اهي پنج اصول هي آهن: # '''[[توحيد]] (التوحيد):''' خدا جي وحدانيت ۽ سندس ذات جي يڪتائيءَ تي ايمان. # '''[[عدلِ الاهي]] (العدل):''' خدا جي مڪمل انصاف ۽ سندس عملن جي اخلاقي درستگيءَ جو عقيدو. # '''وعدو ۽ وعيد (الوعد والوعيد):''' خدا جي ثواب جي وعدي ۽ عذاب جي تنبيهه جي لازمي پوري ٿيڻ جو عقيدو. # '''ٻن منزلن جي وچ واري منزل (المنزلة بين المنزلتين):''' وڏو گناهه ڪندڙ مسلمان کي نه مڪمل مؤمن ۽ نه ڪافر، پر ٻنهي جي وچ واري حيثيت ۾ سمجهڻ. # '''نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ (الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر):''' نيڪ عملن جي ترغيب ڏيڻ ۽ برن عملن کان منع ڪرڻ جي ذميواري.<ref name="khayyat-93">Al-Khayyat, A. H., ''Kitab al-Intisar'', Beirut, 1957, p. 93.</ref> === 1. توحيد === اسلامي علمِ ڪلام جي مختلف مڪتبن آڏو هڪ اهم مسئلو اهو هو ته خدا جي مطلق برتري، مخلوق کان سندس بي نيازي ۽ سندس صفتن کي ڪيئن سمجهايو وڃي، جيئن هڪ طرف خدا کي انساني يا جسماني صورت ڏيڻ کان بچي سگهجي ۽ ٻئي طرف مذهبي نصوص ۾ بيان ڪيل الاهي صفتن جي معنيٰ به برقرار رهي.{{sfn|Jackson|2005}} معتزلي فڪر ۾ '''توحيد''' جو مطلب رڳو هڪ خدا تي ايمان آڻڻ نه هو، پر خدا جي ذات کي هر قسم جي جسمانيت، محدوديت، تبديليءَ ۽ مخلوق سان مشابهت کان پاڪ سمجهڻ پڻ هو. مشهور معتزلي عالم ۽ قاضي [[قاضي عبدالجبار]] (وفات 1025ع/415هه) توحيد جي وضاحت ڪندي بيان ڪري ٿو ته خدا هڪ اهڙي يڪتا ذات آهي، جنهن جون خاصيتون ڪنهن به مخلوق سان مشترڪ نه آهن. سندس تشريح موجب خدا ڪائنات جو خالق آهي؛ هو ازل کان موجود آهي ۽ ڪڏهن فنا نٿو ٿي سگهي، جڏهن ته مخلوق اڳ ۾ موجود نه هئي ۽ فنا ٿي سگهي ٿي. خدا هميشه قدرت وارو آهي ۽ سندس لاءِ عاجزي ناممڪن آهي. هو ماضي، حال ۽ مستقبل جي هر شيءِ جو علم رکي ٿو، ۽ جهالت سندس ذات لاءِ ممڪن نه آهي. هو انهن شين کي پڻ ڄاڻي ٿو جيڪي موجود نه آهن، ۽ اهو به ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن اهي موجود هجن ها ته ڪهڙي صورت اختيار ڪن ها. خدا هميشه زنده آهي، پر سندس حياتي مخلوق جي حياتيءَ جهڙي نه آهي. هو ڏسڻ وارين ۽ محسوس ٿيڻ وارين شين کي ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس حواسن يا جسماني عضون جي ضرورت نه آهي. هو هر قسم جي ضرورت کان بي نياز آهي. سندس لاءِ مٿي يا هيٺ وڃڻ، حرڪت ڪرڻ، هڪ حالت مان ٻي حالت ۾ تبديل ٿيڻ، جسماني صورت اختيار ڪرڻ، عضوا رکڻ يا مختلف حصن مان ٺهيل هجڻ ممڪن نه آهي. خدا حرڪت، سڪون، رنگ، ذائقي، بوءِ يا ٻين جسماني خاصيتن جهڙو نه آهي. هو ازل کان هڪ آهي ۽ سندس برابر ٻيو ڪو به موجود نه آهي. خدا کان سواءِ هر شيءِ حادث، پيدا ڪيل، محتاج ۽ ڪنهن نه ڪنهن سبب يا انتظام جي تابع آهي. عبدالجبار موجب انهن حقيقتن کي سمجهڻ خدا جي وحدانيت کي سمجهڻ جي برابر آهي.{{sfn|Martin|1997|p=92}} معتزلي عالمن انهيءَ تصور جي بنياد تي خدا جي ذات کان الڳ، مستقل ۽ ازلي صفتن جي وجود بابت انهن نظرين سان اختلاف ڪيو، جيڪي سندن خيال ۾ خدا جي وحدانيت سان مطابقت نه رکندا هئا. === 2. عدلِ الاهي === معتزلي فڪر جو ٻيو بنيادي اصول '''عدل''' هو، جنهن جو تعلق خدا جي انصاف، انساني عملن جي ذميواري ۽ دنيا ۾ برائيءَ جي موجودگيءَ سان هو. معتزلي عالمن دنيا ۾ برائيءَ جي وجود کي سمجهائڻ لاءِ انساني آزاد ارادي تي زور ڏنو. سندن خيال موجب انسان پنهنجي اختيار سان نيڪ يا بد عمل ڪري ٿو، ۽ انساني برائيءَ جو سرچشمو انسان جي غلط چونڊ آهي. هنن استدلال ڪيو ته خدا پاڻ ڪو به اخلاقي طور بڇڙو عمل نٿو ڪري ۽ نه انسان کي برائي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو. جيڪڏهن انسان جا سڀ بڇڙا عمل خدا جي سڌي ارادي ۽ تخليق جو نتيجو هجن ها ته انسان کي انهن تي سزا ڏيڻ انصاف سان مطابقت نه رکي ها. معتزلي عالمن اهو انڪار نه ڪيو ته دنيا ۾ اهڙيون تڪليفون پڻ موجود آهن جيڪي انسان جي پنهنجي عملن يا آزاد ارادي جي غلط استعمال سبب پيدا نٿيون ٿين. اهڙين تڪليفن کي سمجهائڻ لاءِ هنن '''تڪليف''' جي اسلامي تصور، يعني انسان تي سندس وس ۽ صلاحيت مطابق اخلاقي ۽ مذهبي ذميواري عائد ٿيڻ، کي بنياد بڻايو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «الله ڪنهن به جان تي سندس وس کان وڌيڪ بار نٿو وجهي» (البقره: 286) کي دليل طور پيش ڪيو ويو. معتزلي فڪر موجب دنيا جي زندگي هڪ اهڙي آزمائش آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي عقل، اختيار ۽ عملن جي بنياد تي جوابده آهي.<ref>{{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=Studies in Medieval Muslim Thought and History|date=1992|publisher=Ashgate Publishing|doi=10.4324/9781003221883|isbn=978-1-003-22188-3}}</ref> انسان کان توقع ڪئي وڃي ٿي ته هو خدا تي ايمان آڻي، پنهنجي عقيدي کي اخلاقي عملن ۾ ظاهر ڪري ۽ ٻين انسانن سان انصاف ۽ ڀلائيءَ وارو رويو اختيار ڪري. معتزلي تفسير موجب جيڪڏهن دنيا جا سڀ انسان هڪجهڙا صحتمند ۽ خوشحال هجن ها ته سخاوت، ضرورت مندن جي مدد، همدردي ۽ ٻين اخلاقي ذميوارين جي آزمائش جو ساڳيو مفهوم نه رهي ها. انهيءَ ڪري انساني حالتن ۾ موجود فرق، مصيبتون ۽ آزمائشون زندگيءَ جي امتحان جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون. دولتمند، طاقتور ۽ صحتمند ماڻهن جي ذميواري آهي ته هو پنهنجي وسيلن ۽ صلاحيتن سان ٻين جي مدد ڪن، جڏهن ته مصيبتن کي منهن ڏيندڙ ماڻهن لاءِ صبر ۽ آخرت ۾ معاوضي جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ قرآن جي آيت «بيشڪ صبر ڪندڙن کي سندن اجر بي حساب ڏنو ويندو» (الزمر: 10) جو حوالو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2010-09-26|title=Message Of Quran By Muhammad Asad 039 – WikiMir|url=http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926172903/http://www.wikimir.com/message-of-quran-by-muhammad-asad-039|archive-date=2010-09-26}}</ref> معتزلي عالمن موجب اخلاقي ۽ مذهبي جوابدهيءَ جي آزمائش بنيادي طور انهن بالغ انسانن لاءِ آهي، جيڪي پنهنجي ذهني صلاحيتن جا مڪمل مالڪ آهن. ٻار زندگيءَ ۾ تڪليفون برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انهن کي گناهه ۽ اخلاقي جوابدهيءَ کان آزاد سمجهيو ويندو آهي. عدلِ الاهي جي تشريح ۾ '''معاوضي''' جو نظريو پڻ پيش ڪيو ويو، جنهن موجب بي قصور تڪليف برداشت ڪندڙن کي آخرت ۾ مناسب بدلو ملندو. اصل متن ۾ بيان ڪيل معتزلي موقف موجب انهيءَ معاوضي ۾ غيرمؤمن ۽ ٻار پڻ شامل آهن، ۽ ٻارن جي آخرت بابت به رحمت ۽ جنت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|last=Akyol|first=Mustafa|date=27 October 2022|title=An Early Islamic Debate on Faith and Reason Is Worth Examining|url=https://www.cato.org/commentary/early-islamic-debate-faith-reason-worth-examining|access-date=15 December 2024|website=Cato Institute}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aytekin|first=Arif|date=2022-06-30|title=The Question Regarding the Children of Nonbelievers in Islam|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/atebe/issue/71028/1081309|journal=ATEBE|issue=7|pages=129–147|issn=2757-5616}}</ref> قاضي عبدالجبار عدل جي تشريح ڪندي لکي ٿو ته خدا هر اخلاقي برائيءَ کان پاڪ آهي ۽ سندس سڀ عمل اخلاقي طور نيڪ آهن.{{sfn|Martin|1997|page=58}} سندس نظرئي موجب ظلم، زيادتي ۽ ٻين انساني برن عملن کي خدا جي سڌي تخليق قرار ڏيڻ عدلِ الاهيءَ جي تصور سان مطابقت نٿو رکي. عبدالجبار موجب خدا ڪنهن انسان کي اهڙي ذميواري نٿو ڏئي جيڪا هو پوري ڪرڻ جي طاقت نه رکي. انسان کي ايمان يا انڪار ڪرڻ جي صلاحيت ۽ اختيار ڏنو ويو آهي، ۽ هو پنهنجي چونڊ جو پاڻ ذميوار آهي. انهيءَ نظرئي مطابق خدا نافرمانيءَ کي پسند نٿو ڪري، پر فرمانبرداريءَ کي پسند ڪري ٿو. عبدالجبار اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته خدا ڪنهن ٻار کي سندس والدين جي گناهه سبب سزا نٿو ڏئي، ڇاڪاڻ ته قرآن موجب «هر جان پنهنجي عمل جي پاڻ ذميوار آهي» (الانعام: 164). سندس تشريح ۾ خدا جي طرفان بيماري يا تڪليف جو واقع ٿيڻ پڻ ڪنهن حڪمت يا فائدي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. عبدالجبار موجب خدا پنهنجي مخلوق لاءِ ڀلائيءَ جا رستا واضح ڪري ٿو، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو ۽ انسان کي اهڙي اخلاقي ذميواري ڏئي ٿو جيڪا هو پوري ڪري سگهي. هن پنهنجي موقف جي وضاحت لاءِ قرآن جي آيت «۽ توهان وٽ جيڪا به نعمت آهي، سا الله جي طرفان آهي» (النحل: 53) جو پڻ حوالو ڏنو.{{sfn|Martin|1997|page=93}} === 3. وعدو ۽ وعيد === '''وعدو ۽ وعيد''' معتزلي عقيدي جو ٽيون بنيادي اصول آهي. ان جو تعلق آخرت، [[قيامت]]، ثواب، عذاب ۽ خدا جي ڪيل وعدن ۽ ڏنل تنبيهن سان آهي. معتزلي عالمن موجب خدا پنهنجي نيڪ بندن سان ڪيل ثواب جو وعدو ۽ نافرمانن بابت ڏنل عذاب جي تنبيهه پوري ڪري ٿو. قاضي عبدالجبار جي تشريح موجب انساني زندگيءَ جو هڪ بنيادي پهلو اهو آهي ته انسان پنهنجي وجود، اخلاقي مقصد ۽ آخري انجام بابت سوچڻ جي صلاحيت رکي ٿو.{{sfn|Martin|1997|pages=65–66}} انسان پنهنجي اندروني اطمينان ۽ زندگيءَ جي مقصد جي تلاش ۾ مختلف فيصلا ڪري ٿو. خدا، سچائي ۽ اخلاقي چونڊ بابت علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ انسان پنهنجي عملن جي نتيجن جو ذميوار بڻجي ٿو. هن نظرئي ۾ خدا جي فرمانبرداري ڪرڻ وارن لاءِ ثواب جو وعدو آهي، جڏهن ته ڄاڻي واڻي نافرماني اختيار ڪندڙن لاءِ عذاب جي تنبيهه آهي. معتزلي موقف موجب خدا پنهنجي وعدي يا وعيد جي خلاف نٿو ڪري ۽ نه پنهنجي بيان ڪيل حقيقتن ۾ ڪوڙ ڳالهائي ٿو. انهيءَ مسئلي تي معتزلي عالمن جو [[مرجئه]] جي ڪجهه نظرين سان اختلاف هو، خاص طور وڏن گناهن جي آخرت ۾ سزا ۽ خدا جي وعيد جي تعبير بابت.<ref name="AbdJabbarMughni">{{Cite web|last=Abd al-Jabbār|first=Al-Qāḍī|title=Al-mughnī fī abwāb al-tawḥīd wa-l-ʿadl|url=https://albert.ias.edu/entities/publication/b795f609-3a80-4399-afcc-94c2f8c79eb8|access-date=2024-12-15}}</ref><ref name="AbdJabbarUsul">{{Cite book|last=al-Asadābādī|first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad|url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ|title=Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah|date=1965|publisher=Maktabat Wahbah|language=ar}}</ref> === 4. ٻن منزلن جي وچ واري منزل === '''المنزلة بين المنزلتين'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، معتزلي علمِ ڪلام جو چوٿون بنيادي اصول آهي. هن نظريي موجب جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري ۽ توبه ڪرڻ کان سواءِ وفات ڪري، تنهن کي نه مڪمل مؤمن سمجهيو ويندو آهي ۽ نه ڪافر، پر هو ٻنهي جي وچ واري حيثيت رکي ٿو، جنهن کي '''فاسق''' چيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب مؤمن اهو شخص آهي، جنهن جو ايمان سندس عقيدي، اخلاقي چونڊ ۽ عملن ۾ ظاهر ٿئي. جيڪڏهن ڪو شخص وڏو گناهه ڪري ٿو ته سندس عمل مؤمن جي مڪمل اخلاقي وصف سان مطابقت نٿو رکي. پر ان سان اهو لازم نٿو اچي ته هن خدا جي وجود يا اسلامي عقيدي جو انڪار ڪيو هجي. انهيءَ ڪري اهڙي شخص کي ڪافر قرار ڏيڻ بدران فاسق جي وچ واري حيثيت ڏني ويندي آهي. معتزلي نظرئي موجب جيڪو وڏو گناهه ڪندڙ شخص توبه کان سواءِ مري وڃي، تنهن جو آخري انجام دوزخ آهي. تنهن هوندي به معتزلي عالمن دوزخ جي عذاب کي هڪجهڙو نه سمجهيو؛ سندن موجب عذاب جا مختلف درجا آهن، جيڪي انسان جي عملن ۽ اخلاقي ذميواريءَ مطابق هوندا. انهيءَ لحاظ سان وچ واري حيثيت رکندڙ گناههگار شخص جو عذاب ڪافر جي عذاب کان گهٽ ٿي سگهي ٿو. معتزلي عالمن هي موقف [[خوارج]] ۽ [[مرجئه]] جي نظرين جي وچ ۾ اختيار ڪيو. خوارج جي ڪجهه نظرين موجب وڏو گناهه ڪندڙ شخص ڪافر ٿي ويندو هو، جڏهن ته مرجئه جي ڪجهه نظرين موجب گناهه جي باوجود سندس ايمان جي حيثيت برقرار رهندي هئي. قاضي عبدالجبار موجب «ٻن منزلن جي وچ واري منزل» جو مطلب اهو ڄاڻڻ آهي ته قتل، زنا يا ٻين وڏن گناهن جو مرتڪب شخص فاسق آهي، پر مڪمل مؤمن نه آهي.{{sfn|Martin|1997|pages=82,106}} سندس وضاحت موجب اهڙو شخص مذهبي ۽ اخلاقي لحاظ کان مذمت جو مستحق ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ڪافرن جهڙا سڀ قانوني ۽ سماجي حڪم لاڳو نٿا ٿين. اهڙي شخص کي مسلمانن جي قبرستان ۾ دفن ڪري سگهجي ٿو، سندس جنازي نماز پڙهي سگهجي ٿي ۽ سندس مسلمان سان نڪاح پڻ جائز سمجهيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح هو انهن خوارج کان مختلف آهي، جيڪي کيس ڪافر قرار ڏين ٿا، ۽ انهن مرجئه کان پڻ مختلف آهي، جيڪي کيس مؤمن سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Mutahhari|first=Murtadha|date=2013-03-12|title=Mu'tazilah: An Introduction to Ilm al-Kalam|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah|access-date=2024-12-15|website=Al-Islam.org|language=en}}</ref> === 5. نيڪيءَ جو حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ === '''الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر'''، يعني «نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ»، معتزلي عقيدي جو پنجون بنيادي اصول آهي. هي اصول عام اسلامي اخلاقي تعليمات ۾ پڻ موجود آهي، پر معتزلي عالمن ان جي تشريح ۾ عقل ۽ انساني اخلاقي ذميواريءَ کي خاص اهميت ڏني. فلسفي جي محقق [[ماجد فخري]] موجب وعدي ۽ وعيد، ٻن منزلن جي وچ واري منزل، ۽ نيڪيءَ جي حڪم ۽ برائيءَ کان روڪڻ جا اصول معتزلي فڪر جي بنيادي تصورن، يعني توحيد، عدل ۽ انساني آزاد ارادي، جا منطقي نتيجا آهن.<ref name="Fakhry-46a"/> معتزلي عالمن موجب خدا انسان کي نيڪي ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ برائيءَ کان منع ڪري ٿو، پر انساني عقل پڻ ڪيترن معاملن ۾ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. سندن خيال موجب انسان گهڻن اخلاقي معاملن ۾ وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل جي مدد سان صحيح ۽ غلط جي سڃاڻپ ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي به ڪجهه مخصوص عملن جي اخلاقي يا مذهبي حيثيت معلوم ڪرڻ لاءِ وحيءَ جي ضرورت برقرار رهي ٿي.<ref name="rep.routledge.com">{{Cite web|title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy|url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1|archive-date=2024-08-03|access-date=2024-12-15|website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|language=en}}</ref> == معتقدات == === قرآن جي تفسير جو طريقو === معتزلي عالمن [[قرآن]] جي تفسير ۾ عقل، عربي ٻوليءَ جي اصولن، منطقي استدلال ۽ آيتن جي باهمي مطابقت کي خاص اهميت ڏني. سندن خيال موجب قرآن جي ڪنهن به آيت جي اهڙي تفسير نه ٿيڻ گهرجي، جيڪا خدا جي وحدانيت، عدل يا ٻين ثابت ٿيل عقلي حقيقتن سان ٽڪراءَ ۾ هجي. معتزلي علمِ ڪلام ۾ قرآن جي آيتن کي سمجهڻ لاءِ محڪم ۽ متشابه آيتن جي وچ ۾ فرق کي اهم سمجهيو ويندو هو. محڪم آيتون اهي آهن، جن جو مطلب نسبتاً واضح هجي، جڏهن ته متشابه آيتن جي معنيٰ سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تفسير ۽ غور جي ضرورت پوي ٿي. انهيءَ اصول تحت، جيڪڏهن ڪنهن آيت جي ظاهري معنيٰ مان خدا لاءِ جسم، جسماني عضون، حرڪت يا مخلوق جهڙيون خاصيتون ثابت ٿينديون هجن، ته معتزلي عالم ان کي مجازي يا غيرجسماني معنيٰ ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. مثال طور، قرآن ۾ خدا جي «هٿ» يا «چهري» جهڙن لفظن کي معتزلي تفسير ۾ انساني جسماني عضون جي معنيٰ ۾ نه ورتو ويندو هو. اهڙن لفظن جي تشريح خدا جي قدرت، ذات يا ٻين مناسب معنائن ۾ ڪئي ويندي هئي. معتزلي عالمن موجب قرآن جي تفسير ۾ ٻوليءَ جي استعمال، بيان جي مقصد، آيتن جي سياق ۽ ٻين قرآني نصوص کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[قاضي عبدالجبار]] جي علمِ ڪلام ۾ پڻ اهو اصول نمايان آهي ته ديني نصوص جي تشريح اهڙي انداز سان ڪئي وڃي، جو خدا جي وحدانيت ۽ عدل بابت بنيادي عقلي اصول برقرار رهن. انهيءَ طريقي ۾ عقل کي وحيءَ جو مخالف نه، پر ان جي درست معنيٰ سمجهڻ جو هڪ اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. === حديث جي حجيت === معتزلي عالمن جي وچ ۾ [[حديث]] جي حجيت، حديثن جي روايت ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات ۾ انهن جي استعمال بابت مختلف موقف موجود هئا. معتزلي فڪر ۾ عام طور اهو سوال اهم هو ته ڪنهن مذهبي يا اعتقادي دعويٰ کي ثابت ڪرڻ لاءِ ڪهڙي درجي جي روايتي شاهدي ڪافي آهي. ڪجهه معتزلي عالمن اهڙين خبرن جي قبوليت ۾ احتياط ڪيو، جيڪي محدود تعداد ۾ راوين کان نقل ٿيل هجن، خاص طور جڏهن انهن جو تعلق بنيادي عقيدن سان هجي. ان سلسلي ۾ '''خبرِ واحد''' ۽ '''خبرِ متواتر''' جي وچ ۾ فرق کي اهميت ڏني وئي. خبرِ واحد اهڙي روايت کي چيو ويندو آهي، جيڪا تواتر جي درجي تائين نه پهتي هجي، جڏهن ته خبرِ متواتر اهڙي روايت آهي، جيڪا ڪيترن آزاد روايتي سلسلن ذريعي نقل ٿيل هجي ۽ جنهن جي صداقت بابت مضبوط يقين پيدا ٿئي. معتزلي عالمن ۾ انهن ٻنهي قسمن جي روايتن جي علمي حيثيت بابت هڪجهڙو موقف نه هو. [[واصل بن عطا]] سان منسوب هڪ موقف موجب ڪنهن خبر جي تصديق لاءِ ڪيترن راوين جي شاهدي ضروري هئي. [[ابوالهذيل علاف]] بابت پڻ روايتن جي اعتبار لاءِ راوين جي تعداد ۽ ٻين شرطن بابت مخصوص نظريا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙيءَ طرح [[ابراهيم نظام]] سان حديثن جي روايت ۽ راوين جي تنقيد بابت وڌيڪ سخت موقف منسوب ڪيو ويو آهي. نظام سان منسوب بحثن ۾ [[ابو هريره]] جهڙن مشهور راوين جي روايتن بابت تنقيدي سوال پڻ شامل آهن. بهرحال، انهن خيالن کي سڀني معتزلي عالمن جو گڏيل موقف قرار ڏيڻ درست نه آهي. معتزلي فڪر سان لاڳاپيل [[الجاحظ]] جي تحريرن ۾ پڻ روايت، علم، شاهدي ۽ خبر جي اعتبار بابت بحث ملن ٿا. حديثن جي جاچ ۾ رڳو سند، يعني راوين جي سلسلي، پر متن جي معنيٰ، عقلي مطابقت ۽ ٻين ثابت ٿيل حقيقتن سان تعلق کي پڻ اهميت ڏني ويندي هئي. انهيءَ سبب معتزلي علمِ ڪلام ۾ روايتي شاهديءَ جي درجن، يقيني علم ۽ ظني علم جي وچ ۾ فرق، ۽ مذهبي عقيدن جي اثبات لاءِ گهربل دليلن بابت وسيع بحث پيدا ٿيو. معتزلي عالمن جا اهي اختلاف اسلامي علمِ ڪلام ۽ اصولِ فقهه جي تاريخ ۾ حديث جي حجيت بابت بحثن جو حصو آهن. === آخرت بابت عقيدا === معتزلي عالمن [[آخرت]]، [[قيامت]]، ثواب، عذاب، [[جنت]] ۽ [[دوزخ]] بابت اسلامي عقيدن کي قبول ڪيو، پر انهن جي ڪجهه تفصيلن جي تشريح ۾ ٻين علمِ ڪلام جي مڪتبن کان اختلاف ڪيو. انهن اختلافن جو تعلق خاص طور جنت ۽ دوزخ جي وجود، آخرت ۾ خدا جي ديدار ۽ الاهي عدل جي تقاضائن سان هو. ==== جنت ۽ دوزخ ==== معتزلي عالمن جي وچ ۾ اهو سوال بحث هيٺ رهيو ته جنت ۽ دوزخ اڳ ۾ پيدا ڪيا ويا آهن يا انهن کي قيامت جي موقعي تي پيدا ڪيو ويندو. ڪجهه معتزلي نظرين موجب جنت ۽ دوزخ جو موجوده وقت ۾ وجود لازمي نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جو بنيادي مقصد آخرت ۾ جزا ۽ سزا سان لاڳاپيل آهي. هن مسئلي بابت معتزلي عالمن جا سڀ موقف هڪجهڙا نه هئا، ۽ انهن جي تاريخي تشريح ۾ مختلف رايا ملن ٿا. ==== آخرت ۾ خدا جو ديدار ==== معتزلي عالمن عام طور آخرت ۾ خدا جي جسماني يا بصري ديدار جي تصور کي رد ڪيو. سندن استدلال موجب اک سان ڏسڻ لاءِ ڏٺي ويندڙ شيءِ جو ڪنهن رخ، فاصلي يا مڪاني نسبت ۾ هجڻ ضروري آهي، جڏهن ته خدا اهڙين جسماني ۽ مڪاني حدن کان پاڪ آهي. انهيءَ ڪري معتزلي عالمن قرآن ۾ خدا جي ديدار سان لاڳاپيل آيتن جي اهڙي تفسير پيش ڪئي، جيڪا خدا جي غيرجسماني ۽ غيرمحدود ذات جي تصور سان مطابقت رکي. انهيءَ مسئلي تي سندن [[اشعريه]] ۽ ٻين سني علمِ ڪلام جي مڪتبن سان اختلاف هو، جن آخرت ۾ خدا جي ديدار کي مڃيو، پر ان کي عام جسماني ڏسڻ جي عمل سان تشبيهه ڏيڻ کان پاسو ڪيو. == فلسفو == === عقل ۽ وحي === معتزلي علمِ ڪلام جي اهم خصوصيت مذهبي عقيدن جي تشريح ۾ [[عقل]] ۽ منطقي استدلال جو وسيع استعمال هو. معتزلي عالمن موجب انسان ڪجهه بنيادي حقيقتن کي وحيءَ جي سڌي هدايت کان سواءِ به عقل ذريعي سمجهي سگهي ٿو. انهن حقيقتن ۾ خدا جي وجود بابت غور، نيڪيءَ ۽ بديءَ جي سڃاڻپ، انصاف جي اهميت ۽ انسان جي اخلاقي ذميواري شامل آهن. انهيءَ جو مطلب اهو نه هو ته معتزلي عالمن وحيءَ جي ضرورت کي رد ڪيو. سندن نظرئي موجب وحي انسان کي اهڙيون هدايتون ۽ تفصيل مهيا ڪري ٿو، جيڪي صرف عقل جي مدد سان مڪمل طور معلوم نٿا ڪري سگهجن. معتزلي علمِ ڪلام ۾ عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ بنيادي مطابقت جو تصور موجود هو. جيڪڏهن ڪنهن مذهبي عبارت جي ظاهري معنيٰ يقيني عقلي دليل سان متضاد محسوس ٿئي، ته ان جي تفسير ۾ ٻوليءَ، سياق ۽ مجازي معنيٰ کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. انهيءَ طريقي جو مقصد مذهبي عقيدي کي رد ڪرڻ بدران ان جي اهڙي تشريح ڪرڻ هو، جيڪا عقل ۽ وحيءَ جي وچ ۾ مطابقت پيدا ڪري. === نظر ۽ استدلال جي وجوب جو مسئلو === معتزلي عالمن وٽ هڪ اهم سوال اهو هو ته انسان تي سڀ کان پهرين ڪهڙي مذهبي يا اخلاقي ذميواري عائد ٿئي ٿي. انهيءَ بحث کي '''وجوب النظر'''، يعني غور ۽ استدلال جي وجوب، سان تعبير ڪيو ويندو آهي. معتزلي عالمن موجب انسان کي پنهنجي وجود، ڪائنات ۽ انهن جي خالق بابت غور ڪرڻ گهرجي. انهيءَ غور جو مقصد محض روايتي تقليد بدران دليل جي بنياد تي علم حاصل ڪرڻ آهي. قاضي عبدالجبار جي نظرئي ۾ پڻ انسان جي عقلي صلاحيت ۽ ان جي استعمال کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن فڪري روايت موجب انسان تي لازم آهي ته هو پنهنجي عقل جي مدد سان خدا جي وجود، وحدانيت ۽ اخلاقي ذميواريءَ بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري. معتزلي علمِ ڪلام ۾ ان ڳالهه تي پڻ بحث ڪيو ويو ته عقل جي ذريعي حاصل ٿيندڙ علم ڪهڙي حد تائين يقيني آهي ۽ ڪهڙين حالتن ۾ مذهبي وحيءَ جي رهنمائي ضروري ٿئي ٿي. === علت ۽ معلول === معتزلي فڪر ۾ '''علت ۽ معلول'''، يعني سبب ۽ نتيجي جي تعلق، بابت پڻ فلسفياڻا بحث ملن ٿا. انهن بحثن جو تعلق خدا جي قدرت، فطري دنيا ۾ ٿيندڙ تبديلين ۽ انسان جي آزاد ارادي سان هو. معتزلي عالمن ڪوشش ڪئي ته دنيا ۾ واقع ٿيندڙ عملن ۽ تبديلين جي وضاحت اهڙي نموني ڪئي وڃي، جو هڪ طرف خدا جي خالق هجڻ جو عقيدو برقرار رهي ۽ ٻئي طرف مخلوق جي عملن ۽ ذميواريءَ کي به معنيٰ ملي. انهيءَ سلسلي ۾ ڪجهه معتزلي مفڪرن مادي شين جي خاصيتن، انهن جي باهمي اثرن ۽ فطري تبديلين بابت مخصوص نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين ۾ سبب ۽ نتيجي جي تعلق بابت اختلاف پڻ موجود هئا. معتزلي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ انهن بحثن کي اسلامي فلسفي، طبيعيات ۽ علمِ ڪلام جي باهمي تعلق جي اهم مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي. === جوهريت === معتزلي عالمن مان ڪجهه مفڪرن ڪائنات جي مادي بناوت جي وضاحت لاءِ '''جوهريت''' يا '''ذرڙن جي نظريي''' بابت بحث ڪيو. هن نظريي موجب مادي دنيا جي بناوت کي انتهائي ننڍن جزن ۽ انهن سان لاڳاپيل خاصيتن جي مدد سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[ابوالهذيل علاف]] کي اسلامي علمِ ڪلام جي ابتدائي جوهري نظرين جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن سان منسوب نظريي موجب جسم اهڙن بنيادي جزن مان ٺهيل آهي، جن کي وڌيڪ ورهائي نٿو سگهجي. انهن جزن سان مختلف خاصيتون يا '''اعراض''' لاڳاپيل هوندا آهن، جهڙوڪ حرڪت، سڪون، رنگ ۽ ٻيون بدلجندڙ حالتون. انهيءَ بحث ۾ '''جوهر''' ۽ '''عرض''' جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت حاصل هئي. جوهر مادي وجود جي بنيادي جز کي چيو ويندو هو، جڏهن ته عرض اهڙي خاصيت هئي جيڪا ڪنهن جوهر يا جسم ۾ موجود هجي. معتزلي مفڪرن انهن تصورن جي مدد سان جسم جي بناوت، حرڪت، تبديلي ۽ مختلف مادي شين جي باهمي تعلق جي تشريح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ سلسلي ۾ '''تأليف'''، يعني جزن جي گڏجڻ، ۽ مڪان يا خال بابت سوال پڻ بحث هيٺ آيا. جوهريت بابت معتزلي عالمن جا سڀ نظريا هڪجهڙا نه هئا. مختلف مفڪرن مادي جزن، انهن جي خاصيتن ۽ تبديليءَ جي نوعيت بابت جدا جدا تشريحون پيش ڪيون. اهي بحث بعد ۾ اسلامي علمِ ڪلام جي ٻين مڪتبن، خاص طور اشعري علمِ ڪلام، جي فلسفياڻي ۽ طبيعياتي نظرين سان پڻ لاڳاپيل رهيا. == علمي ورثو == [[معتزله]] اسلامي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ هڪ اهم فڪري مڪتب هو، جنهن عقل، اخلاقي ذميواري، خدا جي وحدانيت ۽ عدلِ الاهيءَ جي تشريح بابت منظم بحثن کي هٿي ڏني. معتزلي فڪر جا اثر رڳو ان جي ابتدائي مرڪزن، [[بصرو]] ۽ [[بغداد]]، تائين محدود نه رهيا. وقت گذرڻ سان ان جا نظريا اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پهتا ۽ ٻين مذهبي ۽ فلسفياڻن مڪتبن سان بحث مباحثي جو حصو بڻيا. معتزلي علمِ ڪلام جا ڪيترائي بنيادي سوال، جهڙوڪ خدا جي صفتن جي نوعيت، انسان جو آزاد ارادو، عقل ۽ وحيءَ جو تعلق، قرآن جي مخلوق هجڻ جو مسئلو ۽ اخلاقي عملن جي عقلي سڃاڻپ، بعد جي اسلامي فڪري روايتن ۾ پڻ بحث هيٺ رهيا. === مغرب ۽ اندلس ۾ اثر === معتزلي فڪر جا ڪجهه اثر [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اندلس]] جي اسلامي فڪري تاريخ ۾ پڻ ملن ٿا. شروعاتي دور ۾ واصل بن عطا سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي پيروي ڪندڙن لاءِ '''واصليه''' جو نالو استعمال ٿيندو هو. اتر آفريڪا جي مذهبي ۽ سياسي تاريخ ۾ مختلف فڪري گروهن جي سڃاڻپ لاءِ اهڙا نالا پڻ ملن ٿا، پر انهن سڀني گروهن کي هڪجهڙي مذهبي يا سياسي تحريڪ سمجهڻ درست نه آهي. اندلس ۾ معتزلي فڪر جو اثر خاص طور مذهبي مناظرن، علمِ ڪلام ۽ عقلي استدلال جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. انهن علائقن ۾ معتزلي فڪر جي موجودگيءَ ۽ اثر جي نوعيت بابت تاريخي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهن. === زيدي فڪر سان تعلق === معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن نظرين جو اثر [[زيديه]] جي علمي روايت ۾ نمايان رهيو. خاص طور خدا جي وحدانيت، عدلِ الاهي، انساني اختيار ۽ اخلاقي ذميواريءَ بابت معتزلي استدلال کي زيدي عالمن جي ڪجهه حلقن ۾ قبوليت ملي. معتزلي علمِ ڪلام جي ڪيترن اهم متنن جي حفاظت ۽ نقل ۾ زيدي عالمن ۽ سندن علمي مرڪزن اهم ڪردار ادا ڪيو. [[يمن]] ۾ محفوظ ٿيل قلمي نسخا معتزلي علمِ ڪلام جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ذريعا بڻيا. انهيءَ علمي لاڳاپي باوجود معتزله ۽ زيديه کي هڪ ئي مذهبي مڪتب سمجهڻ درست نه آهي. ٻنهي جون تاريخي سڃاڻپون ۽ مذهبي روايتون الڳ آهن. === ٻين اسلامي مڪتبن تي اثر === معتزلي فڪر جي اهميت جو هڪ پهلو اهو به آهي ته ان جي مخالفت ڪندڙ علمِ ڪلام جي مڪتبن کي پڻ انهن سوالن تي پنهنجا موقف واضح ڪرڻا پيا، جن کي معتزلي عالمن منظم انداز ۾ پيش ڪيو هو. [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]] جي علمِ ڪلام ۾ خدا جي صفتن، انساني عملن، عقل جي حيثيت ۽ مذهبي نصوص جي تشريح بابت جيڪي بحث ملن ٿا، تن جو تعلق اسلامي علمِ ڪلام جي انهيءَ وسيع فڪري ماحول سان آهي. [[ابوالحسن اشعري]] جي ابتدائي علمي تربيت معتزلي ماحول ۾ ٿي هئي، پر بعد ۾ هن معتزلي عقيدن جي ڪيترن بنيادي موقفن سان اختلاف ڪيو. انهيءَ اختلاف جي باوجود معتزلي فڪر اسلامي علمِ ڪلام جي تاريخ ۾ هڪ مستقل علمي حوالي طور برقرار رهيو. == جديد دور ۾ اثر == جديد دور ۾ ڪجهه مسلمان مفڪرن معتزلي فڪر جي عقل پسندي، اخلاقي ذميواري ۽ ديني نصوص جي تفسير بابت طريقن ڏانهن نئين سر توجهه ڏني. انهن مفڪرن جي وچ ۾ معتزلي علمِ ڪلام بابت دلچسپيءَ جا سبب مختلف رهيا. ڪن ان کي اسلامي فڪر ۾ عقل جي اهميت جو تاريخي مثال سمجهيو، جڏهن ته ٻين ان جي مخصوص عقيدن يا تفسير جي طريقن تي بحث ڪيو. جديد دور جي ڪنهن مفڪر جو معتزلي فڪر مان اثر وٺڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو تاريخي معتزلي مڪتب جو پيروڪار هو. === جديد اسلامي اصلاح پسند مفڪر === [[جمال الدين افغاني]] ۽ [[محمد عبده]] جهڙن جديد اسلامي اصلاح پسند مفڪرن اسلامي فڪر ۾ عقل، تعليم ۽ اجتهاد جي اهميت تي زور ڏنو. سندن فڪري منصوبن ۽ معتزلي علمِ ڪلام جي ڪجهه سوالن ۾ موضوعاتي هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، پر انهن کي بنا وڌيڪ تاريخي ثبوت جي معتزلي مڪتب جا سڌا پيروڪار قرار نٿو ڏئي سگهجي. [[فضل الرحمان ملڪ]] اسلامي فڪر، قرآن جي تفسير ۽ جديد اخلاقي سوالن بابت پنهنجي علمي ڪم ۾ عقل ۽ تاريخي پسمنظر جي اهميت تي بحث ڪيو. [[اسماعيل الفاروقي]] جي تحريرن ۾ توحيد ۽ اسلامي فڪر جي عقلي ۽ اخلاقي بنيادن بابت بحث ملن ٿا. انهن مفڪرن جو معتزلي فڪر سان تعلق سندن مخصوص تحريرن ۽ علمي موقفن جي بنياد تي الڳ الڳ جانچڻ گهرجي. === جديد قرآني فڪر === جديد دور جي ڪجهه [[قرآنيت|قرآن مرڪز]] فڪري تحريڪن ۽ مفڪرن مذهبي نصوص جي تفسير ۾ عقل کي خاص اهميت ڏني آهي. انهن تحريڪن ۽ معتزلي فڪر جي وچ ۾ ڪڏهن ڪڏهن موضوعاتي هڪجهڙايون بيان ڪيون وينديون آهن، خاص طور حديث جي حجيت، عقل ۽ مذهبي اختيار جي سوالن تي. بهرحال، تاريخي معتزله ۽ جديد قرآني تحريڪن کي هڪ ئي فڪري يا تنظيمي تحريڪ سمجهڻ درست نه آهي. [[اديب يوڪسل]] جهڙن جديد ليکڪن جا مذهبي نصوص ۽ عقل بابت موقف پڻ انهن مباحثن جي تناظر ۾ ذڪر ڪيا ويندا آهن. === انقره اسڪول === ترڪيءَ جي جديد اسلامي علميات ۾ ڪجهه عالمن قرآن جي تفسير، تاريخي تناظر ۽ عقلي استدلال بابت نوان طريقا اختيار ڪيا آهن. انهن بحثن سان لاڳاپيل علمي ماحول لاءِ ڪڏهن ڪڏهن '''انقره اسڪول''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. هن علمي ماحول ۽ تاريخي معتزلي فڪر جي وچ ۾ ممڪن فڪري لاڳاپن بابت تحقيق موجود آهي، پر ٻنهي کي هڪجهڙو مڪتب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === جديد مسلمان دانشور === [[هارون نصرالدين]]، [[نصر حامد ابو زيد]] ۽ [[فريد ايسڪ]] جهڙن جديد مسلمان دانشورن جي تحريرن ۾ مذهبي تفسير، عقل، اخلاقيات ۽ سماجي انصاف بابت بحث ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مفڪرن جي ڪم کي معتزلي فڪر جي جديد مطالعي سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، سندن فڪري نظرين کي تاريخي معتزلي عقيدن جي مڪمل بحالي يا انهن جي سڌي پيرويءَ جي برابر نه سمجهڻ گهرجي. === فرانس ۾ معتزلي فڪر جي نئين سر مطالعي جون ڪوششون === فرانس ۾ 2017ع ۾ '''Association pour la Renaissance de l'Islam Mutazilite''' نالي هڪ تنظيم قائم ڪئي وئي، جنهن جي نالي جو مطلب «معتزلي اسلام جي نئين سر احيا لاءِ انجمن» آهي. هن تنظيم جو تعلق معتزلي فڪر جي جديد مطالعي ۽ ان جي عقل پسند روايتن بابت بحث سان آهي. تنظيم جي سرگرمين، مقصدن ۽ تاريخ بابت تفصيل شامل ڪرڻ کان اڳ ان جي بنيادي دستاويزن ۽ آزاد ذريعن جي تصديق ضروري آهي. === جديد مذهبي مباحثن ۾ اصطلاح جو استعمال === جديد دور جي ڪجهه مذهبي ۽ نظرياتي بحثن ۾ «معتزلي» جو لفظ تاريخي مڪتب جي سڃاڻپ کان سواءِ تنقيدي يا الزام واري اصطلاح طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه سخت گير مذهبي گروهن طرفان اهو اصطلاح انهن مسلمانن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي مذهبي تفسير ۾ عقل، فلسفي يا غيرروايتي طريقن کي اهميت ڏين ٿا. اهڙي استعمال کي تاريخي معتزلي مڪتب جي حقيقي عقيدن ۽ علمي تاريخ کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[توحيد]] * [[عدل الاهي]] * [[اختيار ۽ جبر]] * [[واصل بن عطا]] * [[ابوالهذيل علاف]] * [[الجاحظ]] * [[قاضي عبدالجبار]] * [[ابوالحسن اشعري]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[زيديه]] * [[قرآن جي تفسير]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * Fakhry, Majid. ''A History of Islamic Philosophy''. Second edition. New York: Columbia University Press, 1983. * Dhanani, Alnoor. ''The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʿtazilī Cosmology''. Leiden: Brill, 1994. * Martin, Richard C., Mark R. Woodward, and Dwi S. Atmaja. ''Defenders of Reason in Islam: Muʿtazilism from Medieval School to Modern Symbol''. Oxford: Oneworld, 1997. * van Ess, Josef. ''The Flowering of Muslim Theology''. Translated by Jane Marie Todd. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2006. * Schmidtke, Sabine, ed. ''The Oxford Handbook of Islamic Theology''. Oxford: Oxford University Press, 2016. * al-Qāḍī ʿAbd al-Jabbār. ''Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsah''. Edited by ʿAbd al-Karīm ʿUthmān. Cairo: Maktabat Wahbah, 1965. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Mutazilah Muʿtazilah — Encyclopaedia Britannica] * [https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 Ashʿariyya and Muʿtazila — Routledge Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/mutazilah Muʿtazilah: An Introduction to ʿIlm al-Kalām] * [https://albert.ias.edu/ Institute for Advanced Study — Islamic intellectual history resources] [[زمرو:اسلامي علم ڪلام]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] [[زمرو:اسلامي فڪري مڪتب]] [[زمرو:معتزله]] r2uf750r6v7meyhibfx2gdswnvcqh0q 0 104974 426174 2026-10-29T20:44:59Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ابوالحسن الاشعري]] کي [[ابوالحسن اشعري]] ڏانھن چوريو 426174 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ابوالحسن اشعري]] fc2i7e8x6xcqwzrv5008fzsf91edpx4 0 104975 426180 2026-10-29T21:14:23Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[الڪندي]] ڏانھن چوريو 426180 wikitext text/x-wiki #چوريو[[الڪندي]] 0k8hj0d3ajgqobh3wqkz9275xqj2z3u 0 104976 426181 2026-10-29T21:25:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اٺين صديءَ جو مسلمان متڪلم ۽ معتزلي فڪر جو باني}} {{Infobox religious biography | name = واصل بن عطا | native_name = واصل بن عطاء | native_name_lang = ar | image = IMGIBNATA.png | caption = واصل بن عطا ڏانهن منسوب تصوير | birth_date = تقريباً 699ع يا 700ع (80هه) | birth_place = [[مدينو]]... 426181 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صديءَ جو مسلمان متڪلم ۽ معتزلي فڪر جو باني}} {{Infobox religious biography | name = واصل بن عطا | native_name = واصل بن عطاء | native_name_lang = ar | image = IMGIBNATA.png | caption = واصل بن عطا ڏانهن منسوب تصوير | birth_date = تقريباً 699ع يا 700ع (80هه) | birth_place = [[مدينو]]، [[اموي خلافت]] | death_date = 748ع (131هه) | death_place = [[بصرو]] يا [[مدينو]] (ماخذن ۾ اختلاف) | religion = [[اسلام]] | denomination = [[معتزله]] | era = [[اموي خلافت]] | region = [[عربي اپٻيٽ]]، [[بصرو]] | occupation = [[اسلامي عالم]]، [[متڪلم]]، [[فلسفي]] | main_interests = [[اسلامي عقيدا]]، [[علم ڪلام]]، [[بلاغت]] | notable_ideas = [[معتزله]] جي فڪري روايت جو بنياد، [[المنزلة بين المنزلتين]] جو نظريو، [[آزاد ارادو]] | teachers = [[عبدالله بن محمد بن حنفيه]]، [[جعفر صادق]]، [[حسن بصري]] | influences = [[حسن بصري]]، [[معبد جهني]]، [[غيلان دمشقي]] | influenced = [[عمرو بن عبيد]]، [[ابوالهذيل علاف]]، [[قاضي عبدالجبار]]، [[جاحظ]]، [[زمخشري]] | other_names = غزّال، اَلثَغ، معتزلي، قدري }} '''ابو حذيفه واصل بن عطا المخزومي''' (عربي: '''واصل بن عطاء'''؛ تقريباً 699ع يا 700ع – 748ع)، جيڪو '''واصل بن عطا'''، '''غزّال''' ۽ '''اَلثَغ''' جي لقبن سان پڻ مشهور هو، اٺين صديءَ جو هڪ مسلمان [[متڪلم]]، [[فقيه]] ۽ مذهبي مفڪر هو. کيس [[معتزله|معتزلي مڪتبِ فڪر]] جي باني شخصيت سمجهيو ويندو آهي. هن اسلامي [[علم ڪلام]] ۾ عقلي استدلال، انساني اختيار ۽ خدا جي عدل بابت بحثن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="OxfordWasil">{{cite journal |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095955512 |title=Ibn ‘Ata’, Wasil |journal=Oxford Reference |doi=10.1093/oi/authority.20110803095955512}}</ref><ref name="BritannicaWasil">{{cite web |date=2024-01-01 |title=Wāṣil ibn ʿAṭāʾ |url=https://www.britannica.com/biography/Wasil-ibn-Ata |access-date=2024-02-14 |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> واصل بن عطا جو نالو خاص طور [[حسن بصري]] جي علمي مجلس کان سندس الڳ ٿيڻ واري مشهور روايت سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ روايت موجب، وڏي گناهه جي مرتڪب مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ واصل هڪ الڳ علمي حلقو قائم ڪيو، جنهن سان معتزلي فڪر جي ابتدائي تشڪيل کي منسوب ڪيو ويندو آهي. == زندگي == === پيدائش ۽ ابتدائي تعليم === واصل بن عطا جي پيدائش بابت انگريزي ۽ عربي ماخذن ۾ ٿورو اختلاف موجود آهي. ڪجهه ماخذ سندس پيدائش 699ع ۾ ٻڌائين ٿا، جڏهن ته ٻين موجب هو 700ع، يعني لڳ ڀڳ 80هه ۾ پيدا ٿيو. فرانسيسي ''Encyclopædia Universalis'' موجب سندس پيدائش [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي.<ref name="UniversalisWasil">Roger Arnaldez, « WĀṢIL IBN ‘AṬA' (699-748) », ''Encyclopædia Universalis'', consulted 7 July 2023. https://www.universalis.fr/encyclopedie/wasil-ibn-ata/</ref> سندس تعلق عربن سان هو ۽ هن [[اموي خلافت]] جي دور ۾ زندگي گذاري. ابتدائي تعليم دوران هو [[عبدالله بن محمد بن حنفيه]] سان لاڳاپيل رهيو، جيڪو [[علي بن ابي طالب]] جي اولاد مان هو. عربي ماخذ ۾ سندس استاد طور [[محمد بن حنفيه]] جو نالو پڻ آيو آهي.<ref name="MajdiAziz">عبدالعزيز، مجدي سيد، ''الموسوعة في أعلام الدنيا''، الطبعة الثالثة، القاهرة: مكتبة الآداب، 2012.</ref> بعد ۾ واصل [[عراق]] جي علمي مرڪز [[بصرو|بصري]] ڏانهن ويو، جتي هن مشهور تابعي ۽ عالم [[حسن بصري]] جي علمي مجلس ۾ شرڪت ڪئي. انهيءَ دور ۾ بصرو اسلامي فقه، تفسير، حديث، عربي ٻوليءَ ۽ مذهبي فڪري مباحثن جو اهم مرڪز هو. واصل جي فڪري تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ حسن بصري، [[جعفر صادق]]، [[معبد جهني]]، عبدالله بن محمد بن حنفيه ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Valiuddin">{{cite web |url=http://www.muslimphilosophy.com/hmp/13.htm |access-date=11 February 2019 |title=Muʿtazilism |website=muslimphilosophy.com |first=Mir |last=Valiuddin}}</ref> === حسن بصري کان الڳ ٿيڻ ۽ معتزله جي ابتدا === واصل بن عطا جي زندگيءَ جو سڀ کان مشهور واقعو حسن بصري جي مجلس کان سندس الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. روايتي بيان موجب هڪ علمي مجلس ۾ اهو سوال اٿاريو ويو ته جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري، ان کي [[مومن]] سمجهيو وڃي يا [[ڪافر]]؟ ان وقت اسلامي مذهبي گروهن ۾ انهيءَ مسئلي بابت مختلف موقف موجود هئا. واصل بن عطا هڪ الڳ نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب وڏي گناهه جو مرتڪب مسلمان نه مڪمل مومن آهي ۽ نه ڪافر، پر انهن ٻنهي منزلن جي وچ واري هڪ حيثيت ۾ آهي. اهو نظريو '''[[المنزلة بين المنزلتين]]'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، جي نالي سان مشهور ٿيو. روايت موجب انهيءَ اختلاف کان پوءِ واصل حسن بصري جي مجلس کان الڳ ٿي پنهنجي علمي مجلس قائم ڪئي. حسن بصري ڏانهن هي قول منسوب ڪيو ويندو آهي: <blockquote> «اعتزلنا واصل» يعني: «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو.» </blockquote> انهيءَ روايت موجب واصل ۽ سندس ساٿين کي «معتزله» سڏيو ويو، جيڪو لفظ «اعتزال» سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، معتزله جي نالي جي ابتدا بابت هي هڪ مشهور روايتي وضاحت آهي؛ ان کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ بدران روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ مناسب آهي. واصل بن عطا جي الڳ علمي حلقي ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل ٿيو، جيڪو اڳتي هلي معتزلي فڪر جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻيو. === شادي ۽ ذاتي زندگي === واصل بن عطا جي شادي عمرو بن عبيد جي ڀيڻ سان ٿي هئي.<ref name="SubhaniMilal">جعفر السبحاني، ''الملل والنحل''، [https://web.archive.org/web/20070910103314/http://www.rafed.net/books/aqaed/almelal-wa-alnahal-3/23.html محفوظ ٿيل نسخو].</ref> عربي روايتن موجب واصل غيرمعمولي ذهانت، فصاحت، بلاغت ۽ گفتگوءَ ۾ مهارت رکندڙ شخص هو. تنهن هوندي به کيس حرف «ر» جي ادائيگيءَ ۾ ڏکيائي ٿيندي هئي، جنهن سبب کيس '''اَلثَغ''' پڻ سڏيو ويندو هو. هن پنهنجي انهيءَ لساني ڏکيائيءَ تي قابو پائڻ لاءِ اهڙي طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جنهن ۾ «ر» واري لفظ بدران ساڳي معنيٰ وارو ٻيو لفظ استعمال ڪندو هو. مثال طور، عربيءَ ۾ «البُرّ» بدران «قمح»، «الفراش» بدران «مضجع»، «المطر» بدران «غيث» ۽ «الحفر» بدران «نبش» استعمال ڪندو هو. عربي ادب جي ڪتابن ۾ سندس هڪ ڊگهو خطبو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي، جنهن بابت روايت آهي ته هن اهو خطبو حرف «ر» استعمال ڪرڻ کان سواءِ ڏنو هو. === وفات === واصل بن عطا 748ع ۾ وفات ڪئي. عربي ماخذن ۾ سندس وفات جو هجري سال 131هه ڄاڻايل آهي. سندس وفات جي هنڌ بابت مهيا ڪيل ماخذ هڪجهڙا نه آهن. انگريزي مضمون ۾ سندس وفات عربي اپٻيٽ ۾ ڄاڻايل آهي، جڏهن ته عربي مضمون جي شروعاتي معلوماتي خاني ۾ بصرو ۽ متن ۾ مدينو ڄاڻايل آهي.<ref name="BritannicaWasil"/><ref name="SubhaniMilal"/> انهن متضاد بيانن جي ڪري سندس وفات جو هنڌ وڌيڪ ماخذي تصديق کان سواءِ حتمي طور مقرر نٿو ڪري سگهجي. == مذهبي ۽ فلسفياڻو فڪر == === اسلامي علم ڪلام ۾ عقلي استدلال === واصل بن عطا جي فڪر جو تعلق اسلامي عقيدن ۽ مذهبي مسئلن جي عقلي تشريح سان هو. هن جي دور ۾ مسلمان عالمن جي وچ ۾ انساني عمل، خدا جي عدل، ايمان ۽ ڪفر، ۽ مذهبي ذميواريءَ بابت بحث جاري هئا. واصل انهن مسئلن جي حل لاءِ عقلي دليلن ۽ مناظري کي اهميت ڏني. سندس فڪر معتزلي علم ڪلام جي انهيءَ روايت جي ابتدائي بنيادن مان هڪ بڻيو، جنهن ۾ عقل ۽ استدلال کي مذهبي عقيدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Valiuddin"/> === انساني اختيار ۽ آزاد ارادو === واصل بن عطا سان لاڳاپيل فڪري مسئلن مان هڪ انسان جي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ پنهنجي عملن جي ذميواريءَ جو مسئلو هو. معتزلي فڪر ۾ انسان جي اختيار کي خاص اهميت ڏني وئي، ڇاڪاڻ ته اخلاقي ذميواري، ثواب ۽ سزا بابت بحثن ۾ انساني عملن جي آزادي بنيادي مسئلو آهي. انهيءَ فڪري روايت ۾ [[جبر ۽ اختيار]] جي مسئلي تي عقلي بحث ڪيو ويو ۽ خدا جي عدل کي انساني ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو. واصل جي نالي سان منسوب ابتدائي فڪري رجحان بعد جي معتزلي عالمن وٽ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. === ٻن منزلن جي وچ واري منزل === واصل بن عطا جي مشهور نظرين مان '''المنزلة بين المنزلتين''' آهي. هن نظريي موجب وڏي گناهه جو مرتڪب مسلمان ايمان ۽ ڪفر جي ٻن حدن مان ڪنهن هڪ ۾ مڪمل طور داخل نه آهي، پر سندس هڪ وچ واري مذهبي حيثيت آهي. هي مسئلو ابتدائي اسلامي علم ڪلام ۾ ايمان، ڪفر ۽ وڏي گناهه جي مرتڪب شخص جي حيثيت بابت اختلافن سان لاڳاپيل هو. بعد ۾ هي نظريو معتزله جي مشهور پنجن بنيادي اصولن مان هڪ بڻيو. === خدا جي وحدانيت ۽ تشبيهه جو انڪار === واصل بن عطا سان لاڳاپيل معتزلي فڪري روايت ۾ [[توحيد]] کي بنيادي اهميت حاصل هئي. انهيءَ روايت ۾ خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ، يعني [[تشبيهه]]، جي مخالفت ڪئي وئي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت ۽ تنزيهه بابت اهڙا عقلي دليل پيش ڪيا، جن جو مقصد خدا جي ذات کي مادي ۽ انساني خاصيتن کان پاڪ سمجهڻ هو. == تصنيفون == عربي ماخذ ۾ واصل بن عطا ڏانهن هيٺيان ڪتاب ۽ رسالا منسوب ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به انهيءَ فهرست سان اصل مضمون ۾ ماخذ جي ضرورت جو نشان موجود هو؛ تنهنڪري انهن سڀني تصنيفن جي نسبت الڳ ڪتابياتي تصديق جي محتاج آهي. * '''أصناف المرجئة''' — مرجئه جي مختلف قسمن بابت. * '''التوبة''' — توبه بابت. * '''معاني القرآن''' — قرآن جي معنائن بابت. * '''المنزلة بين المنزلتين''' — ٻن منزلن جي وچ واري منزل بابت. * '''الدعوة''' — دعوت بابت. * '''الفتيا''' — فتويٰ بابت. * '''السبيل إلى معرفة الحق''' — حق جي معرفت حاصل ڪرڻ جي رستي بابت. == حرف «ر» کان سواءِ مشهور خطبو == واصل بن عطا ڏانهن منسوب هڪ مشهور عربي خطبو سندس فصاحت ۽ لساني مهارت جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. روايت موجب اهو خطبو هن هڪ والي ۽ عالمن جي وفد جي موجودگيءَ ۾ بنا اڳواٽ تياريءَ جي ڏنو. ان خطبي جي خاص ڳالهه اها آهي ته واصل عربي ٻوليءَ ۾ گهڻو استعمال ٿيندڙ حرف «ر» کان پاسو ڪندي مڪمل مذهبي خطبو پيش ڪيو. عربي ادب جي روايت ۾ انهيءَ خطبي کي فني ۽ تاريخي اهميت ڏني وئي آهي. فني لحاظ کان ان جي اهميت انهيءَ ڪري بيان ڪئي ويندي آهي ته خطيب عام لفظن بدران اهڙا مترادف لفظ استعمال ڪيا، جن ۾ حرف «ر» موجود نه هو. تاريخي لحاظ کان هن کي ٻي هجري صديءَ جي وعظ ۽ نصيحت واري خطبي جو هڪ مثال سمجهيو ويو آهي. هن خطبي ۾ دنيا جي عارضي هجڻ، موت جي ياد، تقويٰ، قرآن جي عظمت ۽ نيڪ عملن جي ترغيب جا موضوع شامل آهن. انهيءَ اعتبار سان ان جي مضمون ۾ [[عمر بن عبدالعزيز]] ۽ [[سليمان بن عبدالملڪ]] ڏانهن منسوب وعظيه خطبن سان مشابهت بيان ڪئي وئي آهي. === خطبي جو اصل عربي متن === <blockquote lang="ar"> الحمد لله القديم بلا غاية، والباقي بلا نهاية، الذي علا في دنوه، ودنا في علوه، فلا يحويه زمان، ولا يحيط به مكان، ولا يؤوده حفظ ما خلق، ولم يخلقه على مثال سبق، بل أنشأه ابتداعاً، وعد له اصطناعاً، فأحسن كل شيء خلقه وتمم مشيئته، وأوضح حكمته، فدل على ألوهيته، فسبحانه لا معقب لحكمه، ولا دافع لقضائه، تواضع كل شيء لعظمته، وذل كل شيء لسلطانه، ووسع كل شيء فضله، لا يعزب عنه مثقال حبة وهو السميع العليم، وأشهد أن لا إله إلا وحده لا مثيل له، إلهاً تقدست أسماؤه وعظمت آلاؤه، علا عن صفات كل مخلوق، وتنزه عن شبه كل مصنوع، فلا تبلغه الأوهام، ولا تحيط به العقول ولا الأفهام، يُعصى فيحلم، ويدعى فيسمع، ويقبل التوبة عن عباده، ويعفو عن السيئات ويعلم ما يفعلون. وأشهد شهادة حق، وقول صدق، بإخلاص نية، وصدق طوية، أن محمد بن عبد الله عبده ونبيه، وخاصته وصفيه، ابتعثه إلى خلقه بالبينات والهدى ودين الحق، فبلغ مألكته، ونصح لأمته، وجاهد في سبيله، لا تأخذه في الله لومة لائم، ولا يصده عنه زعم زاعم، ماضياً على سنته، موفياً على قصده، حتى أتاه اليقين. فصلى الله على محمد وعلى آل محمد أفضل وأزكى، وأتم وأنمى، وأجل وأعلى صلاة صلاها على صفوة أنبيائه، وخالصة ملائكته، وأضعاف ذلك، إنه حميد مجيد. أوصيكم عباد الله مع نفسي بتقوى الله والعمل بطاعته، والمجانبة لمعصيته، فأحضكم على ما يدنيكم منه، ويزلفكم لديه، فإن تقوى الله أفضل زاد، وأحسن عاقبة في معاد. ولا تلهينكم الحياة الدنيا بزينتها وخدعها، وفوائن لذاتها، وشهوات آمالها، فإنها متاع قليل، ومدة إلى حين، وكل شيء منها يزول، فكم عاينتم من أعاجيبها، وكم نصبت لكم من حبائلها، وأهلكت ممن جنح إليها واعتمد عليها، أذاقتهم حلواً، ومزجت لهم سماً. أين الملوك الذين بنوا المدائن، وشيدوا المصانع، وأوثقوا الأبواب، وكاثفوا الحجاب، وأعدوا الجياد، وملكوا البلاد، واستخدموا التلاد، قبضتهم بمخلبها، وطحنتهم بكلكلها، وعضتهم بأنيابها، وعاضتهم من السعة ضيقا، ومن العز ذلاً، ومن الحيلة فناء، فسكنوا اللحود، وأكلهم الدود، وأصبحوا لاتعاينُ إلا مساكنهم، ولا تجد إلا معالمهم، ولا تحسس منهم أحد ولا تسمع لهم نَبساً. فتزودوا عافاكم الله فإن أفضل الزاد التقوى، واتقوا الله يا أولى الألباب لعلكم تفلحون. جعلنا الله وإياكم ممن ينتفع بمواعظه، ويعمل لحظه وسعادته، وممن يستمع القول فيتبع أحسنه، أولئك الذين هداهم الله وأولئك هم أولوا الألباب. إن أحسن قصص المؤمنين، وأبلغ مواعظ المتقين كتاب الله، الزكية آياته، الواضحة بيناته، فإذا تلي عليكم فاستمعوا له وأنصتوا لعلكم تهتدون. أعوذ بالله القوي، من الشيطان الغوي، إن الله هو السميع العليم. بسم الله الفتاح المنان. قل هو الله أحد، الله الصمد، لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفواً أحد. نفعنا الله وإياكم بالكتاب الحكيم، وبالآيات والوحي المبين، وأعاذنا وإياكم من العذاب الأليم. وأدخلنا جنات النعيم. وأقول ما به أعظكم، وأستعتبُ الله لي ولكم. </blockquote> === خطبي جو سنڌي ترجمو === سڀ ساراهه الله جي لاءِ آهي، جيڪو ابتدا کان سواءِ قديم ۽ انتها کان سواءِ باقي رهندڙ آهي. هو پنهنجي ويجهڙائيءَ ۾ بلند ۽ پنهنجي بلنديءَ ۾ ويجهو آهي. نه وقت کيس پنهنجي اندر سمائي سگهي ٿو ۽ نه ڪا جاءِ سندس احاطو ڪري سگهي ٿي. پنهنجي پيدا ڪيل مخلوق جي حفاظت کيس ٿڪائي نٿي سگهي. هن ڪائنات کي ڪنهن اڳوڻي نموني مطابق پيدا نه ڪيو، پر پنهنجي قدرت سان نئين سر وجود ۾ آندو. هن هر شيءِ جي تخليق کي سهڻو بڻايو، پنهنجي مشيت پوري ڪئي ۽ پنهنجي حڪمت کي ظاهر ڪيو. انهيءَ سان سندس الوهيت جا دليل ظاهر ٿيا. هو پاڪ آهي. سندس حڪم کي ڪو بدلائي نٿو سگهي ۽ سندس فيصلي کي ڪو روڪي نٿو سگهي. هر شيءِ سندس عظمت آڏو جهڪي ٿي ۽ هر شيءِ سندس اقتدار جي تابع آهي. سندس فضل هر شيءِ تي پکڙيل آهي. ڪا به ذري برابر شيءِ سندس علم کان ڳجهي نه آهي. هو سڀ ڪجهه ٻڌندڙ ۽ ڄاڻندڙ آهي. آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته الله کان سواءِ ڪو معبود نه آهي. هو اڪيلو آهي ۽ سندس ڪو مثال نه آهي. سندس نالا پاڪ ۽ سندس نعمتون عظيم آهن. هو هر مخلوق جي صفتن کان بلند ۽ هر ٺاهيل شيءِ جي مشابهت کان پاڪ آهي. وهم، عقل ۽ فهم سندس ذات جو مڪمل احاطو نٿا ڪري سگهن. سندس نافرماني ڪئي وڃي ٿي، تڏهن به هو بردباري اختيار ڪري ٿو. کيس سڏيو وڃي ٿو ته هو ٻڌي ٿو. هو پنهنجي ٻانهن جي توبه قبول ڪري ٿو، برايون معاف ڪري ٿو ۽ سندن عملن کان واقف آهي. آءٌ سچي نيت ۽ خالص دل سان شاهدي ڏيان ٿو ته محمد بن عبدالله سندس ٻانهو ۽ نبي آهي، جنهن کي هن پنهنجي مخلوق ڏانهن روشن دليلن، هدايت ۽ سچي دين سان موڪليو. هن پنهنجي ذميواري پوري ڪئي، پنهنجي امت جي خيرخواهي ڪئي ۽ الله جي راهه ۾ جدوجهد ڪئي. الله جي معاملي ۾ ڪنهن ملامت ڪندڙ جي ملامت کيس روڪي نه سگهي ۽ ڪنهن دعويدار جي دعويٰ کيس پنهنجي مقصد کان هٽائي نه سگهي. هو پنهنجي مقرر ڪيل رستي تي قائم رهيو، جيستائين کيس موت اچي پهتو. الله محمد ۽ آل محمد تي بهترين، پاڪيزه، مڪمل ۽ بلند درجي جون رحمتون نازل ڪري؛ اهڙيون رحمتون، جهڙيون هن پنهنجي چونڊيل نبين ۽ مقرب ملائڪن تي نازل ڪيون آهن، بلڪه انهن کان به گهڻيون. بيشڪ الله ساراهيل ۽ بزرگيءَ وارو آهي. اي الله جا ٻانهؤ! آءٌ پاڻ کي ۽ اوهان کي الله کان ڊڄڻ، سندس فرمانبرداري ڪرڻ ۽ سندس نافرمانيءَ کان پاسو ڪرڻ جي نصيحت ڪريان ٿو. آءٌ اوهان کي انهن عملن جي ترغيب ڏيان ٿو، جيڪي اوهان کي الله جي ويجهو ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته تقويٰ سڀ کان بهترين سفر جو سامان ۽ آخرت لاءِ سڀ کان سٺو نتيجو آهي. دنياوي زندگيءَ جي سينگار، دوکي، فاني لذتن ۽ خواهشن کي اوهان کي غافل نه ڪرڻ گهرجي. هيءَ دنيا ٿوري وقت جو سامان آهي ۽ ان جي مدت محدود آهي. ان جي هر شيءِ فنا ٿيڻي آهي. اوهان دنيا جا ڪيترا عجيب منظر ڏٺا آهن! هن ڪيترا ڄار وڇايا آهن ۽ ڪيترا ماڻهو، جن هن ڏانهن لاڙو ڪيو ۽ ان تي ڀروسو رکيو، تباهه ٿي ويا! دنيا کين مٺاس چکائي، پر انهيءَ مٺاس ۾ زهر ملائي ڇڏيو. اهي بادشاهه ڪٿي آهن، جن شهر اڏيا، وڏيون عمارتون ٺاهيون، دروازا مضبوط ڪيا، پردا ۽ پهرا وڌايا، تيز گهوڙا تيار ڪيا، ملڪ فتح ڪيا ۽ قديم ملڪيتن تي قبضو ڪيو؟ دنيا کين پنهنجي چنبي ۾ پڪڙيو، پنهنجي وزن هيٺ پيهي ڇڏيو ۽ پنهنجي ڏندن سان چٻاڙيو. هن سندن آسودگيءَ کي تنگيءَ ۾، عزت کي ذلت ۾ ۽ تدبيرن کي فنا ۾ بدلائي ڇڏيو. نيٺ اهي قبرن ۾ وڃي رهيا ۽ ڪيڙن جي خوراڪ بڻجي ويا. هاڻي اوهان کي سندن رهائشگاهن ۽ نشانين کان سواءِ ٻيو ڪجهه نظر نٿو اچي. نه سندن وجود محسوس ٿئي ٿو ۽ نه سندن آواز ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري، الله اوهان کي سلامت رکي، آخرت لاءِ سامان گڏ ڪريو، ڇاڪاڻ ته سڀ کان بهترين سامان تقويٰ آهي. اي عقل وارؤ! الله کان ڊڄو، ته جيئن اوهان ڪامياب ٿيو. الله اسان ۽ اوهان کي انهن ماڻهن مان بڻائي، جيڪي نصيحت مان فائدو وٺن ٿا، پنهنجي ڀلائي ۽ سعادت لاءِ عمل ڪن ٿا، ۽ ڳالهه ٻڌي ان جي بهترين پهلوءَ جي پيروي ڪن ٿا. اهي ئي ماڻهو آهن، جن کي الله هدايت ڏني آهي، ۽ اهي ئي عقل وارا آهن. مومنن لاءِ سڀ کان بهترين بيان ۽ پرهيزگارن لاءِ سڀ کان اثرائتي نصيحت الله جو ڪتاب آهي، جنهن جون آيتون پاڪيزه ۽ دليل روشن آهن. جڏهن اوهان جي سامهون اهو پڙهيو وڃي ته ڌيان سان ٻڌو ۽ خاموش رهو، ته جيئن هدايت حاصل ڪريو. آءٌ طاقتور الله جي پناهه گهران ٿو گمراهه ڪندڙ شيطان کان. بيشڪ الله سڀ ڪجهه ٻڌندڙ ۽ ڄاڻندڙ آهي. الله جي نالي سان، جيڪو ڪاميابيءَ جا در کوليندڙ ۽ وڏيون نعمتون عطا ڪندڙ آهي. چئو ته الله هڪ آهي. الله بي نياز آهي. نه هن ڪنهن کي ڄڻيو ۽ نه هو ڪنهن مان ڄائو آهي. ۽ سندس برابر ڪو به نه آهي. الله اسان ۽ اوهان کي حڪمت واري ڪتاب ۽ روشن آيتن ۽ وحيءَ مان فائدو عطا ڪري، اسان ۽ اوهان کي دردناڪ عذاب کان بچائي ۽ نعمتن وارن باغن ۾ داخل ڪري. آءٌ اها ڳالهه چوان ٿو، جنهن سان اوهان کي نصيحت ڪريان ٿو، ۽ پنهنجي لاءِ توڙي اوهان لاءِ الله کان بخشش ۽ رضا طلب ڪريان ٿو. == علمي ورثو == واصل بن عطا کي معتزلي فڪر جي ابتدائي تشڪيل ۾ اهم مقام حاصل آهي. هن سان لاڳاپيل مذهبي ۽ فلسفياڻن بحثن اڳتي هلي اسلامي علم ڪلام ۾ عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جي عدل ۽ مذهبي ذميواريءَ بابت منظم نظرين جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. معتزلي مڪتبِ فڪر جي بعد جي شخصيتن ۾ [[عمرو بن عبيد]]، [[ابوالهذيل علاف]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جا نالا اهم آهن. عربي مضمون ۾ [[احمد بن ابي دؤاد]]، [[جاحظ]]، [[زمخشري]] ۽ جديد دور جي مفڪر [[احمد امين]] کي پڻ سندس فڪري اثر سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. انهن شخصيتن سان سڌي يا اڻسڌي فڪري نسبت جي نوعيت الڳ تحقيق جي محتاج آهي. واصل جي شخصيت اسلامي مذهبي تاريخ کان سواءِ عربي بلاغت ۽ خطابت جي تاريخ ۾ پڻ سندس مشهور خطبي سبب ياد ڪئي ويندي آهي. == پڻ ڏسو == * [[معتزله]] * [[اسلامي علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[توحيد]] * [[عدل الاهي]] * [[جبر ۽ اختيار]] * [[المنزلة بين المنزلتين]] * [[حسن بصري]] * [[عمرو بن عبيد]] * [[ابوالهذيل علاف]] * [[قاضي عبدالجبار]] * [[اسلامي عالم]] * [[علماء]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات ۽ تاريخي ماخذ == * الخفجي، المملكة العربية السعودية، شركة الزيت العربية المحدودة، يونيو 1989م؛ محمد علي دقة، «خطبة واصل بن عطا التي جانب فيها الراء»، ص 25. * المبرد، أبو العباس. ''الكامل في اللغة والأدب''، ص 528، لييسك، 1864م. * الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر. ''البيان والتبيين''، جلد 1، ص 34 ۽ ان کان پوءِ؛ تحقيق: عبد السلام هارون، لجنة التأليف والترجمة والنشر، مصر، 1369هه. * ابن العماد الحنبلي. ''شذرات الذهب''، 131هه جي واقعن جو بيان، القدس، 1351هه. * عبدالعزيز، مجدي سيد. ''الموسوعة في أعلام الدنيا''، ٽيون ڇاپو، القاهرة: مكتبة الآداب، 2012. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/biography/Wasil-ibn-Ata Encyclopaedia Britannica — Wāṣil ibn ʿAṭāʾ] * [https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095955512 Oxford Reference — Ibn ‘Ata’, Wasil] * [https://www.universalis.fr/encyclopedie/wasil-ibn-ata/ Encyclopædia Universalis — Wāṣil ibn ‘Aṭā’] * [http://www.muslimphilosophy.com/hmp/13.htm Islamic Philosophy Online — Muʿtazilism] * [https://web.archive.org/web/20070910103314/http://www.rafed.net/books/aqaed/almelal-wa-alnahal-3/23.html الملل والنحل — محفوظ ٿيل نسخو] {{DEFAULTSORT:واصل بن عطا}} [[زمرو:معتزله]] [[زمرو:اسلامي متڪلم]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:اموي خلافت جون شخصيتون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:بصري جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي فلسفي]] [[زمرو:700ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:748ع ۾ وفاتون]] 8m4xkt7h7vrkip0md2wueysyeumzecn 426182 426181 2026-10-29T21:32:10Z Intisar Ali 8681 426182 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صديءَ جو مسلمان متڪلم ۽ معتزلي فڪر جو باني}} {{Infobox religious biography | name = واصل بن عطا | native_name = واصل بن عطاء | native_name_lang = ar | image = IMGIBNATA.png | caption = واصل بن عطا ڏانهن منسوب تصوير | birth_date = تقريباً 699ع يا 700ع (80هه) | birth_place = [[مدينو]]، [[اموي خلافت]] | death_date = 748ع (131هه) | death_place = [[بصرو]] يا [[مدينو]] (ماخذن ۾ اختلاف) | religion = [[اسلام]] | denomination = [[معتزله]] | era = [[اموي خلافت]] | region = [[عربي اپٻيٽ]]، [[بصرو]] | occupation = [[اسلامي عالم]]، [[متڪلم]]، [[فلسفي]] | main_interests = [[اسلامي عقيدا]]، [[علم ڪلام]]، [[بلاغت]] | notable_ideas = [[معتزله]] جي فڪري روايت جو بنياد، [[المنزلة بين المنزلتين]] جو نظريو، [[آزاد ارادو]] | teachers = [[عبدالله بن محمد بن حنفيه]]، [[جعفر صادق]]، [[حسن بصري]] | influences = [[حسن بصري]]، [[معبد جهني]]، [[غيلان دمشقي]] | influenced = [[عمرو بن عبيد]]، [[ابوالهذيل علاف]]، [[قاضي عبدالجبار]]، [[جاحظ]]، [[زمخشري]] | other_names = غزّال، اَلثَغ، معتزلي، قدري }} '''ابو حذيفه واصل بن عطا المخزومي''' (عربي: '''واصل بن عطاء'''؛ تقريباً 699ع يا 700ع – 748ع)، جيڪو '''واصل بن عطا'''، '''غزّال''' ۽ '''اَلثَغ''' جي لقبن سان پڻ مشهور هو، اٺين صديءَ جو هڪ مسلمان [[متڪلم]]، [[فقيه]] ۽ مذهبي مفڪر هو. کيس [[معتزله|معتزلي مڪتبِ فڪر]] جي باني شخصيت سمجهيو ويندو آهي. هن اسلامي [[علم ڪلام]] ۾ عقلي استدلال، انساني اختيار ۽ خدا جي عدل بابت بحثن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="OxfordWasil">{{cite journal |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095955512 |title=Ibn ‘Ata’, Wasil |journal=Oxford Reference |doi=10.1093/oi/authority.20110803095955512}}</ref><ref name="BritannicaWasil">{{cite web |date=2024-01-01 |title=Wāṣil ibn ʿAṭāʾ |url=https://www.britannica.com/biography/Wasil-ibn-Ata |access-date=2024-02-14 |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> واصل بن عطا جو نالو خاص طور [[حسن بصري]] جي علمي مجلس کان سندس الڳ ٿيڻ واري مشهور روايت سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ روايت موجب، وڏي گناهه جي مرتڪب مسلمان جي مذهبي حيثيت بابت اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ واصل هڪ الڳ علمي حلقو قائم ڪيو، جنهن سان معتزلي فڪر جي ابتدائي تشڪيل کي منسوب ڪيو ويندو آهي. == زندگي == === پيدائش ۽ ابتدائي تعليم === واصل بن عطا جي پيدائش بابت انگريزي ۽ عربي ماخذن ۾ ٿورو اختلاف موجود آهي. ڪجهه ماخذ سندس پيدائش 699ع ۾ ٻڌائين ٿا، جڏهن ته ٻين موجب هو 700ع، يعني لڳ ڀڳ 80هه ۾ پيدا ٿيو. فرانسيسي ''انسائيڪلوپيڊيا يونيورسلس'' موجب سندس پيدائش [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي.<ref name="UniversalisWasil">Roger Arnaldez, « WĀṢIL IBN ‘AṬA' (699-748) », ''Encyclopædia Universalis'', consulted 7 July 2023. https://www.universalis.fr/encyclopedie/wasil-ibn-ata/</ref> سندس تعلق عربن سان هو ۽ هن [[اموي خلافت]] جي دور ۾ زندگي گذاري. ابتدائي تعليم دوران هو [[عبدالله بن محمد بن حنفيه]] سان لاڳاپيل رهيو، جيڪو [[علي بن ابي طالب]] جي اولاد مان هو. عربي ماخذ ۾ سندس استاد طور [[محمد بن حنفيه]] جو نالو پڻ آيو آهي.<ref name="MajdiAziz">عبدالعزيز، مجدي سيد، ''الموسوعة في أعلام الدنيا''، الطبعة الثالثة، القاهرة: مكتبة الآداب، 2012.</ref> بعد ۾ واصل [[عراق]] جي علمي مرڪز [[بصرو|بصري]] ڏانهن ويو، جتي هن مشهور تابعي ۽ عالم [[حسن بصري]] جي علمي مجلس ۾ شرڪت ڪئي. انهيءَ دور ۾ بصرو اسلامي فقه، تفسير، حديث، عربي ٻوليءَ ۽ مذهبي فڪري مباحثن جو اهم مرڪز هو. واصل جي فڪري تربيت سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ حسن بصري، [[جعفر صادق]]، [[معبد جهني]]، عبدالله بن محمد بن حنفيه ۽ [[غيلان دمشقي]] جا نالا بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Valiuddin">{{cite web |url=http://www.muslimphilosophy.com/hmp/13.htm |access-date=11 February 2019 |title=Muʿtazilism |website=muslimphilosophy.com |first=Mir |last=Valiuddin}}</ref> === حسن بصري کان الڳ ٿيڻ ۽ معتزله جي ابتدا === واصل بن عطا جي زندگيءَ جو سڀ کان مشهور واقعو حسن بصري جي مجلس کان سندس الڳ ٿيڻ سان لاڳاپيل آهي. روايتي بيان موجب هڪ علمي مجلس ۾ اهو سوال اٿاريو ويو ته جيڪو مسلمان وڏو گناهه ڪري، ان کي [[مومن]] سمجهيو وڃي يا [[ڪافر]]؟ ان وقت اسلامي مذهبي گروهن ۾ انهيءَ مسئلي بابت مختلف موقف موجود هئا. واصل بن عطا هڪ الڳ نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب وڏي گناهه جو مرتڪب مسلمان نه مڪمل مومن آهي ۽ نه ڪافر، پر انهن ٻنهي منزلن جي وچ واري هڪ حيثيت ۾ آهي. اهو نظريو '''[[المنزلة بين المنزلتين]]'''، يعني «ٻن منزلن جي وچ واري منزل»، جي نالي سان مشهور ٿيو. روايت موجب انهيءَ اختلاف کان پوءِ واصل حسن بصري جي مجلس کان الڳ ٿي پنهنجي علمي مجلس قائم ڪئي. حسن بصري ڏانهن هي قول منسوب ڪيو ويندو آهي: <blockquote> «اعتزلنا واصل» يعني: «واصل اسان کان الڳ ٿي ويو.» </blockquote> انهيءَ روايت موجب واصل ۽ سندس ساٿين کي «معتزله» سڏيو ويو، جيڪو لفظ «اعتزال» سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، معتزله جي نالي جي ابتدا بابت هي هڪ مشهور روايتي وضاحت آهي؛ ان کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ بدران روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ مناسب آهي. واصل بن عطا جي الڳ علمي حلقي ۾ [[عمرو بن عبيد]] پڻ شامل ٿيو، جيڪو اڳتي هلي معتزلي فڪر جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻيو. === شادي ۽ ذاتي زندگي === واصل بن عطا جي شادي عمرو بن عبيد جي ڀيڻ سان ٿي هئي.<ref name="SubhaniMilal">جعفر السبحاني، ''الملل والنحل''، [https://web.archive.org/web/20070910103314/http://www.rafed.net/books/aqaed/almelal-wa-alnahal-3/23.html محفوظ ٿيل نسخو].</ref> عربي روايتن موجب واصل غيرمعمولي ذهانت، فصاحت، بلاغت ۽ گفتگوءَ ۾ مهارت رکندڙ شخص هو. تنهن هوندي به کيس حرف «ر» جي ادائيگيءَ ۾ ڏکيائي ٿيندي هئي، جنهن سبب کيس '''اَلثَغ''' پڻ سڏيو ويندو هو. هن پنهنجي انهيءَ لساني ڏکيائيءَ تي قابو پائڻ لاءِ اهڙي طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جنهن ۾ «ر» واري لفظ بدران ساڳي معنيٰ وارو ٻيو لفظ استعمال ڪندو هو. مثال طور، عربيءَ ۾ «البُرّ» بدران «قمح»، «الفراش» بدران «مضجع»، «المطر» بدران «غيث» ۽ «الحفر» بدران «نبش» استعمال ڪندو هو. عربي ادب جي ڪتابن ۾ سندس هڪ ڊگهو خطبو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي، جنهن بابت روايت آهي ته هن اهو خطبو حرف «ر» استعمال ڪرڻ کان سواءِ ڏنو هو. === وفات === واصل بن عطا 748ع ۾ وفات ڪئي. عربي ماخذن ۾ سندس وفات جو هجري سال 131هه ڄاڻايل آهي. سندس وفات جي هنڌ بابت مهيا ڪيل ماخذ هڪجهڙا نه آهن. انگريزي مضمون ۾ سندس وفات عربي اپٻيٽ ۾ ڄاڻايل آهي، جڏهن ته عربي مضمون جي شروعاتي معلوماتي خاني ۾ بصرو ۽ متن ۾ مدينو ڄاڻايل آهي.<ref name="BritannicaWasil"/><ref name="SubhaniMilal"/> انهن متضاد بيانن جي ڪري سندس وفات جو هنڌ وڌيڪ ماخذي تصديق کان سواءِ حتمي طور مقرر نٿو ڪري سگهجي. == مذهبي ۽ فلسفياڻو فڪر == === اسلامي علم ڪلام ۾ عقلي استدلال === واصل بن عطا جي فڪر جو تعلق اسلامي عقيدن ۽ مذهبي مسئلن جي عقلي تشريح سان هو. هن جي دور ۾ مسلمان عالمن جي وچ ۾ انساني عمل، خدا جي عدل، ايمان ۽ ڪفر، ۽ مذهبي ذميواريءَ بابت بحث جاري هئا. واصل انهن مسئلن جي حل لاءِ عقلي دليلن ۽ مناظري کي اهميت ڏني. سندس فڪر معتزلي علم ڪلام جي انهيءَ روايت جي ابتدائي بنيادن مان هڪ بڻيو، جنهن ۾ عقل ۽ استدلال کي مذهبي عقيدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Valiuddin"/> === انساني اختيار ۽ آزاد ارادو === واصل بن عطا سان لاڳاپيل فڪري مسئلن مان هڪ انسان جي [[آزاد ارادو|آزاد ارادي]] ۽ پنهنجي عملن جي ذميواريءَ جو مسئلو هو. معتزلي فڪر ۾ انسان جي اختيار کي خاص اهميت ڏني وئي، ڇاڪاڻ ته اخلاقي ذميواري، ثواب ۽ سزا بابت بحثن ۾ انساني عملن جي آزادي بنيادي مسئلو آهي. انهيءَ فڪري روايت ۾ [[جبر ۽ اختيار]] جي مسئلي تي عقلي بحث ڪيو ويو ۽ خدا جي عدل کي انساني ذميواريءَ سان ڳنڍيو ويو. واصل جي نالي سان منسوب ابتدائي فڪري رجحان بعد جي معتزلي عالمن وٽ وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. === ٻن منزلن جي وچ واري منزل === واصل بن عطا جي مشهور نظرين مان '''المنزلة بين المنزلتين''' آهي. هن نظريي موجب وڏي گناهه جو مرتڪب مسلمان ايمان ۽ ڪفر جي ٻن حدن مان ڪنهن هڪ ۾ مڪمل طور داخل نه آهي، پر سندس هڪ وچ واري مذهبي حيثيت آهي. هي مسئلو ابتدائي اسلامي علم ڪلام ۾ ايمان، ڪفر ۽ وڏي گناهه جي مرتڪب شخص جي حيثيت بابت اختلافن سان لاڳاپيل هو. بعد ۾ هي نظريو معتزله جي مشهور پنجن بنيادي اصولن مان هڪ بڻيو. === خدا جي وحدانيت ۽ تشبيهه جو انڪار === واصل بن عطا سان لاڳاپيل معتزلي فڪري روايت ۾ [[توحيد]] کي بنيادي اهميت حاصل هئي. انهيءَ روايت ۾ خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ، يعني [[تشبيهه]]، جي مخالفت ڪئي وئي. معتزلي عالمن خدا جي وحدانيت ۽ تنزيهه بابت اهڙا عقلي دليل پيش ڪيا، جن جو مقصد خدا جي ذات کي مادي ۽ انساني خاصيتن کان پاڪ سمجهڻ هو. == تصنيفون == عربي ماخذ ۾ واصل بن عطا ڏانهن هيٺيان ڪتاب ۽ رسالا منسوب ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به انهيءَ فهرست سان اصل مضمون ۾ ماخذ جي ضرورت جو نشان موجود هو؛ تنهنڪري انهن سڀني تصنيفن جي نسبت الڳ ڪتابياتي تصديق جي محتاج آهي. * '''أصناف المرجئة''' — مرجئه جي مختلف قسمن بابت. * '''التوبة''' — توبه بابت. * '''معاني القرآن''' — قرآن جي معنائن بابت. * '''المنزلة بين المنزلتين''' — ٻن منزلن جي وچ واري منزل بابت. * '''الدعوة''' — دعوت بابت. * '''الفتيا''' — فتويٰ بابت. * '''السبيل إلى معرفة الحق''' — حق جي معرفت حاصل ڪرڻ جي رستي بابت. == حرف «ر» کان سواءِ مشهور خطبو == واصل بن عطا ڏانهن منسوب هڪ مشهور عربي خطبو سندس فصاحت ۽ لساني مهارت جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. روايت موجب اهو خطبو هن هڪ والي ۽ عالمن جي وفد جي موجودگيءَ ۾ بنا اڳواٽ تياريءَ جي ڏنو. ان خطبي جي خاص ڳالهه اها آهي ته واصل عربي ٻوليءَ ۾ گهڻو استعمال ٿيندڙ حرف «ر» کان پاسو ڪندي مڪمل مذهبي خطبو پيش ڪيو. عربي ادب جي روايت ۾ انهيءَ خطبي کي فني ۽ تاريخي اهميت ڏني وئي آهي. فني لحاظ کان ان جي اهميت انهيءَ ڪري بيان ڪئي ويندي آهي ته خطيب عام لفظن بدران اهڙا مترادف لفظ استعمال ڪيا، جن ۾ حرف «ر» موجود نه هو. تاريخي لحاظ کان هن کي ٻي هجري صديءَ جي وعظ ۽ نصيحت واري خطبي جو هڪ مثال سمجهيو ويو آهي. هن خطبي ۾ دنيا جي عارضي هجڻ، موت جي ياد، تقويٰ، قرآن جي عظمت ۽ نيڪ عملن جي ترغيب جا موضوع شامل آهن. انهيءَ اعتبار سان ان جي مضمون ۾ [[عمر بن عبدالعزيز]] ۽ [[سليمان بن عبدالملڪ]] ڏانهن منسوب وعظيه خطبن سان مشابهت بيان ڪئي وئي آهي. === خطبي جو اصل عربي متن === <blockquote lang="ar"> الحمد لله القديم بلا غاية، والباقي بلا نهاية، الذي علا في دنوه، ودنا في علوه، فلا يحويه زمان، ولا يحيط به مكان، ولا يؤوده حفظ ما خلق، ولم يخلقه على مثال سبق، بل أنشأه ابتداعاً، وعد له اصطناعاً، فأحسن كل شيء خلقه وتمم مشيئته، وأوضح حكمته، فدل على ألوهيته، فسبحانه لا معقب لحكمه، ولا دافع لقضائه، تواضع كل شيء لعظمته، وذل كل شيء لسلطانه، ووسع كل شيء فضله، لا يعزب عنه مثقال حبة وهو السميع العليم، وأشهد أن لا إله إلا وحده لا مثيل له، إلهاً تقدست أسماؤه وعظمت آلاؤه، علا عن صفات كل مخلوق، وتنزه عن شبه كل مصنوع، فلا تبلغه الأوهام، ولا تحيط به العقول ولا الأفهام، يُعصى فيحلم، ويدعى فيسمع، ويقبل التوبة عن عباده، ويعفو عن السيئات ويعلم ما يفعلون. وأشهد شهادة حق، وقول صدق، بإخلاص نية، وصدق طوية، أن محمد بن عبد الله عبده ونبيه، وخاصته وصفيه، ابتعثه إلى خلقه بالبينات والهدى ودين الحق، فبلغ مألكته، ونصح لأمته، وجاهد في سبيله، لا تأخذه في الله لومة لائم، ولا يصده عنه زعم زاعم، ماضياً على سنته، موفياً على قصده، حتى أتاه اليقين. فصلى الله على محمد وعلى آل محمد أفضل وأزكى، وأتم وأنمى، وأجل وأعلى صلاة صلاها على صفوة أنبيائه، وخالصة ملائكته، وأضعاف ذلك، إنه حميد مجيد. أوصيكم عباد الله مع نفسي بتقوى الله والعمل بطاعته، والمجانبة لمعصيته، فأحضكم على ما يدنيكم منه، ويزلفكم لديه، فإن تقوى الله أفضل زاد، وأحسن عاقبة في معاد. ولا تلهينكم الحياة الدنيا بزينتها وخدعها، وفوائن لذاتها، وشهوات آمالها، فإنها متاع قليل، ومدة إلى حين، وكل شيء منها يزول، فكم عاينتم من أعاجيبها، وكم نصبت لكم من حبائلها، وأهلكت ممن جنح إليها واعتمد عليها، أذاقتهم حلواً، ومزجت لهم سماً. أين الملوك الذين بنوا المدائن، وشيدوا المصانع، وأوثقوا الأبواب، وكاثفوا الحجاب، وأعدوا الجياد، وملكوا البلاد، واستخدموا التلاد، قبضتهم بمخلبها، وطحنتهم بكلكلها، وعضتهم بأنيابها، وعاضتهم من السعة ضيقا، ومن العز ذلاً، ومن الحيلة فناء، فسكنوا اللحود، وأكلهم الدود، وأصبحوا لاتعاينُ إلا مساكنهم، ولا تجد إلا معالمهم، ولا تحسس منهم أحد ولا تسمع لهم نَبساً. فتزودوا عافاكم الله فإن أفضل الزاد التقوى، واتقوا الله يا أولى الألباب لعلكم تفلحون. جعلنا الله وإياكم ممن ينتفع بمواعظه، ويعمل لحظه وسعادته، وممن يستمع القول فيتبع أحسنه، أولئك الذين هداهم الله وأولئك هم أولوا الألباب. إن أحسن قصص المؤمنين، وأبلغ مواعظ المتقين كتاب الله، الزكية آياته، الواضحة بيناته، فإذا تلي عليكم فاستمعوا له وأنصتوا لعلكم تهتدون. أعوذ بالله القوي، من الشيطان الغوي، إن الله هو السميع العليم. بسم الله الفتاح المنان. قل هو الله أحد، الله الصمد، لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفواً أحد. نفعنا الله وإياكم بالكتاب الحكيم، وبالآيات والوحي المبين، وأعاذنا وإياكم من العذاب الأليم. وأدخلنا جنات النعيم. وأقول ما به أعظكم، وأستعتبُ الله لي ولكم. </blockquote> === خطبي جو سنڌي ترجمو === سڀ ساراهه الله جي لاءِ آهي، جيڪو ابتدا کان سواءِ قديم ۽ انتها کان سواءِ باقي رهندڙ آهي. هو پنهنجي ويجهڙائيءَ ۾ بلند ۽ پنهنجي بلنديءَ ۾ ويجهو آهي. نه وقت کيس پنهنجي اندر سمائي سگهي ٿو ۽ نه ڪا جاءِ سندس احاطو ڪري سگهي ٿي. پنهنجي پيدا ڪيل مخلوق جي حفاظت کيس ٿڪائي نٿي سگهي. هن ڪائنات کي ڪنهن اڳوڻي نموني مطابق پيدا نه ڪيو، پر پنهنجي قدرت سان نئين سر وجود ۾ آندو. هن هر شيءِ جي تخليق کي سهڻو بڻايو، پنهنجي مشيت پوري ڪئي ۽ پنهنجي حڪمت کي ظاهر ڪيو. انهيءَ سان سندس الوهيت جا دليل ظاهر ٿيا. هو پاڪ آهي. سندس حڪم کي ڪو بدلائي نٿو سگهي ۽ سندس فيصلي کي ڪو روڪي نٿو سگهي. هر شيءِ سندس عظمت آڏو جهڪي ٿي ۽ هر شيءِ سندس اقتدار جي تابع آهي. سندس فضل هر شيءِ تي پکڙيل آهي. ڪا به ذري برابر شيءِ سندس علم کان ڳجهي نه آهي. هو سڀ ڪجهه ٻڌندڙ ۽ ڄاڻندڙ آهي. آءٌ شاهدي ڏيان ٿو ته الله کان سواءِ ڪو معبود نه آهي. هو اڪيلو آهي ۽ سندس ڪو مثال نه آهي. سندس نالا پاڪ ۽ سندس نعمتون عظيم آهن. هو هر مخلوق جي صفتن کان بلند ۽ هر ٺاهيل شيءِ جي مشابهت کان پاڪ آهي. وهم، عقل ۽ فهم سندس ذات جو مڪمل احاطو نٿا ڪري سگهن. سندس نافرماني ڪئي وڃي ٿي، تڏهن به هو بردباري اختيار ڪري ٿو. کيس سڏيو وڃي ٿو ته هو ٻڌي ٿو. هو پنهنجي ٻانهن جي توبه قبول ڪري ٿو، برايون معاف ڪري ٿو ۽ سندن عملن کان واقف آهي. آءٌ سچي نيت ۽ خالص دل سان شاهدي ڏيان ٿو ته محمد بن عبدالله سندس ٻانهو ۽ نبي آهي، جنهن کي هن پنهنجي مخلوق ڏانهن روشن دليلن، هدايت ۽ سچي دين سان موڪليو. هن پنهنجي ذميواري پوري ڪئي، پنهنجي امت جي خيرخواهي ڪئي ۽ الله جي راهه ۾ جدوجهد ڪئي. الله جي معاملي ۾ ڪنهن ملامت ڪندڙ جي ملامت کيس روڪي نه سگهي ۽ ڪنهن دعويدار جي دعويٰ کيس پنهنجي مقصد کان هٽائي نه سگهي. هو پنهنجي مقرر ڪيل رستي تي قائم رهيو، جيستائين کيس موت اچي پهتو. الله محمد ۽ آل محمد تي بهترين، پاڪيزه، مڪمل ۽ بلند درجي جون رحمتون نازل ڪري؛ اهڙيون رحمتون، جهڙيون هن پنهنجي چونڊيل نبين ۽ مقرب ملائڪن تي نازل ڪيون آهن، بلڪه انهن کان به گهڻيون. بيشڪ الله ساراهيل ۽ بزرگيءَ وارو آهي. اي الله جا ٻانهؤ! آءٌ پاڻ کي ۽ اوهان کي الله کان ڊڄڻ، سندس فرمانبرداري ڪرڻ ۽ سندس نافرمانيءَ کان پاسو ڪرڻ جي نصيحت ڪريان ٿو. آءٌ اوهان کي انهن عملن جي ترغيب ڏيان ٿو، جيڪي اوهان کي الله جي ويجهو ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته تقويٰ سڀ کان بهترين سفر جو سامان ۽ آخرت لاءِ سڀ کان سٺو نتيجو آهي. دنياوي زندگيءَ جي سينگار، دوکي، فاني لذتن ۽ خواهشن کي اوهان کي غافل نه ڪرڻ گهرجي. هيءَ دنيا ٿوري وقت جو سامان آهي ۽ ان جي مدت محدود آهي. ان جي هر شيءِ فنا ٿيڻي آهي. اوهان دنيا جا ڪيترا عجيب منظر ڏٺا آهن! هن ڪيترا ڄار وڇايا آهن ۽ ڪيترا ماڻهو، جن هن ڏانهن لاڙو ڪيو ۽ ان تي ڀروسو رکيو، تباهه ٿي ويا. دنيا کين مٺاس چکائي، پر انهيءَ مٺاس ۾ زهر ملائي ڇڏيو. اهي بادشاهه ڪٿي آهن، جن شهر اڏيا، وڏيون عمارتون ٺاهيون، دروازا مضبوط ڪيا، پردا ۽ پهرا وڌايا، تيز گهوڙا تيار ڪيا، ملڪ فتح ڪيا ۽ قديم ملڪيتن تي قبضو ڪيو؟ دنيا کين پنهنجي چنبي ۾ پڪڙيو، پنهنجي وزن هيٺ پيهي ڇڏيو ۽ پنهنجي ڏندن سان چٻاڙيو. هن سندن آسودگيءَ کي تنگيءَ ۾، عزت کي ذلت ۾ ۽ تدبيرن کي فنا ۾ بدلائي ڇڏيو. نيٺ اهي قبرن ۾ وڃي رهيا ۽ ڪيڙن جي خوراڪ بڻجي ويا. هاڻي اوهان کي سندن رهائشگاهن ۽ نشانين کان سواءِ ٻيو ڪجهه نظر نٿو اچي. نه سندن وجود محسوس ٿئي ٿو ۽ نه سندن آواز ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري، الله اوهان کي سلامت رکي، آخرت لاءِ سامان گڏ ڪريو، ڇاڪاڻ ته سڀ کان بهترين سامان تقويٰ آهي. اي عقل وارؤ! الله کان ڊڄو، ته جيئن اوهان ڪامياب ٿيو. الله اسان ۽ اوهان کي انهن ماڻهن مان بڻائي، جيڪي نصيحت مان فائدو وٺن ٿا، پنهنجي ڀلائي ۽ سعادت لاءِ عمل ڪن ٿا، ۽ ڳالهه ٻڌي ان جي بهترين پهلوءَ جي پيروي ڪن ٿا اهي ئي ماڻهو آهن، جن کي الله هدايت ڏني آهي، ۽ اهي ئي عقل وارا آهن. مومنن لاءِ سڀ کان بهترين بيان ۽ پرهيزگارن لاءِ سڀ کان اثرائتي نصيحت الله جو ڪتاب آهي، جنهن جون آيتون پاڪيزه ۽ دليل روشن آهن. جڏهن اوهان جي سامهون اهو پڙهيو وڃي ته ڌيان سان ٻڌو ۽ خاموش رهو، ته جيئن هدايت حاصل ڪريو. آءٌ طاقتور الله جي پناهه گهران ٿو گمراهه ڪندڙ شيطان کان. بيشڪ الله سڀ ڪجهه ٻڌندڙ ۽ ڄاڻندڙ آهي. الله جي نالي سان، جيڪو ڪاميابيءَ جا در کوليندڙ ۽ وڏيون نعمتون عطا ڪندڙ آهي. چئو ته الله هڪ آهي. الله بي نياز آهي. نه هن ڪنهن کي ڄڻيو ۽ نه هو ڪنهن مان ڄائو آهي. ۽ سندس برابر ڪو به نه آهي. الله اسان ۽ اوهان کي حڪمت واري ڪتاب ۽ روشن آيتن ۽ وحيءَ مان فائدو عطا ڪري، اسان ۽ اوهان کي دردناڪ عذاب کان بچائي ۽ نعمتن وارن باغن ۾ داخل ڪري. آءٌ اها ڳالهه چوان ٿو، جنهن سان اوهان کي نصيحت ڪريان ٿو، ۽ پنهنجي لاءِ توڙي اوهان لاءِ الله کان بخشش ۽ رضا طلب ڪريان ٿو. == علمي ورثو == واصل بن عطا کي معتزلي فڪر جي ابتدائي تشڪيل ۾ اهم مقام حاصل آهي. هن سان لاڳاپيل مذهبي ۽ فلسفياڻن بحثن اڳتي هلي اسلامي علم ڪلام ۾ عقل، ايمان، انساني اختيار، خدا جي عدل ۽ مذهبي ذميواريءَ بابت منظم نظرين جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. معتزلي مڪتبِ فڪر جي بعد جي شخصيتن ۾ [[عمرو بن عبيد]]، [[ابوالهذيل علاف]] ۽ [[قاضي عبدالجبار]] جا نالا اهم آهن. عربي مضمون ۾ [[احمد بن ابي دؤاد]]، [[جاحظ]]، [[زمخشري]] ۽ جديد دور جي مفڪر [[احمد امين]] کي پڻ سندس فڪري اثر سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. انهن شخصيتن سان سڌي يا اڻسڌي فڪري نسبت جي نوعيت الڳ تحقيق جي محتاج آهي. واصل جي شخصيت اسلامي مذهبي تاريخ کان سواءِ عربي بلاغت ۽ خطابت جي تاريخ ۾ پڻ سندس مشهور خطبي سبب ياد ڪئي ويندي آهي. == پڻ ڏسو == * [[معتزله]] * [[اسلامي علم ڪلام]] * [[اسلامي فلسفو]] * [[توحيد]] * [[عدل الاهي]] * [[جبر ۽ اختيار]] * [[المنزلة بين المنزلتين]] * [[حسن بصري]] * [[عمرو بن عبيد]] * [[ابوالهذيل علاف]] * [[قاضي عبدالجبار]] * [[اسلامي عالم]] * [[علماء]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات ۽ تاريخي ماخذ == * الخفجي، المملكة العربية السعودية، شركة الزيت العربية المحدودة، يونيو 1989م؛ محمد علي دقة، «خطبة واصل بن عطا التي جانب فيها الراء»، ص 25. * المبرد، أبو العباس. ''الكامل في اللغة والأدب''، ص 528، لييسك، 1864م. * الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر. ''البيان والتبيين''، جلد 1، ص 34 ۽ ان کان پوءِ؛ تحقيق: عبد السلام هارون، لجنة التأليف والترجمة والنشر، مصر، 1369هه. * ابن العماد الحنبلي. ''شذرات الذهب''، 131هه جي واقعن جو بيان، القدس، 1351هه. * عبدالعزيز، مجدي سيد. ''الموسوعة في أعلام الدنيا''، ٽيون ڇاپو، القاهرة: مكتبة الآداب، 2012. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/biography/Wasil-ibn-Ata Encyclopaedia Britannica — Wāṣil ibn ʿAṭāʾ] * [https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095955512 Oxford Reference — Ibn ‘Ata’, Wasil] * [https://www.universalis.fr/encyclopedie/wasil-ibn-ata/ Encyclopædia Universalis — Wāṣil ibn ‘Aṭā’] * [http://www.muslimphilosophy.com/hmp/13.htm Islamic Philosophy Online — Muʿtazilism] * [https://web.archive.org/web/20070910103314/http://www.rafed.net/books/aqaed/almelal-wa-alnahal-3/23.html الملل والنحل — محفوظ ٿيل نسخو] {{DEFAULTSORT:واصل بن عطا}} [[زمرو:معتزله]] [[زمرو:اسلامي متڪلم]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:اموي خلافت جون شخصيتون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:بصري جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي فلسفي]] [[زمرو:700ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:748ع ۾ وفاتون]] syo4d9wqijiqs6b8de4bbib81fe7o1e 0 104977 426186 2026-10-30T06:03:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪو هيگ، هالينڊ ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار ڏوهارين تي نسل ڪشي جي بين الاقوامي ڏوهن، ان... 426186 wikitext text/x-wiki بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪو هيگ، هالينڊ ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار ڏوهارين تي نسل ڪشي جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها بين الاقوامي انصاف جي عدالت (ICJ) کان مختلف آهي، جيڪو گڏيل قومن جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] m2y8ss2b8i58eopbhu8kvewt2tgd368 426187 426186 2026-10-30T06:03:44Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عدالت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426187 wikitext text/x-wiki بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪو هيگ، هالينڊ ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار ڏوهارين تي نسل ڪشي جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها بين الاقوامي انصاف جي عدالت (ICJ) کان مختلف آهي، جيڪو گڏيل قومن جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالت]] jjkgtbe4xpr7lt4tb8nk3yax74p1zh1 426188 426187 2026-10-30T06:04:00Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عدالت]]; added [[Category:عدالتي نظام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426188 wikitext text/x-wiki بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪو هيگ، هالينڊ ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار ڏوهارين تي نسل ڪشي جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها بين الاقوامي انصاف جي عدالت (ICJ) کان مختلف آهي، جيڪو گڏيل قومن جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] ktzndl2wn1rf61t17e7amg6qrgbtxsb 426189 426188 2026-10-30T06:04:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بين الاقوامي ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426189 wikitext text/x-wiki بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪو هيگ، هالينڊ ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار ڏوهارين تي نسل ڪشي جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها بين الاقوامي انصاف جي عدالت (ICJ) کان مختلف آهي، جيڪو گڏيل قومن جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] 55cutvjz2r0akd9tloaaf9ksm8c45ih 426191 426189 2026-10-30T06:08:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 426191 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|text=the [[International Court of Justice]]}} {{Pp-semi-indef|small=yes}} {{Use dmy dates|date=May 2024}} {{Use British English|date=October 2025}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[French language|French]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = Official logo | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = Seat | admin_center = [[The Hague]], Netherlands | languages_type = [[Working language]]s | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪو هيگ، هالينڊ ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار ڏوهارين تي نسل ڪشي جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها بين الاقوامي انصاف جي عدالت (ICJ) کان مختلف آهي، جيڪو گڏيل قومن جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. The '''International Criminal Court''' ('''ICC''') is an [[International organization|intergovernmental organisation]] and [[International court|international tribunal]] seated in [[The Hague]], Netherlands. Established in 2002 under the multilateral [[Rome Statute]], the ICC is the first and only permanent international court with [[jurisdiction]] to prosecute individuals for the [[International criminal law|international crimes]] of [[genocide]], [[crimes against humanity]], [[war crime]]s, and the [[crime of aggression]]. The ICC is intended to complement, not replace, national judicial systems; it can exercise its jurisdiction only when national courts are unwilling or unable to prosecute criminals. It is distinct from the [[International Court of Justice]], an organ of the [[United Nations]] that hears disputes between states. The ICC can generally exercise jurisdiction in cases where the accused is a national of a state party, the alleged crime took place on the territory of a state party, or a situation is referred to the Court by the [[United Nations Security Council]]. As of October 2024, there are 125 states parties to the Rome Statute, which are represented in the court's governing body, the Assembly of States Parties. Countries that are not party to the Rome Statute and do not recognise the court's jurisdiction include [[China]], [[India]], [[Russia]], and the [[United States]]. The [[Prosecutor of the International Criminal Court|Office of the Prosecutor]] has opened investigations into over a dozen situations and conducted numerous preliminary examinations. The Court issued its first [[arrest warrant]]s in 2005,<ref name="LRA warrants" /> and issued its first judgment in 2012.<ref name=":5" /> [[List of people indicted in the International Criminal Court|Indicted individuals]] have included heads of state and other senior officials. In recent years, notable cases include arrest warrants issued for Russian president [[Vladimir Putin]], in connection with the [[2022 Russian invasion of Ukraine|invasion of Ukraine]], and Israeli prime minister [[Benjamin Netanyahu]] and defence minister [[Yoav Gallant]], along with several [[Hamas]] leaders, in connection with the [[Gaza genocide]]. Since its establishment, the ICC has faced significant criticism. Opponents, including major powers that have not joined the court, question its legitimacy, citing concerns over national sovereignty and alleging susceptibility to political influence. The court has also been accused of bias and of disproportionately targeting African leaders. Others have questioned the court's effectiveness, pointing to its reliance on state cooperation for arrests, its relatively small number of convictions, and the high cost of its proceedings. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] 6h2e5hdi3v52zkc0rs85ujm41j1aju6 426192 426191 2026-10-30T06:14:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 426192 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|انصاف جي عالمي عدالت|text=[[انصاف جي عالمي عدالت]]}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[French language|French]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = Official logo | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = Seat | admin_center = [[The Hague]], Netherlands | languages_type = [[Working language]]s | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''بين الاقوامي فوجداري عدالت''' (<small>ICC</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ بين الاقوامي ٽربيونل آهي جيڪي [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار [[ڏوهاري|ڏوهارين]] تي [[نسل ڪشي]] جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها [[انصاف جي عالمي عدالت]] (ICJ) کان مختلف آهي، جيڪو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. The ICC can generally exercise jurisdiction in cases where the accused is a national of a state party, the alleged crime took place on the territory of a state party, or a situation is referred to the Court by the [[United Nations Security Council]]. As of October 2024, there are 125 states parties to the Rome Statute, which are represented in the court's governing body, the Assembly of States Parties. Countries that are not party to the Rome Statute and do not recognise the court's jurisdiction include [[China]], [[India]], [[Russia]], and the [[United States]]. The [[Prosecutor of the International Criminal Court|Office of the Prosecutor]] has opened investigations into over a dozen situations and conducted numerous preliminary examinations. The Court issued its first [[arrest warrant]]s in 2005,<ref name="LRA warrants" /> and issued its first judgment in 2012.<ref name=":5" /> [[List of people indicted in the International Criminal Court|Indicted individuals]] have included heads of state and other senior officials. In recent years, notable cases include arrest warrants issued for Russian president [[Vladimir Putin]], in connection with the [[2022 Russian invasion of Ukraine|invasion of Ukraine]], and Israeli prime minister [[Benjamin Netanyahu]] and defence minister [[Yoav Gallant]], along with several [[Hamas]] leaders, in connection with the [[Gaza genocide]]. Since its establishment, the ICC has faced significant criticism. Opponents, including major powers that have not joined the court, question its legitimacy, citing concerns over national sovereignty and alleging susceptibility to political influence. The court has also been accused of bias and of disproportionately targeting African leaders. Others have questioned the court's effectiveness, pointing to its reliance on state cooperation for arrests, its relatively small number of convictions, and the high cost of its proceedings. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] 98xlz28xnuvaoq5jiwdf3wkf7v825dr 426193 426192 2026-10-30T06:35:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 426193 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|انصاف جي عالمي عدالت|text=[[انصاف جي عالمي عدالت]]}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[French language|French]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = Official logo | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = Seat | admin_center = [[The Hague]], Netherlands | languages_type = [[Working language]]s | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''بين الاقوامي فوجداري عدالت''' (<small>ICC؛ International Criminal Court</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ ٽربيونل آهي جيڪي [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون (<small>Rome Statute</small>) جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار [[ڏوهاري|ڏوهارين]] تي [[نسل ڪشي]] جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها [[انصاف جي عالمي عدالت]] (<small>ICJ</small>) کان مختلف آهي، جيڪو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. بين الاقوامي فوجداري عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ پنهنجو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جتي جوابدار ڪنهن اهڙي رياست جو شهري هجي جيڪا هن عدالت جي رڪن آهي، يا جتي مبينا ڏوھ ڪنهن رڪن رياست جي علائقي ۾ ٿيو هجي، يا وري جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ڪو معاملو عدالت ڏانهن موڪلي. آڪٽوبر <small>2024</small>ع تائين، "روم اسٽيٽيوٽ" ۾ <small>125</small> رياستون شامل آهن، جيڪي عدالت جي انتظامي اداري، يعني "اسيمبلي آف اسٽيٽ پارٽيز" ۾ نمائندگي رکن ٿيون. جن ملڪن روم اسٽيٽيوٽ تي دستخط نا ڪيو آهي ۽ جيڪا عدالت جي اختيار کي تسليم نٿا ڪن، انهن ۾ [[چين]]، [[ڀارت]]، [[روس]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] شامل آهن. پراسڪيوٽر جي آفيس هڪ درجن کان وڌيڪ معاملن ۾ جاچ شروع ڪئي آهي ۽ ڪيترائي ابتدائي جائزا ورتا آهن. عدالت سال <small>2005</small>ع ۾ گرفتاري جا پهريان وارنٽ جاري ڪيا ۽ سال <small>2012</small>ع ۾ پنهنجو پهريون فيصلو ٻڌايو. جن ماڻهن تي فرد جرم لاڳو ڪيو ويو آهن، انهن ۾ رياستي سربراهه ۽ ٻيا اعليٰ عهديدار شامل آهن. تازن سالن ۾، اهم ڪيسن ۾ روس جي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ([[يوڪرين]] تي حملي جي سلسلي ۾) ۽ [[اسرائيل]] جي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو توڙي دفاع واري وزير يوآو گيلنٽ ([[غزه نسل ڪشي|غزا ۾ نسل ڪشي]] جي سلسلي ۾) شامل آهن؛ ان کان علاوه [[حماس]] جي ڪجهه اڳواڻن خلاف پڻ گرفتاري جا وارنٽ جاري ڪيا ويا آهن. پنهنجي قيام کان وٺي، بين الاقوامي فوجداري عدالت (<small>ICC</small>) کي سخت تنقيد جو سامنا رهيو آهي. مخالف، جن ۾ ڪجهه وڏيون طاقتون به شامل آهن جن هن عدالت ۾ شموليت اختيار ناهي ڪئي، ان جي قانوني حيثيت تي سوال اٿارين ٿا. اهي قومي خودمختياري بابت خدشن جو اظهار ڪن ٿا ۽ الزام لڳائين ٿا ته هي عدالت سياسي اثر هيٺ اچي سگهي ٿي. عدالت تي تعصب جو الزام پڻ لڳايو ويو آهي ته اها خاص طور تي آفريڪي اڳواڻن کي حد کان وڌيڪ نشانو بڻائي ٿي. ٻين ماڻهن عدالت جي ڪارڪردگي تي سوال اٿاريا آهن، جنهن ۾ گرفتارين لاءِ رياستن جي تعاون تي انحصار، ڏوهه ثابت ٿيڻ جو گهٽ تعداد ۽ عدالتي ڪارروائي تي ايندڙ وڏو خرچ شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] lksze39s2i2u010roxvw2zvatl5kg0r 426194 426193 2026-10-30T06:40:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 426194 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|انصاف جي عالمي عدالت|text=[[انصاف جي عالمي عدالت]]}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = بين الاقوامي فوجداري عدالت<br> International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = آفيشيئل لوگو | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = هيڊ ڪوارٽر | admin_center = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]] | languages_type = استعمال ۾ ٻوليون | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''بين الاقوامي فوجداري عدالت''' (<small>ICC؛ International Criminal Court</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ ٽربيونل آهي جيڪي [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون (<small>Rome Statute</small>) جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار [[ڏوهاري|ڏوهارين]] تي [[نسل ڪشي]] جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها [[انصاف جي عالمي عدالت]] (<small>ICJ</small>) کان مختلف آهي، جيڪو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. بين الاقوامي فوجداري عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ پنهنجو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جتي جوابدار ڪنهن اهڙي رياست جو شهري هجي جيڪا هن عدالت جي رڪن آهي، يا جتي مبينا ڏوھ ڪنهن رڪن رياست جي علائقي ۾ ٿيو هجي، يا وري جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ڪو معاملو عدالت ڏانهن موڪلي. آڪٽوبر <small>2024</small>ع تائين، "روم اسٽيٽيوٽ" ۾ <small>125</small> رياستون شامل آهن، جيڪي عدالت جي انتظامي اداري، يعني "اسيمبلي آف اسٽيٽ پارٽيز" ۾ نمائندگي رکن ٿيون. جن ملڪن روم اسٽيٽيوٽ تي دستخط نا ڪيو آهي ۽ جيڪا عدالت جي اختيار کي تسليم نٿا ڪن، انهن ۾ [[چين]]، [[ڀارت]]، [[روس]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] شامل آهن. پراسڪيوٽر جي آفيس هڪ درجن کان وڌيڪ معاملن ۾ جاچ شروع ڪئي آهي ۽ ڪيترائي ابتدائي جائزا ورتا آهن. عدالت سال <small>2005</small>ع ۾ گرفتاري جا پهريان وارنٽ جاري ڪيا ۽ سال <small>2012</small>ع ۾ پنهنجو پهريون فيصلو ٻڌايو. جن ماڻهن تي فرد جرم لاڳو ڪيو ويو آهن، انهن ۾ رياستي سربراهه ۽ ٻيا اعليٰ عهديدار شامل آهن. تازن سالن ۾، اهم ڪيسن ۾ روس جي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ([[يوڪرين]] تي حملي جي سلسلي ۾) ۽ [[اسرائيل]] جي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو توڙي دفاع واري وزير يوآو گيلنٽ ([[غزه نسل ڪشي|غزا ۾ نسل ڪشي]] جي سلسلي ۾) شامل آهن؛ ان کان علاوه [[حماس]] جي ڪجهه اڳواڻن خلاف پڻ گرفتاري جا وارنٽ جاري ڪيا ويا آهن. پنهنجي قيام کان وٺي، بين الاقوامي فوجداري عدالت (<small>ICC</small>) کي سخت تنقيد جو سامنا رهيو آهي. مخالف، جن ۾ ڪجهه وڏيون طاقتون به شامل آهن جن هن عدالت ۾ شموليت اختيار ناهي ڪئي، ان جي قانوني حيثيت تي سوال اٿارين ٿا. اهي قومي خودمختياري بابت خدشن جو اظهار ڪن ٿا ۽ الزام لڳائين ٿا ته هي عدالت سياسي اثر هيٺ اچي سگهي ٿي. عدالت تي تعصب جو الزام پڻ لڳايو ويو آهي ته اها خاص طور تي آفريڪي اڳواڻن کي حد کان وڌيڪ نشانو بڻائي ٿي. ٻين ماڻهن عدالت جي ڪارڪردگي تي سوال اٿاريا آهن، جنهن ۾ گرفتارين لاءِ رياستن جي تعاون تي انحصار، ڏوهه ثابت ٿيڻ جو گهٽ تعداد ۽ عدالتي ڪارروائي تي ايندڙ وڏو خرچ شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] ng942czbr2nhho7wpqlbg7dn5e2zwsz 426195 426194 2026-10-30T07:02:27Z Ibne maryam 17680 426195 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|انصاف جي عالمي عدالت|text=[[انصاف جي عالمي عدالت]]}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = بين الاقوامي فوجداري عدالت<br> International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = آفيشيئل لوگو | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = هيڊ ڪوارٽر | admin_center = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]] | languages_type = استعمال ۾ ٻوليون | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''بين الاقوامي فوجداري عدالت''' (<small>ICC؛ International Criminal Court</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ ٽربيونل آهي جيڪي [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون (<small>Rome Statute</small>) جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار [[ڏوهاري|ڏوهارين]] تي [[نسل ڪشي]] جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها [[انصاف جي عالمي عدالت]] (<small>ICJ</small>) کان مختلف آهي، جيڪو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. بين الاقوامي فوجداري عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ پنهنجو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جتي جوابدار ڪنهن اهڙي رياست جو شهري هجي جيڪا هن عدالت جي رڪن آهي، يا جتي مبينا ڏوھ ڪنهن رڪن رياست جي علائقي ۾ ٿيو هجي، يا وري جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ڪو معاملو عدالت ڏانهن موڪلي. آڪٽوبر <small>2024</small>ع تائين، "روم اسٽيٽيوٽ" ۾ <small>125</small> رياستون شامل آهن، جيڪي عدالت جي انتظامي اداري، يعني "اسيمبلي آف اسٽيٽ پارٽيز" ۾ نمائندگي رکن ٿيون. جن ملڪن روم اسٽيٽيوٽ تي دستخط نا ڪيو آهي ۽ جيڪا عدالت جي اختيار کي تسليم نٿا ڪن، انهن ۾ [[چين]]، [[ڀارت]]، [[روس]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] شامل آهن. پراسڪيوٽر جي آفيس هڪ درجن کان وڌيڪ معاملن ۾ جاچ شروع ڪئي آهي ۽ ڪيترائي ابتدائي جائزا ورتا آهن. عدالت سال <small>2005</small>ع ۾ گرفتاري جا پهريان وارنٽ جاري ڪيا ۽ سال <small>2012</small>ع ۾ پنهنجو پهريون فيصلو ٻڌايو. جن ماڻهن تي فرد جرم لاڳو ڪيو ويو آهن، انهن ۾ رياستي سربراهه ۽ ٻيا اعليٰ عهديدار شامل آهن. تازن سالن ۾، اهم ڪيسن ۾ روس جي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ([[يوڪرين]] تي حملي جي سلسلي ۾) ۽ [[اسرائيل]] جي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو توڙي دفاع واري وزير يوآو گيلنٽ ([[غزه نسل ڪشي|غزا ۾ نسل ڪشي]] جي سلسلي ۾) شامل آهن؛ ان کان علاوه [[حماس]] جي ڪجهه اڳواڻن خلاف پڻ گرفتاري جا وارنٽ جاري ڪيا ويا آهن. پنهنجي قيام کان وٺي، بين الاقوامي فوجداري عدالت (<small>ICC</small>) کي سخت تنقيد جو سامنا رهيو آهي. مخالف، جن ۾ ڪجهه وڏيون طاقتون به شامل آهن جن هن عدالت ۾ شموليت اختيار ناهي ڪئي، ان جي قانوني حيثيت تي سوال اٿارين ٿا. اهي قومي خودمختياري بابت خدشن جو اظهار ڪن ٿا ۽ الزام لڳائين ٿا ته هي عدالت سياسي اثر هيٺ اچي سگهي ٿي. عدالت تي تعصب جو الزام پڻ لڳايو ويو آهي ته اها خاص طور تي آفريڪي اڳواڻن کي حد کان وڌيڪ نشانو بڻائي ٿي. ٻين ماڻهن عدالت جي ڪارڪردگي تي سوال اٿاريا آهن، جنهن ۾ گرفتارين لاءِ رياستن جي تعاون تي انحصار، ڏوهه ثابت ٿيڻ جو گهٽ تعداد ۽ عدالتي ڪارروائي تي ايندڙ وڏو خرچ شامل آهن. ==تاريخ== ==ڪارروائي== ==جوڙجڪ== ==ڏوھ جن تي مقدمو هلي سگهي ٿو== ==اختيار جو دائرو ۽ قابل قبوليت== ==طريقي ڪار== ==سهولتون== ==مالي وسيلا (فنڊنگ)== ==مقدمي جي تاريخ== ==جاچ ۽ ابتدائي ڇنڊڇاڻ== ==لاڳاپا== ==تنقيد== ==رياستي ردعمل ۽ تنقيد== ==انعام (ايوارڊ)== آڪٽوبر 2026ع ۾، بين الاقوامي فوجداري عدالت ۽ ان جي عهديدارن کي "بين الاقوامي قانون ۽ انصاف جي پاسداري ڪرڻ ۾ عدالت جي اهم ڪردار" جي اعتراف طور [[يورپي يونين]] جي "سخاروف پرائز" (Sakharov Prize) سان نوازيو ويو. هي انعام هڪ اهڙي وقت ۾ ڏنو ويو جڏهن آمريڪا پاران عدالت تي پابنديون وڌائي ويون هيون؛ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ان کان ڪجهه ڏينهن اڳ ئي عدالت جي اڳوڻي جج، [[ناوي پلي]] (Navi Pillay) کي سال 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو هو. هڪ بيان ۾، عدالت جي صدر توموڪو اڪانئ (Tomoko Akane) چيو ته هي انعام "خودمختيار عدالتي ادارن ۽ بين الاقوامي قانون جي بالادستي لاءِ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي اهميت" کي اجاگر ڪري ٿو. "يورو نيوز" (Euronews) موجب، يورپي پارليامينٽ پاران ڏنل هي انعام، آمريڪا جي انهن پابندين جي مخالفت جي علامت آهي جيڪي عدالت جي ڪم لاءِ خطرو بڻيل هيون. ==پڻ ڏسو== * [[انصاف جي عالمي عدالت]] * [[غزه نسل ڪشي]] * [[روهنگيا نسل ڪشي]] * [[يوڪرين تي روسي حملو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] p1mjc8i5oqlh76mfy5h3sg2s3pzxo6l 426196 426195 2026-10-30T07:04:25Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 426196 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|انصاف جي عالمي عدالت|text=[[انصاف جي عالمي عدالت]]}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = بين الاقوامي فوجداري عدالت<br> International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = آفيشيئل لوگو | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = هيڊ ڪوارٽر | admin_center = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]] | languages_type = استعمال ۾ ٻوليون | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''بين الاقوامي فوجداري عدالت''' (<small>ICC؛ International Criminal Court</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ ٽربيونل آهي جيڪي [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون (<small>Rome Statute</small>) جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار [[ڏوهاري|ڏوهارين]] تي [[نسل ڪشي]] جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها [[انصاف جي عالمي عدالت]] (<small>ICJ</small>) کان مختلف آهي، جيڪو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. بين الاقوامي فوجداري عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ پنهنجو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جتي جوابدار ڪنهن اهڙي رياست جو شهري هجي جيڪا هن عدالت جي رڪن آهي، يا جتي مبينا ڏوھ ڪنهن رڪن رياست جي علائقي ۾ ٿيو هجي، يا وري جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ڪو معاملو عدالت ڏانهن موڪلي. آڪٽوبر <small>2024</small>ع تائين، "روم اسٽيٽيوٽ" ۾ <small>125</small> رياستون شامل آهن، جيڪي عدالت جي انتظامي اداري، يعني "اسيمبلي آف اسٽيٽ پارٽيز" ۾ نمائندگي رکن ٿيون. جن ملڪن روم اسٽيٽيوٽ تي دستخط نا ڪيو آهي ۽ جيڪا عدالت جي اختيار کي تسليم نٿا ڪن، انهن ۾ [[چين]]، [[ڀارت]]، [[روس]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] شامل آهن. پراسڪيوٽر جي آفيس هڪ درجن کان وڌيڪ معاملن ۾ جاچ شروع ڪئي آهي ۽ ڪيترائي ابتدائي جائزا ورتا آهن. عدالت سال <small>2005</small>ع ۾ گرفتاري جا پهريان وارنٽ جاري ڪيا ۽ سال <small>2012</small>ع ۾ پنهنجو پهريون فيصلو ٻڌايو. جن ماڻهن تي فرد جرم لاڳو ڪيو ويو آهن، انهن ۾ رياستي سربراهه ۽ ٻيا اعليٰ عهديدار شامل آهن. تازن سالن ۾، اهم ڪيسن ۾ روس جي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ([[يوڪرين]] تي حملي جي سلسلي ۾) ۽ [[اسرائيل]] جي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو توڙي دفاع واري وزير يوآو گيلنٽ ([[غزه نسل ڪشي|غزا ۾ نسل ڪشي]] جي سلسلي ۾) شامل آهن؛ ان کان علاوه [[حماس]] جي ڪجهه اڳواڻن خلاف پڻ گرفتاري جا وارنٽ جاري ڪيا ويا آهن. پنهنجي قيام کان وٺي، بين الاقوامي فوجداري عدالت (<small>ICC</small>) کي سخت تنقيد جو سامنا رهيو آهي. مخالف، جن ۾ ڪجهه وڏيون طاقتون به شامل آهن جن هن عدالت ۾ شموليت اختيار ناهي ڪئي، ان جي قانوني حيثيت تي سوال اٿارين ٿا. اهي قومي خودمختياري بابت خدشن جو اظهار ڪن ٿا ۽ الزام لڳائين ٿا ته هي عدالت سياسي اثر هيٺ اچي سگهي ٿي. عدالت تي تعصب جو الزام پڻ لڳايو ويو آهي ته اها خاص طور تي آفريڪي اڳواڻن کي حد کان وڌيڪ نشانو بڻائي ٿي. ٻين ماڻهن عدالت جي ڪارڪردگي تي سوال اٿاريا آهن، جنهن ۾ گرفتارين لاءِ رياستن جي تعاون تي انحصار، ڏوهه ثابت ٿيڻ جو گهٽ تعداد ۽ عدالتي ڪارروائي تي ايندڙ وڏو خرچ شامل آهن. ==تاريخ== ==ڪارروائي== ==جوڙجڪ== ==ڏوھ جن تي مقدمو هلي سگهي ٿو== ==اختيار جو دائرو ۽ قابل قبوليت== ==طريقي ڪار== ==سهولتون== ==مالي وسيلا (فنڊنگ)== ==مقدمي جي تاريخ== ==جاچ ۽ ابتدائي ڇنڊڇاڻ== ==لاڳاپا== ==تنقيد== ==رياستي ردعمل ۽ تنقيد== ==انعام (ايوارڊ)== آڪٽوبر 2026ع ۾، بين الاقوامي فوجداري عدالت ۽ ان جي عهديدارن کي "بين الاقوامي قانون ۽ انصاف جي پاسداري ڪرڻ ۾ عدالت جي اهم ڪردار" جي اعتراف طور [[يورپي يونين]] جي "سخاروف پرائز" (Sakharov Prize) سان نوازيو ويو. هي انعام هڪ اهڙي وقت ۾ ڏنو ويو جڏهن آمريڪا پاران عدالت تي پابنديون وڌائي ويون هيون؛ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ان کان ڪجهه ڏينهن اڳ ئي عدالت جي اڳوڻي جج، [[ناوي پلي]] (Navi Pillay) کي سال 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو هو. هڪ بيان ۾، عدالت جي صدر توموڪو اڪانئ (Tomoko Akane) چيو ته هي انعام "خودمختيار عدالتي ادارن ۽ بين الاقوامي قانون جي بالادستي لاءِ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي اهميت" کي اجاگر ڪري ٿو. "يورو نيوز" (Euronews) موجب، يورپي پارليامينٽ پاران ڏنل هي انعام، آمريڪا جي انهن پابندين جي مخالفت جي علامت آهي جيڪي عدالت جي ڪم لاءِ خطرو بڻيل هيون. ==پڻ ڏسو== * [[انصاف جي عالمي عدالت]] * [[غزه نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي|روهنگيا نسل ڪشي]] * [[يوڪرين تي روسي حملو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] ltlalt3k7jylgcye64367p8xb9x5qut 426197 426196 2026-10-30T07:07:02Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 426197 wikitext text/x-wiki {{Short description|International tribunal organisation}} {{Distinguish|انصاف جي عالمي عدالت|text=[[انصاف جي عالمي عدالت]]}} {{Infobox geopolitical organization | conventional_long_name = بين الاقوامي فوجداري عدالت<br> International Criminal Court | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: |data1={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]: |data2={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = آفيشيئل لوگو | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|State parties to the International Criminal Court]]}}</div> | org_type = [[International court]] | membership_type = [[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Member states]] | membership = 125 (Oct 2024) | admin_center_type = هيڊ ڪوارٽر | admin_center = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]] | languages_type = استعمال ۾ ٻوليون | languages = {{ubl|[[English language|English]]|[[French language|French]]}} | languages2_type = [[Official language]]s<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=The official languages of the ICC are Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish and the working languages are currently English and French. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|Arabic]] |[[Chinese language|Chinese]] | [[English language|English]] |[[French language|French]] |[[Russian language|Russian]] |[[Spanish language|Spanish]] }} | leader_title1 = [[#Presidency|President]] | leader_name1 = [[Tomoko Akane]] | leader_title2 = [[#Presidency|First Vice-President]] | leader_name2 = [[Rosario Salvatore Aitala]] | leader_title3 = [[#Presidency|Second Vice-President]] | leader_name3 = [[Reine Alapini-Gansou]] | leader_title4 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] | leader_name4 = Vacant | leader_title5 = [[#Registry|Registrar]] | leader_name5 = [[Osvaldo Zavala Giler]] | established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} | established_date1 = 17 July 1998 | established_event2 = Entered into force | established_date2 = 1 July 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''بين الاقوامي فوجداري عدالت''' (<small>ICC؛ International Criminal Court</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ ٽربيونل آهي جيڪي [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ واقع آهي. سال 2002ع ۾ گهڻ طرفي روم قانون (<small>Rome Statute</small>) جي تحت قائم ڪيل، آءِ سي سي پهرين ۽ واحد مستقل بين الاقوامي عدالت آهي جنهن جو اختيار [[ڏوهاري|ڏوهارين]] تي [[نسل ڪشي]] جي بين الاقوامي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ جارحيت جي ڏوهن جي لاءِ مقدمو هلائڻ آهي. آءِ سي سي جو مقصد قومي عدالتي نظامن جي مڪمل ڪرڻ آهي، نه ته ان کي تبديل ڪرڻ؛ اهو صرف تڏهن پنهنجو دائرو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جڏهن قومي عدالتون ڏوهارين تي مقدمو هلائڻ لاءِ تيار نه هجن يا قابل نه هجن. اها [[انصاف جي عالمي عدالت]] (<small>ICJ</small>) کان مختلف آهي، جيڪو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي جيڪو رياستن جي وچ ۾ تڪرار ٻڌندو آهي. بين الاقوامي فوجداري عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ پنهنجو اختيار استعمال ڪري سگهي ٿي جتي جوابدار ڪنهن اهڙي رياست جو شهري هجي جيڪا هن عدالت جي رڪن آهي، يا جتي مبينا ڏوھ ڪنهن رڪن رياست جي علائقي ۾ ٿيو هجي، يا وري جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ڪو معاملو عدالت ڏانهن موڪلي. آڪٽوبر <small>2024</small>ع تائين، "روم اسٽيٽيوٽ" ۾ <small>125</small> رياستون شامل آهن، جيڪي عدالت جي انتظامي اداري، يعني "اسيمبلي آف اسٽيٽ پارٽيز" ۾ نمائندگي رکن ٿيون. جن ملڪن روم اسٽيٽيوٽ تي دستخط نا ڪيو آهي ۽ جيڪا عدالت جي اختيار کي تسليم نٿا ڪن، انهن ۾ [[چين]]، [[ڀارت]]، [[روس]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] شامل آهن. پراسڪيوٽر جي آفيس هڪ درجن کان وڌيڪ معاملن ۾ جاچ شروع ڪئي آهي ۽ ڪيترائي ابتدائي جائزا ورتا آهن. عدالت سال <small>2005</small>ع ۾ گرفتاري جا پهريان وارنٽ جاري ڪيا ۽ سال <small>2012</small>ع ۾ پنهنجو پهريون فيصلو ٻڌايو. جن ماڻهن تي فرد جرم لاڳو ڪيو ويو آهن، انهن ۾ رياستي سربراهه ۽ ٻيا اعليٰ عهديدار شامل آهن. تازن سالن ۾، اهم ڪيسن ۾ روس جي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ([[يوڪرين]] تي حملي جي سلسلي ۾) ۽ [[اسرائيل]] جي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو توڙي دفاع واري وزير يوآو گيلنٽ ([[غزه نسل ڪشي|غزا ۾ نسل ڪشي]] جي سلسلي ۾) شامل آهن؛ ان کان علاوه [[حماس]] جي ڪجهه اڳواڻن خلاف پڻ گرفتاري جا وارنٽ جاري ڪيا ويا آهن. پنهنجي قيام کان وٺي، بين الاقوامي فوجداري عدالت (<small>ICC</small>) کي سخت تنقيد جو سامنا رهيو آهي. مخالف، جن ۾ ڪجهه وڏيون طاقتون به شامل آهن جن هن عدالت ۾ شموليت اختيار ناهي ڪئي، ان جي قانوني حيثيت تي سوال اٿارين ٿا. اهي قومي خودمختياري بابت خدشن جو اظهار ڪن ٿا ۽ الزام لڳائين ٿا ته هي عدالت سياسي اثر هيٺ اچي سگهي ٿي. عدالت تي تعصب جو الزام پڻ لڳايو ويو آهي ته اها خاص طور تي آفريڪي اڳواڻن کي حد کان وڌيڪ نشانو بڻائي ٿي. ٻين ماڻهن عدالت جي ڪارڪردگي تي سوال اٿاريا آهن، جنهن ۾ گرفتارين لاءِ رياستن جي تعاون تي انحصار، ڏوهه ثابت ٿيڻ جو گهٽ تعداد ۽ عدالتي ڪارروائي تي ايندڙ وڏو خرچ شامل آهن. ==تاريخ== ==ڪارروائي== ==جوڙجڪ== ==ڏوھ جن تي مقدمو هلي سگهي ٿو== ==اختيار جو دائرو ۽ قابل قبوليت== ==طريقي ڪار== ==سهولتون== ==مالي وسيلا (فنڊنگ)== ==مقدمي جي تاريخ== ==جاچ ۽ ابتدائي ڇنڊڇاڻ== ==لاڳاپا== ==تنقيد== ==رياستي ردعمل ۽ تنقيد== ==انعام (ايوارڊ)== آڪٽوبر 2026ع ۾، بين الاقوامي فوجداري عدالت ۽ ان جي عهديدارن کي "بين الاقوامي قانون ۽ انصاف جي پاسداري ڪرڻ ۾ عدالت جي اهم ڪردار" جي اعتراف طور [[يورپي يونين]] جي "سخاروف پرائز" (Sakharov Prize) سان نوازيو ويو. هي انعام هڪ اهڙي وقت ۾ ڏنو ويو جڏهن آمريڪا پاران عدالت تي پابنديون وڌائي ويون هيون؛ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ان کان ڪجهه ڏينهن اڳ ئي عدالت جي اڳوڻي جج، [[ناوي پلي]] (Navi Pillay) کي سال 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو هو. هڪ بيان ۾، عدالت جي صدر توموڪو اڪانئ (Tomoko Akane) چيو ته هي انعام "خودمختيار عدالتي ادارن ۽ بين الاقوامي قانون جي بالادستي لاءِ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي اهميت" کي اجاگر ڪري ٿو. "يورو نيوز" (Euronews) موجب، يورپي پارليامينٽ پاران ڏنل هي انعام، آمريڪا جي انهن پابندين جي مخالفت جي علامت آهي جيڪي عدالت جي ڪم لاءِ خطرو بڻيل هيون. ==پڻ ڏسو== * [[انصاف جي عالمي عدالت]] * [[غزه نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي|روهنگيا نسل ڪشي]] * [[ناوي پلي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== [[زمرو:ٻين الاقوامي فوجداري عدالت]] [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] ee6feozvi8qkj8enjbsfqh9zoz8ck8x 14 104978 426190 2026-10-30T06:05:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] 426190 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عدالتي نظام]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] 0m25w91i7l2ndu1c3v3ooacad3s5ggq 0 104979 426200 2026-10-30T08:58:42Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1372404497|Safi al-Rahman al-Mubarakpuri]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 426200 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | name = صفي الرحمان مبارڪپوري | image = Shofiur rahman mobarakpuri.jpg | image_size = 240 | caption = | birth_date = {{birth date|1942|06|06|df=yes}} | birth_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|12|1|1942|6|6}}<ref name="Biography">{{Cite web|url=https://ar.islamway.net/scholar/777/%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%81%D9%88%D8%B1%D9%8A?|title=صفي الرحمن المباركفوري - طريق الإسلام|website=ar.islamway.net}}</ref> | occupation = {{hlist|Writer|Author}} | education = Madrasah Arabiyah Dar At-Ta’leem (1948)<br/>Madrasah Ihya Al-Ulum (1954)<br/>Jamia Islamia Faiz-e-Aam (1956) | spouse = | awards = [[Muslim World League]]<br />(in 1976; first grand prize of [[Saudi riyal|SR]] 50,000) | death_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], India<ref>{{Cite web|title=Biography of Safiur Rahman Mubarakpuri {{!}} Al-Istiqaamah|url=https://istiqaamah.net/biography-of-safiur-rahman-mubarakpuri/|access-date=2021-09-20|website=istiqaamah.net|date=2 July 2020 }}</ref> | movement = [[Salafism]] | influences = | jurisprudence = [[Non-denominational Muslim#Ahle Hadees|]] | notable_works = ''[[Ar-Raheeq Al-Makhtum]]'' }} '''صفي الرحمان مبارڪپوري''' (6 جون 1942 - 1 ڊسمبر 2006) هڪ هندستاني اسلامي عالم، استاد ۽ ليکڪ هو جيڪو سلفي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. <ref name=":1">{{حوالو ويب|archivedate=21 Sep 2021|quote=2021-09-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2006-12-02|quote=2021-09-20}}</ref> هو پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي سوانح عمري، "[[الرحيق المختوم]]" (مهر بند امرت) لاءِ مشهور آهي، جنهن سال 1978ع ۾ [[مڪه مڪرمه]] ۾ مسلم ورلڊ ليگ جي سرپرستي ۾ پيغمبر جي سوانح عمري ( ''سيرت'' ) تي اسلامي ڪانفرنس ۾ انعام حاصل ڪيو. <ref name=":1" /> <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2019-12-06|quote=2021-09-20}}</ref> jcuetvbfac1i66xz9ckwkfrkapsp7vf 426202 426200 2026-10-30T09:04:03Z Memon2025 21315 /* */ 426202 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | name = صفي الرحمان مبارڪپوري | image = Shofiur rahman mobarakpuri.jpg | image_size = 240 | caption = | birth_date = {{birth date|1942|06|06|df=yes}} | birth_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|12|1|1942|6|6}}<ref name="Biography">{{Cite web|url=https://ar.islamway.net/scholar/777/%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%81%D9%88%D8%B1%D9%8A?|title=صفي الرحمن المباركفوري - طريق الإسلام|website=ar.islamway.net}}</ref> | occupation = {{hlist|Writer|Author}} | education = Madrasah Arabiyah Dar At-Ta’leem (1948)<br/>Madrasah Ihya Al-Ulum (1954)<br/>Jamia Islamia Faiz-e-Aam (1956) | spouse = | awards = [[Muslim World League]]<br />(in 1976; first grand prize of [[Saudi riyal|SR]] 50,000) | death_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], India<ref>{{Cite web|title=Biography of Safiur Rahman Mubarakpuri {{!}} Al-Istiqaamah|url=https://istiqaamah.net/biography-of-safiur-rahman-mubarakpuri/|access-date=2021-09-20|website=istiqaamah.net|date=2 July 2020 }}</ref> | movement = [[Salafism]] | influences = | jurisprudence = [[Non-denominational Muslim#Ahle Hadees|]] | notable_works = ''[[Ar-Raheeq Al-Makhtum]]'' }} '''صفي الرحمان مبارڪپوري''' (6 جون 1942 - 1 ڊسمبر 2006) هڪ هندستاني اسلامي عالم، استاد ۽ ليکڪ هو جيڪو سلفي تحريڪ سان لاڳاپيل هو.<ref name=":1">{{حوالو ويب|archivedate=21 Sep 2021|quote=2021-09-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2006-12-02|quote=2021-09-20}}</ref> هو پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي سوانح عمري، "[[الرحيق المختوم]]" (مهر بند امرت) لاءِ مشهور آهي، جنهن سال 1978ع ۾ [[مڪه مڪرمه]] ۾ مسلم ورلڊ ليگ جي سرپرستي ۾ پيغمبر جي سوانح عمري (سيرت) تي اسلامي ڪانفرنس ۾ انعام حاصل ڪيو.<ref name=":1" /> <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2019-12-06|quote=2021-09-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2006ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1942ع]] [[زمرو:2006ع]] d7jmffigsut12yky2gx0c8vqpaiconp 426203 426202 2026-10-30T09:05:37Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426203 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | name = صفي الرحمان مبارڪپوري | image = Shofiur rahman mobarakpuri.jpg | image_size = 240 | caption = | birth_date = {{birth date|1942|06|06|df=yes}} | birth_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|12|1|1942|6|6}}<ref name="Biography">{{Cite web|url=https://ar.islamway.net/scholar/777/%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%81%D9%88%D8%B1%D9%8A?|title=صفي الرحمن المباركفوري - طريق الإسلام|website=ar.islamway.net}}</ref> | occupation = {{hlist|Writer|Author}} | education = Madrasah Arabiyah Dar At-Ta’leem (1948)<br/>Madrasah Ihya Al-Ulum (1954)<br/>Jamia Islamia Faiz-e-Aam (1956) | spouse = | awards = [[Muslim World League]]<br />(in 1976; first grand prize of [[Saudi riyal|SR]] 50,000) | death_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], India<ref>{{Cite web|title=Biography of Safiur Rahman Mubarakpuri {{!}} Al-Istiqaamah|url=https://istiqaamah.net/biography-of-safiur-rahman-mubarakpuri/|access-date=2021-09-20|website=istiqaamah.net|date=2 July 2020 }}</ref> | movement = [[Salafism]] | influences = | jurisprudence = [[Non-denominational Muslim#Ahle Hadees|]] | notable_works = ''[[Ar-Raheeq Al-Makhtum]]'' }} '''صفي الرحمان مبارڪپوري''' (6 جون 1942 - 1 ڊسمبر 2006) هڪ هندستاني اسلامي عالم، استاد ۽ ليکڪ هو جيڪو سلفي تحريڪ سان لاڳاپيل هو.<ref name=":1">{{حوالو ويب|archivedate=21 Sep 2021|quote=2021-09-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2006-12-02|quote=2021-09-20}}</ref> هو پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي سوانح عمري، "[[الرحيق المختوم]]" (مهر بند امرت) لاءِ مشهور آهي، جنهن سال 1978ع ۾ [[مڪه مڪرمه]] ۾ مسلم ورلڊ ليگ جي سرپرستي ۾ پيغمبر جي سوانح عمري (سيرت) تي اسلامي ڪانفرنس ۾ انعام حاصل ڪيو.<ref name=":1" /> <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2019-12-06|quote=2021-09-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2006ع جون فوتگيون]] [[زمرو:صفي الرحمان مبارڪپوري]] 2ph1u8lg8lz1ls0p0kzfbu7wg5m0udm 426219 426203 2026-10-30T09:38:44Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 426219 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | name = صفي الرحمان مبارڪپوري | image = Shofiur rahman mobarakpuri.jpg | image_size = 240 | caption = | birth_date = {{birth date|1942|06|06|df=yes}} | birth_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|12|1|1942|6|6}}<ref name="Biography">{{Cite web|url=https://ar.islamway.net/scholar/777/%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%81%D9%88%D8%B1%D9%8A?|title=صفي الرحمن المباركفوري - طريق الإسلام|website=ar.islamway.net}}</ref> | occupation = {{hlist|Writer|Author}} | education = Madrasah Arabiyah Dar At-Ta’leem (1948)<br/>Madrasah Ihya Al-Ulum (1954)<br/>Jamia Islamia Faiz-e-Aam (1956) | spouse = | awards = [[Muslim World League]]<br />(in 1976; first grand prize of [[Saudi riyal|SR]] 50,000) | death_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], India<ref>{{Cite web|title=Biography of Safiur Rahman Mubarakpuri {{!}} Al-Istiqaamah|url=https://istiqaamah.net/biography-of-safiur-rahman-mubarakpuri/|access-date=2021-09-20|website=istiqaamah.net|date=2 July 2020 }}</ref> | movement = [[Salafism]] | influences = | jurisprudence = [[Non-denominational Muslim#Ahle Hadees|]] | notable_works = ''[[Ar-Raheeq Al-Makhtum]]'' }} '''صفي الرحمان مبارڪپوري''' (6 جون 1942 - 1 ڊسمبر 2006) هڪ هندستاني اسلامي عالم، استاد ۽ ليکڪ هو جيڪو سلفي تحريڪ سان لاڳاپيل هو.<ref name=":1">{{حوالو ويب|archivedate=21 Sep 2021|quote=2021-09-20}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2006-12-02|quote=2021-09-20}}</ref> هو پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي سوانح عمري، "[[الرحيق المختوم]]" (مهر بند امرت) لاءِ مشهور آهي، جنهن سال 1978ع ۾ [[مڪه مڪرمه]] ۾ مسلم ورلڊ ليگ جي سرپرستي ۾ پيغمبر جي سوانح عمري (سيرت) تي اسلامي ڪانفرنس ۾ انعام حاصل ڪيو.<ref name=":1" /> <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2019-12-06|quote=2021-09-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:صفي الرحمان مبارڪپوري]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2006ع جون فوتگيون]] j0tatlph7hlqjp4sa2mz0pwaxnqvj2y 426244 426219 2026-10-30T10:19:39Z Memon2025 21315 426244 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | name = صفي الرحمان مبارڪپوري | image = Shofiur rahman mobarakpuri.jpg | image_size = 240 | caption = | birth_date = {{birth date|1942|06|06|df=yes}} | birth_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|12|1|1942|6|6}}<ref name="Biography">{{Cite web|url=https://ar.islamway.net/scholar/777/%D8%B5%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%81%D9%88%D8%B1%D9%8A?|title=صفي الرحمن المباركفوري - طريق الإسلام|website=ar.islamway.net}}</ref> | occupation = {{hlist|Writer|Author}} | education = Madrasah Arabiyah Dar At-Ta’leem (1948)<br/>Madrasah Ihya Al-Ulum (1954)<br/>Jamia Islamia Faiz-e-Aam (1956) | spouse = | awards = [[Muslim World League]]<br />(in 1976; first grand prize of [[Saudi riyal|SR]] 50,000) | death_place = [[Mubarakpur, Azamghar|Mubarakpur]], India<ref>{{Cite web|title=Biography of Safiur Rahman Mubarakpuri {{!}} Al-Istiqaamah|url=https://istiqaamah.net/biography-of-safiur-rahman-mubarakpuri/|access-date=2021-09-20|website=istiqaamah.net|date=2 July 2020 }}</ref> | movement = [[Salafism]] | influences = | jurisprudence = [[Non-denominational Muslim#Ahle Hadees|]] | notable_works = ''[[Ar-Raheeq Al-Makhtum]]'' }} '''صفي الرحمان مبارڪپوري''' (6 جون 1942 - 1 ڊسمبر 2006) هڪ هندستاني اسلامي عالم، استاد ۽ ليکڪ هو جيڪو سلفي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. هو پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي سوانح عمري، "[[الرحيق المختوم]]" (مهر بند امرت) لاءِ مشهور آهي، جنهن سال 1978ع ۾ [[مڪه مڪرمه]] ۾ مسلم ورلڊ ليگ جي سرپرستي ۾ پيغمبر جي سوانح عمري (سيرت) تي اسلامي ڪانفرنس ۾ انعام حاصل ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:صفي الرحمان مبارڪپوري]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2006ع جون فوتگيون]] jph8aecjduhm2emft41bcg334vxko0x 14 104980 426204 2026-10-30T09:06:36Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] 426204 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ليکڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] 5d5ujjlzf6h7q52d8onspo6bghzhhki 14 104981 426211 2026-10-30T09:24:37Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] 426211 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] n9is6dks4euz76rnydac6wvozppfd2n 426212 426211 2026-10-30T09:26:05Z Memon2025 21315 /* */ 426212 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] [[زمرو:مسلمان بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ڀارتي ماڻهو|مسلمان]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] [[زمرو:ڀارت ۾ مذهب]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] 5zlp990w6cp59ee1aue0f06idlgg5n5 426213 426212 2026-10-30T09:28:12Z Memon2025 21315 /* */ 426213 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذھب]] 8f3dpbbhkq4ewozzmsw7co64mkyr4xu 14 104982 426214 2026-10-30T09:30:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي ماڻهو]] 426214 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيائي مسلمان]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي ماڻهو]] ldp6zofrnn6yby2t260w52ey8p1ja7c 14 104983 426215 2026-10-30T09:31:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] 426215 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ ايشيا]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] 1ulxtjd1k8q4jvg3qoqf3t0u1dzia7i 14 104984 426216 2026-10-30T09:33:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:مسلمان بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ايشيائي ماڻهو|مسلمان]] 426216 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:مسلمان بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهب جي لحاظ کان ايشيائي ماڻهو|مسلمان]] thedxo456cecxa0myplsuk9rh24yzxq 14 104985 426217 2026-10-30T09:34:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذھب]] 426217 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذھب]] 0he33wijfongn2avielv70ph99rs1pv 14 104986 426225 2026-10-30T09:51:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ پاڪستان جي انتظامي ورھاست]] 426225 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪشمير]] [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ پاڪستان جي انتظامي ورھاست]] 3koe6wk1uc9gn55zx43ut0qhpaapd6r 14 104987 426227 2026-10-30T09:55:14Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] 426227 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] bvjfog3oyzmie4ijspzu2agmwctszz1 14 104988 426230 2026-10-30T10:05:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:ڀارتي سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] 426230 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:ڀارتي سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] q9vivj2rotnlc1dvxbg4dnwl8me9i1w 426232 426230 2026-10-30T10:07:44Z Memon2025 21315 /* */ 426232 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارتي سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] fl7gfuy4yqnx9560vuo4ncwdoa2nyfd 14 104989 426231 2026-10-30T10:07:16Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] 426231 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:ڀارتي شخصيتون]] 7n5buxdke4jxwpvozpvnqvdheww3qvj 14 104990 426233 2026-10-30T10:08:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1982ع]] 426233 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1982ع]] noa1pgi4mk3w79ydz6upbwfntrrbbmg 14 104991 426234 2026-10-30T10:09:36Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور)]] 426234 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلاميه ڪاليج (لاهور)]] 6byqxzsj5i5a6v48dp3vgp1cqc0ih9o 14 104992 426236 2026-10-30T10:10:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]] 426236 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي]] cv2n1hqd3jete38kuul5w5mq03m2c8f 14 104993 426238 2026-10-30T10:15:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪشميري سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] 426238 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪشميري سياستدان]] [[زمرو:ڪشميري شخصيتون]] [[زمرو:عبدالله سياسي خاندان]] qhpzv23sj6r7ygre3x738h0aetzu57l 14 104994 426240 2026-10-30T10:17:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] 426240 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:ڪشميري ماڻهو]] 0ax2wiruoenyjbncs22orgcqun6ng53 0 104995 426248 2026-10-30T10:41:45Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1355294790|Mohsin-ul-Mulk]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 426248 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=محسن الملڪ|image=Mohsinulmulk.jpg|caption=|birth_date={{Birth date|df=yes|1837|12|9}}|birth_place=[[Etawah]], [[North-Western Provinces]], [[Company rule in India|Company India]]|death_date={{Death date and age|1907|10|16|1837|12|9|df=yes}}|death_place=[[Shimla|Simla]], [[Punjab (British India)|Punjab]], [[British Raj|British India]]|other_names=Syed Mir Mehdi Ali, Munir Nawaz Jang|citizenship=[[British subject|British India]]|known_for=Contributions towards development of [[Aligarh Muslim University]], and founding of [[All India Muslim League]] in 1906|occupation=|relatives=|spouse=|footnotes=}}'''نواب محسن الملڪ، منير نواز جنگ'''، نالو '''سيد مير مهدي علي''' ({{langx|ur|نواب محسن الملک، منیر نواز جنگ، سید مہدی علی}}) (پيدائش 9 ڊسمبر 1837 &#x2013; 16 آڪٽوبر 1907)، هڪ [[ڀارت ۾ اسلام|هندستاني مسلمان]] [[سياستدان]] هو. هو [[سيد احمد خان]] (Sir Syed) جو ويجهو دوست هو، علي ڳڙهه تحريڪ ۾ شامل هو ۽ 1906ع ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي بانين مان هڪ هو.<ref name="pakistanherald">{{حوالو ويب|archivedate=8 April 2020|quote=3 September 2023}}</ref> <ref name="sop">{{حوالو ويب|archivedate=19 October 2018|quote=3 September 2023}}</ref> mgk2jwf9ppm3o5a9c9gco3l8k7dn0rv 426249 426248 2026-10-30T10:48:11Z Memon2025 21315 /* */ 426249 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name= نواب محسن الملڪ|image=Mohsinulmulk.jpg|caption=|birth_date={{Birth date|df=yes|1837|12|9}}|birth_place=[[Etawah]], [[North-Western Provinces]], [[Company rule in India|Company India]]|death_date={{Death date and age|1907|10|16|1837|12|9|df=yes}}|death_place=[[Shimla|Simla]], [[Punjab (British India)|Punjab]], [[British Raj|British India]] |other_names= سيد مير مهدي علي |citizenship=[[British subject|British India]]|known_for=Contributions towards development of [[Aligarh Muslim University]], and founding of [[All India Muslim League]] in 1906|occupation=|relatives=|spouse=|footnotes=}} '''نواب محسن الملڪ، منير نواز جنگ'''، نالو '''سيد مير مهدي علي''' ({{langx|ur|نواب محسن الملک، منیر نواز جنگ، سید مہدی علی}}) (پيدائش 9 ڊسمبر 1837 &#x2013; 16 آڪٽوبر 1907)، هڪ [[ڀارت ۾ اسلام|هندستاني مسلمان]] [[سياستدان]] هو. هو [[سيد احمد خان]] (Sir Syed) جو ويجهو دوست هو، علي ڳڙهه تحريڪ ۾ شامل هو ۽ 1906ع ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي بانين مان هڪ هو.<ref name="pakistanherald">{{حوالو ويب|archivedate=8 April 2020|quote=3 September 2023}}</ref> <ref name="sop">{{حوالو ويب|archivedate=19 October 2018|quote=3 September 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نواب محسن الملڪ]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي سياستدان]] [[زمرو:علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي جو شاگرد]] 742j4ughhz0esp7sm1ru20tqpvd73dn 0 104996 426265 2026-10-30T11:56:37Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ]] ڏانھن چوريو 426265 wikitext text/x-wiki #چوريو[[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ]] nw32rdw77dh92cyfkr753anq39hf024